Έκλειψη Ηλίου

Έκλειψη ηλίου ονομάζεται το φαινόμενο κατά το οποίο η Σελήνη παρεμβάλλεται ανάμεσα στον Ήλιο και τη Γη, με αποτέλεσμα ορισμένες περιοχές της Γης να δέχονται λιγότερο φως από ότι συνήθως. Μπορεί να είναι μερική, ολική ή δακτυλιοειδής.

Κάθε έτος πραγματοποιούνται τουλάχιστον δύο εκλείψεις Ηλίου, ενώ ο μέγιστος αριθμός εκλείψεων Ηλίου που μπορεί να πραγματοποιηθεί σε ένα έτος είναι 5.

 Το φαινόμενο της ηλιακής έκλειψης 
Μία ολική έκλειψη ηλίου είναι ένα σπάνιο ουράνιο φαινόμενο κατά το οποίο ο δίσκος της σελήνης εφάπτεται εσωτερικά με τον ηλιακό δίσκο, κρύβοντας κάθε ίχνος ηλιακού φωτός για μερικά λεπτά. Αυτό συμβαίνει διότι, στον ουράνιο θόλο, τα δύο σώματα φαίνεται πως έχουν το ίδιο ακριβώς μέγεθος. Πρόκειται για μία απίστευτη κοσμική σύμπτωση, αφού η απόσταση Ηλίου-Γης είναι περίπου 400 φορές μεγαλύτερη από την απόσταση Σελήνης-Γης, αλλά ταυτόχρονα ο Ήλιος είναι περίπου 400 φορές μεγαλύτερος από τη Σελήνη.

Επειδή η τροχιά της Γης γύρω από τον Ήλιο δεν είναι κυκλική αλλά ελλειπτική, και σε συνδυασμό με την επίσης ελλειπτική τροχιά της Σελήνης γύρω από τη Γη, για τον επίγειο παρατηρητή τα δύο σώματα αλλάζουν συνεχώς μέγεθος. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία τριών ειδών εκλείψεων.

Κατά την ολική έκλειψη ηλίου, το μέγεθος της Σελήνης είναι τέτοιο ώστε να καλύπτει πλήρως τον ηλιακό δίσκο. Ο παρατηρητής βρίσκεται μέσα στη σκιά της Σελήνης (στο σχήμα δεξιά, η Γη βρίσκεται στη μαύρη περιοχή).

Κατά την δακτυλιοειδή έκλειψη ο κώνος της σκιάς της Σελήνης δεν ακουμπάει στην επιφάνεια της Γης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ο παρατηρητής να βλέπει ένα ηλιακό δαχτυλίδι γύρω από το σκοτεινό σώμα της Σελήνης (μοβ περιοχή). Μια δακτυλιοειδής έκλειψη Ηλίου συμβαίνει όταν η Σελήνη (λόγω της ελλειπτικής τροχιάς της Σελήνης γύρω από τη Γη) είναι πολύ μακριά για να καλύψει πλήρως τον δίσκο του Ήλιου για τους παρατηρητές στη Γη. 

Στη μερική έκλειψη ηλίου ο παρατηρητής βλέπει ένα ποσοστό του ήλιου «φαγωμένο» από τη Σελήνη (ανοιχτή μοβ περιοχή).

Το πλάτος της τροχιάς μιας ολικής έκλειψης ποικίλλει ανάλογα με τις σχετικές φαινομενικές διαμέτρους του Ήλιου και της Σελήνης. Στις πιο ευνοϊκές συνθήκες, όταν μια ολική ηλιακή έκλειψη συμβαίνει πολύ κοντά στο περίγειο, η διαδρομή της σκιάς πάνω στη Γη μπορεί να έχει πλάτος έως και 267 χιλιόμετρα και η διάρκεια της ολικότητας μπορεί να είναι πάνω από 7 λεπτά, με θεωρητικό μέγιστο τα 7:32 λεπτά. Έξω από την τροχιά της ολικής έκλειψης, μια μερική έκλειψη φαίνεται σε μια πολύ μεγαλύτερη περιοχή της Γης. Τυπικά, η σκιά έχει πλάτος 100-160 χιλιόμετρα, ενώ η διάμετρος της σκιάς υπερβαίνει τα 6.400 χιλιόμετρα. Ειδικότερα οι δακτυλιοειδείς ηλιακές εκλείψεις μπορούν θεωρητικά να διαρκέσουν έως και 12:30 λεπτά.

 Οι εκλείψεις στην ιστορία 
Η πρώτη καταγεγραμμένη αναφορά ηλιακής έκλειψης έρχεται από την Κίνα το 2136 ή 2159 π.Χ. Οι υπηρέτες Χο και Χι αποκεφαλίστηκαν από τον αυτοκράτορα γιατί δεν κατάφεραν να προβλέψουν την έκλειψη. Στην Κίνα πίστευαν στο παρελθόν ότι ένας δράκος καταπίνει τον ήλιο.

Η έκλειψη του 1178 π.Χ. και συγκεκριμένα της 16ης Απριλίου αναφέρεται στην Οδύσσεια του Ομήρου: 
 «...και ο ήλιος χάθηκε μέσα στον ουρανό και μία ανίερη ομίχλη κάλυψε τα πάντα».

Αναφορά του Αρχίλοχου για την ολική έκλειψη ηλίου της 6ης Απριλίου 648 π.Χ.:
 «Ο Δίας, ο πατέρας των Ολύμπιων Θεών, μετέτρεψε τη μέρα σε νύκτα κρύβοντας το φως του απαστράπτοντος ηλίου, και βαθύς φόβος κυρίευσε τους ανθρώπους». 

Το 585 π.Χ. έχουμε την πρώτη πιθανή πρόβλεψη ηλιακής έκλειψης από τον Θαλή το Μιλήσιο, όπως την καταγράφει ο Ηρόδοτος. Η έκλειψη έγινε η αφορμή για την παύση των εχθροπραξιών ανάμεσα στους Μήδειους και τους Λήδειους.

Αναρίθμητες είναι οι αναφορές των ηλιακών εκλείψεων από Έλληνες, Κινέζους, Ρωμαίους και άλλους λαούς της αρχαιότητας. Στην αρχαιότητα μια έκλειψη θεωρούνταν κακός οιωνός. Στις μέρες μας θεωρείται η αφρόκρεμα των ουράνιων φαινομένων· ορισμένοι άνθρωποι ταξιδεύουν στα άκρα του κόσμου για να ζήσουν την εμπειρία της ολικότητας έστω και για λίγα λεπτά.

 Τα στάδια μιας ολικής έκλειψης 
Μία ολική ηλιακή έκλειψη διαρκεί συνήθως λίγα λεπτά και τα συνολικά της στάδια τρεις ώρες, υπό τον όρο ότι ο παρατηρητής βρίσκεται στο μονοπάτι της ολικότητας.

Στην αρχή, η Σελήνη κάνει την εμφάνισή της πάνω στον ηλιακό δίσκο σαν μία «δαγκωματιά». Αυτή ονομάζεται πρώτη επαφή και σημαίνει την έναρξη της έκλειψης.

Το φαινόμενο προοδεύει χωρίς να δίνει στον παρατηρητή κανένα σημάδι για τη δραματική εξέλιξη που θα έχει. Όταν η κάλυψη του ηλιακού δίσκου από τη σελήνη ξεπεράσει το 70% αρχίζει να γίνεται αντιληπτή μία αμυδρή μείωση της φωτεινότητας του περιβάλλοντα χώρου. Στο 80% της κάλυψης, το φως του ήλιου έχει ήδη μειωθεί αισθητά, ο ουρανός και το τοπίο έχουν γίνει ελαφρώς σταχτί και εμφανώς πιο σκοτεινά, οι σκιές στο έδαφος είναι αμυδρές και με ασαφή όρια, η θερμοκρασία έχει μειωθεί αισθητά και αρχίζει να πνέει άνεμος (λόγω της διαφοράς θερμοκρασίας από τις γύρω περιοχές που δεν βρίσκονται στη σκιά της Σελήνης), ο γνωστός ως «άνεμος της έκλειψης». Στο 90% της κάλυψης, έχει μείνει ένας μικροσκοπικός «μηνίσκος» του ήλιου, το φως του ήλιου έχει μειωθεί ραγδαία, ο ουρανός έχει πάρει ένα επίφοβο σκοτεινό μπλε χρώμα και τα ζώα αρχίζουν να δείχνουν εμφανείς αντιδράσεις φόβου.

Πέντε λεπτά πριν από τη δεύτερη επαφή ή αλλιώς έναρξη της ολικότητας, το φως του ήλιου που φτάνει στη γη έρχεται από μία πολύ λεπτή δέσμη. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να παρατηρείται το φαινόμενο των σκιωδών ζωνών (shadow bands). Ο παρατηρητής βλέπει, πάνω σε μεγάλες λευκές επιφάνειες, ζώνες από σκιές να διαδέχονται η μία την άλλη σε μεγάλη ταχύτητα. 

Ένα άλλο εντυπωσιακό φαινόμενο, λίγο πριν την ολικότητα, είναι η σκιά της σελήνης που έρχεται από τα δυτικά με τρομακτική ταχύτητα, πάνω από 1.700 km/h (1.100 mph, 470 m/s), και αρχίζει να βυθίζει στο σκοτάδι τις παρακείμενες περιοχές. Κοιτάζοντας ο παρατηρητής προς τα δυτικά, βλέπει ένα σκοτεινό τείχος να πλησιάζει, τη σκιά της σελήνης που προχωράει από τα δυτικά προς τα ανατολικά, ένα τείχος που οι κορυφές του φαίνεται να χάνονται ψηλά στο διάστημα.

Ένα λεπτό ή και λιγότερο, πριν την ολική φάση, μπορεί κανείς να παρατηρήσει τις τελευταίες ακτίνες του ηλίου, καθώς αυτές περνούν μέσα από τις κοιλάδες της Σελήνης, σχηματίζοντας κάτι που μοιάζει με χάντρες κομπολογιού στα πλαϊνά της σελήνης και που πρώτος παρατήρησε ο Φράνσις Μπέιλι το 1836. Αυτές οι χάντρες ονομάζονται χάντρες του Μπέιλι (Baily's beads).

Ελάχιστα δευτερόλεπτα πριν την ολικότητα, οι χάντρες του Μπέιλι αρχίζουν να χάνονται αστραπιαία και όταν μείνει η τελευταία από αυτές, εμφανίζεται το επιβλητικό ηλιακό στέμμα, που μαζί με την τελευταία φωτεινή χάντρα σχηματίζουν το λεγόμενο διαμαντένιο δαχτυλίδι (diamond ring), ο τελευταίος φωτεινός φάρος, σαν ένα αστραφτερό διαμάντι πάνω σε ένα δαχτυλίδι φωτός. Και αμέσως μετά η σκιά της σελήνης πέφτει πάνω στους παρατηρητές και ο μαύρος δίσκος της σελήνης παίρνει τη θέση του ηλίου...

Στα λίγα λεπτά που ακολουθούν ο ουρανός σκοτεινιάζει, πέφτει προσωρινή νύχτα, και κάνουν την εμφάνισή τους οι λαμπρότεροι πλανήτες του ουρανού, η Αφροδίτη, ο Άρης και ο Δίας, καθώς και τα λαμπρότερα άστρα. Στο σημείο όπου βρίσκεται ο Ήλιος, δεσπόζει τώρα το ηλιακό στέμμα γύρω από τον μαύρο δίσκο της σελήνης, το οποίο εκτείνεται ακόμα και σε απόσταση 8 ηλιακών ακτίνων. Το φαινόμενο είναι μοναδικό. Ο παρατηρητής μπορεί να διακρίνει λεπτές κόκκινες προεξοχές που ξεπηδούν από την επιφάνεια του ηλίου σαν πύρινες γλώσσες, τις λεγόμενες ηλιακές φλόγες. Ο τριγύρω ορίζοντας παίρνει ένα κοκκινωπό χρώμα, αφού η διάμετρος της σκιάς της Σελήνης πάνω στη Γη σπάνια ξεπερνά τα 250 χιλιόμετρα, και έξω από αυτήν η κάλυψη δεν φτάνει ποτέ το 100%. Η απότομη εναλλαγή της μέρας με τη νύχτα μπερδεύει τα ζώα, που κάποια πέφτουν σε πανικό, κάποια άλλα νομίζουν ότι νύχτωσε και πάνε στις φωλιές τους, τα πουλιά σταματούν να κελαηδούν και τα λουλούδια κλείνουν τα πέταλά τους.

Τα λεπτά περνούν και η ολιγόλεπτη νύχτα δίνει τη θέση της και πάλι στην ημέρα με την τρίτη επαφή και το τέλος της ολικότητας. Τα παραπάνω φαινόμενα συμβαίνουν αντίστροφα, αρχικά ξαναεμφανίζεται το διαμαντένιο δαχτυλίδι, ο ουρανός ξαναγίνεται σκούρος μπλε και σιγά σιγά εμφανίζεται ένας «μηνίσκος» του ήλιου και, καθώς μεγαλώνει, το φως επανέρχεται βαθμιαία.

 Δείτε επίσης 
 Έκλειψη
 Έκλειψη Σελήνης

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


 Ζωντανή αναμετάδοση της έκλειψης 29/3/2006. Αν αντιμετωπίσετε πρόβλημα δοκιμάστε τη διεύθυνση mms://wmedia.uoa.gr/eclipse ώστε να ανοίξει ο media player.
 Έκλειψη Ηλίου 29/3/2006, Ηλιοπάρτυ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
 Ολική έκλειψη Ηλίου 29ης Μαρτίου 2006 
 Σελίδα της NASA για τις εκλείψεις
 Σελίδα για τη φωτογράφιση εκλείψεων

Κατηγορία:Ηλιακά φαινόμενα
Κατηγορία:Εκλείψεις