Μανιτάρι

Μανιτάρι ονομάζεται κοινώς το ορατό μέρος πολυκύτταρων μυκήτων με τη χαρακτηριστική, συνήθως ομπρελοειδή μορφή. Πρόκειται για το καρπόσωμα του μύκητα, δηλαδή το όργανο στο οποίο θα αναπτυχθούν τα σπόρια που θα εξασφαλίσουν τη διαιώνιση του είδους. Το κυρίως μέρος του μύκητα είναι υπόγειο και σχεδόν πάντα αθέατο το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου. Είναι το μυκήλιο, που αναπτύσσεται σαν ιστός στο υπόστρωμα με τη μορφή των μυκηλιακών υφών.

Ετυμολογία
Η λέξη μανιτάρι είναι υποκοριστικό της αρχαιοελληνικής "αμανίτης".Αντώνιος Γιάνναρης, Μικρός θησαυρός της ελληνικής γλώσσης, Τόμ. Α΄ 1888  Οι υπόγειες τρούφες ήταν γνωστές ως "ύδνον" στην αρχαιότητα σύμφωνα με τους Θεόφραστο και Διοσκουρίδη."Πολλά γάρ οὐ κακώδη τά ἐκ τῶν σαπρῶν, ὡs οὐδ΄οἱ μύκητες οἱ ἐκ κόπρου φυόμενοι." Θεόφραστος, Περί ὁσμῶν 4.2.5"Το ύδνον και ὄ καλούσι τινές γεράνειον τήν ὁσμήν ἔχειν κρεώδη." Θεόφραστος, Περί Οσμὠν"Οὐτε γάρ ρίζαν πάντ΄ἔχει ούτε καυλόν, τό ὺπέρ γῆς πεφυκός, στέλεχος λέγω, ούτε ἀκρεμόνα ούτε φύλλον ούτε καρπόν ούτ΄αύ φλοιόν ή μήτραν ή ίνας ή φλέβας, οίον μύκης ὑδνον." Θεόφραστος, Περί Φυτών Ιστορία,1.1.11.5"Ύδνον ρίζα ἐστί περιφερής, ἄφυλλος, ἄκαυλος, ὑπόξανθος, ἔαρος ὁρυττομένη (την άνοιξη ανασκαπτομένη). ἐδώδιμος δέ ἐστί ώμή τε καί ἐφθηεσθιομένη." Διοσκουρίδης, Περί ὑλης ἰατρικής 2 P61

Γενικά χαρακτηριστικά
Τα καρποσώματα των περισσότερα αυτοφυών μανιταριών αναπτύσσονται πάνω από το έδαφος, στην οποία περίπτωση χαρακτηρίζονται ως επίγεια. Πολλά ακόμη καρποφορούν πάνω σε σάπιο, εξασθενημένο ή ακόμη και υγιές ξύλο (πρέμνα, κορμούς, κλαδιά), ενώ υπάρχουν και αρκετά που περνούν όλη τους τη ζωή υπογείως, όπως οι γνωστές τρούφες. Ένας μικρότερος αριθμός μανιταριών ευδοκιμεί πάνω σε διαφορετικούς ξενιστές, όπως άλλα νεκρά ή ζωντανά μανιτάρια, κρανία και κόκκαλα νεκρών ζώων, ζωντανά ή νεκρά έντομα κ.ά.

Η σύνδεση του κεραυνού/βροντής με τα μανιτάρια ήταν διαδεδομένη στην αρχαιότητα.Ο Θεόφραστος (Ιστορία των Φυτών 1.6.5) συσχετίζει το keraunion με το όνομα ενός συγκεκριμένου μανιταριού. Στη Θράκη "το keraunion ονομαζόταν oiton: αυτή η λέξη είναι μια διαλεκτική παραλλαγή του hydnon και το μανιτάρι πιθανώς το ίδιο." Ο Πλούταρχος (Moralia 8.4.2) ρώτησε για τη λαϊκή πεποίθηση ότι η βροντή προκαλούσε την ανάπτυξη του hydnon, χωρίς να βρει σίγουρη απάντηση. Ο Αθήναιος, παραθέτοντας τον Θεόφραστο, γράφει ότι τα μανιτάρια "αναπτύσσονται όταν έρχονται οι φθινοπωρινές βροχές με σοβαρές καταιγίδες. όσο περισσότερη βροντή υπάρχει, τόσο περισσότερο αναπτύσσονται, η υπόθεση είναι ότι αυτό είναι η πιο σημαντική αιτία" (2.62). Στην Ορφική παράδοση οι Τιτάνες "αντιτάχθηκαν στην εξέλιξη του Διονύσου στον αφομοιωμένο γιο του Δία και γευμάτισαν αταβιστικά τη σάρκα του, μαγειρεμένη σε διαστροφή της μαγειρικής τέχνης. Επειδή τεμάχισαν, μαγείρεψαν και έφαγαν το βρέφος Διόνυσο, οι ίδιοι οι Τιτάνες τιμωρήθηκαν με ένα θανατηφόρο κεραυνό. Στη συνέχεια, ο Δίας ανέστησε τόσο τον Διόνυσο όσο και τους Τιτάνες, τους τελευταίους ως τη σημερινή φυλή των ανθρώπων. Η ανθρωπότητα, με άλλα λόγια, προκύπτει ως μια φυλή τιμωρημένων μανιταροφάγων. Μεταξύ των Ελλήνων τα μανιτάρια ονομάζονταν προφανώς "τροφή των θεών" (broma theon), ενώ ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πορφύριος (περ. 233-309 μ.Χ.) τα αποκαλούσε "τροφοί των θεών" (theotrophos). Pharmakon: Plato, Drug Culture and Identity in Ancient Athens by Michael A. Rinella.

Ανάλογα με τον τρόπο παραγωγής των σπορίων τους, τα μανιτάρια διακρίνονται σε δύο κατηγορίες:

Βασιδιομύκητες

Υποδιαίρεση ανώτερων μυκήτων, η οποία περιλαμβάνει περίπου το 25% του συνόλου των μυκήτων. Αριθμεί περισσότερα από 1900 γένη, διαδεδομένα σε όλες τις χερσαίες περιοχές της γης, που αποτελούν αντικείμενο της βοτανικής και γεωβοτανικής. Έχουν μεγάλη ποικιλία στο μέγεθος και στη μορφή. Υπάρχουν μικροσκοπικοί, κυρίως παράσιτα ανώτερων φυτών, και πολύ μεγάλοι σαπροφυτικοί, που ταξινομούνται στους τελειομύκητες, τους υμενομύκητες και τους γαστερομύκητες.Εγκυκλοπαίδεια Δομή, τόμ. 4ος σ.721

Οι βασιδιομύκητες έχουν σχήμα ομπρέλας, χωνιού, κυλίνδρου, κοραλλιού, κυπέλλου, αστεριού. Το πιο κοινό σχήμα είναι αυτό της ομπρέλας, αποτελούμενο από μια δισκοειδή δομή (καπέλο ή πίλος) στηριζόμενη πάνω σε πόδι (στύπο). Στο κάτω μέρος του καπέλου υπάρχουν είτε ελάσματα σε ακτινωτή διάταξη (αγαρικόμορφοι μύκητες), είτε σωλήνες που καταλήγουν σε πόρους (βωλιτόμορφοι μύκητες), είτε αγκαθωτές προεξοχές (Ύδνα). Οι παραπάνω δομές αποτελούν, κατά περίπτωση, το υμένιο των μανιταριών, δηλαδή την σποριοπαραγωγική δομή των μανιταριών. Στις επιφάνειες του υμενίου υπάρχουν μικροσκοπικές ροπαλόμορφες βάσεις, τα βασίδια, πάνω στις οποίες παράγονται τα σπόρια, αλλά και τα κυστίδια, που είναι στείρα.

Ασκομύκητες

Έχουν σχήμα πατάτας, σφαίρας, βολβού, κυπέλλου, δίσκου κλπ. Τα σπόριά τους παράγονται μέσα σε μικροσκοπικούς σάκους.

Τα μανιτάρια μπορεί να δημιουργούν αρμονικές συμβιωτικές σχέσεις αλληλοβοήθειας (μυκόρριζα), να αποτελούν παράσιτο ζωντανών ή ετοιμοθάνατων δέντρων και φυτών, ή να είναι σαπρόφυτα που τρέφονται από νεκρή οργανική ύλη την οποία αποσυνθέτουν, παίζοντας έτσι σημαντικό ρόλο στο οικοσύστημα. Είναι ετερότροφοι, μη φωτοσυνθετικοί οργανισμοί που χαρακτηρίζονται από την απότομη ανάπτυξη και εμφάνισή τους, εξ ου και η έκφραση "φύτρωσε σαν μανιτάρι".Κατά Φιλήμονα (Δ΄77)...τυχοδιώκται δε πάσης ποιότητος και τάξεως αναφαίνονται πολυπληθείς, ως οι μύκητες μετά τους όμβρους, Η οικολογία τους περιλαμβάνει πολλούς και διαφορετικούς βιότοπους, από τις δασωμένες πλαγιές και τα ρέματα των βουνών, τα ορεινά και ημιορεινά λιβάδια μέχρι και τις χορταριασμένες και υγρές μεριές μέσα σε πόλεις ή και τις αυλές των σπιτιών. Μπορούν να είναι εξαιρετικά βραχύβια ή και πολυετή. Στην πλειοψηφία τους φυτρώνουν το φθινόπωρο, όταν λόγω των βροχών ευνοείται από τις συνθήκες υγρασίας η καρποφορία τους. Καρποφορίες υπάρχουν, ωστόσο, και την άνοιξη, αλλά και όλο το χρόνο.

Κυνήγι μανιταριών
Το κυνήγι ή μάζεμα του μανιταριού περιγράφει τη δραστηριότητα της συλλογής μανιταριών στην άγρια φύση, συνήθως για φαγητό. Αυτή η εποχιακή δραστηριότητα είναι περισσότερο δημοφιλής στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στη Γαλλία και την Ιταλία. Επειδή πολλά μανιτάρια είναι δηλητηριώδη, ενίοτε προκαλούν φόβο στους ανθρώπους. Ωστόσο, τα εδώδιμα μανιτάρια χρησιμοποιούνται στην κουζίνα διαφόρων λαών, οι οποίοι τα καταναλώνουν ωμά (σπανίως) ή μαγειρεμένα.

Στην Ελλάδα
Οι Έλληνες δεν φημίζονται ως μανιταροσυλλέκτες.Ζαχαρίας Αθανασίου, Μανιτάρια «οδηγός αναγνώρισης για 642 είδη» Στην Ελλάδα είναι γνωστά περίπου 2.200 είδη άγριων μανιταριών (περίπου 150 εδώδιμα), από τα οποία τα περισσότερα δεν είναι ούτε δηλητηριώδη ούτε φαγώσιμα. Η αγορά τροφοδοτείται κυρίως από τα καλλιεργημένα λευκά (αγαρικό το δίσπορο - Agaricus bisporus) με τις άλλες παραλλαγές τους portobello και crimini, πλευρώτους (Pleurotus ostreatus), τα κονσερβοποιημένα και σπανιότερα άγρια μανιτάρια σε αποξηραμένη συνήθως μορφή. Συχνά συλλέγονται ο βωλίτης ο εδώδιμος (Boletus edulis) (βασιλομανίταρο).Κυνήγι μανιταριών- Βασικός οδηγός

Θρεπτική αξία
Τα μανιτάρια παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία, η οποία καθιστά δύσκολη την ανάλυση της θρεπτικής τους αξίας. Η ενέργεια που θεωρητικά αποδίδουν, όταν καταναλώνονται ωμά ή μαγειρεμένα, είναι μικρή, καθώς αποτελούνται κατά 90% από νερό.

Ως προς τα μακροθρεπτικά συστατικά τους, τα μανιτάρια αποτελούνται στο μεγαλύτερο μέρος της ξηράς τους ουσίας (10%) από υδατάνθρακες και πρωτεΐνες. Οι πρωτεΐνες των μανιταριών, λόγω της παρουσίας όλων των βασικών αμινοξέων, είναι υψηλής ποιότητας, ανώτερες από τις φυτικές πρωτεΐνες, πλησιάζοντας την ποιότητα των ζωικών πρωτεϊνών. Οι αντιοξειδωτικές ουσίες των μανιταριών ενισχύονται κυρίως με το ψήσιμο στο φούρνο, ενώ μειώνονται με το τηγάνισμα και το βράσιμο.

 Χρήση 

Φαρμακευτικά μανιτάρια
Φαρμακευτικά μανιτάρια είναι εκείνα που χρησιμοποιούνται ως πιθανές θεραπείες για την αντιμετώπιση ασθενειών. Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου των Η.Π.Α., "τα φαρμακευτικά μανιτάρια είναι μανιτάρια που χρησιμοποιούνται ως φάρμακο" [35]

Το reishi και το ιαπωνικό shitake, που αναπτύσσεται στα δένδρα, έχουν μια ιστορία χρήσης χιλιετιών σε τμήματα της Ασίας. Στην παραδοσιακή κινέζικη ιατρική χρησιμοποιείται για περισσότερα από 2.000 χρόνιαChinese Herbal Medicine, Third edition by Dan Bensky, 2004 όχι μόνον για τα ευεργετικά του αποτελέσματα, αλλά και για την απουσία παρενεργειών στον άνθρωπο.Jones Kenneth, (1990), Reishi Ancient Herb of Modern Times, Sylvan. σελ.6 Το shitake έχει μεγάλη περιεκτικότητα σε πρωτεΐνες, μέταλλα και στις βιταμίνες B12 και B2, ενώ επίσης βοηθά στην αντιμετώπιση διαφόρων ιών.

Οι μύκητες εκείνοι που δεν παράγουν μανιτάρια ήταν η αρχική πηγή της πενικιλίνης.

Στην Ελλάδα, ένα είδος μανιταριού είναι γνωστό με την ονομασία γανόδερμα από τη λέξη "γάνος" που σημαίνει φωτεινότητα και το "δέρμα",Liddel Henry George και Robert Scott, Ελληνο-αγγλικό συνοπτικό λεξικό, Oxford University Press, ISBN 0-19-910207-4 ενώ στην Ιταλία αναφέρεται ως lucidum, που στα λατινικά σημαίνει φωτεινότητα. Ένα ακόμα φαρμακευτικό μανιτάρι είναι το ερίκιο το αγκαθωτό. Επίσης, o Aμανίτης ο μυγοκτόνος (Amanita muscaria) χρησιμοποιείται στη χημειοθεραπεία, αλλά και στην ομοιοπαθητική.

Άλλες χρήσεις
Ιστορικά τα μανιτάρια είχαν μακρόχρονη ιατρική χρήση, ιδίως στην παραδοσιακή κινέζικη ιατρική και φαρμακευτική πρακτική,Δημήτριος Κελτεμλίδης, Μανιτάρια «τα φαρμακευτικά μανιτάρια», 1993 αλλά και στην αρωματοποιία, όπως το κίτρινο μανιτάρι Laetiporus sulphureus.

Τα μανιτάρια μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη βαφή μαλλιού και άλλων φυσικών ινών. Οι χρωστικές τους ουσίες είναι οργανικές ενώσεις και παράγουν ισχυρά και ζωντανά χρώματα του χρωματικού φάσματος. Πριν από την εφεύρεση των συνθετικών χρωστικών ουσιών, τα μανιτάρια ήταν πηγή πολλών χρωμάτων της κλωστοϋφαντουργίας και μερικοί ξυλόβιοι μύκητες με φελλώδη ή ξυλώδη σύσταση, όπως Polyporus, Fomitopsis pinicola, Daealea quercina, Phellinus, με σχήματα οπλής ή γεισώματος χρησιμοποιήθηκαν ως εκκινητές ανάφλεξης (ίσκες).

Κίνδυνοι
Γενικά, ο άνθρωπος πρέπει να μαζεύει για τροφή μόνο τα είδη των μανιταριών των οποίων τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίζει με απόλυτη βεβαιότητα.Βαγγέλης Μπούρμπου, «Τα θανητοφόρα και δηλητηριώδη μανιτάρια στη χώρα μας», 2007 Συνήθως, στην περιοχή Βιτσίου της Καστοριάς θεωρείται ότι τα μανιτάρια με δακτύλιο είναι επικίνδυνα, ενώ στην ορεινή Αρκαδία λέγεται το αντίθετο.Δημήτριο Γκολίτσης, Ηδύγαιον, εκδ. Απόστολος Δούκης, Καστοριά 1989 σ. 17 Αυτό οφείλεται στα είδη που ενδημούν και έχουν δοκιμασθεί σε κάθε περιοχή. Το Amanita rubescens (Αμανίτης ο ερυθριών ή κοκκινίζων), που έχει το δακτύλιο ως κυρίαρχο γνώρισμά του, θεωρείται ασφαλές προς κατανάλωση μανιτάρι. Ωστόσο, αν δεν μαγειρευτεί καλά, μπορεί να προκαλέσει αναιμία, καθώς ωμό περιέχει μια αιμολυτική τοξίνη. Ο Ερυθροβωλίτης ο σατανάς (Rubroboletus satanas) είναι δηλητηριώδης, κυρίως αν καταναλωθεί ωμός, αλλά ακόμη και μαγειρεμένος.

Αντιμετώπιση δηλητηριάσεων

Γενικότερα, τα τοξικά μανιτάρια χωρίζονται σε αυτά που προκαλούν ελαφρές γαστρεντερικές διαταραχές (που μπορεί να οφείλονται ακόμα και στο υψηλό ποσοστό μυκοχιτίνηςΓαληνός,«μεθ΄υσσώπω» (ματζουράνας) μαγειρεμένη. Η ματζουράνα χρησιμοποιείται σήμερα στη φαρμακευτική ως αναλγητικό, αντισπασμωδικό, χωνευτικό, τονωτικό, Εγκλ. Δομή. σ.240 τόμ. 18 που περιέχουν, μιας ουσίας που είναι δύσπεπτη αν καταναλωθεί σε μεγάλες ποσότητες), όπου η θεραπεία έρχεται μόνη της, σε αυτά που προκαλούν μέτριας επικινδυνότητας δηλητηριάσεις και σε εκείνα που προξενούν πολύ σοβαρές δηλητηριάσεις, από τις οποίες χωρίς ιατρική υποστήριξη μπορεί να επέλθει ακόμη και θάνατος.

Τα περισσότερα τοξικά μανιτάρια στο αρχικό στάδιο της ανάπτυξής τους δεν ξεχωρίζουν εύκολα από παρόμοια εδώδιμα, όπως ο εδώδιμος Αμανίτης ο καισαρικός (Amanita caesarea) από τον τοξικό Αμανίτη τον μυγοκτόνο (Amanita muscaria).

Η αντιμετώπιση της δηλητηρίασης έγκειται στην έγκαιρη διάγνωση και στη αποβολή από τον οργανισμό του δηλητηρίου που δεν έχει απορροφηθεί. Ο χρόνος εκδήλωσης των συμπτωμάτων στη χειρότερη περίπτωση, που είναι η δηλητηρίαση από τον Αμανίτη τον φαλλοειδή (Amanita phalloides), είναι μεγάλος. Τα πρώτα συμπτώματα -διάρροια, κοιλιακό άλγος, εμετός και πιθανόν πυρετός, άσθμα, αλλεργική αντίδραση, αναφυλάξεις- εμφανίζονται 4 έως 24 ώρες μετά την κατανάλωση, με αποτέλεσμα να υπάρχει κίνδυνος να μην αποδοθεί η αιτία σε αυτό, αλλά σε κάτι άλλο. Μετά μια φαινομενική ύφεση 1-2 ημερών, ξεκινά η νέκρωση του ήπατος.

Ο θάνατος επέρχεται έξι με δέκα ημέρες μετά τα πρώτα συμπτώματα. Η θανατηφόρος δόση είναι περίπου 50 χιλιοστόγραμμα, που αντιστοιχούν χονδρικά σε ένα μέτριο μανιτάρι.

Το Legalon χορηγείται σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις όταν ο ασθενής έχει πέσει σε ηπατικό κώμα. Είναι ηπατοπροστατευτικό και όχι αντίδοτο.

Εικόνες

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι



Κατηγορία:Μυκητολογία
*
Κατηγορία:Φαρμακευτικά φυτά
Κατηγορία:Εδώδιμοι μύκητες
Κατηγορία:Δασικά προϊόντα
Κατηγορία:Μη ξυλώδη δασικά προϊόντα