Υψίφωνος

Υψίφωνος ή σοπράνο () ονομάζεται η ερμηνεύτρια του λυρικού θεάτρου, η οποία τραγουδά στις υψηλότερες νότες που μπορεί να αποδώσει με φυσιολογικό τρόπο ένας ενήλικας άνθρωπος.

Για βιολογικούς λόγους που σχετίζονται με τις ορμόνες της εφηβείας, σε τόσο υψηλές οκτάβες μπορεί να εκταθεί μόνο μια γυναικεία φωνή. Κατά το παρελθόν υπήρξαν και άνδρες υψίφωνοι, οι καστράτοι, αυτοί όμως ήταν αποτέλεσμα μιας χειρουργικής πρακτικής που σήμερα είναι απαγορευμένη (ευνουχισμός).

Στη μεγάλη πλειονότητα των οπερατικών έργων, ο γυναικείος πρωταγωνιστικός ρόλος έχει γραφτεί πάνω στις ικανότητες των υψιφώνων. Ως εκ τούτου, δεν είναι παράξενο πως αυτό το είδος φωνής έχει αναδείξει τις μεγαλύτερες ντίβες του κλασικού τραγουδιού: Μαρία Κάλλας, Τζόαν Σάδερλαντ,  Γκαλίνα Βισνέφσκαγια, Μονσερά Καμπαγιέ είναι μονάχα μερικά χαρακτηριστικά ονόματα.

 Κατηγορίες υψιφώνων 
Ανάλογα με τις νότες που αποδίδουν τελειότερα και άλλα επιμέρους χαρακτηριστικά της φωνής τους, οι υψίφωνοι είθισται να χωρίζονται σε: λυρικές κολορατούρα, δραματικές κολορατούρα, λυρικές, σουμπρέτες, σπίντο, δραματικές, βαγκνερικές δραματικές.

Αυτός ο διαχωρισμός δεν είναι απόλυτος, αλλά αφορά σε μεγάλο βαθμό την αντιστοίχιση με κάποιους ρόλους που έχουν ιδιαίτερες απαιτήσεις - πολλές υψίφωνοι λοιπόν ανήκουν σε παραπάνω της μίας κατηγορίες. Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα γι' αυτό υπήρξε η Μαρία Κάλλας, η οποία συμβατικά κατατάσσεται στις «δραματικές κολορατούρα» αλλά σύμφωνα με το μαέστρο Τούλιο Σεραφίν μπορούσε να τραγουδήσει τα πάντα.

Αναλυτικότερα, οι κατηγορίες είναι οι εξής:

Κατηγορία Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά φωνήςΠαραδείγματαΧαρακτηριστικοί ρόλοι Κολορατούρα(Coloratura) Εξαιρετικά ευέλικτη, μπορεί να τραγουδήσει με φυσικότητα σε ακραία υψηλές νότες και να «χρωματίσει» τη μελωδία με περίτεχνους καλλωπισμούς. Διακρίνεται σε λυρική και δραματική κολορατούρα - η δεύτερη έχει μεγαλύτερη ένταση. Μαρία ΚάλλαςΤζόαν ΣάδερλαντΛουτσία ΠοπΈμμα Σάππλιν Αλτσίνα - ΑλτσίναΚλεοπάτρα - Ιούλιος ΚαίσαρΛεϊλά - Αλιείς μαργαριταριώνΚονστάνς - Απαγωγή από το σεράιΒιολέτα - Λα ΤραβιάταΑμπιγκέηλ - Ναμπούκο Λυρική(Lirico) Ζεστή και μεστή, δυνατή, αλλά λίγο βαθύτερη και όχι τόσο ευέλικτη όσο η κολορατούρα. Αποδίδει ιδανικά σε ρόλους «ενζενί», δηλ. της καλόκαρδης και ανίσχυρης γυναίκας που αναζητά την ευτυχία. Βικτόρια ντελς ΆνχελςΜονσερά ΚαμπαγιέΚίρι Τε Κανάουα Ευρυδίκη - Ορφέας & Ευρυδίκη (του Γκλουκ)Μανόν Λεσκώ - ΜανόνΑντωνία - Παραμύθια του ΧόφμανΛίζα - Ντάμα πίκαΝέντα - ΠαλιάτσοιΠαμίνα - Ο Μαγικός Αυλός Σουμπρέτα(Soubrette) Νεανική, ελαφριά και γλυκιά, ιδανική για τον ομώνυμο ρόλο της αφελούς δεσποινίδας που είναι ανά πάσα στιγμή έτοιμη να μπλέξει σε ρομαντικές περιπέτειες. Οι περισσότερες λυρικές υψίφωνοι περνούν από αυτό το στάδιο μέχρι να ωριμάσει το ηχόχρωμά τους. Χέλι Μέσλαϊν Λίζα Ότο Ντον Άπσοου Μπιόντα - Απαγωγή από το σεράιΔέσποινα - Έτσι κάνουν όλεςΜαρτσελίνα - ΦιντέλιοΝορίνα - Δον ΠασκουάλεΠαπαγκένα - Ο Μαγικός ΑυλόςΣουζάνα - Οι γάμοι του Φίγκαρο Σπίντο(Spinto) Έχει το λυρισμό της λυρικής υψιφώνου, αλλά είναι πιο «σκοτεινή» και μπορεί εύκολα να «σπρωχτεί» (spinto) προς τα κάτω, ώστε να επιτύχει μεγαλύτερη δραματικότητα. Λεοντίν ΠράιςΡενάτα ΤεμπάλντιΡαντμίλα Μπακόσεβιτς Αΐντα - ΑΐνταΜπατερφλάι - Μαντάμ ΜπατερφλάιΜαργαρίτα - ΜεφιστοφελήςΦλόρια Τόσκα - ΤόσκαΔεισδαιμόνα - Οθέλος (του Βέρντι)Σαντούτσα - Καβαλερία Ρουστικάνα Δραματική(Drammatico) Βαθύτερη απ' τις υπόλοιπες, αλλά υπερέχει σε φυσική δύναμη και δραματικότητα. Ειδικά οι λεγόμενες βαγκνερικές μπορούν να τραγουδήσουν τόσο δυνατά που ακούγονται πάνω από μια πλήρη ορχήστρα.  Μπίργκιτ ΝίλσονΤζέσι ΝόρμανΚάρετα Μάτελα Σέντα - Ο Ιπτάμενος ΟλλανδόςΈλσα - ΛόενγκρινΙζόλδη - Τριστάνος & ΙζόλδηΖιγκλίντε - ΒαλκυρίαΜαντλέν - Αντρέα ΣενιέΑριάδνη - Αριάδνη εν Νάξω

Κατηγορία:Τύποι φωνών στην όπερα
Κατηγορία:Χορωδιακή μουσική