Νηστεία

Νηστεία ονομάζεται η εκούσια ή ακούσια αποχή από τροφή (αλλιώς ασιτία). Κυρίως ο όρος αυτός χρησιμοποιείται από πολλούς λαούς για την εκούσια αποχή σε ορισμένες τροφές ιδίως για θρησκευτικούς λόγους. 

Όπως συμβαίνει και με τον μοναχισμό, η νηστεία αποτελεί ανατολική συνήθεια. Στους αρχαίους ασιατικούς λαούς και στους Αιγυπτίους τη νηστεία την επέβαλλαν θρησκευτικοί λόγοι. Προκειμένου να ετοιμαστούν οι πιστοί για τη συμμετοχή τους σε θρησκευτικές τελετές ή για να τιμήσουν ή για να εξιλεώσουν κάποιον θεό, έπρεπε να απόσχουν γενικά ή μερικά από τροφές.

Οι Αιγύπτιοι, όπως μας πληροφορεί ο Ηρόδοτος, υποβάλλονταν σε νηστεία για θρησκευτικούς αλλά και για λόγους υγιεινής. Νήστευαν κυρίως στις μεγάλες εορτές της Ίσιδας. Από τους Αιγυπτίους η συνήθεια της νηστείας πέρασε στους Έλληνες και τους Εβραίους, από τους οποίους την παρέλαβαν αργότερα οι χριστιανοί και μουσουλμάνοι.

 Η νηστεία στην αρχαία Ελλάδα 
Στους αρχαίους Έλληνες η νηστεία ήταν μάλλον περιορισμένη και μόνο από τους συμμετέχοντες στα διάφορα μυστήρια σε αντίθεση με τη λιτότητα στη δίαιτα που ήταν ιδιάζον γνώρισμα των Ελλήνων αλλά και των μεγάλων φιλοσόφων όπως για παράδειγμα ο Σωκράτης και ο Πλάτων.

Τη νηστεία ασκούσαν προπάντων οι ιερείς, οι βασιλείς και οι στρατηγοί προκειμένου να θυσιάσουν. Οι άλλοι, και μάλιστα οι Αθηναίοι, νήστευαν μόνο κατά τις εορτές των Ελευσινίων και των Θεσμοφορίων για κάθαρση και εξιλασμό. Γενικά οι Έλληνες θεωρούσαν τη νηστεία δοκιμασία που συνέτεινε στην προσέγγιση του ανθρώπου στο «θείον» τη «θέωση».

Ιδιότυπες νηστείες είχαν επίσης καθιερώσει και θρησκευτικές και φιλοσοφικές σχολές και οργανώσεις όπως οι Ορφικοί και οι Πυθαγόρειοι.

 Η νηστεία σε άλλους λαούς 
Οι Εβραίοι νήστευαν χωρίς να τους το επιβάλλει κανένας θρησκευτικός κανόνας. Η Παλαιά Διαθήκη τη θεωρεί ευάρεστη παρά του Θεού προκαλούσα τη θεία συγνώμη. Η νηστεία των Εβραίων συνίστατο κυρίως στην ελάττωση του αριθμού των γευμάτων. Οι κυριότερες εκ των καθορισμένων καθολικών ιουδαϊκών νηστειών ήταν οι επιβαλλόμενες κατά την εορτή του εξιλασμού στις επετείους των μεγάλων συμφορών όπως της άλωσης της Ιερουσαλήμ από τον Ναβουχοδονόσορα.

Οι σημερινοί Εβραίοι είναι περισσότερο ελευθέριοι στα ζητήματα νηστείας. Μόνο κατά έξι ημέρες τον χρόνο υποβάλλονται σε νηστεία που απέχουν τελείως τροφής και ποτού και που τηρούν με ακραία αυστηρότητα.

Οι Ρωμαίοι νήστευαν κυρίως σε εθνικές στιγμές που οι κάτοικοι των διαφόρων πόλεων κατέφευγαν στη δοκιμασία της νηστείας για να προκαλέσουν τη θεία βοήθεια.

Οι Άραβες και άλλοι μουσουλμάνοι νηστεύουν κατά τον μήνα Ραμαζάνι (ο 9ος του ισλαμικού σεληνιακού έτους) και πριν της εορτής του Μπαϊράμι δεν τρώνε απολύτως τίποτα από της ανατολής μέχρι τη δύση του Ηλίου, τη νύχτα όμως επιτρέπεται να τραφούν. Νηστεύουν όμως και σε άλλες ημέρες του έτους με κυριότερη η 10η του μήνα Μπουχαρέμ, του πρώτου μήνα του μουσουλμανικού έτους.

Οι βουδιστές του Θιβέτ υποβάλλονται σε δύο ειδών νηστείες, στην αυστηρή, που είναι διάρκειας 24 ωρών που απαγορεύεται η κατάποση ακόμα και του σίελου και στην ηπιότερη που τρώγουν μόνο το βράδυ. Η ηθική του Βουδισμού συνιστά τη νηστεία ως μέσον εξιλασμού.

Οι βραχμάνοι των Ινδιών νηστεύουν πολύ συχνά και αυστηρά και δεν αναγνωρίζουν κανένα λόγο εξαίρεσης απ΄ αυτή. Οι φακίρηδες καθώς και οι φανατικοί πιστοί των Ινδιών υποβάλλονται σε πρωτοφανείς νηστείες επί 8, 10 και 15 ημέρες.

Οι λαοί της ΝΑ Ασίας (Λάος, Βιετνάμ, Ταϊλάνδη κλπ) κατά την περίοδο της νηστείας τους απέχουν από κάθε τροφή από το μεσημέρι μέχρι την επομένη το πρωί. Ως ημέρες νηστείας έχουν κυρίως εκείνες κατά τις οποίες υπερχειλίζουν οι σπουδαιότεροι ποταμοί των περιοχών τους όπου και οι κατοικίες τους. Οι πλημμύρες αυτές συμπίπτουν με τον μήνα Μάρτιο όπου λιώνουν τα χιόνια. Ο σκοπός της νηστείας των έχει να κάνει με την εξασφάλιση ευνοϊκής επίδρασης των υδάτων στη γονιμότητα της Γης (οι ήρεμες πλημμύρες είναι αναγκαίες στους απέραντους ορυζώνες).

Οι Κινέζοι και οι Ιάπωνες νηστεύουν, προπάντων, όταν πλήττονται από μεγάλες συμφορές.

Οι λαοί της Αφρικής και της αμερικανικής ηπείρου, κατά ειδικούς ερευνητές, τηρούν νηστείες που τους επιβάλλουν οι θρησκευτικές πεποιθήσεις τους.

Μόνο οι Πάρσοι, δηλαδή οι κληρονόμοι της ζωροαστρικής θρησκείας των αρχαίων Περσών θεωρούνται και οι μόνοι παγκόσμια που δεν τηρούν νηστεία. Έχουν τη γνώμη ότι καλύτερα τιμούν και περισσότερο ευχαριστούν τον θεό, όταν τρέφονται καλά παρά όταν εκούσια προσπαθούν να εξασθενίσουν τον οργανισμό τους. Κατά τα ιερά βιβλία τους η ψυχή καθίσταται ισχυρότερη και ικανή να ανθίσταται σε κακά πνεύματα μόνο όταν μένει σε σώμα υγιές και εύρωστο.
 Η νηστεία στον χριστιανικό κόσμο 
Στη διδασκαλία του Ιησού αναφορές στη νηστεία γίνονται στις ακόλουθες ευαγγελικές περικοπές:
 Στο κατά Ματθαίον Κεφ: 6, 9
 Στο κατά Μάρκον Κεφ: 2 και
 Στο κατά Λουκάν Κεφ: 5

 Ορθόδοξη Εκκλησία 
Σύμφωνα με τους ιερούς κανόνες του κανονικού δικαίου της Ορθόδοξης Εκκλησίας, νηστείες ονομάσθηκαν οι ημέρες κατά τις οποίες οι πιστοί οφείλουν να απέχουν από τις ηδονές του βίου και ορισμένων τροφών και ποτών. Κατά τον Κ. Ράλλη νηστείες καλούνται οι υπό της Εκκλησίας θεσπισμένες ημέρες «καθ΄ας οι πιστοί εν πνευματική συντριβή και μετάνοια οφείλουν να ανυψούν το πνεύμα προς τον Κύριον δια νεκρώσεως της σαρκός, απεχόμενοι των ηδονών του βίου και ωρισμένων βρωμάτων και ποτών».

 Νηστεία και κατάλυση νηστείας 
Κάθε χριστιανός οφείλει να νηστεύει κατά τις νηστείες, όπως καθορίστηκαν από την Εκκλησία. Εκκλησιαστικά, νηστεία εννοείται η λήψη ξηράς τροφής, άνευ ελαίου, οίνου ή άλλης λιπαρής ουσίας και μόνο μια φορά την ημέρα, κατά την ενάτη ώρα. Στο βυζαντινό ωρολόγιο, η ενάτη ώρα αντιστοιχεί περίπου με τις 3 μετά το μεσημέρι. Αν κάποιος φάει έστω και λίγο ψωμί πάνω από μια φορά την ημέρα, τότε αυτό λέγεται λύση της νηστείας. Αν κάποιος φάει μια λιπαρή τροφή ή πιει ένα οινοπνευματώδες ποτό, τότε αυτό λέγεται κατάλυση της νηστείας.
 Αποχή βρώσης κατά τη νηστεία 
Κατά τις ημέρες των νηστειών επιβάλλεται στους χριστιανούς η αποχή της βρώσης:

 κρέατος,

 αυγών,

 ζωικών προϊόντων,

 γάλακτος και γαλακτοκομικών προϊόντων,

 ιχθύων - εξαιρούνται τα μαλάκια και τα οστρακοειδή, όπως επίσης και τα παρασκευάσματα από τα αυγά των ψαριών: ταραμάς, αυγοτάραχο και χαβιάρι,

 ελαίου - εξαιρούνται οι καρποί της ελιάς, δηλ. οι ελιές, που αν και παράγουν το λάδι, εν τούτοις καταναλώνονται εν καιρώ νηστείας, αν βέβαια η νηστεία δεν είναι αυστηρή (βλ. παρακάτω: Νηστεία προ της Θείας Μεταλήψεως),

 οίνου και των διαφόρων οινοπνευματωδών ποτών.

Όταν κάποιος δεν τρώει όλα τα παραπάνω τότε κάνει νηστεία οίνου και ελαίου ή αλλιώς πλήρη ή γενική νηστεία.
 Νηστίσιμα εδέσματα 
Σε αντιδιαστολή με τα αρτύσιμα εδέσματα, οι τροφές, που επιτρέπονται κατά τη (γενική) νηστεία συνοπτικά είναι:

 Λαχανικά, χόρτα,φρούτα και χυμοί φρούτων

 Αφεψήματα: (καφές, τσάι, χαμομήλι, φασκόμηλο κ.ά. βότανα)

 Προϊόντα που βασίζονται στα δημητριακά, όπως τα σιτηρά: αρτοσκευάσματα (ψωμί, φρυγανιές), ζυμαρικά, βραστό σιτάρι (κόλλυβα), σησαμέλαιο, ταχίνι, κ.ά.

 Όσπρια χωρίς λάδι.

 Ξηροί καρποί

 Διαβάθμιση νηστείας 
Ανάλογα με την ποικιλία των τροφών που επιτρέπονται να καταναλωθούν κατά τη διάρκεια μιας ημέρας, η νηστεία κατατάσσεται σε τέσσερα επίπεδα. Τα τρία πρώτα επίπεδα είναι μερική νηστεία, ενώ το τελευταίο επίπεδο αντιστοιχεί στη μη νηστεία:

 Κατάλυση οίνου και ελαίου. Εκτός από ξηρά τροφή, επιτρέπεται και η λήψη τροφών που περιέχουν λάδι ή άλλες φυτικές λιπαρές ουσίες καθώς και τα οινοπνευματώδη ποτά. Ισοδυναμεί με νηστεία ιχθύος.
 Κατάλυση ιχθύος. Επιτρέπεται η λήψη τροφών που περιέχουν όλα τα προηγούμενα και επιπλέον ψάρια, αλλά όχι κρέας. Ισοδυναμεί με νηστεία τυρού και ωών.
 Κατάλυση τυρού και ωών. Επιτρέπεται η λήψη τροφών που περιέχουν όλα τα προηγούμενα και επιπλέον αυγά ή γαλακτοκομικά προϊόντα. Ισοδυναμεί με νηστεία κρέατος.
 Κατάλυση εις πάντα. Επιτρέπεται κάθε είδους τροφή, ακόμη και το κρέας.

 Διάταξη νηστειών 
Οι διατεταγμένες πολυήμερες νηστείες, που οφείλουν να νηστεύουν οι χριστιανοί είναι οι εξής:

 Η νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής εκάστης εβδομάδας, επειδή την ημέρα Τετάρτη ξεκίνησε η δίκη του Χριστού και την ημέρα Παρασκευή σταυρώθηκε. Εξαιρέσεις: Κατάλυση εις πάντα τις Τετάρτες και τις Παρασκευές επιτρέπεται μόνο στις εξής περιπτώσεις:
 Από 25 Δεκεμβρίου μέχρι και τις 4 Ιανουαρίου (από τα Χριστούγεννα μέχρι και την προπαραμονή των Φώτων).
 Από την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου έως την Κυριακή του Ασώτου.
 Την Τετάρτη και την Παρασκευή της διακαινήσιμου εβδομάδας (δηλ. της εβδομάδας του Πάσχα)
 Την Τετάρτη και την Παρασκευή της εβδομάδας του Αγίου Πνεύματος.
 Την Τετάρτη και την Παρασκευή της εβδομάδας της Τυροφάγου, επιτρέπεται η κατάλυση τυρού και ωών.
 Τετάρτες ή Παρασκευές, όταν συμπέσουν με δεσποτική εορτή, ή θεομητορική εορτή, ή εορτή κάποιου αγίου, που θεωρείται από την Εκκλησία αργία (βλ. παρακάτω), τότε αυτές "καταλύονται" (δεν τηρούνται) γενικώς ή μερικώς ανάλογα με την περίπτωση.
 Η νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, που αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και λήγει το Μεγάλο Σάββατο. Εξαιρέσεις:
 Αν τύχει εορτή κατά την Καθαρά ή τη Μεγάλη Εβδομάδα, η νηστεία δεν καταλύεται.
 Τα Σάββατα και τις Κυριακές επιτρέπεται η κατάλυση οίνου και ελαίου.
 Το Μεγάλο Σάββατο η νηστεία δεν καταλύεται.
 Επιτρέπεται κατάλυση ιχθύος μόνο μια φορά μέσα στη Σαρακοστή, δηλαδή το διάστημα από την Καθαρά Δευτέρα μέχρι την Κυριακή των Βαΐων. Γενικά, η κατάλυση ιχθύος πραγματοποιείται την ημέρα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, στις 25 Μαρτίου. Αν, όμως, μια χρονιά ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου δεν συμπέσει μέσα στο προαναφερόμενο διάστημα, τότε η κατάλυση ιχθύος γίνεται την Κυριακή των Βαΐων.
 Η νηστεία των Αγίων Αποστόλων, που αρχίζει μετά την Κυριακή των Αγίων Πάντων και λήγει στις 29 Ιουνίου, στη μνήμη των αποστόλων Πέτρου και Παύλου.

Οι εκκλησίες και οι πιστοί, που ακολουθούν το αναθεωρημένο Ιουλιανό Ημερολόγιο διανύουν νηστεία δεκατριών ημερών λιγότερων από τη νηστεία που κάνουν όσοι ακολουθούν το Ιουλιανό Ημερολόγιο. Κατά το Ιουλιανό Ημερολόγιο, η νηστεία των Αγίων Αποστόλων κυμαίνεται μεταξύ 9 και 43 ημερών. Επομένως, είναι πιθανό μερικές χρονιές, οι ακολουθούντες το αναθεωρημένο Ιουλιανό Ημερολόγιο να χάνουν παντελώς τη νηστεία των Αγίων Αποστόλων. Εξαιρέσεις: Επιτρέπεται η κατάλυση οίνου και ελαίου, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής. Τα Σάββατα και τις Κυριακές επιτρέπεται η κατάλυση ιχθύος.
 Η νηστεία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ή του Δεκαπενταυγούστου, που αρχίζει την 1η Αυγούστου και λήγει στις 15 του ίδιου μήνα.
 Η νηστεία προ των Χριστουγέννων, που διαρκεί 40 ημέρες και αρχίζει στις 15 Νοεμβρίου και λήγει στις 25 Δεκεμβρίου. Εξαιρέσεις:
 Επιτρέπεται η κατάλυση οίνου και ελαίου, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής.
 Τα Σάββατα και τις Κυριακές επιτρέπεται η κατάλυση ιχθύος.
 Την παραμονή των Χριστουγέννων (βλ. παρακάτω) η νηστεία δεν καταλύεται, εκτός αν συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή, οπότε γίνεται κατάλυση οίνου και ελαίου.
Επίσης, οι χριστιανοί οφείλουν να νηστεύουν κατά τις εξής ημέρες:

 Η νηστεία της παραμονής των Θεοφανίων, στις 5 Ιανουαρίου.
 Η νηστεία της ιερής μνήμης της αποτομής της Τιμίας Κεφαλής (αποκεφαλισμού) του Ιωάννη του Προδρόμου, στις 29ης Αυγούστου.
 Η νηστεία της ιερής μνήμης της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, στις 14ης Σεπτεμβρίου.
 Η νηστεία της παραμονής (δηλ. της προηγούμενης ημέρας) των Χριστουγέννων, στις 24 Δεκεμβρίου. 

Εξαίρεση: Αν οι παραπάνω ημέρες συμπέσουν Σάββατο ή Κυριακή τότε υποχρεωτικά γίνεται κατάλυση οίνου και ελαίου.

 Νηστεία Σαββάτου και Κυριακής: Σαν γενικός κανόνας ισχύει ότι όλα τα Σάββατα και οι Κυριακές του έτους δεν επιτρέπεται νηστεία οίνου και ελαίου (δηλαδή γίνεται υποχρεωτικά κατάλυση οίνου και ελαίου). Εξαίρεση: Το Μεγάλο Σάββατο δεν καταλύεται η νηστεία.

 Νηστεία προ της Θείας Μεταλήψεως. Ακόμη, οι χριστιανοί που πρόκειται να μεταλάβουν των αχράντων μυστηρίων, οφείλουν να προετοιμαστούν σωματικώς και πνευματικώς. Μέρος αυτής της προετοιμασίας είναι και η νηστεία προ της Θείας Μεταλήψεως. Σύμφωνα με τους ιερούς κανόνες η Θεία Ευχαριστία πρέπει να τελείται από νηστικούς και να μεταλαμβάνεται από νηστικούς. Η νηστεία προ της θείας μεταλήψεως ή ευχαριστιακή νηστεία, για τους χριστιανούς που τηρούν τις καθιερωμένες νηστείες του έτους, συμπεριλαμβανομένης της νηστείας της Τετάρτης και Παρασκευής, συνίσταται σε αποχή από κάθε είδους τροφή αλλά και νερό από τα μεσάνυχτα της παραμονής προς ανήμερα της ημέρας που θα μεταλάβουν. Έτσι ώστε, η "πρώτη τροφή", που θα καταπωθεί εκείνη την ημέρα, να μην είναι άλλη από τη Θεία Κοινωνία. Ειδική εξαίρεση γίνεται για τους μελλοθάνατους, οι οποίοι κοινωνούν των αχράντων μυστηρίων σε κάθε περίπτωση."«Τὰ ἅγια ὑπὸ νηστικῶν ἀνθρώπων ἐπιτελεῖσθαι», ὁρίζει ὁ 29ος Κανὼν τῆς ΣΤ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου καὶ ὁ ΜΗ ́τῆς ἐν Καρθαγένῃ Συνόδου. Βλέπε καὶ τὸν ΝΣΤ ́Κανόνα τῆς ἰδίας Συνόδου. Καθὼς μάλιστα παρατηρεῖ ἑρμηνευτὴς τῶν ἱερῶν Κανόνων: «Κἂν ὁ Κύριος μετὰ δεῖπνον τοὺς Μαθητὰς ἐμυσταγώγησεν, ἀλλ’ οὐ δεῖ ἠμᾶς, κατὰ τὴν θεολόγον φωνήν, τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς ὑποδείγμασιν ἕπεσθαι, ἀλλὰ τῷ τῆς Ἐκκλησίας ἔθει κατακολουθεῖν, καὶ νηστικοὺς ὄντας τοὺς ἱερεῖς τῷ θυσιαστηρίῳ προσφέρειν τὰ ἅγια καὶ τοὺς μεταλαμβάνοντας αὐτῶν ὡσαύτως νηστικοὺς εἶναι».
Ἐξαίρεση ἀπὸ τὸν γενικὸ αὐτὸ κανόνα γίνεται, κατὰ τὸν 9ο Κανόνα τοῦ ἁγίου Νικηφόρου τοῦ Ὁμολογητοῦ, μόνο γιὰ τοὺς ἑτοιμοθάνατους, στοὺς ὁποίους ἐπιτρέπεται ἡ μετάδοση τῆς Εὐχαριστίας «καὶ μετὰ τὸ γεύσασθαι βρώσεως» (ἐν ἀρχιμ. Συμεὼν Κούτσα, Ἡ νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, Ἀθήνα 1999, σελ. 116-7)." Ιερομόναχος Γρηγόριος Αγιορείτης, "Η θεία Ευχαριστία και η θεία Κοινωνία", εκδ. Ι. Κουτλουμουσιανόν Κελλίον Αγ. Ιωάννης ο Θεολόγος, Άγ. Όρος Σε ορισμένες περιπτώσεις ο εξομολόγος-πνευματικός μπορεί να συστήσει νηστεία προ της θείας κοινωνίας μεγαλύτερη και διαφορετική από την καθιερωμένη ευχαριστιακή νηστεία, λαμβάνοντας κάθε φορά υπόψιν του την πνευματική κατάσταση, την ηλικία, τη σωματική αντοχή και την υγεία του κάθε πιστού.Ὁ Πνευματικὸς θὰ κάνει ἐξατομίκευση τῶν πιστῶν καὶ θὰ ὁρίσει τὴν ἀνάλογη νηστεία καὶ ἐν γένει προπαρασκευὴ τοῦ ἐξομολογουμένου κατὰ περίπτωση. Ἀσφαλῶς, διαφορετικὰ θὰ ἀντιμετωπισθεῖ ὁ πιστός, ποὺ ἀγωνίζεται ἐνσυνείδητα, προσεύχεται, ἔχει μετάνοια καὶ τηρεῖ μὲ συνέπεια τὶς καθορισμένες ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία νηστεῖες, καὶ διαφορετικὰ ἕνας, ποὺ ἐξομολογεῖται γιὰ πρώτη φορά, δὲν νήστευε, ἢ δυσκολεύεται νὰ τηρήσει τὶς νηστεῖες τοῦ ὅλου ἔτους, καθὼς καὶ τῆς Τετάρτης καὶ Παρασκευῆς. Ἐνίοτε πολλοὶ Πνευματικοὶ κρίνουν τὴν τριήμερη νηστεία ὡς κατάλληλη γιὰ λαϊκούς, ποὺ δὲν νηστεύουν. Πάλιν, ὑπάρχουν πιστοί, γιὰ τοὺς ὁποίους ἡ τριήμερη νηστεία ἀποτελεῖ ἀπαραίτητη καὶ καλὴ προπαρασκευή. Αρχιμ. Φώτιος Ιωακείμ, Προευχαριστιακή και ευχαριστιακή νηστεία  Σύμφωνα με ορισμένες παραδόσεις, οι οποίες διαδόθηκαν από τον 15ο και 16ο αιώνα μ.Χ.,"Εἶναι ἀργότερα, κυρίως ἀπὸ τὸν 15ο καὶ 16ο αἰῶνα, καὶ κατὰ τὴν περίοδο ἐφεξῆς τῆς τουρκοκρατίας, καὶ σὲ Τυπικά, Ἐξομολογητάρια καὶ Νομοκάνονες, ποὺ ἀκολουθοῦν τὴ χειρόγραφη παράδοση τοῦ λεγομένου Κανοναρίου τοῦ Ἰωάννου τοῦ Νηστευτοῦ, ὅπου ἐπικρατοῦν σταδιακὰ διατάξεις, ποὺ ἀλλοιώνουν καὶ καταργοῦν τὴ σχετικὴ ἀρχαία παράδοση, καθὼς ὁρίζουν καθορισμένων ἡμερῶν ξηροφαγία (ἀπὸ τριήμερη μέχρι ἑβδομαδιαία) ὡς προευχαριστιακὴ νηστεία, γιὰ νὰ κοινωνοῦν οἱ πιστοί, ἀκόμη καὶ οἱ μοναχοί, τρεῖς ἢ τέσσερεις φορὲς τὸν χρόνο πλέον! ... Δημιουργήθηκε καὶ ἐπικράτησε μία πρόταξη τῆς ἀσκήσεως σὲ βάρος τῆς εὐχαριστιακῆς ζωῆς τῶν μελῶν τῆς Ἐκκλησίας. Αρχιμ. Φώτιος Ιωακείμ, Προευχαριστιακή και ευχαριστιακή νηστεία  ένας υγιής χριστιανός που πρόκειται να μεταλάβει πρέπει να τηρεί αυστηρή νηστεία (δηλ. να απέχει και από ορισμένες "νηστίσιμες τροφές" όπως οι ελιές, και φαγητά που περιέχουν σησαμέλαιο, ταχίνι ή ταραμά) τρεις ημέρες προ της Θείας Μεταλήψεως. Οι παραδόσεις αυτές δεν αποτελούν κανόνες της Εκκλησίας ούτε στηρίζονται στην εκκλησιαστική παράδοση. Ἡ διαδεδομένη συνήθεια τῆς τριήμερης ἀνέλαιης νηστείας πρὶν ἀπὸ τὴν θεία Μετάληψη, ποὺ πολλοὶ χριστιανοὶ τηροῦν μέχρι σήμερα, εἶναι ὁπωσδήποτε ἔκφραση εὐλάβειας πρὸς τὸ Μυστήριο, ἀλλὰ δὲν στηρίζεται στὴν ἐκκλησιαστική μας παράδοση. Συνδέεται μὲ τὴν ἀδικαιολόγητα ἀραιὴ προσέλευση πολλῶν πιστῶν στὸ μυστήριο τῆς Εὐχαριστίας.
«Ἡ συνήθεια τοῦ τριημέρου, ἂν τηρηθῆ σχολαστικά, δὲν δίδει δυστυχῶς ποτὲ τὴν δυνατότητα στοὺς πιστοὺς νὰ κοινωνήσουν κατὰ τὴν ἡμέρα τῆς Κυριακῆς (πλὴν τῆς Κυριακῆς τοῦ Πάσχα), ἀφοῦ οἱ Κανόνες ἀπαγορεύουν τὴν νηστεία τοῦ Σαββάτου. Ἔτσι ὅμως ἀναιρεῖται ὁ πασχάλιος χαρακτήρας τῆς Κυριακῆς καὶ οἱ πιστοὶ μένουν μακρυὰ ἀπὸ τὸ Κυριακὸ δεῖπνο κατὰ τὴν σύναξη τῆς Κυριακῆς» (Ἀρχ. Σ. Κούτσα, σελ. 120-1). Ιερομόναχος Γρηγόριος Αγιορείτης, "Η θεία Ευχαριστία και η θεία Κοινωνία", εκδ. Ι. Κουτλουμουσιανόν Κελλίον Αγ. Ιωάννης ο Θεολόγος, Άγ. Όρος

 Νηστεία και εορτολόγια 
+Ακίνητο εορτολόγιο Ημερομηνία Εορτή Αργία Νηστεία/ΚατάλυσηΙανουάριος 1 Περιτομή Ιησού Χριστού - Βασιλείου του Μεγάλου Ναι Εις πάντα 6 Τα Άγια Θεοφάνια Ναι Εις πάντα 7 Σύναξη Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου Ναι Ιχθύος 16 Προσκύνηση αλύσεως Αγίου Πέτρου Όχι Οίνου και ελαίου 17 Αγίου Αντωνίου του Μεγάλου Ναι Οίνου και ελαίου 18 Αγίων Αθανασίου και Κυρίλλου Πατριαρχών Αλεξανδρείας Ναι Οίνου και ελαίου 20 Αγίου Ευθυμίου του Μεγάλου Ναι Οίνου και ελαίου 22 Αγίου Τιμοθέου Αποστόλου - Αναστασίου Πέρσου Όχι Οίνου και ελαίου 25 Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου Ναι Οίνου και ελαίου 27 Ανακομιδή λειψάνων Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου Ναι Οίνου και ελαίου 30 Των Τριών Ιεραρχών Ναι Οίνου και ελαίουΦεβρουάριος2Υπαπαντή Ιησού ΧριστούΝαιΙχθύος8Αγίου Θεοδώρου του ΣτρατηλάτουΌχιΟίνου και ελαίου10Αγίου Χαραλάμπους ΙερομάρτυροςΝαιΟίνου και ελαίου11Αγίου Βλασίου ΙερομάρτυροςΌχιΟίνου και ελαίου17Αγίου Θεοδώρου του ΤύρωνοςΌχιΟίνου και ελαίου24Α' και Β' εύρεση της Τιμίας Κεφαλής Ιωάννου του ΠροδρόμουΌχιΟίνου και ελαίουΜάρτιος9Των εν Σεβαστεία Αγίων ΜαρτύρωνΝαιΟίνου και ελαίου25Ευαγγελισμός της ΘεοτόκουΝαιΙχθύος26Σύναξη Αρχαγγέλου ΓαβριήλΌχιΟίνου και ελαίουΑπρίλιος23Αγίου Γεωργίου του ΤροπαιοφόρουΝαιΟίνου και ελαίου25Αγίου Μάρκου του Αποστόλου και ΕυαγγελιστήΌχιΟίνου και ελαίου30Αγίου Ιακώβου του ΑποστόλουΌχιΟίνου και ελαίουΜάιος2Ανακομιδή λειψάνων Αθανασίου του ΜεγάλουΌχιΟίνου και ελαίου8Αγίου Ιωάννου του ΘεολόγουΝαιΟίνου και ελαίου15Αγίου Παχωμίου του Μεγάλου, Αχιλλίου ΛαρίσηςΌχιΟίνου και ελαίου21Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης των ΙσαποστόλωνΝαιΟίνου και ελαίου25Γ' εύρεση της Τιμίας Κεφαλής Ιωάννου του ΠροδρόμουΌχιΟίνου και ελαίουΙούνιος8Ανακομιδή λειψάνων Θεοδώρου του ΣτρατηλάτουΝαιΟίνου και ελαίου11Αγίων Βαρθολομαίου και Βαρνάβα, Άξιον ΕστίνΌχιΟίνου και ελαίου24Γενέθλιο Ιωάννου του ΠροδρόμουΝαιΙχθύος29Των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και ΠαύλουΝαιΙχθύος30Σύναξη των Αγίων Δώδεκα ΑποστόλωνΝαιΟίνου και ελαίουΙούλιος1Των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού (των Ρωμαίων)ΌχιΟίνου και ελαίου2Κατάθεση Εσθήτας της ΘεοτόκουΌχιΟίνου και ελαίου17Αγίας Μαρίνας της ΜεγαλομάρτυροςΌχιΟίνου και ελαίου20Προφήτη Ηλιού του ΘεοβίτουΝαιΟίνου και ελαίου22Μαρίας της ΜαγδαληνήςΌχιΟίνου και ελαίου25Κοίμηση της Αγίας ΆννηςΌχιΟίνου και ελαίου26Αγίας Παρασκευής - Αγίου ΕρμολάουΌχιΟίνου και ελαίου27Αγίου ΠαντελεήμονοςΝαιΟίνου και ελαίουΑύγουστος6Μεταμόρφωση του ΣωτήροςΝαιΙχθύος15Κοίμηση της ΘεοτόκουΝαιΙχθύος29Αποτομή Κεφαλής Ιωάννου του ΠροδρόμουΝαιΝηστεία31Κατάθεση Τιμίας Ζώνης της ΘεοτόκουΌχιΟίνου και ελαίουΣεπτέμβριος1Αρχή της Ινδίκτου, Συμεών ΣτυλίτουΝαιΟίνου και ελαίου6Ανάμνηση θαύματος Αρχιστρατήγου ΜιχαήλΌχιΟίνου και ελαίου8Γενέθλιο της ΘεοτόκουΝαιΙχθύος9Αγίων Θεοπατόρων Ιωακείμ και ΆννηςΌχιΟίνου και ελαίου13Εγκαίνια του Ναού της Αναστάσεως - Κορνηλίου του ΕκατόνταρχουΌχιΟίνου και ελαίου14Ύψωση του Τιμίου ΣταυρούΌχιΝηστεία20Αγίου Ευσταθίου και των συν αυτώΌχιΟίνου και ελαίου23Σύλληψη Αγίου Ιωάννου του ΠροδρόμουΌχιΟίνου και ελαίου26Μετάσταση του Αγίου Ιωάννου του ΘεολόγουΝαιΟίνου και ελαίουΟκτώβριος6Αγίου Θωμά του ΑποστόλουΌχιΟίνου και ελαίου18Αγίου Λουκά του ΕυαγγελιστήΌχιΟίνου και ελαίου23Αγίου Ιακώβου του ΑδελφοθέουΌχιΟίνου και ελαίου26Αγίου Δημητρίου του ΜυροβλύτουΝαιΟίνου και ελαίουΝοέμβριος1Των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού (των Ασιατών)ΌχιΟίνου και ελαίου8Σύναξη Αρχαγγέλων Μιχαήλ και ΓαβριήλΝαιΟίνου και ελαίου12Αγίου Ιωάννου του ΕλεήμονοςΌχιΟίνου και ελαίου13Αγίου Ιωάννου του ΧρυσοστόμουΝαιΟίνου και ελαίου14Αγίου Φιλίππου του ΑποστόλουΝαιΙχθύος16Αγίου Ματθαίου του Αποστόλου και ΕυαγγελιστούΌχιΟίνου και ελαίου21Εισόδια της ΘεοτόκουΝαιΙχθύος25Αγίας Αικατερίνης της ΜεγαλομάρτυροςΝαιΟίνου και ελαίου30Αγίου Ανδρέα του ΠρωτόκλητουΝαιΟίνου και ελαίουΔεκέμβριος4Αγίας Βαρβάρας Μεγαλομάρτυρος - Αγίου Ιωάννου του ΔαμασκηνούΌχιΟίνου και ελαίου5Αγίου Σάββα του ΗγιασμένουΝαιΟίνου και ελαίου6Αγίου Νικολάου Επισκόπου ΜύρωνΝαιΟίνου και ελαίου9Σύλληψη Αγίας Άννης, μητρός της ΘεοτόκουΝαιΟίνου και ελαίου12Αγίου Σπυρίδωνος Τριμυθούντος του ΘαυματουργούΝαιΟίνου και ελαίου15Αγίου Ελευθερίου του ΙερομάρτυροςΌχιΟίνου και ελαίου17Προφήτου Δανιήλ και Αγίου Διονυσίου εκ ΖακύνθουΌχιΟίνου και ελαίου20Ιγνατίου του Θεοφόρου - Προεόρτια ΧριστουγέννωνΌχιΟίνου και ελαίου25Γέννηση Ιησού ΧριστούΝαιΕις πάντα26Σύναξη Υπεραγίας ΘεοτόκουΝαιΟίνου και ελαίου27Αγίου Στεφάνου του ΠρωτομάρτυροςΝαιΟίνου και ελαίου

+Κινητό εορτολόγιοΣτο κινητό εορτολόγιο περιλαμβάνονται οι εορτές του Πασχαλίου, δηλαδή αυτές που εξαρτώνται από το Ορθόδοξο Πάσχα. Οι υποθετικές ημερομηνίες που δίνονται ισχύουν με την υπόθεση ότι το Πάσχα συμπίπτει την 1η Απριλίου. Εάν το Πάσχα συμβεί Χ μέρες πριν την 1η Απριλίου ή Υ μέρες μετά την 1η Απριλίου, τότε θα πρέπει να αφαιρεθούν Χ ημέρες ή αντίστοιχα να προστεθούν Υ ημέρες σε όλες τις υποθετικές ημερομηνίες.

Εάν το έτος είναι δίσεκτο, τότε η ημερομηνία προσαυξάνει κατά ένα. Π.χ. 21 Ιανουαρίου => 22 Ιανουαρίου.Αρχή Τριωδίου (με την υπόθεση ότι το Πάσχα συμπίπτει την 1η Απριλίου)  Κυριακή Του Τελώνου και Φαρισαίου Ναι Εις πάντα -70 21 Ιανουαρίου1 Κυριακή Του Ασώτου Ναι Εις πάντα -63  28 Ιανουαρίου1 Σάββατο Των Ψυχών (Μνήμη Κεκοιμημένων Αγίων προ της Αποκρέω) Όχι Εις πάντα -57 3 Φεβρουαρίου1 Κυριακή Της Αποκρέω Ναι Εις πάντα -56 4 Φεβρουαρίου1 Σάββατο Των ψυχών (Των εν ασκήσει λαμψάντων) Όχι Τύρου και Ωών -50 10 Φεβρουαρίου1 Κυριακή Της Τυροφάγου Ναι Τύρου και Ωών -49 11 Φεβρουαρίου1Μεγάλη Τεσσαρακοστή (με την υπόθεση ότι το Πάσχα συμπίπτει την 1η Απριλίου)Μέσα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή επιτρέπεται μόνο μια φορά η κατάλυση ιχθύος. Το πότε γίνεται αυτό εξαρτάται από δύο γεγονότα: την ακίνητη εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου (25 Μαρτίου) και την κινητή Κυριακή των Βαΐων. Η κατάλυση ιχθύος πραγματοποιείται την ημέρα που θα συμβεί χρονικά η πρώτη από τις δύο προαναφερόμενες ημέρες. Είναι προφανές ότι αν το Πάσχα συμβεί οποιαδήποτε μέρα του Απριλίου (Ιουλιανό Ημερολόγιο), τότε ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου προηγείται της Κυριακής των Βαΐων. Σε αντίθετη περίπτωση (Πάσχα τον μήνα Μάρτιο, με το Ιουλιανό), ο Ευαγγελισμός έπεται της Κυριακής των Βαΐων.ΔευτέραΚαθαρά ΔευτέραΌχιΝηστεία -4812 Φεβρουαρίου1ΠαρασκευήΑ' ΧαιρετισμοίΌχιΝηστεία -4416 Φεβρουαρίου1ΣάββατοΘαύμα κολλύβων Αγίων ΘεοδώρωνΌχιΟίνου και Ελαίου -4317 Φεβρουαρίου1ΚυριακήΑ' Νηστειών (της Ορθοδοξίας)ΝαιΟίνου και Ελαίου -4218 Φεβρουαρίου1ΠαρασκευήΒ' ΧαιρετισμοίΌχιΝηστεία -3723 Φεβρουαρίου1ΚυριακήΒ' Νηστειών (Γρηγορίου του Παλαμά)ΝαιΟίνου και Ελαίου -3525 Φεβρουαρίου1ΠαρασκευήΓ' ΧαιρετισμοίΌχιΝηστεία -302 ΜαρτίουΚυριακήΓ' Νηστειών (της Σταυροπροσκυνήσεως)ΝαιΟίνου και Ελαίου -284 ΜαρτίουΠαρασκευήΔ' ΧαιρετισμοίΌχιΝηστεία -239 ΜαρτίουΚυριακήΔ' Νηστειών (του Αγίου Ιωάννου συγγραφέως της Κλίμακος)ΝαιΟίνου και Ελαίου -2111 ΜαρτίουΠέμπτηΤης Ε' Εβδομάδος (Του Μεγάλου Κανόνος)ΌχιΝηστεία -1715 ΜαρτίουΠαρασκευήΌλοι οι ΧαιρετισμοίΌχιΝηστεία -1616 ΜαρτίουΣάββατοΤης Ε' Εβδομάδος (του Ακαθίστου Ύμνου)ΌχιΟίνοι και Ελαίου -1517 ΜαρτίουΚυριακήΕ' Νηστειών (της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας)ΝαιΟίνου και Ελαίου -1418 ΜαρτίουΣάββατοΗ ανάστασις του ΛαζάρουΝαιΟίνοι και Ελαίου -824 ΜαρτίουΚυριακήΤων ΒαΐωνΝαιΟίνου και Ελαίου2 -725 ΜαρτίουΜεγάλη ΔευτέραΙωσήφ του Παγκάλου (Αρχή Μεγάλη Εβδομάδος)ΝαιΝηστεία -626 ΜαρτίουΜεγάλη ΤρίτηΤων δέκα ΠαρθένωνΝαιΝηστεία -527 ΜαρτίουΜεγάλη ΤετάρτηΤης Αλειψασης Τον Κυριον ΜυρωΝαιΝηστεία -428 ΜαρτίουΜεγάλη ΠέμπτηΟ Μυστικός ΔείπνοςΝαιΝηστεία -329 ΜαρτίουΜεγάλη ΠαρασκευήΤα Άγια Πάθη του ΚυρίουΝαιΝηστεία -230 ΜαρτίουΜεγάλο ΣαββάτοΗ Ταφή του ΚυρίουΝαιΝηστεία -131 ΜαρτίουΠεντηκοστάριο (με την υπόθεση ότι το Πάσχα συμπίπτει την 1η Απριλίου)Η μνήμη του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου είναι ακίνητη εορτή (23 Απριλίου) αν το Πάσχα συμβεί πριν τις 23 Απριλίου, ενώ είναι κινητή εορτή (Δευτέρα του Πάσχα) αν το Πάσχα συμβεί ανήμερα ή μετά τις 23 Απριλίου, μια δεδομένη χρονιά.ΚυριακήΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΑΣΧΑ (Η Ανάστασις του Κυρίου)ΝαιΕις πάντα01 ΑπριλίουΔευτέραΤης Διακαινισίμου3ΝαιΕις πάντα +12 ΑπριλίουΠαρασκευήΤης Ζωοδόχου ΠηγήςΝαιΕις πάντα +56 ΑπριλίουΚυριακήΒ' (Της Ψηλαφήσεως του Θωμά)ΝαιΕις πάντα +78 ΑπριλίουΚυριακήΓ' (Των Μυροφόρων)ΝαιΕις πάντα +1415 ΑπριλίουΚυριακήΔ' (Του Παραλύτου)ΝαιΕις πάντα +2122 ΑπριλίουΤετάρτηΤης ΜεσοπεντηκοστήςΌχιΙχθύος +2425 ΑπριλίουΚυριακήΕ' (Της Σαμαρείτιδος)ΝαιΕις πάντα +2829 ΑπριλίουΚυριακήΣΤ' (Του Τυφλού)ΝαιΕις πάντα +356 ΜαΐουΤετάρτηΤης Αποδόσεως του ΠάσχαΝαιΙχθύος +389 ΜαΐουΠέμπτηΤης ΑναλήψεωςΝαιΕις πάντα +3910 ΜαΐουΚυριακήΖ' (Των 318 Αγίων Πατέρων της Α' Οικουμενικής Συνόδου)ΝαιΕις πάντα +4213 ΜαΐουΣάββατοΜνήμη Κεκοιμημένων (Ψυχών)ΌχιΕις πάντα +4819 ΜαΐουΚυριακήΗ' (Της Πεντηκοστής)ΝαιΕις πάντα +4920 ΜαΐουΤου Αγίου Πνεύματος και οι Κυριακές του Ματθαίου (με την υπόθεση ότι το Πάσχα συμπίπτει την 1η Απριλίου)ΔευτέραΤου Αγίου ΠνεύματοςΝαιΕις πάντα +5021 ΜαΐουΚυριακήΑ' Ματθαίου (Των Αγίων Πάντων)ΝαιΕις πάντα +5627 ΜαΐουΚυριακήΒ' Ματθαίου (Των εν Αγίω όρει διαλαμψάντων Πατέρων)ΝαιΕις πάντα +633 Ιουνίου

 Επιτίμια 
Στους πιστούς που δεν τηρούν τις καθορισθείσες από την Εκκλησία νηστείες δεν είναι αναγκαστικό να επιβάλλονται (ή επαπειλούνται) αυστηρότατες ποινές όπως καθαίρεση, όταν πρόκειται περί κληρικών και αφορισμός, όταν πρόκειται περί λαϊκών, διότι είναι στη διακριτική ευχέρεια του πνευματικού του καθενός ορθόδοξου χριστιανού το πόσο, πότε και πώς θα νηστεύσει. Οι αυτές ποινές προβλέπονται επίσης και για τους νηστεύοντες τα Σάββατα και τις Κυριακές και όσους έχουν εντολή από γιατρό να μην νηστεύουν (διότι δογματικά η νηστεία είναι παθοκτόνος και όχι σωματοκτόνος), εξαιρουμένου του Μεγάλου Σαββάτου (θεωρούμενοι ως αντίθετοι του δόγματος).

 Γενικά 
 Τα επιτρεπόμενα κατά τις νηστείες («νηστίσιμα») εδέσματα ονομάζονται και σαρακοστιανά.
 Εκ του ρήματος νηστεύω και το επίθετο νηστευτής (θηλυκό: νηστεύτρια) που χαρακτηρίζει επιπρόσθετα εκείνον που έχει την έφεση να ασκεί αυστηρή νηστεία π.χ. ο Ιωάννης ο Νηστευτής.
 Για την αποχή από τον οίνο οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν το ρήμα νήφω που σήμαινε επίσης ότι είμαι φρόνιμος, διατηρώ ηρεμία σκέψης. Εξ αυτού και το όνομα δύο οικουμενικών πατριαρχών Νήφων Α΄ και Νήφων Β΄. Τη χρήση αυτού του ρήματος έκανε και ο Απόστολος Παύλος προς τον Τιμόθεο: "νήφε εν πάσι". Σύγχρονη χρήση εκ του ρήματος αυτού είναι το παράγωγο επίθετο νηφάλιος.

 Παραπομπές και σημειώσεις 

 Βιβλιογραφία 

 πρεσβ. Ν. Παπαδόπουλου, Περί των αρχαιοτάτων χριστιανικών νηστειών, ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ, τόμος 6 (Ιανουάριος-Ιούνιος 1987), σ.σ. 51-57
 Θείον Προσευχητάριον, εκδ. Επισκόπου Οινόης Ματθαίου Λαγγή, σ.σ. 238 - 242, 244, 245

Κατηγορία:Θρησκευτικές πρακτικές
Κατηγορία:Θρησκευτικά έθιμα
Κατηγορία:Θρησκευτική λαογραφία

Κατηγορία:Διατροφικές συμπεριφορές