Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς

Ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς (Peter Paul Rubens, 28 Ιουνίου 1577 – 30 Μαΐου 1640) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Φλαμανδούς ζωγράφους, το έργο του οποίου εντάσσεται στην τεχνοτροπία του μπαρόκ.

 Βιογραφία 
Πρώιμος βίος
Ο Ρούμπενς γεννήθηκε στο Ζίγκεν της Βεστφαλίας, γιος του προτεστάντη δικηγόρου Γιαν Ρούμπενς και της Μαρία Πάιπελινκς (Maria Pypelincks ή Pypelinckx)Natoinal Gallery of Art, Peter Paul Rubens. Ονομάστηκε Πέτερ Πάουλ επειδή γεννήθηκε την ημέρα του εορτασμού τους.Historische levensbeschryving van P.P. Rubens Door Jean Francois Marie Michel. p.14 Ο πατέρας του, που ήταν Διαμαρτυρόμενος στο θρήσκευμα, και η μητέρα του διέφυγαν από την Αμβέρσα στην Κολωνία το 1568, ύστερα από τη γενικευμένη αναταραχή και τη δίωξη των Διαμαρτυρομένων κατά τη διάρκεια της ηγεμονίας του Φερνάντο Άλβαρεθ του Τολέδο, Δούκα της Άλμπα, στις Κάτω Χώρες.

Ο Γιαν Ρούμπενς έγινε ο νομικός σύμβουλος (και εραστής) της Άννας της Σαξωνίας, δεύτερης συζύγου του Γουλιέλμου Α΄ της Οράγγης (Γουλιέλμου του Σιωπηλού) και εγκαταστάθηκε στην Αυλή της στο Ζίγκεν το 1570, ενώ ήταν ο πατέρας της θυγατέρας της, Κριστίνε, η οποία γεννήθηκε το 1571..H. C. Erik Midelfort, "Mad Princes of Renaissance Germany", page 58, University of Virginia Press, 22 January 1996. Retrieved 2 February 2013.

Ο Γιαν Ρούμπενς φυλακίστηκε για τη σχέση αυτή και, όταν βγήκε, έγινε ο πατέρας του Πέτερ Πάουλ το 1577. Η οικογένεια επέστρεψε το επόμενο έτος στην Κολωνία. Το 1589, δύο χρόνια μετά τον θάνατο του πατέρα του, ο Πέτερ Πάουλ μετοίκησε με τη μητέρα του στον Αμβέρσα, όπου ανατράφηκε ως Καθολικός.

Η θρησκεία είχε πρωτεύοντα ρόλο σε πολλά από τα έργα του και ο Ρούμπενς, αργότερα, έγινε μια από τις ηγετικές μορφές της Καθολικής Αντιμεταρρύθμισης στο ύφος της ζωγραφικής.Belkin (1998): 11–18. Αργότερα, ο Ρούμπενς είπε "Το πάθος μου προέρχεται εκ των ουρανών, όχι από τους επίγειους διαλογισμούς".

Μαθητεία
Στην Αμβέρσα ο Ρούμπενς έλαβε ανθρωπιστική αναγεννησιακή μόρφωση, μελετώντας ελληνική και λατινική κλασική γραμματεία. Σε ηλικία 14 ετών ξεκίνησε την καλλιτεχνική του μαθητεία, με τον Τομπίας Φερχέχτ (Tobias Verhaeght), για να ακολουθήσει, στη συνέχεια, μαθητεία σε δύο από τους κορυφαίους ζωγράφους της Αμβέρσας, τους μανιεριστές Άνταμ φαν Νόορτ και Όττο φαν Φέιν.Held (1983): 14–35. Μεγάλο μέρος της μαθητείας του σχετιζόταν με την αντιγραφή έργων παλαιότερων καλλιτεχνών, όπως ξυλογραφιών του Χανς Χόλμπαϊν του νεότερου και των χαρακτικών του Μαρκαντόνιο Ραϊμόντι (που είχε δημιουργήσει χαρακτικά από έργα του Ραφαήλ), Ο Ρούμπενς ολοκλήρωσε τη μαθητεία του το 1598 και εισήλθε στη Συντεχνία του Αγίου Λουκά της πόλης ως ανεξάρτητος Δάσκαλος.Belkin (1998): 22–38.

Στην Ιταλία (1600–1608) 
Το 1600 ο Ρούμπενς ταξίδεψε στην Ιταλία. Πρώτος του σταθμός ήταν η Βενετία, όπου είδε πίνακες των Τιτσιάνο, Πάολο Βερονέζε και Τιντορέττο. Στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στη Μάντοβα, στην Αυλή του Δούκα Βιντσέντσο Α΄ Γκοντζάγκα. Η χρήση του χρώματος και της σύνθεσης του Βερονέζε και του Τιντορέττο είχαν άμεση επιρροή στη ζωγραφική του Ρούμπενς, ενώ το ύστερο ύφος του κατά την εποχή της ωριμότητάς του είχαν βαθιά επιρροή από τον Τιτσιάνο.Belkin (1998): 42; 57. Έχοντας την οικονομική υποστήριξη του Δούκα, ο Ρούμπενς ταξίδεψε στη Ρώμη περνώντας από τη Φλωρεντία το 1601. Εκεί μελέτησε την κλασική ελληνική και ρωμαϊκή τέχνη και αντέγραψε έργα Ιταλών Δασκάλων. Το γλυπτό "Ο Λαοκόων και οι γιοι του" άσκησε ιδιαίτερη επιρροή στον καλλιτέχνη, όπως και η τέχνη των Μιχαήλ Αγγέλου, του Ραφαήλ και του Λεονάρντο ντα Βίντσι.Belkin (1998): 52–57 Επηρεάστηκε, επίσης, από τη ζωγραφική του Καραβάτζο. Αργότερα ο Ρούμπενς ζωγράφισε αντίγραφο του Ενταφιασμού του Ιησού του Καραβάτζο και συνέστησε στον πάτρονά του να αγοράσει τον Θάνατο της Παρθένου του ίδιου καλλιτέχνη (σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου).Belkin (1998): 59. Μετά την επιστροφή του στην Αμβέρσα ήταν ο βασικός συντελεστής στην αγορά του πίνακα Η Παρθένος με το ροζάριο του Καραβάτζο (σήμερα βρίσκεται στο Kunsthistorisches Museum της Βιέννης) για λογαριασμό του ιερού ναού του Αγίου Παύλου της Αμβέρσας.Sirjacobs, Raymond. Antwerpen Sint-Pauluskerk: Rubens En De Mysteries Van De Rozenkrans = Rubens Et Les Mystères Du Rosaire = Rubens and the Mysteries of the Rosary, Antwerpen: Sint-Paulusvrienden, 2004 Κατά την πρώτη του αυτή διαμονή στη Ρώμη, ο Ρούμπενς ολοκλήρωσε την πρώτη του παραγγελία, τον πίνακα για Αγία Τράπεζα Η (Αγία) Ελένη με τον πραγματικό Σταυρό για λογαριασμό του ιερού ναού "Santa Croce in Gerusalemme".

Το 1603 ο Ρούμπενς ταξίδεψε στην Ισπανία ως μέλος διπλωματικής αποστολής, η οποία κόμισε δώρα από την οικογένεια Γκοντζάγκα στην Αυλή του Φιλίππου Γ΄ της Ισπανίας. Κατά την εκεί παραμονή του μελέτησε τα έργα των Ραφαήλ και Τιτσιάνο, τα οποία αποτελούσαν μέρος της συλλογής του Φιλίππου Β΄ της Ισπανίας.Belkin (1998): 71–73 Ζωγράφισε, επίσης, το πορτρέτο του έφιππου Φρανθίσκο Γκόμες ντε Σαντοβάλ υ Ρόχας, Δούκα της Λέρμα (σήμερα στο Μουσείο Πράδο της Μαδρίτης. Αυτό το ταξίδι ήταν το πρώτο από μια σειρά ταξιδιών κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του, που συνδύαζαν τη διπλωματία με τη ζωγραφική.

Το 1604 επέστρεψε στην Ιταλία, όπου παρέμεινε ως το 1608, πρώτα στη Μάντοβα και στη συνέχεια στη Γένοβα και στη Ρώμη. Στη Γένοβα ο Ρούμπενς ζωγράφισε πολυάριθμα πορτρέτα, όπως αυτό της μαρκησίας Μπριγκίντα Σπίνολα - Ντόρια (σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης της Ουάσιγκτον) και το πορτρέτο της Μαρία ντι Αντόνιο Σέρρα Παλλαβιτσίνι, σε ύφος που αργότερα επηρέασε το ύφος των Άντονι βαν Ντάικ, Τζόσουα Ρέινολντς και Τόμας Γκαίνσμπορο.Belkin (1998): 75. Ξεκίνησε, επίσης, ένα βιβλίο στο οποίο εικονογραφούσε τα ανάκτορα της πόλης, το οποίο εκδόθηκε το 1622 υπό τον τίτλο Palazzi di Genova. Κατά το διάστημα 1606 - 1608 βρισκόταν κυρίως στη Ρώμη. Κατά την περίοδο αυτή ο Ρούμπενς έλαβε, με τη βοήθεια του Καρδιναλίου Γιάκοπο Σέρρα (αδελφού της Μαρία Παλλαβιτσίνι) τη σημαντικότερη ως τότε παραγγελία του για εικόνα της Αγίας Τράπεζας της πιο μοντέρνας εκκλησίας της πόλης, "Santa Maria in Vallicella" (γνωστής και ως "Chiesa Nuova". Θέμα της επρόκειτο να είναι ο Γρηγόριος ο Μέγας και σημαντικοί τοπικοί Άγιοι, που λατρεύουν μια εικόνα με την Παναγία Βρεφοκρατούσα. Η πρώτη αυτή εκδοχή (σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Γκρενόμπλ), ένας απλός πίνακας, αντικαταστάθηκε σχεδόν αμέσως από δεύτερη εκδοχή, αυτή τη φορά αποτελούμενη από τρεις πλάκες, που επιτρέπουν στην Αγία εικόνα της "Santa Maria in Vallicella" να αποκαλύπτεται κατά τις σημαντικές εορτές με τη βοήθεια χάλκινου κινητού καλύμματος, το οποίο είχε ζωγραφιστεί επίσης από τον Ρούμπενς.Jaffé (1977): 85–99; Belting (1994): 484–90, 554–56.

Οι εμπειρίες του στην Ιταλία συνέχισαν να επηρεάζουν το έργο του Ρούμπενς. Συνέχισε να γράφει πολλές από τις επιστολές του και εν γένει την αλληλογραφία του στα ιταλικά, υπογράφοντας ως "Pietro Paolo Rubens" και αναφερόταν με λαχτάρα στην ιταλική χερσόνησο, ελπίζοντας να επιστρέψει σε αυτήν, αλλά η ελπίδα του αυτή δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.Belkin (1998): 95.

Στην Αμβέρσα (1609–1621) 
[[File:Peter Paul Rubens - Rubens and Isabella Brant in the honeysuckle bower.jpg|thumb|upright|Αυτοπροσωπογραφία του Ρούμπενς με την πρώτη του σύζυγο Ισαμπέλλα Μπραντ, περ 1609. Alte Pinakothek]]
Μαθαίνοντας για την ασθένεια της μητέρας του το 1608 ο Ρούμπενς αναχώρησε από την Ιταλία για την Αμβέρσα.Εν τούτοις, η μητέρα του απεβίωσε πριν ο Ρούμπενς φθάσει στην Αμβέρσα, ενώ ο αδελφός του, Φίλιπ, είχε γίνει γραμματέας της πόλης.Encyclopedia Britannica, Peter Paul Rubens Η επάνοδός του συνέπεσε με την εκ νέου ευημερία της Αμβέρσας, ύστερα από την υπογραφή της Συνθήκη της Αμβέρσας τον Απρίλιο του 1609, με την οποία ξεκίνησε η αποκαλούμενη "δωδεκαετής εκεχειρία" μεταξύ των Ισπανικών Κάτω Χωρών και της Ολλανδικής Δημοκρατίας. Τον Σεπτέμβριο του 1609 ο Ρούμπενς ονομάστηκε Αυλικός ζωγράφος από τον Αλβέρτο Β΄, Αρχιδούκα της Αυστρίας και την Ινφάντα Ιζαμπέλλα Κλάρα Ευγενία της Ισπανίας, ηγεμόνες των Κάτω Χωρών. Ο καλλιτέχνης έλαβε ειδική άδεια να δημιουργήσει το εργαστήριό του στην Αμβέρσα και όχι στην έδρα της Αυλής, που ήταν στις Βρυξέλλες καθώς και να εργάζεται και για άλλους πελάτες. Παρέμεινε με τη Δούκισσα Ιζαμπέλλα μέχρι τον θάνατό της το 1633 και εργάστηκε όχι μόνον ως καλλιτέχνης αλλά και ως πρεσβευτής και διπλωμάτης της.<ref name=perp>[http://www.peterpaulrubens.net/biography.jsp PerpetualRubens.net: Peter Paul Rubens]</ref> Ο Ρούμπενς εδραίωσε τους δεσμούς του με την Αμβέρσα όταν, στις 3 Οκτωβρίου 1609, νυμφεύτηκε την Ισαμπέλλα Μπραντ, θυγατέρα της ηγετικής μορφής της πόλης και ανθρωπιστή Γιαν Μπραντ (Jan Brandt).Art and the Bible: Peter Paul Rubens

Το 1610 ο Ρούμπενς μετοίκησε σε νέο σπίτι και εργαστήριο, που είχε σχεδιάσει ο ίδιος. Η κατοικία του αυτή έχει μετατραπεί σήμερα στο Μουσείο Rubenshuis. Πρόκειται για ιταλικού ύφους βίλα στο κέντρο της Αμβέρσας, στην οποία στέγασε και το εργαστήριό του, όπου ο ίδιος και οι μαθητές του δημιούργησαν το μεγαλύτερο μέρος των πινάκων του. Στέγασε, επίσης, την προσωπική του συλλογή έργων τέχνης και τη βιβλιοθήκη του, που ήταν από τις πλέον εκτεταμένες στην πόλη. Το εργαστήριο που δημιούργησε εκεί διέθετε πολυάριθμους μαθητές και βοηθούς. Πιο γνωστός από τους μαθητές του έγινε ο Άντονι βαν Ντάικ, ο οποίος σύντομα έγινε η ηγετική μορφή στη φλαμανδική προσωπογραφία και συνεργαζόταν συχνά με τον Δάσκαλό του. Ο Ρούμπενς συχνά συνεργαζόταν, επίσης, με εξειδικευμένους καλλιτέχνες της πόλης, όπως ο ζωγράφος ζώων Φρανς Σνάιντερς, ο οποίος ζωγράφισε τον αετό στον Προμηθέα Δεσμώτη του Ρούμπενς, και ο πολύ καλός φίλος του, ζωγράφος ανθέων Γιαν Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος καθώς και ο γιος του, Γιαν Μπρίγκελ ο νεότερος. Στον Catalogue raisonné υπό τον τίτλο Rubens : Works in Collaboration : Jan Brueghel I & II της Christine van Mulders αναφέρονται περί τους 40 πίνακες στους οποίους ο Ρούμπενς συνεργάστηκε με τους δύο καλλιτέχνες. Πολλοί από αυτούς είναι απεικονίσεις της Παρθένου, η οποία περιβάλλεται από γιρλάντες, θρησκευτικού περιεχομένου πίνακες, τοπία και αλληγορίες. Στην τελευταία αυτή κατηγορία εντάσσεται και η περίφημη σειρά πινάκων Αλληγορία των αισθήσεωνInternational Foundation for Art Research

Στα βόρεια της Αμβέρσας, στο χωριό Ντουλ (Doel) ο Ρούμπενς διέθετε και δεύτερη κατοικία, το "Hooghuis", η οποία ανήκε στον πατέρα της πρώτης του συζύγου, Γιαν Μπραντ. Το σπίτι αυτό, σε τυπικό φλαμανδικό στυλ, αργότερα πέρασε στην ιδιοκτησία του Γιαν φαν Μπροκχόφεν ντε Μπερχάικ (Jan van Broeckhoven de Bergeyck), δευτέρου συζύγου της Χέλενα Φούρμεντ, δεύτερης συζύγου του καλλιτέχνη. Σήμερα έχει κηρυχθεί διατηρητέο μνημείο.Inventaris.be 

Εικόνες για Αγία Τράπεζα, όπως η Ύψωση του Σταυρού (1610) και Η Αποκαθήλωση' (1611 - 1614), για τον καθεδρικό ναό της Αμβέρσας, διαδραμάτισαν ισχυρό ρόλο στην καθιέρωση του Ρούμπενς ως της ηγετικής φυσιογνωμίας στη ζωγραφική στη Φλάνδρα λίγο χρόνο μετά την επιστροφή του. Στην Ύψωση του Σταυρού ο καλλιτέχνης συνδυάζει συνθετικά στοιχεία από τη Σταύρωση του Τιντορέττο, τη δυναμικότητα των μορφών του Μιχαήλ Αγγέλου αλλά και το δικό του, προσωπικό ύφος. Ο πίνακας αυτός θεωρείται ως αντιπροσωπευτικό δείγμα της θρησκευτικής τέχνης του μπαρόκ.Martin (1977): 109.

Χρησιμοποίησε τις δημιουργίες χαρακτικών παλαιότερων καλλιτεχνών και εικόνες από τίτλους βιβλίων, ιδιαίτερα του φίλου του Μπαλτάζαρ Μορέτους, ιδιοκτήτη του εκδοτικού οίκου Plantin-Moretus για να εδραιώσει τη φήμη του σε ολόκληρη την Ευρώπη σε αυτό το σημείο της σταδιοδρομίας του. Με εξαίρεση δύο εκπληκτικών χαρακτικών, ο ίδιος δημιουργούσε μόνο σχέδια για τα χαρακτικά αυτά, αφήνοντας την υπόλοιπη διαδικασία σε ειδικούς, όπως οι Λούκας Φόστερμαν, Πάουλους Πόντιους και Βίλλεμ Πανέιλς.Pauw-De Veen (1977): 243–251. Επιπλέον, προσέλαβε μερικούς χαράκτες, τους οποίους είχε εκπαιδεύσει ο Κρίστοφφελ Γέγκερ (Christoffel Jegher) και προσεκτικά τους εκπαίδευσε εκ νέου ώστε να υιοθετήσουν το πλέον ρωμαλέο ύφος που επιθυμούσε. Σχεδίασε, επίσης, την τελευταία σημαντική ξυλογραφία, πριν την αναβίωση της τεχνικής αυτής τον 19ο αιώνα. Ο Ρούμπενς καθιέρωσε την κατοχύρωση πνευματικών δικαιωμάτων για τα χαρακτικά του, περισσότερο για την Ολλανδία, όπου τα έργα του αντιγράφονταν κατά κόρον μέσω χαρακτικών. Επιπλέον, κατοχύρωσε πνευματικά δικαιώματα του έργου του σε Αγγλία, Γαλλία και Ισπανία.A Hyatt Mayor, Prints and People, Metropolitan Museum of Art/Princeton, 1971, no.427–32, 

Ο "κύκλος της Μαρίας των Μεδίκων" και οι διπλωματικές αποστολές (1621–1630) 
Το 1621 η βασιλομήτωρ της Γαλλίας Μαρία των Μεδίκων ανέθεσε στον Ρούμπενς να ζωγραφίσει δύο μεγάλους αλληγορικούς κύκλους, με τους οποίους να εξυμνείται ο δικός της βίος καθώς και του εκλιπόντος συζύγου της Ερρίκου Δ΄ για το Ανάκτορο του Λουξεμβούργου στο Παρίσι. Ο αποκαλούμενος "κύκλος της Μαρίας των Μεδίκων" (σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου) εγκαταστάθηκε εκεί το 1625 και, αν και άρχισε να εργάζεται και στον δεύτερο κύκλο, δεν τον ολοκλήρωσε ποτέ.Belkin (1998): 175; 192; Held (1975): 218–233, esp. pp. 222–225. Η Μαρία εξορίστηκε από τη Γαλλία το 1630 από τον γιο της, Λουδοβίκο ΙΓ΄ και απεβίωσε το 1642 στο ίδιο σπίτι στην Κολωνία όπου ο Ρούμπενς είχε ζήσει κατά την παιδική του ηλικία.Belkin (1998): 173–175.

Μετά τη λήξη της "Δωδεκαετούς Ανακωχής" το 1621, οι ηγεμόνες των Ισπανικών Κάτω Χωρών εμπιστεύθηκαν στον Ρούμπενς μερικές διπλωματικές αποστολές.Belkin (1998): 199–228. Ενώ ο καλλιτέχνης βρισκόταν στο Παρίσι για να συζητήσει σχετικά με τον "Κύκλο της Μαρίας των Μεδίκων", ενεπλάκη στη συγκέντρωση απόρρητων πληροφοριών, σημαντικό καθήκον των διπλωματών της εποχής. Στηρίχθηκε στον φίλο του Νικολά Κλωντ Φαμπρί ντε Πεϊρέσκ (Nicolas-Claude Fabri de Peiresc), σημαντικό λόγιο της εποχής, για να συγκεντρώσει πληροφορίες σχετικά με τις πολιτικές εξελίξεις στη Γαλλία.Auwers: p. 25. Το 1626 η οικογενειακή ευτυχία του καλλιτέχνη διαλύθηκε, καθώς απεβίωσε η σύζυγός του. Μεταξύ 1627 και 1630 ο Ρούμπενς επέδειξε αξιοσημείωτη διπλωματική δραστηριότητα και μετακινείτο μεταξύ των Αυλών Ισπανίας και Αγγλίας σε μια προσπάθεια να επιφέρει ειρήνευση μεταξύ των Ισπανικών Κάτω Χωρών και της Ολλανδικής Δημοκρατίας. Έκανε, επίσης, μερικά ταξίδια στη βόρεια Ολλανδία, δραστηριοποιούμενος τόσο ως καλλιτέχνης όσο και ως διπλωμάτης.
Στις Αυλές αντιμετώπισε την αντίληψη ότι οι Αυλικοί δεν πρέπει να εμπλέκονται με οποιαδήποτε μορφή τέχνης και εμπορίου, αλλά έγινε δεκτός από πολλούς ως "τζέντλεμαν". Ο Ρούμπενς έλαβε τίτλο ευγενείας από τον Φίλιππο Δ΄ το 1624, ενώ έλαβε και τον τίτλο του Ιππότη από τον Κάρολο Α΄ της Αγγλίας το 1630, ο οποίος του ανέθεσε να ζωγραφίσει στην οροφή του ανακτόρου του Ουάιτχολ την Αλληγορία του Πολέμου και της Ειρήνης (1629). PeterPauloRubens.net Λίγους μήνες αργότερα, ο τίτλος του Ιππότη αναγνωρίστηκε και από τον Φίλιππο Δ΄.Auwers: p. 32. Το 1629, επίσης, ο Ρούμπενς έγινε τιμητικά Master of Arts στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ.Belkin (1998): 339–340

Κατά την περίοδο 1628 - 1629 ο Ρούμπενς διέμεινε επί οκτώ μήνες στη Μαδρίτη. Εκτός από τις διπλωματικές του δραστηριότητες, ζωγράφισε και μερικούς σημαντικούς πίνακες για τον Φίλιππο Δ΄ και άλλους πατρόνες. Ξεκίνησε, επίσης, να μελετά ξανά τα έργα του Τιτσιάνο, αντιγράφοντας πολυάριθμα έργα του, ανάμεσα στα οποία και η Πτώση του Ανθρώπου (1628–29).Belkin (1998): 210–218. Κατά τη διάρκεια της εκεί παραμονής του συνδέθηκε με φιλία με τον ζωγράφο της Αυλής Ντιέγκο Βελάσκεθ και σχεδίασαν από κοινού ένα ταξίδι στην Ιταλία το επόμενο έτος. Ο Ρούμπενς, εν τούτοις, επέστρεψε στην Αμβέρσα και ο Βελάσκεθ πραγματοποίησε το ταξίδι χωρίς αυτόν.Belkin (1998): 217–218.

Η παραμονή του στην Αμβέρσα δεν διήρκεσε πολύ: Σύντομα ταξίδεψε στο Λονδίνο, όπου παρέμεινε ως τον Απρίλιο του 1630. Τότε ζωγράφισε το έργο Αλληγορία του Πολέμου και της Ειρήνης, το οποίο σήμερα βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου. Το έργο αυτό αποτυπώνει το έντονο ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για την ειρήνη και ο Ρούμπενς δεν δέχθηκε να πάρει αμοιβή γι' αυτό.

Ενώ η φήμη του σε διεθνές επίπεδο συνέχιζε να μεγαλώνει ανάμεσα στους συλλέκτες και στους ευγενείς καθ' όλη αυτή τη δεκαετία, ο ίδιος και το εργαστήριό του συνέχιζαν να δημιουργούν μνημειώδη έργα για τοπικούς πατρόνες στην Αμβέρσα. Η Κοίμηση της Θεοτόκου (1625 - 26) για τον καθεδρικό ναό της Αμβέρσας είναι εξέχον παράδειγμα αυτής της δραστηριότητας.

Η τελευταία δεκαετία (1630 - 1640) 
Ο Ρούμπενς πέρασε την τελευταία δεκαετία της ζωής του στην Αμβέρσα και γύρω από αυτήν. Μεγάλα έργα για ξένους πατρόνες συνέχιζαν να τον απασχολούν, όπως αυτό για το ανάκτορο του Ουάιτχολ, αλλά ταυτόχρονα εξερευνούσε και προσωπικές διαφορετικές καλλιτεχνικές κατευθύνσεις.

Το 1630, τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατο της πρώτης του συζύγου Ιζαμπέλλα, ο 53χρονος τότε Ρούμπενς νυμφεύτηκε την ανιψιά της θανούσης, την δεκαεξάχρονη Χελέν Φούρμεντ. Η Χελέν ήταν η πηγή έμπνευσης του καλλιτέχνη για τις αισθησιακές μορφές πολλών από τους πίνακές του της δεκαετίας του 1630, όπως Η γιορτή της Αφροδίτης (σήμερα στο Kunsthistorisches Museum της Βιέννης), Οι Τρεις Χάριτες και Η κρίση του Πάριδος (και οι δύο πίνακες σήμερα στο Μουσείο Πράδο). Στον τελευταίο αυτό πίνακα, που δημιούργησε για λογαριασμό της ισπανικής Αυλής, οι θεατές του πίνακα αναγνώριζαν ως Αφροδίτη τη νεαρή δεύτερη σύζυγο του καλλιτέχνη.

Το 1635 ο Ρούμπενς αγόρασε ένα κτήμα έξω από την Αμβέρσα, στο οποίο υπήρχε το Κάστρο του Ελεβάιτ (Elewijt), γνωστό και ως "Kasteel Het Steen" ή "Rubenskasteel" και περνούσε εκεί το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του. Τοπία όπως Το κάστρο του Στέιν με κυνηγούς (σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου και Αγρότες επιστρέφουν από τα χωράφια (σήμερα στο Παλάτσο Πίττι της Φλωρεντίας δείχνουν την πιο προσωπική φύση πολλών από τα ύστερα έργα του. Συνέχισε, επίσης, την απεικόνιση των ολλανδικών / φλαμανδικών παραδόσεων του Πίτερ Μπρίγκελ του πρεσβύτερου εμπνεόμενος από αυτά στα όψιμα έργα του, όπως ο πίνακας Φλαμανδική φιλανθρωπική αγορά (Kermis), περ. 1630, σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου.

Θάνατος
Ο Ρούμπενς απεβίωσε από καρδιακή προσβολή, αποτέλεσμα της χρόνιας ποδάγρας του, στις 30 Μαΐου 1640. Ενταφιάστηκε στον ναό του Αγίου Ιακώβου της Αμβέρσας. Η επιτύμβια πλάκα του ανέγραφε:Antwerpen - Parochiekerken ; 1. Afdeeling, Volume 1

Απόγονοι
Ο Ρούμπενς απέκτησε οκτώ παιδιά, τρία με την Ιζαμπέλλα και πέντε με την Χελέν. Το μικρότερο γεννήθηκε οκτώ μήνες μετά τον θάνατό του. Πολλοί από τους απογόνους του νυμφεύτηκαν ή παντρεύτηκαν με γόνους ευγενών οικογενειών της Αμβέρσας.

Τέκνα με την Ιζαμπέλλα Μπραντ:
 Άλμπερτ Ρούμπενς (1614-1657), νυμφεύτηκε την Κλάρα ντελ Μόντε (Clara del Monte)
 Νικολάας Ρούμπενς, Λόρδος Rameyen, (1618-1655), νυμφεύτηκε την Κονστάνσια Χέλμαν (Constancia Helman)
 Άλμπερτ Μαρί Νικολάας Πέτερ Ρούμπενς (1642-1672), νυμφεύτηκε τη Μαρία Καταρίνα Φέκεμανς (Maria Catharina Vecquemans)
 Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς ΙΙ (1642-1672)
 Φίλιπ Νικολάας (1643-1693)
 Ελέν Φρανσουάζ Μπατίστ (Hélène Françoise Baptiste, 1641-1710), παντρεύτηκε τον Γιον Λούντεν (John Lunden).
 Μαρία Κονστάντια Ρούμπενς (Maria Constantia Rubens, 1649- ;),παντρεύτηκε τον Λάμπερτ Φρέντερικ του Μπρόνκχορστ (Lambert Frederik of Bronckhorst, Lord of Berlaer).

 Έργο 

Ο Ρούμπενς ήταν καλλιτέχνης εξαιρετικής παραγωγικότητας και έργα του βρίσκονται σήμερα σε πολλά μουσεία ανά τον κόσμο. Ακολουθεί μια αντιπροσωπευτική παράθεση έργων του. 
 Ο δούκας της Λέρμα,  περ.1603, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Ο Άγιος Γεώργιος και ο δράκος,  περ.1606, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Η προσκύνηση των Μάγων,  περ.1609, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Μαρία των Μεδίκων, βασίλισσα της Γαλλίας,  περ.1622, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Ο θρίαμβος της Εκκλησίας επί της Οργής, του Διχασμού και του Μίσους,  περ.1628, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Ο κήπος του έρωτα,  περ.1633, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Ο καρδινάλιος-ινφάντης Δον Φερνάντο,  περ.1634, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Ο Κρόνος καταβροχθίζει ένα γιο του,  1636-38, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Ο Τηρέας αντικρίζει το κεφάλι του γιου του,  1636-38, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Οι τρεις Χάριτες,  1636, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Τοπίο με το κυνήγι του Καλυδώνιου κάπρου, 1636, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Χωριάτικος χορός,  1635-38, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Η κρίσις του Πάριδος,  περ.1639, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Περσέας και Ανδρομέδα,  1640, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
 Βάκχος πάνω σε βαρέλι, Φλωρεντία, Ουφίτσι
 Ο Ερρίκος Δ΄ στην μάχη του Ιβρύ,  Φλωρεντία, Ουφίτσι
 Η θριαμβευτική είσοδος του Ερρίκου Δ΄στο Παρίσι , Φλωρεντία, Ουφίτσι
 Ισαβέλλα Μπραντ , Φλωρεντία, Ουφίτσι
 Προσωπογραφία του Κάσπαρ Στόππε, , 1606-1607 (Sala di Apollo), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
 Τέσσερις φιλόσοφοι, περ.1612  (Sala di Marte), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
 Η Παναγία με το καλάθι, περ.1615, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι  (Sala di Giove), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
 Η Ανάσταση του Χριστού, , (Sala delle Belle Arti) 1616, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
 Οι τρεις Χάριτες (μονοχρωμία),  1620-1623 (Sala dei Putti), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
 Η ινφάντα Ισαβέλλα Κλάρα Ευγενία της Ισπανίας ως μοναχή,  περ. 1625 (Sala di Apollo), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
 Η επιστροφή των χωρικών από τους αγρούς,  περ. 1627 (Sala di Venere), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
 Ο Οδυσσέας στο νησί των Φαιάκων,  περ. 1635 (Sala di Venere), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
 Οι συνέπειες του πολέμου, 1638  (Sala di Marte), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
 Ο Μυστικός Δείπνος , Μιλάνο, Πινακοθήκη Μπρέρα
 Χωριάτικο πανηγύρι, περ.1635 , Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου
 Η Ελέν Φουρμάν και τα παιδιά της, περ.1636 , Παρίσι, Μουσείο του ΛούβρουΟ Κύκλος της Μαρίας των Μεδίκων στο Μουσείο του Λούβρου, 1622-25.
 Το πεπρωμένο της Μαρίας των Μεδίκων 
 Η γέννηση της Μαρίας των Μεδίκων στην Φλωρεντία 
 Η εκπαίδευση της Μαρίας των Μεδίκων 
 Το πορτραίτο της Μαρίας των Μεδίκων παρουσιάζεται στον Ερρίκο Δ’ 
 Ο γάμος δι' αντιπροσώπου της Μαρίας των Μεδίκων 
 Η αποβίβαση στην Μασσαλία , Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου
 Η συνάντηση με τον Ερρίκο Δ΄στην Λυών 
 Η γέννηση του Δελφίνου στο Φονταινεμπλώ 
 Ο Ερρίκος Δ’ αναθέτει την αντιβασιλεία στην Μαρία 
 Η στέψη της Μαρίας των Μεδίκων στον Άγιο Διονύσιο 
 Ο θάνατος του Ερρίκου Δ΄ και η διακήρυξη της αντιβασιλείας 
 Η νίκη στο Γύλιχ 
 Η ευδαιμονία επί αντιβασιλείας της Μαρίας 
 Το συμβούλιο των θεών 
 Η ανταλλαγή των πριγκιπισσών 
 Ο Λουδοβίκος ΙΓ΄ ενηλικιώνεται 
 Η φυγή της βασίλισσας από το κάστρο του Μπλουά,  
 Οι διαπραγματεύσεις στην Αγγουλέμ 
 Η βασίλισσα προτιμά την ασφάλεια 
 Ο θρίαμβος της αλήθειας 
Άλλα
 Αυτοπροσωπογραφία του 1638-40,  Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
 Βιντσέντσο Β΄Γκοντζάγκα της Μάντουας , Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
 Επιτάφιος θρήνος,  Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
 Ευαγγελισμός,  Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
 Η Ανάληψη της Παρθένου,  Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
 Η λατρεία της Αφροδίτης,  Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
 Η μικρή γούνα  (Η Ελέν Φουρμάν με -ανεπαρκή όντως- γούνα), Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
 Στο πάρκο ενός κάστρου,  Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
 Τρίπτυχο του Αγίου Ιλδεφόνσου , Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
 Φιλήμων και Βαυκίς σε θυελλώδες τοπίο,  Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης

 Ο καλλιτέχνης και Ισαβέλλα Μπραντ κάτω από ένα αγιόκλημα,  περ.1609, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Ο θάνατος του Σενέκα,  1612-13, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη Μεθυσμένος Σειληνός,  1616-17, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Μεγάλη Δευτέρα Παρουσία,  1617, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Αμαζονομαχία,  1617-18, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Η αρπαγή των θυγατέρων του Λευκίππου,  1617-18, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Η πτώση των επαναστατημένων αγγέλων, Paul Rubens - Fall of the damned.jpg περ.1620, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Η σφαγή των Αθώων,  περ.1621, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Κυνήγι λιονταριού,  1621, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Η γυναίκα της Αποκάλυψης, 1624-25, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Η Ελέν Φουρμάν με τον γιο της,  1635, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Τοπίο με ουράνιο τόξο,  1635, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 Η Ελέν Φουρμάν με γαμήλιο ένδυμα,  1636-38, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
 προπαρασκευαστικά σχέδια για τον «Κύκλο της Μαρίας των Μεδίκων» του Λούβρου , Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη 
 Θρήνος για τον νεκρό Χριστό , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Αγία Καικιλία , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Άγιος Σεβαστιανός , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Ανδρομέδα , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Η Παράδοση των Κλειδών , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Ισαβέλλα Μπραντ (;) , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Ο Άγιος Γρηγόριος ο Μέγας με Αγίους , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Ο Περσέας ελευθερώνει την Ανδρομέδα , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Παιδί με παπαγάλο , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Παρθένος και Βρέφος , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Παρθένος και Βρέφος με Αγίους , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Τοπίο με βοσκούς και κυνηγούς , Πινακοθήκη του Βερολίνου
 Η Βηρσαβεέ παίρνει το γράμμα του Δαβίδ , Πινακοθήκη της Δρέσδης
 Η γριά με το μαγκάλι , Πινακοθήκη της Δρέσδης
 Ο Άγιος Ιερώνυμος στην έρημο , Πινακοθήκη της Δρέσδης
 Ο μεθυσμένος Ηρακλής υποβαστάζεται από μια Νύμφη και ένα Σάτυρο , Πινακοθήκη της Δρέσδης
 Το κυνήγι του κάπρου , Πινακοθήκη της Δρέσδης
 Προσωπογραφία της Ελένης Φουρμάν , Άμστερνταμ, Ρέικσμουζεουμ
 Η πορεία προς τον Γολγοθά , Άμστερνταμ, Ρέικσμουζεουμ
 Σαμψών και Δαλιδά , Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
 Le chapeau de Paille, , Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
 Η Αθηνά προστατεύει την ειρήνη από τον Άρη, , Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
 Το κάστρο του Στέιν, ,Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
 Η κρίσις του Πάριδος , Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
 Βάκχος , Αγία Πετρούπολη, Ερμιτάζ
 Η ένωση της Γης με το Νερό (Η Αμβέρσα και ο Σκάλδης) , Αγία Πετρούπολη, Ερμιτάζ
 Ίδε ο άνθρωπος , Αγία Πετρούπολη, Ερμιτάζ
 Ο ζωγράφος με τον γιο του Αλβέρτο , Αγία Πετρούπολη, Ερμιτάζ
 Ταρκύνιος και Λουκρητία , Αγία Πετρούπολη, Ερμιτάζ

Φωτοθήκες

 Χαμένα έργα 

 17ος αιώνας 
Διάσημα έργα τα οποία χάθηκαν ή καταστράφηκαν είναι το Έφιππο πορτραίτο του αρχιδούκα Αλβέρτου, η Σωσάννα και οι πρεσβύτεροι τα οποία είναι γνωστά μόνο από εγχάρακτες αναπαραγωγές που έγιναν το 1620. Το Σάτυρος, Νύμφη, ερωτιδείς και λεοπαρδάλεις καθώς και ο πίνακας με τίτλο Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη από νωρίτερες αναπαραγωγές του 1620. 

Το έργο Σταύρωση με τη Μαρία, άγιο Ιωάννη, Μαγδαληνή καταστράφηκε στο Λονδίνο το 1643 κατά τη διάρκεια του αγγλικού εμφυλίου πολέμου.Albert J. Loomie, "A Lost Crucifixion by Rubens," The Burlington Magazine Vol. 138, No. 1124 (Nov. 1996). Retrieved 8 June 2014.

Κατά τον βομβαρδισμό των Βρυξελλών το 1685 καταστράφηκαν η Μαντόνα του Ροζαρίου, η Παρθένος κοσμημένη με άνθη από την Αγία Άννα, το Τρίπτυχο του Αγίου Ιωάννη, καθώς και τα Ο Καμβύσης διορίζει τον Οτάνη δικαστή, Κρίση του Σολομώντα, και το Η Δευτέρα Παρουσία Κρίση τα οποία ήταν έργα που δημιούργησε για το δικαστήριο των Βρυξελλών.

 18ος αιώνας 
Σε πυρκαγιά που σημειώθηκε το 1731 στο παλάτι του Κούντεμπεργκ, καταστράφηκαν τα Η Γέννηση (1731), Η προσκύνηση των Μάγων και Η Πεντηκοστή.

Το έργο Έφιππο πορτραίτο του Φιλίππου Δ´ της Ισπανίας καταστράφηκε στην πυρκαγιά του Αλκαζάρ της Μαδρίτης το 1734. Αντίγραφο του ωστόσο διασώζεται στη γκαλερί Ουφίτσι στην Φλωρεντία. 

 19ος αιώνας 
Το έργο Κυνήγι των Λεόντων καταστράφηκε κατά τη διάρκεια πυργκαγιάς στο μουσείο καλών τεχνών του Μπορντό στις αρχές του 19ου αιώνα.Barnes, An examination of Hunting Scenes by Peter Paul Rubens(2009), p.34. Retrieved 7 June 2014.

Ο πίνακας της Σταύρωσης το οποίο είχε δημιουργήσει για μια εκκλησία στη Ρώμη, μεταφέρθηκε στην Αγγλία το 1811. Κατόπιν τέθηκε σε δημοπρασία το 1812, και σε δημοπρασία ξανά το 1820 και 1821, ωστόσο χάθηκε σε θαλάσσιο ταξίδι κάποια στιγμή μετά το 1821. 

Η εγκράτεια του Σκιπίωνα καταστράφηκε σε φωτιά του χρηματιστηρίου του Λονδίνου το 1836.W. Pickering, The Gentleman's Magazine vol. 5 (1836), p.590. Retrieved 7 June 2014.

Το έργο Η απαγωγή της Περσεφόνης καταστράφηκε σε πυρκαγιά στο ανάκτορο Μπλένχαϊμ στο Όξφορντσαϊρ της Αγγλίας το 1861.

 20ός αιώνας 
Οι πίνακες Ποσειδώνας και Αμφιτρίτη, Το όραμα του Αγίου Ουμβέρτου και Άρτεμις και Νύμφες ξαφνιασμένες από τους Σατύρους καταστράφηκαν το 1945 κατά τη μάχη του Βερολίνου στη φωτιά που ξέσπασε στο αρχαιολογικό μουσείο της πόλης.John Smith, A catalogue raisonne of the works of the most eminent (...)(1830), p. 153. Retrieved 8 June 2014.

Το έργο Έφιππο πορτραίτο του Δούκα του Μπάκιγχαμ καταστράφηκε σε φωτιά στο Λονδίνο το 1949. 

Το έργο Πορτραίτο του Φιλίππου Δ´ της Ισπανίας καταστράφηκε κατά τη διάρκεια εμπρησμού στην Κούνστχαους της Ζυρίχης το 1985.

Δημοπρασίες
Σε δημοπρασία του 2002 του βρετανικού οίκου Σόθμπις ο πίνακας Η σφαγή των αθώων ο οποίος είχε πρόσφατα ανακαλυφθεί, πουλήθηκε για 49,5 εκατομμύρια λίρες. Σε δημοπρασία του βρετανικού οίκου Κρίστις το 2012, το Πορτραίτο ενός διοικητή πουλήθηκε για 9.1 εκατομμύρια λίρες παρά το ότι ο οίκος αρνήθηκε να τον πουλήσει ως πίνακα του Ρούμπενς καθώς η αυθεντικότητα του είχε αμφισβητηθεί.Art historians cast doubt over Earl Spencer's £9m Rubens, The Independent, 11 July 2010

Παραπομπές

 Πηγές 
 Auwers, Michael, Pieter Paul Rubens als diplomatiek debutant. Het verhaal van een ambitieus politiek agent in de vroege zeventiende eeuw, in: Tijdschrift voor Geschiedenis – 123e jaargang, nummer 1, p. 20–33 


 Held, Julius S. (1975) "On the Date and Function of Some Allegorical Sketches by Rubens." In: Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. Vol. 38: 218–233.
 Held, Julius S. (1983) "Thoughts on Rubens' Beginnings." In: Ringling Museum of Art Journal: 14–35. .



 Pauw-De Veen, Lydia de. "Rubens and the graphic arts." In: Connoisseur CXCV/786 (Aug 1977): 243–251.

Βιβλιογραφία
 Hasselt, André Henri Constant van, Histoire de P.-P. Rubens, suivie du catalogue général et raisonné de ses tableaux, esquisses, dessins et vignettes, avec l'indication des lieux où ils se trouvent et des artistes qui les ont gravés, Brussels : Imprimerie de la Societé des Beaux Arts, 1840, 418 σελίδες.
 Mulders, Christine van, Rubens : Works in Collaboration : Jan Brueghel I & II, London : Harvey Miller, 2016, 358 σελίδες.
 Rooses, Max, L'oeuvre de P.P. Rubens : histoire et description de ses tableaux et dessins, phototypies par Jos. Maes, Antwerp : J. Maes, 1886-1892, 430 σελίδες (μη έγχρωμο).
 Vlieghe, Hans, Portraits of Identified Sitters Painted in Antwerp, New York : Oxford University Press ; London : Harvey Miller, 1987, 400 σελίδες.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Corpus Rubenianum Διαθέσιμοι αρκετοί θεματικοί catalogues raisoneés σε pdf μορφή.
 Βιογραφικό και μερικά σπουδαία έργα του (Ανακτήθηκε 30 Απριλίου 2011)
 Άρθρο στην εφημερίδα Guardian
 Έργα Ρούμπενς

 Δείτε επίσης 
 Κατάλογος Φλαμανδών ζωγράφων

Κατηγορία:Φλαμανδοί ζωγράφοι
Κατηγορία:Ζωγράφοι του Μπαρόκ
Κατηγορία:Σχολή της Αμβέρσας
Κατηγορία:Προσωπογράφοι