Κόστα Ρίκα

Η Κόστα Ρίκα (, μεταφράζεται ως: Πλούσια Ακτή) είναι χώρα της Κεντρικής Αμερικής, με έκταση 51.100 τ.χλμ. και πληθυσμό 5.191.824 κατοίκους, σύμφωνα με επίσημη εκτίμηση για το 2025 (κατατάσσεται 126η στον κόσμο). Συνορεύει βόρεια με τη Νικαράγουα και νοτιοανατολικά με τον Παναμά, ενώ ανατολικά βρέχεται από την Καραϊβική, και νότια και δυτικά από τον Ειρηνικό ωκεανό. Η χώρα χωρίζεται σε επτά διαμερίσματα (επαρχίες). Πρωτεύουσα της είναι η πόλη Σαν Χοσέ. Υπολογίζεται ότι 333.980 άνθρωποι ζουν στην πρωτεύουσα και μεγαλύτερη πόλη, το Σαν Χοσέ, με περίπου δύο εκατομμύρια ανθρώπους στη γύρω μητροπολιτική περιοχή.

Το κυρίαρχο κράτος της Κόστας Ρίκας είναι μια ενιαία προεδρική συνταγματική δημοκρατία. Είναι γνωστή για τη μακροχρόνια και σταθερή δημοκρατία της και για το υψηλά εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό της. Η χώρα ξοδεύει περίπου το 6,9% του προϋπολογισμού της (2016) για την εκπαίδευση, σε σύγκριση με τον παγκόσμιο μέσο όρο του 4,4%.  Η οικονομία της, που κάποτε εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τη γεωργία, έχει διαφοροποιηθεί για να συμπεριλάβει τομείς όπως τα χρηματοοικονομικά, οι εταιρικές υπηρεσίες για ξένες εταιρείες, τα φαρμακευτικά προϊόντα και ο οικοτουρισμός. Πολλές ξένες εταιρείες παραγωγής και παροχής υπηρεσιών δραστηριοποιούνται στις Ζώνες Ελεύθερων Συναλλαγών της Κόστα Ρίκα, όπου επωφελούνται από επενδυτικά και φορολογικά κίνητρα. 

Η Κόστα Ρίκα κατοικήθηκε από αυτόχθονες πληθυσμούς πριν τεθεί υπό ισπανική κυριαρχία τον 16ο αιώνα. Παρέμεινε περιφερειακή αποικία της αυτοκρατορίας μέχρι την ανεξαρτησία ως μέρος της Πρώτης Μεξικανικής Αυτοκρατορίας, ακολουθούμενη από την ένταξη της στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Κεντρικής Αμερικής, από την οποία κήρυξε επίσημα την ανεξαρτησία της το 1847. Μετά τον σύντομο εμφύλιο πόλεμο της Κόστα Ρίκα το 1948, κατήργησε οριστικά τον στρατό του το 1949, και έγινε ένα από τα λίγα κυρίαρχα έθνη χωρίς μόνιμο στρατό .

Η χώρα έχει σταθερά ευνοϊκές επιδόσεις στον Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης (ΔΑΑ), καταλαμβάνοντας την 62η θέση στον κόσμο το 2020 και την πέμπτη θέση στη Λατινική Αμερική. Έχει επίσης αναφερθεί από το Αναπτυξιακό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών ότι η χώρα έχει επιτύχει πολύ υψηλότερο επίπεδο ως προς την ανθρώπινη ανάπτυξη από άλλες χώρες στα ίδια εισοδηματικά επίπεδα, με καλύτερο ιστορικό στην ανθρώπινη ανάπτυξη και ανισότητα από τον μέσο όρο της περιοχής.  Επίσης, αποδίδει καλά σε συγκρίσεις που αφορούν την κατάσταση της δημοκρατίας, της ελευθερίας του τύπου και της ευτυχίας. Έχει τον 7ο πιο ελεύθερο τύπο σύμφωνα με τον Δείκτη Ελευθερίας του τύπου, είναι η 37η πιο δημοκρατική χώρα σύμφωνα με τον δείκτη Ελευθερία στον κόσμο και είναι η 12η πιο ευτυχισμένη χώρα στην Έκθεση Παγκόσμιας Ευτυχίας.

 Ιστορία 
Οι ιστορικοί έχουν ταξινομήσει τους αυτόχθονες πληθυσμούς της Κόστα Ρίκα ως ανήκοντες στην Ενδιάμεση Περιοχή, όπου οι περιοχές των γηγενών πολιτισμών των Μεσοαμερικάνων και των κρατών των Άνδεων αλληλεπικαλύπτονταν. Πιο πρόσφατα, η προκολομβιανή Κόστα Ρίκα έχει επίσης περιγραφεί ως μέρος της ισθμοκολομβιανής Περιοχής.

Τα πέτρινα εργαλεία, τα παλαιότερα στοιχεία της ανθρώπινης κατοχής στην Κόστα Ρίκα, συνδέονται με την άφιξη διαφόρων ομάδων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών περίπου 10.000 έως 7.000 χρόνια π.Χ. στην κοιλάδα Τουριάλμπα. Η παρουσία αιχμών δόρατος και βελών τύπου πολιτισμού Κλόβις από τη Νότια Αμερική ανοίγει το ενδεχόμενο, στην περιοχή αυτή, να συνυπήρχαν δύο διαφορετικοί πολιτισμοί.  

Η γεωργία έγινε εμφανής στους πληθυσμούς που ζούσαν στην Κόστα Ρίκα πριν από περίπου 5.000 χρόνια. Καλλιεργούσαν κυρίως κονδύλους και ρίζες. Για την πρώτη και τη δεύτερη χιλιετία π.Χ. υπήρχαν ήδη εγκατεστημένες αγροτικές κοινότητες. Αυτές ήταν μικρές και διάσπαρτες, αν και η χρονική στιγμή της μετάβασης από το κυνήγι και τη συλλογή στη γεωργία ως κύριο μέσο διαβίωσης στην επικράτεια είναι ακόμη άγνωστη.  

Η παλαιότερη χρήση αγγείων εμφανίζεται γύρω στο 2.000 με 3.000 π.Χ. Έχουν βρεθεί θραύσματα αγγείων, κυλινδρικά αγγεία, πιατέλες, κολοκύθες και άλλες μορφές αγγείων διακοσμημένων με αυλακώσεις, ζωγραφιές, και άλλα αγγεία που περιέχουν μορφές ζώων.  

Ο αντίκτυπος των αυτόχθονων πληθυσμών στη σύγχρονη κουλτούρα της Κόστα Ρίκα ήταν σχετικά μικρός σε σύγκριση με άλλα έθνη, δεδομένου ότι η χώρα δεν είχε έναν ισχυρό γηγενή πολιτισμό, αρχικά. Το μεγαλύτερο μέρος του γηγενούς πληθυσμού απορροφήθηκε από την ισπανόφωνη αποικιακή κοινωνία μέσω διαπολιτισμικών γάμων, εκτός από μερικά μικρά απομεινάρια, τα πιο σημαντικά από τα οποία είναι οι φυλές Μπριμπρί και Μπορούκα που εξακολουθούν να κατοικούν στα βουνά της Ταλαμάνκας, στα νοτιοανατολικά κοντά στα σύνορα με τον Παναμά.

 Ισπανικός αποικισμός 
Το όνομα Κόστα Ρίκα, που σημαίνει «πλούσια ακτή» στην ισπανική γλώσσα, σε ορισμένες μαρτυρίες εφαρμόστηκε για πρώτη φορά από τον Χριστόφορο Κολόμβο, ο οποίος έπλευσε στις ανατολικές ακτές της Κόστα Ρίκα κατά το τελευταίο του ταξίδι το 1502,  και ανέφερε τεράστιες ποσότητες χρυσών κοσμημάτων που φορούσαν οι ντόπιοι.  Το όνομα μπορεί επίσης να προήλθε από τον κατακτητή Χιλ Χονθάλεθ Δάβιλα, ο οποίος αποβιβάστηκε στη δυτική ακτή το 1522, συνάντησε ντόπιους και πήρε μέρος του χρυσού τους, μερικές φορές με βίαιη κλοπή και μερικές φορές ως δώρα από τοπικούς ηγέτες. 

Κατά τη διάρκεια του μεγαλύτερου μέρους της αποικιακής περιόδου, η Κόστα Ρίκα ήταν η νοτιότερη επαρχία του Γενικής Καπετανείας της Γουατεμάλας, ονομαστικά μέρος του Αντιβασιλείου της Νέας Ισπανίας. Στην πράξη, η αντιβασιλεία ήταν μια σε μεγάλο βαθμό αυτόνομη οντότητα εντός της Ισπανικής Αυτοκρατορίας. Η απόσταση της Κόστα Ρίκα από την πρωτεύουσα της Καπετανείας στη Γουατεμάλα, η νομική απαγόρευσή του εμπορίου με τον Παναμά σύμφωνα με τον μερκαντιλιστικό ισπανικό νόμο, ο οποίος ήταν τότε μέρος του Αντιβασιλείου της Νέας Γρανάδας (δηλ. Κολομβία) και η έλλειψη πόρων όπως ο χρυσός και το ασήμι, μετέτρεψαν την Κόστα Ρίκα σε μια φτωχή, απομονωμένη και αραιοκατοικημένη περιοχή εντός της Ισπανικής Αυτοκρατορίας.  Η Κόστα Ρίκα περιγράφηκε ως «η πιο φτωχή και άθλια ισπανική αποικία σε όλη την Αμερική» από έναν Ισπανό κυβερνήτη το 1719  

Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας πίσω από τη φτώχεια της Κόστα Ρίκα ήταν η έλλειψη σημαντικού γηγενούς πληθυσμού διαθέσιμου για καταναγκαστική εργασία που σήμαινε ότι οι περισσότεροι από τους αποίκους της Κόστα Ρίκα έπρεπε να εργαστούν στη γη τους, αποτρέποντας την εγκατάσταση μεγάλων φυτειών. Για όλους αυτούς τους λόγους, η Κόστα Ρίκα, σε γενικές γραμμές, δεν εκτιμήθηκε και αγνοήθηκε από το Ισπανικό Στέμμα και αφέθηκε να αναπτυχθεί μόνη της. Οι συνθήκες κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου πιστεύεται ότι οδήγησαν σε πολλές από τις ιδιοσυγκρασίες για τις οποίες η Κόστα Ρίκα έχει γίνει γνωστή, ενώ ταυτόχρονα έθεσε το υπόβαθρο για την ανάπτυξη της Κόστα Ρίκα ως μια πιο ισότιμη κοινωνία από τις υπόλοιπες γείτονές της. Η Κόστα Ρίκα έγινε μια «αγροτική δημοκρατία» χωρίς καταπιεσμένους μεστίζους ή ιθαγενείς. Δεν άργησαν οι Ισπανοί άποικοι να στραφούν στους λόφους, όπου βρήκαν πλούσιο ηφαιστειακό έδαφος και ένα ηπιότερο κλίμα από αυτό των πεδιάδων.  

 Ανεξαρτησία 
Όπως και η υπόλοιπη Κεντρική Αμερική, η Κόστα Ρίκα δεν πολέμησε ποτέ για ανεξαρτησία από την Ισπανία. Στις 15 Σεπτεμβρίου 1821, μετά την τελική ήττα της Ισπανίας στον Μεξικανικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας (1810–1821), οι αρχές στη Γουατεμάλα κήρυξαν την ανεξαρτησία ολόκληρης της Κεντρικής Αμερικής. Αυτή η ημερομηνία γιορτάζεται ακόμα ως Ημέρα της Ανεξαρτησίας στην Κόστα Ρίκα  παρόλο που, τεχνικά, σύμφωνα με το Ισπανικό Σύνταγμα του 1812 που είχε εκ νέου εγκριθεί το 1820, η Νικαράγουα και η Κόστα Ρίκα είχαν γίνει αυτόνομη επαρχία με πρωτεύουσα τη Λεόν.

Μετά την ανεξαρτησία, οι αρχές της Κόστα Ρίκα αντιμετώπισαν το ζήτημα της επίσημης απόφασης για το μέλλον της χώρας. Δημιουργήθηκαν δύο συγκροτήματα, οι Ιμπεριαλιστές, που υπερασπίστηκαν οι πόλεις Καρτάγο και Ερέδια που ήταν υπέρ της προσχώρησης στη Μεξικανική Αυτοκρατορία, και οι Ρεπουμπλικάνοι, που εκπροσωπήθηκαν από τις πόλεις Σαν Χοσέ και Αλαχουέλα που υπερασπίστηκαν την πλήρη ανεξαρτησία. Λόγω της έλλειψης συμφωνίας σχετικά με αυτά τα δύο πιθανά αποτελέσματα, έλαβε χώρα ο πρώτος εμφύλιος πόλεμος της Κόστα Ρίκα. Η μάχη του Οτσομόγο έλαβε χώρα στον λόφο του Οτσομόγο, που βρίσκεται στην κεντρική κοιλάδα το 1823. Η σύγκρουση οδήγησε σε νίκη των Ρεπουμπλικάνων και, κατά συνέπεια, η πόλη της Καρτάγκο έχασε την ιδιότητά της ως πρωτεύουσας, η οποία μετακόμισε στο Σαν Χοσέ. Obregón Loría, Rafael. 

Το 1838, πολύ αφότου η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Κεντρικής Αμερικής έπαψε να λειτουργεί στην πράξη, η Κόστα Ρίκα αποσύρθηκε επίσημα και αυτοανακηρύχτηκε κυρίαρχη. Η μεγάλη απόσταση και οι κακές διαδρομές επικοινωνίας μεταξύ της Πόλης της Γουατεμάλας και του Κεντρικού Οροπεδίου, όπου ζούσε το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της Κόστα Ρίκα τότε και ζει ακόμα σήμερα, σήμαινε ότι ο τοπικός πληθυσμός είχε ελάχιστη πίστη στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Γουατεμάλας. Από την εποχή της αποικιοκρατίας έως τώρα, η απροθυμία της Κόστα Ρίκα να συνδεθεί οικονομικά με την υπόλοιπη Κεντρική Αμερική ήταν ένα σημαντικό εμπόδιο στις προσπάθειες για μεγαλύτερη περιφερειακή ολοκλήρωση.  

Μέχρι το 1849, όταν έγινε μέρος του Παναμά, το Τσιρικί ήταν μέρος της Κόστα Ρίκα. Η περηφάνια της Κόστα Ρίκα αμβλύνθηκε για την απώλεια αυτής της ανατολικής (ή νότιας) επικράτειας με την απόκτηση της Γουανακάστε, στον βορρά.

Ο καφές φυτεύτηκε για πρώτη φορά στην Κόστα Ρίκα το 1808,  και μέχρι τη δεκαετία του 1820, ξεπέρασε τον καπνό, τη ζάχαρη και το κακάο ως κύρια εξαγωγή. 

Η παραγωγή καφέ παρέμεινε η κύρια πηγή πλούτου της Κόστα Ρίκα μέχρι τον 20ο αιώνα, δημιουργώντας μια πλούσια τάξη καλλιεργητών, τους λεγόμενους βαρώνους του καφέ.  Τα έσοδα βοήθησαν στον εκσυγχρονισμό της χώρας.  

Το μεγαλύτερο μέρος του καφέ που εξήχθη καλλιεργήθηκε γύρω από τα κύρια κέντρα πληθυσμού στο Κεντρικό Οροπέδιο και στη συνέχεια μεταφέρθηκε με βοϊδάμαξα στο λιμάνι Πουνταρένας του Ειρηνικού μετά την κατασκευή του κεντρικού δρόμου το 1846.  Στα μέσα της δεκαετίας του 1850 η κύρια αγορά του κοσταρικανού καφέ ήταν η Βρετανία.  Σύντομα έγινε υψηλή προτεραιότητα η ανάπτυξη μιας αποτελεσματικής διαδρομής μεταφοράς από το Κεντρικό Οροπέδιο στον Ατλαντικό Ωκεανό. Για τον σκοπό αυτό, τη δεκαετία του 1870, η κυβέρνηση της Κόστα Ρίκα συνήψε σύμβαση με τον Αμερικανό επιχειρηματία Μάινορ Σ. Κιθ για την κατασκευή ενός σιδηροδρόμου από το Σαν Χοσέ στο λιμάνι Λιμόν. Παρά τις τεράστιες δυσκολίες με την κατασκευή, τις ασθένειες και τη χρηματοδότηση, ο σιδηρόδρομος ολοκληρώθηκε το 1890.  

Οι περισσότεροι Αφροκοσταρικανοί κατάγονται από Τζαμαϊκανούς μετανάστες που εργάστηκαν στην κατασκευή αυτού του σιδηροδρόμου και τώρα αποτελούν περίπου το 3% του πληθυσμού της Κόστα Ρίκα. Αμερικανοί κατάδικοι, Ιταλοί και Κινέζοι μετανάστες συμμετείχαν επίσης στο κατασκευαστικό έργο. Σε αντάλλαγμα για την ολοκλήρωση του σιδηροδρόμου, η κυβέρνηση της Κόστα Ρίκα παραχώρησε στον Κιθ μεγάλες εκτάσεις γης και μίσθωσε σε αυτόν τη διαδρομή του τρένου, την οποία χρησιμοποιούσε για να παράγει μπανάνες και να τις εξάγει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ως αποτέλεσμα, οι μπανάνες ξεπέρασαν τον καφέ ως το κύριο εξαγώγιμο προϊόν της Κόστα Ρίκα, ενώ ξένες εταιρείες (συμπεριλαμβανομένης της United Fruit Company αργότερα) άρχισαν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην εθνική οικονομία και τελικά έγιναν σύμβολο της εκμεταλλευτικής εξαγωγικής οικονομίας.  Η μεγάλη εργατική διαμάχη μεταξύ των αγροτών και της United Fruit Company ήταν ένα σημαντικό γεγονός στην ιστορία της χώρας και ήταν ένα σημαντικό βήμα που θα οδηγούσε τελικά στη δημιουργία αποτελεσματικών συνδικαλιστικών οργανώσεων στην Κόστα Ρίκα, καθώς η εταιρεία υποχρεώθηκε να υπογράψει συλλογική σύμβαση με τους εργάτες της το 1938.   

Ιστορικά, η Κόστα Ρίκα απολάμβανε γενικά μεγαλύτερη ειρήνη και πιο συνεπή πολιτική σταθερότητα από πολλά από τα άλλα λατινοαμερικανικά έθνη. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, ωστόσο, η Κόστα Ρίκα γνώρισε δύο σημαντικές περιόδους βίας. Το 1917-1919, ο στρατηγός Φεδερίκο Τινόκο Γρανάδος κυβέρνησε ως στρατιωτικός δικτάτορας έως ότου ανατράπηκε και αναγκάστηκε να εξοριστεί. Η αντιδημοφιλία του καθεστώτος Τινόκο οδήγησε, μετά την ανατροπή του, σε σημαντική μείωση του μεγέθους, του πλούτου και της πολιτικής επιρροής του στρατού της Κόστα Ρίκα. Το 1948, Χοσέ Φιγκέρες Φερέρ ηγήθηκε μιας ένοπλης εξέγερσης στον απόηχο μιας αμφισβητούμενης προεδρικής εκλογής μεταξύ του Ραφαέλ Άνχελ Καλδερόν Γουαρδία (ο οποίος ήταν πρόεδρος μεταξύ 1940 και 1944) και Οτίλιο Ουλάτε Μπλάνκο. See Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)  Με περισσότερους από 2.000 νεκρούς, ο εμφύλιος πόλεμος της Κόστα Ρίκα διάρκειας 44 ημερών ήταν το πιο αιματηρό γεγονός στην Κόστα Ρίκα κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα.

Οι νικητές αντάρτες σχημάτισαν μια κυβερνητική χούντα που κατάργησε εντελώς τον στρατό και επέβλεψε τη σύνταξη ενός νέου συντάγματος από μια δημοκρατικά εκλεγμένη συνέλευση.  Έχοντας θεσπίσει αυτές τις μεταρρυθμίσεις, η χούντα μεταβίβασε την εξουσία στο Ουλάτε στις 8 Νοεμβρίου 1949. Μετά το πραξικόπημα, ο Φιγκέρες έγινε εθνικός ήρωας, κερδίζοντας τις πρώτες δημοκρατικές εκλογές της χώρας βάσει του νέου συντάγματος το 1953. Έκτοτε, η Κόστα Ρίκα έχει πραγματοποιήσει 15 επιπλέον προεδρικές εκλογές, τις τελευταίες το 2022. Με την αδιάλειπτη δημοκρατία να χρονολογείται τουλάχιστον από το 1948, η χώρα είναι η πιο σταθερή στην περιοχή. 

 Δημογραφία 
Ο πληθυσμός του κράτους αριθμεί περί τα 5.191.824 κατοίκους το 2025. Το προσδόκιμο ζωής στο σύνολο του πληθυσμού, σύμφωνα με εκτιμήσεις του 2023 του Τμήματος Οικονομικών και Κοινωνικών Θεμάτων των Ηνωμένων Εθνών, ήταν 80,8 έτη (78,1 έτη για τους άνδρες και 83,4 έτη για τις γυναίκες) ενώ η διάμεση ηλικία ήταν τα 34,1 έτη.

 Διακυβέρνηση 
Πρόεδρος από το 2022 είναι ο Ροδρίγο Τσάβες Ρόμπλες. Δικαίωμα ψήφου έχουν όσες και όσοι είναι ηλικίας 18 ετών και άνω. Στις γενικές εκλογές που διενεργήθηκαν στις 7 Φεβρουαρίου 2010 η Λάουρα Τσιντσίγια έγινε η πρώτη γυναίκα που εξελέγη στο ύπατο αξίωμα της χώρας.

 Εκλογές 

Οι πιο πρόσφατες εκλογές διεξήχθησαν το 2018.
Στις εκλογές που διεξήχθησαν το 2014 πρόεδρος εξελέγη ο Λουίς Γκιγέρμο Σολίς.

 Διοικητική διαίρεση 


Η Κόστα Ρίκα αποτελείται από επτά επαρχίες, οι οποίες με τη σειρά τους χωρίζονται σε 82 καντόνια, καθένα από τα οποία διευθύνεται από έναν δήμαρχο. Οι δήμαρχοι επιλέγονται δημοκρατικά κάθε τέσσερα χρόνια από κάθε καντόνι. Δεν υπάρχουν επαρχιακά νομοθετικά σώματα. Τα καντόνια χωρίζονται περαιτέρω σε 488 επαρχίες.

Οι επαρχίες:

 Επαρχία Πρωτεύουσα Έκταση(τ.χλμ.) Πληθυσμός 2025 Πυκνότητα(κατ./τ.χλμ.) Κωδικός 1  Αλαχουέλα  Αλαχουέλα  9.757,5  1.075.129  110,2  CR-A 2  Καρτάγο  Καρτάγο  3.124,7  532.913  170,5  CR-C 3  Γκουανακάστε  Λιμπέρια  10.140,7  413.767  40,8  CR-G 4  Ερέδια  Ερέδια  2.657,0  546.438  205,7  CR-H 5  Λιμόν  Πουέρτο Λιμόν  9.188,5  455.802  49,6  CR-L 6  Πουνταρένας  Πουνταρένας  11.265,7  505.637  44,9  CR-P 7  Σαν Χοσέ  Σαν Χοσέ  4.965,9  1.662.138  334,7  CR-SJ

 Άμυνα 
Η Κόστα Ρίκα έχει επιλέξει με βάση το Σύνταγμα της (1949) να μην έχει ένοπλες δυνάμεις με την κλασική έννοια του όρου (στρατός ξηράς-πολεμικό ναυτικό-αεροπορία). Έτσι η άμυνα της χώρας βασίζεται μόνο σε μία πολιτοφυλακή καθώς και σε μία μονάδα δράσης. 

 Μεταφορές 
Το 2008 λειτουργούσαν 149 αεροδρόμια. Το οδικό δίκτυο καλύπτει περισσότερα από 35.000 χλμ., με βάση στοιχεία του 2004. Η οδήγηση γίνεται στα δεξιά.

 Δείτε επίσης 
 Φορολογικός παράδεισος

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι