Πατριάρχης

Πατριάρχης είναι ο αρχηγός της πατριάς, του γένους. Αρχικά ο πατριάρχης ήταν ένα άτομο που ασκούσε αυτοκρατορική εξουσία ως η κεφαλή της ευρύτερης οικογένειας. Αυτό το σύστημα εξουσίας που ασκείται από άρρενες αρχηγούς ονομάζεται πατριαρχία.

 Στην εβραϊκή ιστορία 
Σύμφωνα με τις Εβραϊκές Γραφές ως πατριάρχης αναφέρεται ο αρχηγός φυλής του Ισραήλ, με πολλούς απογόνους, όπως οι προπάτορες του έθνους Ισραήλ Αβραάμ, Ισαάκ, Ιακώβ και οι 12 γιοι του. Την ιστορία των πατριαρχών αφηγείται το βιβλίο της Γένεσης. Πατριάρχες αποκλήθηκαν επίσης οι προεδρεύοντες στα Ιουδαϊκά συμβούλια στη Συρία και την Περσία μετά την καταστροφή της Ιερουσαλήμ.

Από τα τέλη του 1ου αιώνα ως τις αρχές του 5ου αιώνα (με την κατάλυση του θεσμού από τον Θεοδόσιο Β') οι Ιουδαίοι έδιναν τον τίτλο του Πατριάρχη σε μια σειρά θρησκευτικών ηγετών, οι οποίοι πιστευόταν ότι κατάγονταν από τη φυλή του Ιούδα.Μανουήλ Ι. Γεδεών, Πατριαρχικοί Πίνακες, 1890, σ. 8, 9.

 Στην εκκλησιαστική ιστορία 
μικρογραφία|300εσ|Χάρτης της πενταρχίας επί Ιουστινιανού
Στην εκκλησιαστική Ιστορία αναφέρεται ότι αρχικά όλοι οι επίσκοποι ελάμβαναν αυτό τον τίτλο του Πατριάρχη. Από τον 5ο όμως αιώνα άρχισε να περιορίζεται, χορηγούμενος μόνο στους επισκόπους των πέντε πρεσβυγενών θρόνων της χριστιανοσύνης, δηλαδή της Ρώμης, Κωνσταντινούπολης, Αλεξάνδρειας, Αντιόχειας και Ιερουσαλήμ.

Η αρμοδιότητά τους επεκτάθηκε  στα γειτονικά εδάφη και περιέλαβε ορισμένα σημαντικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα να ορίζει τους τοπικούς Μητροπολίτες, να συγκαλούν σύνοδο αυτών, να ασκούν πειθαρχική και ποινική εξουσία επ΄ αυτών και να ιδρύουν μοναστήρια καλούμενα «σταυροπηγιακά» εκ του σταυρού που έστελνε ο Πατριάρχης και «επήγνυτο» στα θεμέλια, αντί του κατά Βασιλικού εθίμου θεμέλιου λίθου.

Οι πρώτοι επίσκοποι που ασκούν τέτοιες εκτενείς δράσεις είναι της Ρώμης (αρμοδιότητα πέρα από την Ιταλία), Αλεξάνδρειας (αρμοδιότητα πέρα από την Αίγυπτο και τη Λιβύη) και Αντιόχειας (αρμοδιότητα σε εκτεταμένες περιοχές της Μικράς Ασία). Αυτοί οι τρεις αναγνωρίστηκαν από την Α' Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας (325 μ.Χ.). 
Το 398 ο Επίσκοπος Ρώμης έπαψε να χρησιμοποιεί το τίτλο αυτό, καλούμενος πλέον Πάπας. Η Δ' Οικουμενική Σύνοδος της Χαλκηδόνας (451) αναγνώρισε επίσης ως Πατριαρχεία την Εκκλησία των Ιεροσολύμων και την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης. Σύμφωνα με τον 28ο κανόνα αυτής της Συνόδου, διάφορα προνόμια («πρεσβεία») χορηγήθηκαν στο θρόνο της Κωνσταντινούπολης, με βάση τα οποία αναρριχήθηκε στη θέση του δεύτερου μετά από τη Ρώμη και η δικαιοδοσία του επεκτάθηκε πέρα από τη Θράκη, την Ασία και τον Πόντο. 

Αν και ο Επίσκοπος της Ρώμης διαμαρτυρήθηκε ενάντια στη σημασία και την έκταση της αρμοδιότητας του Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινούπολης, ο τελευταίος έγινε λίγο αργότερα Οικουμενικός Πατριάρχης, δηλαδή ο πρώτος μεταξύ των υπολοίπων Πατριαρχείων της Ανατολής, προσφωνούμενος Παναγιώτατος, των υπολοίπων δε τριών προσφωνουμένων με τον τίτλο του Μακαριωτάτου, ενώ ο Αλεξανδρείας μόνο φέρει και τον τίτλο του Πάπα.

Πατριάρχες έχουν ακόμη οι Ορθόδοξες Εκκλησίες της Ρωσίας, της Ρουμανίας, της Σερβίας, της Βουλγαρίας και πρόσφατα,, από το 1990, της Γεωργίας. Επίσης οι Αρμένιοι έχουν πέντε Πατριάρχες (Κωνσταντινούπολη, Σις, Αγδαμάρ, Ρούρ-Καλέ, Ιερουσαλήμ) και πρώτο «τη τάξει» καθολικό εις Εσμιατζίν. Οι Σύροι Ιακωβίτες έχουν τον Πατριάρχη Αντιοχείας. Οι Κόπτες έχουν τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας και Ιερουσαλήμ, θεωρούμενο διάδοχο του Ευαγγελιστού Μάρκου. Και οι Μαρωνίτες του Λιβάνου έχουν τον φέροντα πάντα το όνομα Πέτρος Πατριάρχη Αντιοχείας.

Αντίθετα η Δυτική Εκκλησία, για να προσελκύσει τους Χριστιανούς της Ανατολής 
ίδρυσε τα Πατριαρχεία των Νεστοριανών Χαλδαίων στο Ντιγιάρμπακιρ, των Αρμενοκαθολικών στη Κωνσταντινούπολη και στο Λίβανο, των Σύρων και Ιακωβιτών εις Μαρντίν και Χαλέπι και των Ενωμένων Κοπτών στο Κάιρο. Επίσης η Δυτική Εκκλησία μη αναγνωρίζουσα τους Πατριάρχες της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας, όρισε Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως εδρεύοντα στον Άγιο Πέτρο, ΑλεξανδρείαςΟ της Δυτικής Εκκλησίας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ήταν εκείνος που ιερουργούσε ελληνιστί στη νεκρώσιμη ακολουθία του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β' στον Άγιο Παύλο, Αντιοχείας στο Ναό της Μείζονος Μαρίας και τέλος των Ιεροσολύμων εδρεύοντα από του 1847 στην Ιερουσαλήμ.

Η αναγνώριση από την Πολιτεία των Πατριαρχών
Αναγνώριση από τους Βυζαντινούς Αυτοκράτορες
Στους Βυζαντινούς πραγματοποιούνταν η τελετή της χειροθεσίας επί του Πατριάρχου από τον βυζαντινό αυτοκράτορα ως τελετάρχη. Στο Χρυσοτρίκλινο ο βυζαντινός αυτοκράτορας ανέμενε τον εκλεγέντα Πατριάρχη, καθισμένος στο θρόνο του και περιστοιχισμένος από τους συγκλητικούς οι οποίοι ήταν ασκεπείς. Ο Πατριάρχης προσερχόταν υποβασταζόμενος από δεξιά και από αριστερά από τους Μητροπολίτες Καισαρείας και Ηρακλείας. Ο Πατριάρχης έκανε τρεις μετάνοιες προς τους υπόλοιπους και μία προς τον Αυτοκράτορα. Αμέσως μετά ο Μέγας Πρωτοπαππάς του Παλατίου έψελνε το ευλογητόν και μικρά εκτενή , μετά ο Μέγας Δομέστιχος έψελνε το όπου γαρ βασιλέως παρουσία, έπειτα το Δόξα ο Λαμπαδάριος από τον άλλο χορό των ψαλτών και το νυν ο βασιλεύς των ουρανών. Μετά από αυτά σηκωνόταν ο Πατριάρχης  και κρατώντας χρυσή ράβδο  διακοσμημένο με πολύτιμους λίθους καλούσε τον υποψήφιο της Κωνσταντινούπολης Αρχιεπίσκοπο  και αφού ύψωνε τη ράβδο, έλεγε, η Αγία Τριάς, η την βασιλείαν εμοί δωρισάμενη  προβάλλεται σε Αρχιεπίσκοπον Κωνσταντινουπόλεως Νέας Ρώμης και Οικουμενικόν Πατριάρχην Ο Πατριάρχης αφού τον ευχαριστούσε, οι χοροί των ψαλτών  έψελναν  το εις πολλά έτη δέσποτα και ακολουθούσε η απόλυση της τελετής. Τότε ο μέλλοντας Πατριάρχης  αποχωρούσε από το Παλάτιο επιβαίνοντας  πάνω σε λευκό άλογο καλυμμένου με λευκόχρυσο ύφασμα.  Και προπορεύονταν αυτού ως να ήταν υπατικός αξιωματούχος  από τους πιο επίσημους πολιτικούς και στρατιωτικούς άρχοντες.Όλη η τελετή αυτή ονομαζόταν πρόβλησις από τη λέξη προβάλλεται την οποία μεταχειριζόταν ο Αυτοκράτορας παραδίδοντας στον νέο Πατριάρχη την ράβδο. Αυτό το τυπικό ίσχυε και όταν εκλέγονταν οι Πατριάρχες των λοιπών Πατριαρχείων και Αυτοκεφάλων Εκκλησιών , αν συνάβεινε να διαμένουν και να εκλέγονται στην Κωνσταντινούπολη. Μητροπολίτου Λεοντοπόλεως Χριστόφορου, «Η υπό της Πολιτείας αναγνώρισις των Πατριαρχών», Εκκλησιαστικός Φάρος, τομ.36 (1937), σελ.213-214

Αναγνώριση από τους Τούρκους
Επικύρωση της εκλογής και αναγνώριση εκ μέρους της Πολιτείας λάμβανε χώρα και από τους Τούρκους Σουλτάνους. 
Ο Μωάμεθ ο Πορθητής κάλεσε σε συνέντευξη τον Γεννάδιο Σχολάριο και του ενεχείρισε πολύτιμη ράβδο, τον συνόδευσε μέχρι έξω από την αυλή του Παλατιού και τον βοήθησε να ανέβη σε άλογο, ενώ διέταξε να συνοδεύσουν μέχρι το Πατριαρχείο οι άρχοντες της αυλής. Σύμφωνα με το τυπικό αυτό οι Πατριάρχες προσερχόμενοι στον ενώπιον του Σουλτάνου ασπάζονταν το χέρι του , γι΄αυτό και η τελετή αναγνώρισης του Πατριάρχη ονομάστηκε χειροφίλημα. Από το 1657 η παρουσίαση γινόταν μόνο ενώπιον του Μεγάλου Βεζύρη, όπου ο ψηφισμένος Πατριάρχης φορούσε το καββάδιο καθώς και δώδεκα από τους πιο έγκριτους Αρχιερείς , οι οποίοι συνόδευαν τον Πατριάρχη στην Πύλή , ενώ επέστραεφαν στο Πατριαρχείο από πλήθος γενιτσάρων. Η τελετή αυτή όλη ονομάζοταν καββαδοφορία. Εκτός από το καββάδιο οι Πατριάχρες λάμβαναν ως δώρο από τον Βεζύρη  κατά την αναγνώριση σκιάδιο ή καλπάκι  μεταξωτό ερυθρού χρώματος, διακοσμημένο με χρυσούς σταυρούς Μητροπολίτου Λεοντοπόλεως Χριστόφορου, «Η υπό της Πολιτείας αναγνώρισις των Πατριαρχών», Εκκλησιαστικός Φάρος, τομ.36 (1937), σελ.214-215.

Σημ.: Τον τίτλο του Πατριάρχη στη Δύση φέρουν οι Καρδινάλιοι Αρχιεπίσκοποι της Βενετίας, της Λισαβόνας και του Τολέδου.

 Υποσημειώσεις 

Πηγές
Μητροπολίτου Λεοντοπόλεως Χριστόφορου, «Η υπό της Πολιτείας αναγνώρισις των Πατριαρχών», Εκκλησιαστικός Φάρος, τομ.36 (1937), σελ.212-235

 Βλέπε επίσης 
 Μητριαρχία
 Πατριαρχία
 Πατριαρχείο

*