Περιφερειακή Ενότητα Ευρυτανίας

μικρογραφία|Η θέση του καλλικρατικού δήμου Αγράφων
Η Περιφερειακή Ενότητα Ευρυτανίας αποτελεί μία από τις 74 περιφερειακές ενότητες της Ελλάδας και υπάγεται διοικητικά στην Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας. 

Η Ευρυτανία είναι σχεδόν ολοκληρωτικά καλυμμένη από βουνά, συμπεριλαμβανομένων του Τυμφρηστού και του Παναιτωλικού στα νότια και ποτάμια συμπεριλαμβανομένων του Αγραφιώτη και του Μέγδοβα στα ανατολικά και του Αχελώου στα δυτικά, που εκβάλει στο Ιόνιο Πέλαγος. Είναι η μικρότερη περιφερειακή ενότητα της Στερεάς Ελλάδας και η πιο αραιοκατοικημένη στην Ελλάδα.

Συνορεύει με την Αιτωλοακαρνανία στα δυτικά, νοτιοδυτικά και νότια (δυτικά πάνω από τον Αχελώο ποταμό), με την Καρδίτσα στα βόρεια, και με τη Φθιώτιδα στα ανατολικά.

 Ιστορία 
Οι αρχαίοι Ευρυτάνες κατοικούσαν την τραχειά ορεινή περιοχή της Βόρειας Αιτωλίας και εθεωρούντο ως ο ισχυρότερος αλλά και ωμότερος από τους Αιτωλικούς λαούς. Γύρω τους ζούσαν οι Απεραντοί, οι Οφιονείς, οι Θεστιείς, οι Δόλοπες, οι Αινιάνες και οι Ακαρνάνες. Η ονομασία της περιοχής οφείλεται μάλλον στον μυθικό ήρωα Εύρυτο, ο οποίος βασίλευε στην πόλη Οιχαλία, που είχε κτίσει ο Μελανεύς, βασιλιάς των Δρυόπων. Η τοποθεσία της Οιχαλίας δεν έχει προσδιοριστεί ακριβώς, μερικοί την τοποθετούν στο Παλαιόκαστρο του χωριού Κορυσχάδες, κοντά στο Καρπενήσι, ενώ άλλοι την ταυτίζουν με την τοποθεσία Αντάνια στο απόκρημνο όρος Κόμπολο.

Οι Ευρυτάνες συμμετείχαν στην εκστρατεία της Τροίας, άλλοι με αρχηγό τον Γουνέα, βασιλιά της Κύφου, άλλοι με τον Φοίνικα ως συμπολεμιστές του Αχιλλέα και άλλοι με τον Θόαντα, τον Ποδαλείριο και τον Μαχάονα. Το 429 π.Χ. ο Αθηναίος στρατηγός Δημοσθένης επιτέθηκε εναντίον των Λοκρών και των Ευρυτάνων, αλλά νικήθηκε από τους Ευρυτάνες και τους Αιτωλούς, που μιλούσαν τότε μια δική τους διάλεκτο δυσνόητη από τους άλλους ΄Ελληνες. Οι Ευρυτάνες, μαζί με τους Θεστιείς και Οφιονείς, υπήρξαν ισχυρά στοιχεία της Αιτωλικής Συμπολιτείας, η οποία αντιστάθηκε και υπέκυψε τελευταία από τις ελληνικές περιοχές στους Ρωμαίους. 

Στην τουρκοκρατία, η Ευρυτανία ανήκε στη διοικητική περιφέρεια (σατζάκι) των Τρικάλων, και είχε χριστιανικό πληθυσμό περί τις 40 χιλ., ενώ εκκλησιαστικώς ανήκε στην επισκοπή Λιτζάς και Αγράφων που υπαγόταν στη Μητρόπολη Λαρίσης. Οι Τούρκοι παραχώρησαν στους Ευρυτάνες προνόμια αυτονομίας και αυτοδιοικήσεως, επέτρεψαν να υπάρχουν ομάδες αρματολών και αναγνώρισαν τα αρματολίκια τους. Τα δυσπρόσιτα βουνά της Ευρυτανίας έγιναν ασφαλές καταφύγιο των κλεφτών. Οι αρματολοί Χορμόπουλος των Αγράφων και Λιβίνης του Καρπενησιού ξεσήκωσαν επανάσταση το 1684 – 1696 και ο Λιμπεράκης Γερακάρης το 1688 - 1699. Ευρυτάνες ήταν ο Κατσαντώνης, ο Γεροδήμος, ο Μπουκουβάλας και άλλοι αγωνιστές. Η Επανάσταση του 1821 κηρύχθηκε στο Κεράσοβο στις 10 Μαΐου και η συμβολή των Ευρυτάνων στον Αγώνα ήταν γενική και ενθουσιώδης. Στην Ευρυτανία συνήφθησαν σκληρές και αποφασιστικές μάχες υπό τον Γεώργιο Καραϊσκάκη,τον Μάρκο Μπότσαρη κ.α.

 Ο σεισμός του 1966 
Στις 5 Φεβρουαρίου του 1966 και ώρα 4 και τρία λεπτά το πρωί οι κάτοικοι της Ευρυτανίας ξύπνησαν από ισχυρό σεισμό. Εννέα λεπτά μετά το πρώτο χτύπημα σημειώθηκε δεύτερος σεισμός, εξίσου ισχυρός, ενώ την καταστροφή ολοκλήρωσαν δύο αλλεπάλληλες δονήσεις λίγο πριν τις 5. Όταν ο ήλιος ανέτειλε, διαπιστώθηκε ότι, αν και 15 χωριά είχαν καταστραφεί, ο απολογισμός των θυμάτων ήταν ευτυχώς σχετικά ελαφρύς: μόνο μία γυναίκα είχε χάσει τη ζωή της, ενώ οι τραυματίες δεν ξεπερνούσαν τους 50, γεγονός που οι ίδιοι οι κάτοικοι της περιοχής απέδωσαν στην "υποχθόνιον βοήν" που προηγήθηκε του σεισμού ειδοποιώντας τους να εγκαταλείψουν εγκαίρως τα σπίτια τους. Οι υλικές ζημιές ήταν, ωστόσο, τρομερές. Συνολικά, 1.453 σπίτια καταστράφηκαν και οι άστεγοι ξεπέρασαν τους 5.000. Στα χωριά Άγιος Νικόλαος και Κοσίτσα "κατέρρευσαν ολοσχερών όλαι αι οικίαι", ενώ και στα Φουρνά, όπου το εύθραυστο έδαφος δεν άντεξε τα χτυπήματα που δέχτηκε, η έκταση της καταστροφής ήταν μεγάλη. Επί 360 οικιών κατέρρευσαν ή κατέστησαν ετοιμόρροποι οι 240Σεισμοί στην Ευρυτανία, Ιστορικό Λεύκωμα 1966, σελ. 122-125, Καθημερινή (1997). Τους σεισμόπληκτους επισκέφθηκαν με ελικόπτερο την επομένη της τραγωδίας οι βασιλείςΌπως αναφέρει η Καθημερινή, "ο βασιλεύς εξέφρασεν αντιρρήσεις εις την χρησιμοποίησιν σκηνών διότι, ως είπεν, εις περίπτωσιν αλλαγής του καιρού ουδεμίαν θα παρείχον προστασίαν. Απεφασίσθη ως εκ τούτου η κατασκευή προχείρων καταυλισμών εκ ξυλίνων παραπηγμάτων".. 

 Διοικητική διαίρεση 
Ο νομός Ευρυτανίας, από το 2011 και με την εφαρμογή του Προγράμματος «Καλλικράτης», αποτελεί την Περιφερειακή Ενότητα Ευρυτανίας (με έδρα το Καρπενήσι) της  Περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας. Με την συνένωση και συγχώνευση των Δήμων από 11 σε 2, όπως προέβλεπε το Πρόγραμμα, προέκυψαν οι νέοι δήμοι Καρπενησίου, με Έδρα το Καρπενήσι και πληθυσμό 11.445 κατοίκους (2021) και ο Αγράφων με έδρα το Κερασοχώρι και πληθυσμό 5.983 κατοίκους (2021). 

Τα δημοτικά διαμερίσματα και οι οικισμοί ανά δήμο του νομού Ευρυτανίας μετά τις αλλαγές του σχεδίου Καλλικράτης, η έκταση τους και τα πληθυσμιακά στοιχεία, βάσει της απογραφής του 2021 είναι τα ακόλουθα: 

+Δήμος Καρπενησίου (Έδρα: Καρπενήσι)Δημοτική ενότηταΔημοτικές/Τοπικές κοινότητεςΠληθ.ΟικισμοίΈκτασηΘέση της ΔΕΚαρπενησίουΚαρπενησίου6.788Καρπενήσι*, Βελούχι, Γοριανάδες, Ιτιά, Καλλιθέα 250,887 km² 200px|Η θέση της ΔΕΑγίας Βλαχέρνας88Αγία Βλαχέρνα, Αμπέλια, ΒαμβακιέςΑγίου Ανδρέου 30Άγιος ΑνδρέαςΑγίου Νικολάου265Άγιος Νικόλαος, Λεύκα Βουτύρου73ΒουτύροΚαλεσμένου101Καλεσμένο, Άνω Καλεσμένο, Αρωνιάδα, ΜοναστηράκιΚορυσχάδων84Κορυσχάδες, ΜεσαμπελιάΜυρίκης68ΜυρίκηΠαππαρουσίου54Παππαρούσι, Δυτικό ΠαππαρούσιΠαυλοπούλου55Παυλόπουλο, ΠαππαδιάΣελλών105Σελλά, Μηλέα Στενώματος121ΣτένωμαΣτεφανίου21ΣτεφάνιΦιδακίων9368ΦιδάκιαΔομνίσταςΚρικέλλου117Κρίκελλο 215,755 km² 200px|Η θέση της ΔΕΆμπλιανης (Σταυροπηγίου)76ΆμπλιανηΔομνίστης 230Δομνίστα, Μαρίνος, ΣκοπιάΜεσοκώμης33Μεσοκώμη, Ρυάκι Ροσκάς52Ροσκά, Στουρνάρα Στάβλων136Στάβλοι Ψιανών 54Ψιανά, Άγιος Χαράλαμπος, Βύθισμα, Καστανούλα, ΠαλαιοχώριΚτημενίωνΑγίας Τριάδος122Αγία Τριάδα* 76,824 km² 200px|Η θέση της ΔΕΑγίου Χαραλάμπους57Άγιος Χαράλαμπος Δομιανών128Δομιανοί Πετραλώνων53ΠετράλωναΧόχλιας57ΧόχλιαΑγίας Παρασκευής42Αγία ΠαρασκευήΠοταμιάςΜεγάλου Χωρίου224Μεγάλο Χωρίο*, Γάβρος, Νέο Δερμάτι  126,192 km² 200px|Η θέση της ΔΕΑνιάδας61Ανιάδα   Δερματίου15ΔερμάτιΚαρίτσης45Καρίτσα, Κάτω Καρίτσα Κλαυσίου100Κλαυσί, Κακουλιουραίικα Μικρού Χωρίου221Νέο Μικρό Χωρίο, Μικρό ΧωρίοΜουζίλου32ΜουζίλοΝοστίμου39ΝόστιμοΣυγκρέλλου44ΣυγκρέλλοςΧελιδόνος52ΧελιδώναΠρουσούΠρουσού227Προυσός*, Άνω Εσωχώρια, Ιερά Μονή Προυσού, Κούλι, Τσικναίικα 146,680 km² 200px|Η θέση της ΔΕΑλεστίων63ΑλέστιαΑσπροπύργου117Ασπρόπυργος, Βρυσούλα, ΠαρηγόρηςΒελωτών32ΒελωτάΕσωχωρίων49Εσωχώρια, ΙσώματαΚαστανιάς149ΚαστανιάΚαταβόθρας121Καταβόθρα, ΔροσοπηγήΠροδρόμου45Πρόδρομος, ΓρανάςΣαρκίνης21Σαρκίνη, ΠτελέαΣταυροχωρίου20Σταυροχώρι, ΚυνηγόςΤόρνου101ΤόρνοςΦουρνάςΦουρνάς304Φουρνά* 132,232 km² 200px|Η θέση της ΔΕΒράχας76ΒράχαΚλειτσού209Κλειτσός, Μαυρόλογγος, Μεσοχώρι, Πλάτανος

+Δήμος Αγράφων (Έδρα: Κερασοχώρι)Δημοτική ενότηταΔημοτικές/Τοπικές κοινότητεςΠληθ.ΟικισμοίΈκτασηΘέση της ΔΕΑγράφωνΑγράφων377Άγραφα*, Γαβρολισιάδα, Καμάρια, Νεράιδα, Παλαιόλακκα, Παραμερίτα, Πετράλωνα 288,574 km² 200px|Η θέση της ΔΕΒραγγιανών141Βραγγιανά, Βαλάρι, Δένδρος, Έλατος, Καρυά, ΚουστέσαΕπινιανών 251Επινιανά, Ανηφόρα, Ασπρόρρευμα, Πτέρη, ΔροσέλαΜαράθου69Μάραθος, Κατσαντώνης, Σέλο Μοναστηρακίου88Μοναστηράκι, ΚεφαλόβρυσοΤριδένδρου46ΤρίδενδροΤροβάτου72Τροβάτο, Άγιος Αθανάσιος, ΚαβάκιαΑπεραντίωνΓρανίτσης363Γρανίτσα*, Άνω Ποταμιά, Αρμάμπελα, Κάτω Ποταμιά 175,823 km² 200px|Η θέση της ΔΕΒαλαώρας (Βελαόρας)316Βαλαώρα, Καστράκι, ΚονδυλαίικαΒούλπης 181Βούλπη, ΛογγίτσιΛημερίου184Λημέρι Λιθοχωρίου175Λιθοχώρι Σιβίστης57Χρίσοβα, Πρατοβούνι Τοπολιάνων 164Τοπόλιανα, Βέρνικο, ΚαστράκιΑσπροποτάμουΡαπτοπούλου549Ραπτόπουλο*, Ιτέα, Κάτω Ραπτόπουλο, Παλαιοχώρι 125,954 km² 200px|Η θέση της ΔΕΚέδρων150Κέδρα, Διάσελο, Παλαιό Χωριό Λεπιανών176Λεπιανά, Άγιος Βλάσιος, Βαρκά Νέου Αργυρίου240Νέο Αργύρι, ΔαφνούλαΠρασιάς271Πρασιά, Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος, Βασιλέσι, Μεταξάδες, ΦουσιανάΒίνιανηςΚερασοχωρίου438Κερασοχώρι*, Αγία Τριάδα, Κρέντης, Σκαμνιά  152,729 km² 200px|Η θέση της ΔΕΑγίου Δημητρίου37Άγιος Δημήτριος, Γάβρινα   Βίνιανης127Βίνιανη, Νέα ΒίνιανηΔάφνης130ΔάφνηΜαυρομάτας64Μαυρομάτα, Λογγιές Χρύσως50Χρύσω, Άγιος ΚωνσταντίνοςΦραγκίσταςΔυτικής Φραγκίστας336Δυτική Φραγκίστα*, Γουλαίικα, Καρακάσι, Περουλαίικα 177,261 km² 200px|Η θέση της ΔΕΑνατολικής Φραγκίστας150Ανατολική ΦραγκίσταΕπισκοπής24Επισκοπή, Πύρνος, ΦτελιάΜαραθιάς39Μαραθιά, Αμίριανη, Κάτω Μαραθιά, ΠαρκιόΠαλαιοκατούνας369Άγιος Προκόπιος, Αμπάρες, ΤσούκκαΠαλαιοχωρίου137Παλαιοχώρι, Άγιος Γεώργιος, ΝεοχώριΤριποτάμου212Τριπόταμο, Βρεκαίικα, Καϊπανάκι, Κοψαίικα, Μονή Τατάρνης

 Για την πλήρη διοικητική διαίρεση της Π.Ε. Ευρυτανίας όπως ισχύει από το 2011 σύμφωνα με το Πρόγραμμα «Καλλικράτης», δείτε: Διοικητική διαίρεση Π.Ε. Ευρυτανίας.

Για τον ίδιο κατάλογο με το σχέδιο "Καποδίστριας", δείτε Διοικητική διαίρεση νομού Ευρυτανίας (πρόγραμμα Καποδίστριας).

 Διατελέσαντες νομάρχες και αντιπεριφερειάρχες 

 Αντιπεριφερειάρχες 
 2011-14 Βασίλης Καραμπάς (εκλεγείς το 2011 με το συνδυασμό του Κλεάρχου Περγαντά)
 2014- Αριστείδης Τασιός (γενν. 1976), εξελέγη το 2014 και επανεξελέγη το 2019 και το 2023.

 Πρόσωπα της Ευρυτανίας 
 Δημοσθένης Γούλας, καλλιτέχνης
 Γεώργιος Καφαντάρης, πολιτικός
 Παύλος Μπακογιάννης, πολιτικός
 Σπύρος Παλιούρας, καλλιτέχνης
 Ζαχαρίας Παπαντωνίου, καλλιτέχνης
 Λευτέρης Θεοδώρου, ζωγράφος
 Γεώργιος Κονδύλης, στρατιωτικός, πραξικοπηματίας
 Στεφανος Γρανιτσας συγγραφέας 
 Χριστος Καγκαρας λαϊκός ζωγράφος 

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Ευρυτανικά Νεα"
  Αεροφωτογραφίες Ευρυτανίας
 Ευρυτανία. Χωριά και Οικισμοί. 
 Ευρυτανία. Αξιοθέατα, Πολιτισμός, Ιστορία.
 Η Ευρυτανια στην Αντίσταση
 Καρπενήσι. Εθνική Αντίσταση 1941 - 1945


*