Μιχαήλ Γ΄

Ο Μιχαήλ Γ΄, ο επιλεγόμενος Μέθυσος (839 - 23 Σεπτεμβρίου 867), ήταν Βυζαντινός αυτοκράτορας (842-867). Γιος και διάδοχος του Θεόφιλου, ανήλθε στον θρόνο σε ηλικία τριών ετών υπό την αντιβασιλεία της μητέρας του Θεοδώρας. Ο βίος και η πολιτεία του Μιχαήλ παρουσιάζονται με τα μελανότερα χρώματα από τους Βυζαντινούς χρονογράφους, αλλά τα τελευταία χρόνια υπάρχουν τάσεις αποκατάστασής του. (βλ. σχετικά κεφ. Αποτίμηση)

Η αντιβασιλεία της Θεοδώρας
Πριν πεθάνει ο Θεόφιλος, όρισε συνεπιτρόπους, βοηθούς της Θεοδώρας, τον λογοθέτη Θεόκτιστο[en], τον μάγιστρο Μανουήλ[en] και τον πατρίκιο Βάρδα, αδελφό της Θεοδώρας.Ιωσήφ Γενέσιος σελ.161. Συνεχισταί Θεοφάνους σελ. 148

Τα σπουδαιότερα γεγονότα μέχρι την απομάκρυνση της Θεοδώρας από την εξουσία, ήταν : η καθαίρεση του εικονομάχου πατριάρχη Ιωάννη Γραμματικού και η ενθρόνιση του εικονόφιλου Μεθόδιου ως προαπαιτούμενα του σημαντικότατου γεγονότος, της αναστήλωσης των εικόνων • ο ολοκληρωτικός πόλεμος κατά των Παυλικιανών της Μικράς Ασίας που μετέτρεψε προμάχους της αυτοκρατορίας σε ανελέητους εχθρούς της • οι εδαφικές απώλειες του κράτους. (βλ. αναλυτικότερα στο λήμμα Θεοδώρα)

Η ανατροφή του Μιχαήλ
Ο Μιχαήλ Γ΄ μεγάλωσε υπό την επιμέλεια του αδελφού της Θεοδώρας Βάρδα και πήρε —κατά τους χρονογράφους πάντοτε— τη χειρότερη ανατροφή που μπορούσε να δοθεί: παραδομένος από μικρή ηλικία στα ποτά (εξ ου και η προσωνυμία Μέθυσος), στις ερωμένες και στις αρματοδρομίες, επικεφαλής συμμορίας ελεεινών που αναστάτωναν την Κωνσταντινούπολη με αισχρές φάρσες και βρομερά αστεία εις βάρος του πατριάρχη και της Θεοδώρας ακόμη.<ref>Ιωσήφ Γενέσιος 183 : «το της απαιδευσίας πολυανάλωτον» (η κραιπάλη που οφειλόταν στην απαιδευσία) και 202. Συνεχισταί Θεοφάνους 172 : «τον βασίλειον εξεκένου πλούτον», 207 : «αισχρουργιών, ων ακαίρως ενετρύφα ο Μιχαήλ», 244 «από των συνόντων αυτώ μιαρών και ασελγών ανδρογύνων», Συμεών Μάγιστρος 659 επ. κτλ.</ref>

Φιλοδοξώντας ο Βάρδας να μείνει μόνος επίτροπος της βασιλείας, προκάλεσε ένταση στις σχέσεις των άλλων δύο συνεπιτρόπων με αποτέλεσμα ο Μανουήλ να αποσυρθεί. Ύστερα ο Βάρδας παρόξυνε τον ανεψιό του εναντίον του Θεόκτιστου λέγοντας ότι αυτός ήταν που συμβούλευε τη Θεοδώρα να μη του δίνει χρήματα για τις ακολασίες του.Συνεχισταί Θεοφάνους 171-172 : «τον υιόν τε της αφειδούς δαπάνης κωλύουσα» Τελικά με την έγκριση του Μιχαήλ ο Βάρδας δολοφόνησε τον Θεόκτιστο το 854.Ιωσήφ Γενέσιος 177-179 : «τα κατά δολοφονίαν του Θεοκτίστου συμπράξη τω βασιλεί κρυφίως» κτλ. Γεώργιος Μοναχός 822 : «πεισθείς δε και ο βασιλεύς…». Για τη δολοφονία του Θεοκτίστου βλ. ειδικά Κωνσταντίνος Παΐδας, Ματωμένο Στέμμα. Πολιτικές δολοφονίες και απόπειρες πολιτικών δολοφονιών στις ιστοριογραφικές πηγές του 11ου αι. (Μ. Ψελλός, Μ. Ατταλειάτης, Ι. Σκυλίτζης). Μελέτη Αφηγηματολογική, εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2022, σσ. 427-443.

Βλέποντας η Θεοδώρα ότι οι ενέργειες του αδελφού της αποσκοπούσαν στην εξουδετέρωσή της, και για ν’ αποφύγει τα χειρότερα, συγκάλεσε το 856 τη Σύγκλητο, απέδωσε λογαριασμό της επιτροπείας της και έφυγε από τα ανάκτορα με τις θυγατέρες της αφήνοντας ένα υπέρογκο ποσό στο δημόσιο ταμείο.Ιωσήφ Γενέσιος183. Συνεχισταί Θεοφάνους 171-172

Αλλά ο Βάρδας δεν αρκέστηκε σ’ αυτό. Υπέβαλε στον Μιχαήλ τον φόβο ότι θα είχε την τύχη του Κωνσταντίνου ΣΤ΄ που τον τύφλωσε η μητέρα του Ειρήνη η Αθηναία,Ιωσήφ Γενέσιος 177 : «απομματώσαι». Συνεχισταί Θεοφάνους 169. Κεδρηνός 1041 : «τους σους εξορύξαι οφθαλμούς» και ο πατριάρχης Ιγνάτιος -που είχε διαδεχτεί το 846 τον Μεθόδιο- διατάχθηκε να κουρέψει μοναχές τη Θεοδώρα και τις κόρες της. Ο Ιγνάτιος αρνήθηκεΝικήτας, Βίος Ιγνατίου 505, οπότε εκάρησαν μοναχές από τον άλλο αδελφό,τον Πετρωνά. Η Θεοδώρα έζησε από τότε περιορισμένη και φτωχικά στα ανάκτορα του Καριανού.

Η παντοδυναμία του Βάρδα

Παραδυναστεύων πλέον ο Βάρδας -ο οποίος είχε κι αυτός την ίδια αντιμετώπιση με τον Μιχαήλ από τους χρονογράφους, και όμοια κι αυτόν νεώτεροι ιστορικοί προσπαθούν ν’ αποκαταστήσουν- μόνος δίπλα στον βασιλιά, προήχθη μετά τη δολοφονία του Θεόκτιστου σε μάγιστρο και δομέστικο των σχολών, και μετά την αποπομπή της Θεοδώρας σε κουροπαλάτη. Δυο γιοι του είχαν καίρια στρατιωτικά αξιώματα. Αλλά έμενε ένα εμπόδιο ακόμη, ο πατριάρχης Ιγνάτιος.

Ο Ιγνάτιος ήταν από τους ακραίους εικονόφιλους, επιλογή της Θεοδώρας. Όπως προελέχθη αρνήθηκε να την κουρέψει μοναχή, κι αυτό ήταν μια αφορμή της εχθρότητας του Βάρδα. Άλλη σοβαρότατη αφορμή ήταν ότι τα Φώτα του 857 ο Ιγνάτιος αρνήθηκε τη θεία κοινωνία στον Βάρδα επειδή έδιωξε τη γυναίκα του και συζούσε με τη γυναίκα ενός γιου του.Συνεχισταί Θεοφάνους 193 : «τον Βάρδαν επί τη του οικείου γυναίου αποβολή, της αυτού δε νύμφης περιπλοκή, της εκκλησίας απείργων». Συμεών Μάγιστρος 667 Τελικά ο Ιγνάτιος εκθρονίστηκε και πατριάρχης έγινε ο Φώτιος.

Ο Φώτιος ζήτησε από τον πάπα Νικόλαο Α΄ να στείλει αντιπροσώπους του σε σύνοδο της Κωνσταντινούπολης για να επικυρωθεί οριστικά ο θρίαμβος της ορθοδοξίας κατά των εικονομάχων και να επικυρωθεί η εκλογή του. Οι αντιπρόσωποι ήρθαν και ο Ιγνάτιος καθαιρέθηκε με τη σύμφωνη γνώμη τους,Συνεχισταί Θεοφάνους 195. Νικήτας 520 αλλά σε λίγο ο Νικόλαος, για πολιτικούς κυρίως λόγους,Παπαρρηγόπουλος, βιβλίον δέκατον, κεφ. Ζ΄, υποκεφ. 12 άλλαξε γνώμη. Καθήρεσε τους αντιπροσώπους του στη σύνοδο, καθήρεσε (θεωρητικώς) κι αναθεμάτισε τον Φώτιο, τον αυτοκράτορα κι όλο το κράτος.Νικήτας 525 Ήταν η απαρχή της μακράς διένεξης που οδήγησε στο Μεγάλο Σχίσμα των Εκκλησιών το 1054.

Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις των Μιχαήλ και Βάρδα κατά των Αράβων στη Μικρά Ασία κατέληγαν κατά κανόνα σε αποτυχία. Δύο φορές ο Μιχαήλ λίγο έλειψε να αιχμαλωτιστεί και σώθηκε διά της φυγής.Ιωσήφ Γενέσιος 185-189. Συνεχισταί Θεοφάνους 176-179 Τελικά το 862 ο αδελφός της Θεοδώρας και του Βάρδα Πετρωνάς συνέτριψε τους Άραβες και τους Παυλικιανούς και ο κίνδυνος από την πλευρά εκείνη απομακρύνθηκε για λίγο.Ιωσήφ Γενέσιος 189-193. Συνεχισταί Θεοφάνους 193. Μετά την επιτυχία αυτή ο Βάρδας αναγορεύθηκε καίσαρ.

Στα θετικά της διακυβέρνησης του Βάρδα περιλαμβάνεται η αντίστασή του στις κυριαρχικές απαιτήσεις του πάπα και η ενθάρρυνση της παιδείας. Φρόντισε ιδιαίτερα τη σχολή ανωτέρων σπουδών της Μαγναύρας, όπου κάλεσε τον καθαιρεμένο εικονομάχο αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης Λέοντα τον Μαθηματικό.Ιωσήφ Γενέσιος 195 Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στην «έξω σοφίαν», στη μη εκκλησιαστική παιδεία δηλαδήΣυνεχισταί Θεοφάνους 185 και η διδασκαλία γινόταν δωρεάν. Τότε επίσης εκχριστιανίστηκαν οι ΒούλγαροιΙωσήφ Γενέσιος 193 και εστάλησαν οι Κύριλλος και Μεθόδιος στη Μοραβία. Τέλος, αποκρούστηκε επιδρομή των Ρώσων που πέρασαν το 865 τον Βόσπορο με 200 πλοιάρια και λεηλατούσαν τα παράλια.

Ο παρακοιμώμενος Βασίλειος

Δεδομένου ότι Μιχαήλ δεν είχε αποκτήσει παιδιά από τη γυναίκα του Ευδοκία Δεκαπολίτισσα, ο Βάρδας ήλπιζε ότι η βασιλεία θα περιέλθει στον ίδιο και στους γιους του.Ιωσήφ Γενέσιος 197. Συνεχισταί Θεοφάνους 185 : «της βασιλείας κατεστοχάζετο ως αυτήν εγκαίρως περιληψόμενος». Ιωάννης Σκυλίτσης [Mich.3.9] : «έρωτα περικαή της βασιλείας εσχηκώς»

Σε εφαρμογή των σχεδίων του αυτών, έπεισε ο Βάρδας τον Μιχαήλ να αποπέμψει τον παρακοιμώμενο Δαμιανό, προκειμένου να βάλει δίπλα του ένα δικό του άνθρωπο. Αλλά παρακοιμώμενος έγινε απρόσμενα ο πρωτοστράτορας Βασίλειος.Συνεχισταί Θεοφάνους 234-235

Ο Βασίλειος γεννήθηκε στην Αδριανούπολη και η οικογένειά του κι αυτός αιχμαλωτίστηκαν από τον Κρούμο. Ύστερα από ανταλλαγή αιχμαλώτων ήρθε στην Κωνσταντινούπολη, όπου διακρίθηκε για τη σωματική του δύναμη, τις κυνηγετικές του ικανότητες και την ιππευτική του δεινότητα.Συνεχισταί Θεοφάνους 229-232 Ο Μιχαήλ ενθουσιάστηκε με τα χαρίσματα αυτά και τον κατέταξε στη φρουρά του.

Η εξέλιξη του Βασίλειου υπήρξε ιλιγγιώδης, αν και με κάποιες παραχωρήσεις. Μετά την άνοδό του στο αξίωμα του παρακοιμώμενου, ο Μιχαήλ τον υποχρέωσε να διώξει τη γυναίκα του και να παντρευτεί τη βασιλική ερωμένη Ευδοκία την Ιγγερίνα.Συμεών Μάγιστρος 675 : «ην γαρ αυτή του βασιλέως παλλακή». Ζωναράς Δ΄ 22. Ο Βάρδας, βαρέως φέρων την αποτυχία των σχεδίων του, ήρθε σε ανοικτή ρήξη με τον Βασίλειο και καθένας ερέθιζε τον αυτοκράτορα εναντίον του άλλου.Συνεχισταί Θεοφάνους 235. Γεώργιος Μοναχός 828 Τελικά ο Βασίλειος έπεισε τον Μιχαήλ για την επιβουλή του Βάρδα και σκηνοθετήθηκε εκστρατεία στην Κρήτη μετά το Πάσχα του 866. Ο Βάρδας αποφάσισε να συμμετάσχει, αν και πολλοί τον είχαν συμβουλεύσει να μη το κάνει. Δολοφονήθηκε στην αυτοκρατορική σκηνή από τον Βασίλειο «του βασιλέως βλέποντος και σιωπώντος».Γεώργιος Μοναχός 831.Ιωσήφ Γενέσιος 209 : «κατενώπιον του βασιλέως». Για τη δολοφονία του καίσαρος Βάρδα βλ. ειδικά Κωνσταντίνος Παΐδας, Ματωμένο Στέμμα. Πολιτικές δολοφονίες και απόπειρες πολιτικών δολοφονιών στις ιστοριογραφικές πηγές του 11ου αι. (Μ. Ψελλός, Μ. Ατταλειάτης, Ι. Σκυλίτζης). Μελέτη Αφηγηματολογική, εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2022, σσ. 443-463.

Ύστερα ο Μιχαήλ έκανε μάγιστρο και υιοθέτησε τον Βασίλειο,Συνεχισταί Θεοφάνους 238 και την Πεντηκοστή στην Αγία Σοφία τον έστεψε συμβασιλέα. Πριν από τη στέψη τον μαστίγωσε τριάντα φορές για να του δείξει τη στοργή του.Ιωσήφ Γενέσιος 219 : «μαστίζεται υπ΄αυτού διπλοίς φραγγελίοις λ΄, μνήμην έχειν τούτον ανάγραπτον της προς αυτόν φιλοστόργου προθέσεως»

Το καλοκαίρι του 867 το σχίσμα μεταξύ των Εκκλησιών έγινε βαθύτερο. Ο Φώτιος συνεκάλεσε σύνοδο των ανατολικών Εκκλησιών, η οποία καθήρεσε (θεωρητικώς κι αυτή) κι αναθεμάτισε τον πάπα Νικόλαο.Νικήτας 537

Εν τω μεταξύ ο Μιχαήλ φέρεται να είχε φτάσει στα όρια της παραφροσύνης : Ξέθαψε τα οστά του Κωνσταντίνου Ε΄ και του Ιωάννη του Γραμματικού, τα μαστίγωσε στον Ιππόδρομο και διέταξε να τα κάψουν. Κατήργησε τον οπτικό τηλέγραφο που είχε επινοήσει ο Λέων ο Μαθηματικός και ειδοποιούσε για τις επιδρομές των Αράβων, προκειμένου ν’ απολαμβάνει ο λαός απερίσπαστος τις νίκες του στις αρματοδρομίες. Το βράδυ μεθυσμένος διέτασσε ακρωτηριασμούς κι αποκεφαλισμούς και το πρωί καλούσε τους καταδικασμένους στο επόμενο συμπόσιο.Συμεών Μάγιστρος 681 Κατασπατάλησε το δημόσιο χρήμα στα συμπόσια, στα άλογα και στους αρματηλάτες, αγωνιζόμενος και κινδυνεύοντας ο ίδιος.Συνεχισταί Θεοφάνους 243-254

Ο Βασίλειος προσπάθησε να τον συνετίσει αλλά μάταια. Κέρδισε μόνο την εχθρότητα των συμποτών του Μιχαήλ οι οποίοι άρχισαν να τον διαβάλλουν.Συνεχισταί Θεοφάνους 248-249 Η στάση του Μιχαήλ έναντι του Βασίλειου άλλαξε τελείως και έβαλε να τον δολοφονήσουν.Ιωσήφ Γενέσιος 221. Συνεχισταί Θεοφάνους 249. Για την απόπειρα δολοφονίας του Βασιλείου Α' από τον Μιχαήλ Γ' βλ. ειδικά Κωνσταντίνος Παΐδας, Ματωμένο Στέμμα. Πολιτικές δολοφονίες και απόπειρες πολιτικών δολοφονιών στις ιστοριογραφικές πηγές του 11ου αι. (Μ. Ψελλός, Μ. Ατταλειάτης, Ι. Σκυλίτζης). Μελέτη Αφηγηματολογική, εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2022, σσ. 72-76. Η απόπειρα απέτυχε και τότε ο Μιχαήλ ανακοίνωσε ότι σκοπεύει να αναγορεύσει συμβασιλέα και έναν από τους ευνοουμένους του, τον Βασιλίσκο ή Βασιλισκιανό. Στις 23 Σεπτεμβρίου του 867 ο Βασίλειος δολοφόνησε τον Μιχαήλ, και έμεινε μόνος αυτοκράτορας, ιδρύοντας τη Μακεδονική δυναστεία.Ο Ιωσήφ Γενέσιος (σελ. 221) απαλλάσσει τον Βασίλειο, λέγοντας ότι τη δολοφονία οργάνωσαν φίλοι του που φοβόταν για τη ζωή του. Οι Συνεχισταί Θεοφάνους (σ. 254) αναφέρουν, τελείως αόριστα, συμφωνία συγκλητικών και άλλων αρχόντων, απαλλάσσοντας ουσιαστικά τον Βασίλειο. Ο Συμεών Μάγιστρος (σ. 685) αναφέρει κατηγορηματικά ότι τη δολοφονία οργάνωσε και την εκτέλεσή της επέβλεψε ο Βασίλειος και την περιγράφει. Πανομοιότυπη η άποψη και η διατύπωση του Γεωργίου Μοναχού (σ. 837). Ο Κεδρηνός (σ. 1088) δέχεται ότι τη δολοφονία διέπραξε ο Βασίλειος, θεωρεί όμως ότι βρισκόταν σε άμυνα. Ο Ζωναράς (τ. Δ΄σ. 22-23) δέχεται τα όσα γράφει ο Συμεών. Όλοι πλην του Γεωργίου Μοναχού, που δείχνει ένα κάποιο επιτιμητικό τόνο, θεωρούν, ρητά ή εξ όσων προεξέθεσαν, τη δολοφονία επιβεβλημένη.

Αποτίμηση

Η άποψη των χρονογράφων για τον Μιχαήλ είναι ομόφωνα καταδικαστική : ο μέθυσος, ο ακόλαστος, ο εμπαίζων τα θεία, αυτός που έκανε όλα όσα αναφέρθηκαν ώς τώρα. Είναι όμως γεγονός ότι οι περισσότεροι από τους χρονογράφους έγραψαν επί Μακεδονικής Δυναστείας και πιθανότατα καθ΄υπαγόρευσιν των βασιλέων της. Σκοπός τους συνεπώς ήταν να δικαιολογήσουν τις δολοπλοκίες και τις δολοφονίες του Βασίλειου και να εμφανίσουν την εξόντωση του Μιχαήλ σαν σωτηρία του κράτους.

Τα τελευταία χρόνια σημειώνεται μια προσπάθεια ανασκευής της περί Μιχαήλ άποψης των χρονογράφων. Εστιάζεται όμως αυτή η προσπάθεια στα σημαντικά όντως γεγονότα της βασιλείας του, πρωταγωνιστές των οποίων υπήρξαν η Θεοδώρα, ο Βάρδας και ο Φώτιος, και δεν οφείλονται στην προσωπικότητα του Μιχαήλ.Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, Γιατί το Βυζάντιο, σσ. 38, 111,197, ελληνικά γράμματα, 2009Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica, σχετικό λήμμα

Οικογένεια
Νυμφεύτηκε την Ευδοκία Δεκαπολίτισσα, αλλά δεν απέκτησαν απογόνους.

Οι ακόλουθοι ίσως ήταν τέκνα του, από την ερωμένη του Ευδοκία Ιγγερίνα, σύζυγο του Βασιλείου Α΄:
 (;) Λέων ΣΤ΄ 866-912, Αυτοκράτορας των Ρωμαίων.
 (;) Στέφανος 867-893, Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης.

 Δείτε επίσης 
 Φρυγική Δυναστεία (Γενεαλογία - Σημαντικότερα γεγονότα).

 Παραπομπές 

Πηγές
Ιωσήφ Γενέσιος, Περί Βασιλειών, μετάφρ. Παύλου Νιαβή, εκδόσεις Κανάκη, Αθήνα 1994
Συνεχισταί Θεοφάνους («Οι μετά Θεοφάνην», Theophanes continuatus), Χρονογραφία συγγραφείσα εκ προστάγματος Κωνσταντίνου Πορφυρογεννήτου, εκδ. Bekker, Βόννη, 1838
Ιωάννης Σκυλίτσης, ‘’Σύνοψις Ιστοριών 
Συμεών Μάγιστρος, Χρονογραφία, εκδ. Bekker, Βόννη, 1838
Γεώργιος Μοναχός ο Αμαρτωλός, Βίοι των νέων βασιλέων, εκδ. Bekker, Βόννη, 1838
Νικήτας, Βίος Ιγνατίου 
Γεώργιος Κεδρηνός Σύνοψις Ιστοριών, Migne, Patrologia Graeca, ed. Garnier, Paris 1894, t. 121

 Βιβλιογραφία 
Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Βιβλίον δέκατον, κεφ. Ζ΄.
 Vasiliev, A. "History of the Byzantine Empire, 324–1453"
 Ostrogorsky, G. "History of the Byzantine State"
 Norwich, J.J. "Byzantium", Vol. II-The Apogee Κωνσταντίνος Παΐδας, Ματωμένο Στέμμα. Πολιτικές δολοφονίες και απόπειρες πολιτικών δολοφονιών στις ιστοριογραφικές πηγές του 11ου αι. (Μ. Ψελλός, Μ. Ατταλειάτης, Ι. Σκυλίτζης). Μελέτη Αφηγηματολογική, εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2022, σσ. 427-443.''

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

Κατηγορία:Φρυγική Δυναστεία
Κατηγορία:Πρόσωπα των Αραβοβυζαντινών Πολέμων