Νίκος Καζαντζάκης

Ο Νίκος Καζαντζάκης (Ηράκλειο Κρήτης, 18 Φεβρουαρίου ή 2 Μαρτίου 1883 - Φράιμπουργκ, Γερμανία, 26 Οκτωβρίου 1957) ήταν Έλληνας συγγραφέας, ποιητής και φιλόσοφος, αλλά και δημοσιογράφος και πολιτικός, με πλούσιο λογοτεχνικό, ποιητικό και μεταφραστικό έργο. Αναγνωρίζεται ως ένας από τους πιο σημαντικούς σύγχρονους Έλληνες λογοτέχνες και ως ο περισσότερο μεταφρασμένος παγκοσμίως,Ο Νίκος Καζαντζάκης. Σύντομη Βιογραφία. kazantzakispublications.org. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026. αν και κατά τη διάρκεια της ζωής του το έργο και η δημόσια παρουσία του προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και αντιπαραθέσεις, ιδίως σε θρησκευτικό και πολιτικό επίπεδο. Έγινε ακόμη γνωστότερος μέσω της κινηματογραφικής απόδοσης των έργων του Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά και Ο τελευταίος πειρασμός. Από το 1945 έως το 1948, υπηρέτησε ως πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.

 Βιογραφία 
 Οικογένεια - Νεαρή ηλικία 
Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης, στις 18 Φεβρουαρίου / 2 Μαρτίου του 1883, εποχή κατά την οποία το νησί αποτελούσε ακόμη τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ήταν γιος του καταγόμενου από το χωριό Βαρβάροι (σημερινή Μυρτιά), όπου βρίσκεται και το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη, εμπόρου γεωργικών προϊόντων και κρασιού, Μιχάλη Καζαντζάκη (1856 - 1932) και της Μαρίας Χριστοδουλάκη (1862 - 1932) με καταγωγή από το χωριό Ασσυρώτοι, το σημερινό Κρυονέρι του Δήμου Μυλοποτάμου στον νομό Ρεθύμνου. Είχε δύο αδελφές, την Αναστασία (1884) και την Ελένη (1887), και έναν αδελφό, τον Γιώργο (1890),που πέθανε σε βρεφική ηλικία. Στο Ηράκλειο έλαβε τη στοιχειώδη μόρφωση κι έπειτα το 1897 γράφτηκε στη Γαλλική Εμπορική Σχολή του Τίμιου Σταυρού στη Νάξο, όπου διδάχθηκε τη γαλλική και την ιταλική γλώσσα και ήρθε σε μία πρώτη επαφή με τον δυτικό πολιτισμό. Το 1899 επέστρεψε στο Ηράκλειο και ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές σπουδές του. Εκεί παρακολούθησε την πρώτη του θεατρική παράσταση, το έργο Οι ληστές του Φρίντριχ Σίλερ, ενώ λίγο αργότερα υποδύθηκε τον Κρέοντα σε μια σχολική παράσταση του Οιδίποδα Τύραννου. Το καλοκαίρι του 1902 έζησε μια πρόσκαιρη ερωτική περιπέτεια με την Καθλίν Φορντ, την Ιρλανδέζα που του μάθαινε αγγλικά.Η ζωή και το έργο. Μεγαλώνοντας. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.

 Πρώτη εμφάνιση στα γράμματα 
Το 1902 μετακόμισε στην Αθήνα για πανεπιστημιακές σπουδές. Φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 1906 πήρε το δίπλωμα του διδάκτορα της Νομικής με άριστο βαθμό. Στο πτυχίο του Νίκου Καζαντζάκη φαίνεται και η υπογραφή του Κωστή Παλαμά, ο οποίος ήταν γραμματέας στο πανεπιστήμιο, θέση μία και μοναδική τότε.

μικρογραφία|αριστερά|200px|Ο Νίκος Καζαντζάκης το 1904.
Το καλοκαίρι του 1905 πρωτοεμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα μεταφράζοντας κείμενα των Ερνέστ Ρενάν, Ζαν Πωλ, Δάντη και Ανρί Μισέλ (Henry Michel), ενώ στα τέλη του ίδιου έτους φίλοι του βρήκαν το χειρόγραφο της νουβέλας του Όφις και κρίνο και την τύπωσαν για να του κάνουν έκπληξη (με το ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβαμή). Ως χρονολογία έκδοσης του Όφις και κρίνο φαίνεται το 1906, αλλά ο Πάτροκλος Σταύρου θεωρεί ότι η εκτύπωση έγινε στο τέλος του 1905.Νίκος Καζαντζάκης. Σπασμένες ψυχές. Επιμέλεια και πρόλογος Πάτροκλος Σταύρου. Εισαγωγή Βαγγέλης Αθανασόπουλος. Παραθέματα Ευαγγελία Σοφιανού. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 2007. σελ. 11. ISBN 978-960-7948-21-2. Το 1906 ακολούθησαν το δοκίμιο Η αρρώστια του αιώνος και έπειτα το θεατρικό έργο Ξημερώνει. Το τελευταίο το υπέβαλε στον Παντελίδειο Δραματικό Αγώνα και επαινέθηκε, δίχως όμως ούτε αυτό ούτε κανένα άλλο εκείνη τη χρονιά να βραβευθεί. Την επόμενη χρονιά ο Καζαντζάκης υπέβαλε ανεπιτυχώς και αυτή τη φορά δύο ακόμη θεατρικά του έργα στον ίδιο διαγωνισμό, το Έως πότε;, το οποίο επαινέθηκε, και το Φασγά, ενώ έγραψε και ένα δεύτερο μυθιστόρημα (εάν θεωρηθεί μυθιστόρημα και όχι νουβέλα το Όφις και κρίνο), τις Σπασμένες ψυχές. Ακολούθησαν δύο ακόμη θεατρικά έργα, η Κωμωδία. Τραγωδία μονόπρακτη και Η θυσία, το οποίο δημοσιεύθηκε αργότερα με τον τίτλο Ο πρωτομάστορας. Το τελευταίο υποβλήθηκε το 1910 στον Λασσάνειο Δραματικό Αγώνα και κέρδισε το πρώτο βραβείο, ενώ διασκευάστηκε και σε λιμπρέτο από τον Μανώλη Καλομοίρη, ο οποίος το μελοποίησε στην ομώνυμη όπερα.Νίκος Καζαντζάκης. Ο πρωτομάστορας (Η θυσία). Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου και Ευαγγελία Σοφιανού. Εισαγωγή Βάλτερ Πούχνερ. Επίμετρο Σ. Κ. Σακελλαρόπουλος. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 2012. σελ. ιδ'. ISBN 978-960-7948-43-4.

Παράλληλα αρθρογραφούσε σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά υπό τα ψευδώνυμα Ακρίτας, Κάρμα Νιρβαμή και Πέτρος Ψηλορείτης, ενώ το 1907 ξεκίνησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι. Σημαντική επίδραση στον Καζαντζάκη είχαν οι διαλέξεις του Ανρί Μπεργκσόν, τις οποίες παρακολουθούσε και τον οποίο παρουσίασε στην Αθήνα με ένα δοκίμιό του το 1912, H. Bergson. Το 1909 επέστρεψε στην Ελλάδα και εξέδωσε στο Ηράκλειο τη διατριβή του επί υφηγεσία Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας. Το 1910 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα και το 1911 παντρεύτηκε τη Γαλάτεια Αλεξίου, στην εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου, στο νεκροταφείο Ηρακλείου, κι αυτό γιατί φοβόταν τον πατέρα του, που δεν ήθελε για νύφη τη Γαλάτεια.

Το 1909 ως πρόεδρος του Συλλόγου Δημοτικιστών Ηρακλείου «Ο Σολωμός», μιας ομάδας που υποστήριζε την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στην εκπαίδευση και την εγκατάλειψη της καθαρεύουσας, ο Καζαντζάκης έγραψε ένα εκτενές μανιφέστο για τη γλωσσική μεταρρύθμιση, που δημοσιεύτηκε σε αθηναϊκό περιοδικό, ενώ το 1910 στο δοκίμιό του «Για τους νέους μας» χαιρέτισε τον Ίωνα Δραγούμη, επίσης δημοτικιστή, ως τον προφήτη που θα οδηγήσει την Ελλάδα σε νέα δόξα με την επιμονή του πως η χώρα πρέπει να ξεπεράσει την υποταγή της στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό.

Στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, το 1912, κατατάχθηκε εθελοντής, αλλά τελικά διορίστηκε στο γραφείο του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου.

 Σικελιανός και Καζαντζάκης 
Το 1910 ήταν ένας εκ των ιδρυτών του Εκπαιδευτικού Ομίλου, μέσω του οποίου συνδέθηκε φιλικά, το 1914, με τον ποιητή Άγγελο Σικελιανό. Μαζί ταξίδεψαν στο Άγιον Όρος, όπου διέμειναν περίπου σαράντα ημέρες, ενώ περιηγήθηκαν και σε πολλά ακόμη μέρη της Ελλάδας αναζητώντας «τη συνείδηση της γης και της φυλής τους»:Ο Νίκος Καζαντζάκης. Χρονογραφία του Βίου του. kazantzakispublications.org. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026. Αθήνα, Ελευσίνα, Δελφοί, Κόρινθος, Μυκήνες, Άργος, Τεγέα, Σπάρτη, Μυστράς κ.ά. Την περίοδο αυτή ήρθε σε επαφή και με το έργο του Δάντη, τον οποίο ο ίδιος χαρακτηρίζει στα ημερολόγιά του ως έναν από τους δασκάλους του, μαζί με τον Όμηρο και τον Ανρί Μπεργκσόν, ενώ ο Παντελής Πρεβελάκης, φίλος και βιογράφος του, θεωρεί πως τότε άναψε και η πρώτη σπίθα που θα έδινε έπειτα από 24 χρόνια την Οδύσεια. Το επόμενο έτος, 1915, κι ενώ διάβαζε Τολστόι, αποφάσισε πως η θρησκεία είναι σημαντικότερη από τη λογοτεχνία και ορκίστηκε να αρχίσει από εκεί που σταμάτησε ο Τολστόι.

Για την εποχή αυτή και τον Νίκο Καζαντζάκη, η Έλλη Αλεξίου έγραψε: «Αλλά και ποια χρόνια που δεν είναι παραγωγικά... Σαστίζει ο νους του ανθρώπου μέσα στα χρόνια 1913, 1914, 15, 16, 17, 18... το τι έχει μελετήσει, τι έχει σχεδιάσει, τι έχει γράψει, τι έχει μεταφράσει... [...] Σαστίζει με το τι έχει δουλέψει και με το πόσο έχει ταξιδέψει.»

μικρογραφία|αριστερά|200px|Ο πατέρας του συγγραφέα, Μιχάλης Καζαντζάκης (1856 - 1932).
Το 1915 σχεδίασαν με τον Ι. Σκορδίλη να κατεβάσουν ξυλεία από το Άγιον Όρος. Η αποτυχημένη αυτή εμπειρία, μαζί με μία άλλη παρόμοια, το 1917, όπου με έναν εργάτη, τον Γιώργη Ζορμπά, προσπάθησαν να εκμεταλλευθούν ένα λιγνιτωρυχείο στην Πραστοβά της Μάνης, μεταμορφώθηκαν πολύ αργότερα στο μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά.

Το 1919 ο Ελευθέριος Βενιζέλος διόρισε τον Καζαντζάκη Γενικό Διευθυντή του Υπουργείου Περιθάλψεως με αποστολή τον επαναπατρισμό 150.000 Ελλήνων που διώκονταν από τους μπολσεβίκους στον Καύκασο, ενώ ταξίδεψε και στη Μακεδονία και στη Θράκη για να επιβλέψει την εγκατάσταση των προσφύγων σε χωριά εκεί. Οι εμπειρίες που αποκόμισε αξιοποιήθηκαν αργότερα στο μυθιστόρημά του Ο Χριστός ξανασταυρώνεται. Τον επόμενο χρόνο, μετά την ήττα του κόμματος των Φιλελευθέρων, ο Καζαντζάκης αποχώρησε από το Υπουργείο Περιθάλψεως και πραγματοποίησε αρκετά ταξίδια στην Ευρώπη.

Το 1923 χώρισαν οι δρόμοι του Καζαντζάκη και του Σικελιανού. Ξαναέσμιξαν έπειτα από 19 χρόνια, το 1942.

 Ταξίδια 

Ο Καζαντζάκης ταξίδεψε πολύ στη ζωή του: Νάξος, Αθήνα, Παρίσι, Άγιο Όρος, Καύκασος, Βιέννη, Βερολίνο, Ιταλία, Ρωσία, Κύπρος, Παλαιστίνη, Ιαπωνία, Κίνα, Ισπανία, Τσεχοσλοβακία, Αγγλία, Γαλλία, Ολλανδία, Γερμανία, Αυστρία, Γιουγκοσλαβία και αλλού.

Το 1922 επισκέφτηκε τη Βιέννη, όπου ήρθε σε επαφή με το έργο του Σίγκμουντ Φρόυντ και τις βουδιστικές γραφές. Επισκέφτηκε ακόμη τη Γερμανία, ενώ το 1924 έμεινε για τρεις μήνες στην Ιταλία. Τον Μάιο του ίδιου έτους γνώρισε την Ελένη Σαμίου με την οποία έζησε 21 χρόνια χωρίς γάμο. Παντρεύτηκαν τελικά το 1945 κι αυτό γιατί με τον καλό του φίλο, τον Άγγελο Σικελιανό και τη δεύτερη γυναίκα του, θα πήγαιναν στις ΗΠΑ. (Το διαζύγιο με την πρώτη του γυναίκα Γαλάτεια Καζαντζάκη εκδόθηκε το 1926.) Την περίοδο 1923 - 1926 πραγματοποίησε επίσης αρκετά δημοσιογραφικά ταξίδια στη Σοβιετική Ένωση, την Παλαιστίνη, την Κύπρο και την Ισπανία, όπου του παραχώρησε συνέντευξη ο δικτάτορας Πρίμο ντε Ριβέρα. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930, ο Καζαντζάκης ταξίδεψε εκτενώς στη Σοβιετική Ένωση, τη Μέση Ανατολή και την Ασία, αντλώντας έμπνευση για τα έργα του. Τον Οκτώβριο του 1926 πήγε στη Ρώμη και πήρε συνέντευξη από τον Μπενίτο Μουσολίνι. Επίσης, εργάστηκε ως ανταποκριτής των εφημερίδων Ακρόπολις, Ελεύθερος Λόγος, Ελεύθερος Τύπος, Η Καθημερινή κ.ά. Το 1925 ο Καζαντζάκης συνελήφθη στο Ηράκλειο της Κρήτης, αλλά κρατήθηκε μόνο για είκοσι τέσσερις ώρες, επειδή από το 1924 είχε αναλάβει την πνευματική ηγεσία μιας κομμουνιστικής οργάνωσης δυσαρεστημένων προσφύγων και παλαιμάχων από τη Μικρασιατική εκστρατεία. Σ' αυτό το επεισόδιο αναφέρονται ο Παντελής Πρεβελάκης και η Έλλη Αλεξίου.

Το 1927 ξεκίνησε την ανθολογία των ταξιδιωτικών του άρθρων για την έκδοση του πρώτου τόμου του Ταξιδεύοντας, ενώ το περιοδικό Αναγέννηση, του Δημήτρη Γληνού, δημοσίευσε την Ασκητική, το φιλοσοφικό του έργο. Τον Οκτώβριο του 1927, ο Καζαντζάκης, τότε αριστερός, έφυγε για τη Μόσχα προσκεκλημένος από την κυβέρνηση της Σοβιετικής Ένωσης, για να πάρει μέρος στις γιορτές για τα δεκάχρονα της Οκτωβριανής Επανάστασης. Εκεί γνωρίστηκε με τον ομοϊδεάτη, αριστερό Ελληνορουμάνο λογοτέχνη, Παναΐτ Ιστράτι, μαζί με τον οποίον επέστρεψε στην Ελλάδα. Τον Ιανουάριο του 1928 στο θέατρο «Αλάμπρα», στην Αθήνα, μίλησαν εξυμνώντας τη Σοβιετική Ένωση, ο Καζαντζάκης και ο Ιστράτι. Στο τέλος της ομιλίας έγινε και διαδήλωση. Τόσο ο Καζαντζάκης όσο και ο συνδιοργανωτής της εκδήλωσης Δημήτρης Γληνός διώχθηκαν δικαστικά. Η δίκη ορίσθηκε στις 3 Απριλίου, αναβλήθηκε μερικές φορές και δεν έγινε ποτέ.

Τον Απρίλιο, ο Καζαντζάκης, ξαναβρέθηκε στη Ρωσία, στο Κίεβο, όπου έγραψε ένα κινηματογραφικό σενάριο για τον ρωσικό κινηματογράφο με θέμα από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, Το κόκκινο μαντήλι, ενώ τον Ιούνιο στη Μόσχα, ο Καζαντζάκης και ο Ιστράτι συνάντησαν τον Μαξίμ Γκόρκι. Την ίδια εποχή ο Καζαντζάκης άλλαξε το τέλος της Ασκητικής προσθέτοντας τη «Σιγή». Τον Μάιο του 1929 απομονώθηκε σε ένα αγρόκτημα στην Τσεχοσλοβακία, όπου ολοκλήρωσε στα Γαλλικά τα μυθιστορήματα Τόντα - Ράμπα (Toda-Raba, μετονομασία του αρχικού τίτλου Moscou a crié) και Kapétan Élia. Τα έργα αυτά εντάσσονταν στην προσπάθεια του Καζαντζάκη να καταξιωθεί διεθνώς ως συγγραφέας. Η γαλλική έκδοση του μυθιστορήματος Toda-Raba έγινε με το ψευδώνυμο Nikolaï Kazan. Το 1930 θα δικαζόταν, πάλι, ο Καζαντζάκης για αθεϊσμό, για την Ασκητική. Η δίκη ορίσθηκε για τις 10 Ιουνίου, αλλά κι αυτή δεν έγινε ποτέ.

μικρογραφία|Το σπίτι του συγγραφέα (δεξιά) στην Αίγινα, φωτογραφημένο τον Αύγουστο του 1937.|αριστερά
Το 1931 επέστρεψε στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε εκ νέου στην Αίγινα, όπου ανέλαβε τη συγγραφή ενός γαλλοελληνικού λεξικού (δημοτικής και καθαρεύουσας). Μετέφρασε ακόμη τη Θεία κωμωδία του Δάντη. Επίσης, έγραψε ένα μέρος των ωδών που ονόμαζε κάντα. Αυτά ενσωματώθηκαν αργότερα σ' έναν τόμο με τίτλο Τερτσίνες (1960). Αργότερα, ταξίδεψε στην Ισπανία ξεκινώντας παράλληλα τη μετάφραση έργων Ισπανών ποιητών. Το 1935 πραγματοποίησε ταξίδι στην Ιαπωνία και την Κίνα εμπλουτίζοντας τα ταξιδιωτικά του κείμενα. Λίγο αργότερα, πλήθος κειμένων του δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες ή περιοδικά, ενώ το 1936 έγραψε ένα ακόμη μυθιστόρημα στα Γαλλικά με τίτλο Ο βραχόκηπος. Ο βραχόκηπος κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1939 μεταφρασμένος στα Ολλανδικά, διότι ο Γερμανός εκδότης που το είχε παραγγείλει δεν μπόρεσε να το εκδώσει εξαιτίας του ναζιστικού καθεστώτος. Όπως με τον Τόντα - Ράμπα και τη Σοβιετική Ένωση, ο Καζαντζάκης θέλησε με τον Βραχόκηπο να δώσει την πεμπτουσία από το ταξίδι του στην Άπω Ανατολή.

Τον Δεκέμβριο του 1938, μετά από 13 χρόνια, εφτά γραφές και 15.000 ώρες δουλειάς, τυπώθηκε η πρώτη έκδοση της Οδύσσειας,  με την ιδιότυπη καζαντζακική ορθογραφία, από τις Εκδόσεις Πυρσός, ενώ το 1939 αποφάσισε να γράψει ένα νέο έπος 33.333 δεκαεφτασύλλαβων στίχων, τον Ακρίτα.

Κατά την περίοδο της Κατοχής, συνεργάστηκε με τον Ιωάννη Κακριδή για τη μετάφραση της Ιλιάδας. Παράλληλα, δουλεύοντας ακούραστα παρά τις στερήσεις της Κατοχής, το 1943 ολοκλήρωσε το μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, τη δεύτερη γραφή της τραγωδίας Βούδας και την έμμετρη τραγική τριλογία Προμηθέας, ενώ το 1944 έγραψε τις έμμετρες τραγωδίες Καποδίστριας και Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών ο Καζαντζάκης πήγε στην Αθήνα, όπου τον φιλοξένησε η Τέα Ανεμογιάννη, και έζησε τα Δεκεμβριανά.

 Ακρίτας (1945 - 1957) 
μικρογραφία|Προτομή του Καζαντζάκη στο Ηράκλειο.
Μετά την αποχώρηση των Γερμανών, δραστηριοποιήθηκε έντονα στην ελληνική πολιτική ζωή, αναλαμβάνοντας την προεδρία της Σοσιαλιστικής Εργατικής Κίνησης, ενώ διετέλεσε και υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου της κυβέρνησης του Θεμιστοκλή Σοφούλη από τις 26 Νοεμβρίου 1945 έως τις 11 Ιανουαρίου 1946. Υπήρξε μέλος του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου. Παραιτήθηκε από το αξίωμά του μετά από την ένωση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων. Τον Μάρτιο του 1945 προσπάθησε να πάρει μια θέση στην Ακαδημία της Αθήνας, αλλά απέτυχε για δύο ψήφους, ενώ τον Ιούλιο η κυβέρνηση του ανέθεσε, μαζί με τους καθηγητές Ιωάννη Καλιτσουνάκη και Ιωάννη Κακριδή, να καταγράψουν τις ωμότητες των Γερμανών στην Κρήτη. Τον Νοέμβριο του ίδιου χρόνου παντρεύτηκε την Ελένη Σαμίου, στον Άι-Γιώργη τον Καρύτση, με κουμπάρους τον Άγγελο και την Άννα Σικελιανού. Στις 25 Μαρτίου του 1946, στην επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης, το Βασιλικό Θέατρο ανέβασε το έργο του Καποδίστριας και το γεγονός δημιούργησε σάλο, ενώ κάποιος δεξιός εθνικιστής απείλησε να κάψει το θέατρο. 

Ο Καζαντζάκης προτάθηκε 9 χρονιές (1947, 1950, 1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1956 και 1957) για το Βραβείο Νόμπελ, με συνολικά 14 διαφορετικές προτάσεις:

 Το 1947, από τον καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Νίκο Βέη (ο οποίος είχε προτείνει, την ίδια χρονιά, για βράβευση και τον Άγγελο Σικελιανό, με διαφορετική πρόταση).
 Το 1950, από τον Γιάλμαρ Γκούλμπεργκ (Hjalmar Gullberg) της Σουηδικής Ακαδημίας, σε μια κοινή πρόταση με τον Άγγελο Σικελιανό.
 Το 1951, με 2 διαφορετικές προτάσεις από τον Σουηδό συγγραφέα Σίγκφριντ Σίβερτς (Sigfrid Siwertz) (μια από κοινού με τον Σικελιανό και μια μόνο του).
 Το 1952, από την Ένωση Νορβηγών Συγγραφέων.
Το 1953, από τον Χανς Χάιμπεργκ (Hans Heiberg), πρόεδρο της Ένωσης Νορβηγών Συγγραφέων.
 Το 1954, από τον Χένρι Όλσον (Henry Olsson), της Σουηδικής Ακαδημίας.
 Το 1955, με 2 προτάσεις, μια από τον καθηγητή Λόρεντζ Έκχοφ (Lorentz Eckhoff) του πανεπιστημίου του Όσλο και μια από την Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών.
 Το 1956, με 3 προτάσεις, μια από την Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών, μια από τον καθηγητή Γιοχάνες Αντρέασον Ντάλε (Johannes Andreasson Dale) του Πανεπιστημίου του Όσλο (προτείνοντας στην ίδια πρόταση και τον Ρώσο συγγραφέα Μιχαήλ Σόλοχοφ) και μια από τον καθηγητή Ελληνικών του Πανεπιστημίου της Γενεύης Σαμουέλ Μπο-Μποβί (Samuel Baud-Bovy).
 Το 1957, με 2 προτάσεις, μια από την Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών και μια από τον Σαμουέλ Μπο-Μποβί.

μικρογραφία|αριστερά|Φωτογραφία από το σπίτι του συγγραφέα στην Αντίμπ.
Τον Σεπτέμβριο του 1946 ο Νίκος Καζαντζάκης δημοσίευσε στο περιοδικό Life and Letters μια έκκληση προς τους διανοούμενους όλου του κόσμου για τη συγκρότηση μιας «Διεθνούς του Πνεύματος», ώστε να αποφευχθούν στο μέλλον πυρηνικά ολοκαυτώματα όπως της Χιροσίμας και του Ναγκασάκι, ενώ την ίδια εποχή έδωσε συνέντευξη στον ραδιοφωνικό σταθμό του BBC, όπου μίλησε, μεταξύ άλλων, για τον Τζορτζ Μπέρναρντ Σω. Το 1947 o Börje Knös, Σουηδός διανοούμενος και κρατικός λειτουργός, μετέφρασε το Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, ενώ το ίδιο έτος ο Νίκος Καζαντζάκης διορίστηκε στην UNESCO με αποστολή την προώθηση μεταφράσεων κλασικών λογοτεχνικών έργων, με απώτερο στόχο τη γεφύρωση των διαφορετικών πολιτισμών. Παραιτήθηκε τελικά το 1948, προκειμένου να αφοσιωθεί στο λογοτεχνικό του έργο. Για τον σκοπό αυτό εγκαταστάθηκε στην Αντίμπ της Γαλλίας, όπου τα επόμενα χρόνια ακολούθησε μία ιδιαίτερα παραγωγική περίοδος, κατά την οποία ολοκλήρωσε το μεγαλύτερο μέρος του πεζογραφικού του έργου.

Το 1953 προσβλήθηκε από μία μόλυνση στο μάτι, γεγονός που τον υποχρέωσε να νοσηλευτεί αρχικά στην Ολλανδία και αργότερα στο Παρίσι. Τελικά έχασε την όρασή του από το δεξί μάτι.

 Ο θάνατος του συγγραφέα και η κήδευσή του 
Ο Ζορμπάς του Καζαντζάκη εκδόθηκε στο Παρίσι το 1947 και με την επανέκδοση του το 1954 βραβεύτηκε ως το καλύτερο ξένο βιβλίο της χρονιάς. Το καλοκαίρι του 1954 ο Καζαντζάκης ξεκίνησε καθημερινή συνεργασία με τον Κίμων Φράιερ για τη μετάφραση της Οδύσσειας στα Αγγλικά, ενώ αργότερα το ίδιο έτος ο νεοσύστατος εκδοτικός οίκος Δίφρος του Γιάννη Γουδέλη ανέλαβε να εκδώσει τα Άπαντα του Νίκου Καζαντζάκη. Το 1955 ο συγγραφέας μαζί με τον Ιωάννη Κακριδή χρηματοδότησαν την έκδοση της δικής τους μετάφρασης της Ιλιάδας, και την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε τελικά στην Ελλάδα Ο τελευταίος πειρασμός. Παράλληλα, μια δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση της Οδύσσειας άρχισε να ετοιμάζεται στην Αθήνα με επιμέλεια του Εμμανουήλ Κάσδαγλη. Τον επόμενο χρόνο τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Θεάτρου στην Αθήνα για τους τρεις τόμους Θέατρο Α΄, Β΄, Γ΄ και με το Διεθνές Βραβείο Ειρήνης στη Βιέννη, ένα βραβείο το οποίο προερχόταν από το σύνολο των τότε σοσιαλιστικών χωρών. Καθώς μια από αυτές ήταν η Κίνα, επιχείρησε δεύτερο ταξίδι εκεί τον Ιούνιο του 1957, προσκεκλημένος της κινεζικής κυβέρνησης. Επέστρεψε με κλονισμένη την υγεία του προσβληθείς από λευχαιμία. Νοσηλεύτηκε στην Κοπεγχάγη της Δανίας και το Φράιμπουργκ (Freiburg im Breisgau) της Γερμανίας, όπου τελικά κατέληξε στις 26 Οκτωβρίου 1957 σε ηλικία 74 ετών. Εντούτοις σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες η λευχαιμία εμφανίστηκε στον Καζαντζάκη κατά τον χειμώνα του 1938, 19 χρόνια πριν απ' το τέλος του, το οποίο αποδίδεται σε βαριάς μορφής ασιατική γρίπη.

μικρογραφία|Φωτογραφία από τον τάφο του Καζαντζάκη.
Η σορός του μεταφέρθηκε στο στρατιωτικό αεροδρόμιο της Ελευσίνας. Στο Φράιμπουργκ μετέβη η δικηγόρος Αγνή Ρουσοπούλου. Η Ελένη Καζαντζάκη ζήτησε από την Εκκλησία της Ελλάδος να τεθεί η σορός του σε λαϊκό προσκύνημα, επιθυμία την οποία ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, Θεόκλητος Β΄ απέρριψε με τη δικαιολογία του ότι υπήρχαν σχετικοί φόβοι πρόκλησης επεισοδίων εκ μέρους παραεκκλησιαστικών οργανώσεων. Μάλιστα εστάλησαν σχετικά τηλεγραφήματα προς τον Αρχιεπίσκοπο. Έτσι, η σορός του συγγραφέα μεταφέρθηκε στο Ηράκλειο. Συνοδευόταν από τη σύζυγό του, τον Γεώργιο Παπανδρέου και τον Κακριδή. Το αεροσκάφος για τη μεταφορά διέθεσε ο Αριστοτέλης Ωνάσης. Έπειτα από μεγάλη λειτουργία στον Ναό του Αγίου Μηνά, η οποία εψάλη στις 11 το πρωί παρουσία του Αρχιεπισκόπου Κρήτης Ευγενίου και 17 ακόμη ιερέων, έγινε η ταφή του Νίκου Καζαντζάκη, στην οποία όμως εκείνοι δεν συμμετείχαν κατόπιν απαγόρευσης του Αρχιεπισκόπου. Η ταφή έγινε στην Τάπια Μαρτινέγκο, πάνω στα βενετσιάνικα τείχη του Ηρακλείου, διότι η ταφή του σε νεκροταφείο απαγορεύτηκε από την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδος. Τη σορό συνόδευσαν ο τότε υπουργός Παιδείας Αχιλλέας Κ. Γεροκωστόπουλος και ο στρατιωτικός ιερέας Σταύρος Καρπαθιωτάκης, ο οποίος αργότερα τιμωρήθηκε με ποινή φυλάκισης 20 ημερών, επειδή απουσίαζε από την υπηρεσία του χωρίς άδεια.

Στον τάφο του Νίκου Καζαντζάκη χαράχτηκε, όπως το θέλησε ο ίδιος, η επιγραφή: 

Δεν ελπίζω τίποτα
Δε φοβούμαι τίποτα
Είμαι λέφτερος

 Η στάση της Εκκλησίας απέναντι στον Νίκο Καζαντζάκη 
Η πρώτη εκκλησιαστική αντίδραση στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη εκδηλώθηκε το 1928, όταν ο επίσκοπος Σύρου Αθανάσιος με υπόμνημά του στη Σύνοδο καταδίκαζε την Ασκητική. Σημαντικό ρόλο στην ενασχόληση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος με το έργο του συγγραφέα διαδραμάτισε ο Τύπος της εποχής και κυρίως η εφημερίδα Εστία, που με τη δημοσίευση των άρθρων της, έφερε την Εκκλησία ενώπιον του ζητήματος. Συγκεκριμένα, μετά την κυκλοφορία του μυθιστορήματος Ο καπετάν Μιχάλης από τις εκδόσεις Μαυρίδης το 1953, δημοσιεύθηκαν στην εφημερίδα σχόλια που αποσκοπούσαν στην αποτροπή του αναγνωστικού κοινού από την ανάγνωση του έργου. Στις 22 Ιανουαρίου 1954 άρθρο υπογεγραμμένο από τον Κρητικό με τίτλο Ένα βιβλίο διασύρει την Κρήτην και την θρησκείαν, καλούσε την Ιερά Σύνοδο και την Αρχιεπισκοπή να μην αφήσει ακαθοδήγητους τους πιστούς έναντι των ερυθρών υβριστών της θρησκείας. Στις 10 Μαΐου 1954 η ίδια εφημερίδα με ανταπόκρισή της από τις ΗΠΑ παράθετε ανακοινωθέν της Ελληνικής Αρχιεπισκοπής Β. και Ν. Αμερικής σύμφωνα με το οποίο συνεδρίασαν οι ιερατικοί προϊστάμενοί με αφορμή δημοσίευμα της Εστίας και καταδίκασαν τον Τελευταίο πειρασμό.

 Εκκλησία της Ελλάδος και το καζαντζακικό ζήτημα 
Στις 26 Ιανουαρίου 1954 ήλθε προς συζήτηση στη συνεδρίαση της Ιεράς Συνόδου το ζήτημα του βιβλίου Ο καπετάν Μιχάλης και τα μέλη της επικαλέστηκαν στο δημοσίευμα του Κρητικού στην εφημερίδα Εστία. Η Ιερά Σύνοδος ανέθεσε στον Παντελεήμονα Χίου να μελετήσει το μυθιστόρημα Ο καπετάν Μιχάλης και να υποβάλει σχετική εισήγηση. Την κατέθεσε στις 23 Μαρτίου και στην οποία τόνιζε πως αρχικά έδινε την εντύπωση ενός πατριωτικού έργου, αλλά στη συνέχεια αποδεικνυόταν ένα ασεβές έργο προς τον Θεό και τον κλήρο. Η Ιερά Σύνοδος έκρινε πως έπρεπε να αποστείλει το σχετικό δημοσίευμα της Εστίας και την εισήγηση του Παντελεήμονος Χίου στις αρμόδιες αρχές με σκοπό να χαρακτηριστεί ως αντιθρησκευτικόν και αντεθνικόν και να απαγορευθεί η κυκλοφορία του. Στις 25 Μαΐου 1954 με έγγραφό της Ιεράς Συνόδου προς τη Θεολογική Σχολή Αθηνών ζητείται από τους καθηγητές της Σχολής να πάρουν θέση επί του θέματος. Στις 11 Ιουνίου 1954 συνεδρίασε η Σχολή και απέστειλε έγγραφό στις 16 Ιουνίου. Εισηγήσεις υπέβαλαν οι Παναγιώτης Τρεμπέλας και από κοινού οι Παναγιώτης Μπρατσιώτης και Νικόλαος Λούβαρης. Ο Τρεμπέλας αφού υπογράμμιζε το λογοτεχνικό τάλαντο του συγγραφέα και την προσπάθειά του να εξάρει την Κρητικήν ψυχήν  και τον έρωτα που έχει προς την ελευθερία, δεν παρέλειπε να υπογραμμίσει πως οι ερωτικές σκηνές που περιέχει υποδαυλίζουν με τις ερεθιστικές εικόνες τους τη νεότητα που ρέπει προς ατάκτους ορμάς ενώ, βεβηλώνει και διακωμωδεί τα ιερά. Τέλος, αναφέρεται στην αντιφατική, παρουσίαση από τον Καζαντζάκη, σύμφωνα με τον Τρεμπέλα, του ρόλου του μητροπολίτη προς το ποίμνιό του στο έργο Ο καπετάν Μιχάλης. Οι Μπρατσιώτης και Λούβαρης ασχολήθηκαν με τον Τελευταίο πειρασμό τον οποίο θεώρησαν εμπνεόμενο από τις φροϋδικές θεωρίες και εκείνες του ιστορικού υλισμού. Η θεανδρική μορφή του Κυρίου κακοποιείται κατά τρόπον βλάσφημον και ευλόγως καταδικάστηκε από το Βατικανό. Στις 19 Ιουνίου 1954 ο Κασσανδρείας Καλλίνικος κατέθεσε εισήγηση στην Ιερά Σύνοδο ασχολούμενος με τον Τελευταίο πειρασμό, ο οποίος είχε εκδοθεί στα Γερμανικά, και ο Κασσανδρείας, γνώστης της γερμανικής, το μελέτησε. Θεωρούσε πως ο Καζαντζάκης προσεγγίζει τη ζωή και τα πάθη του Χριστού κατά τρόπο δοκητικό πέρα από κάθε ιστορική και δογματική βάση, υποβαθμίζοντας τον θεανθρωπικό χαρακτήρα του Στις 24 Ιουνίου 1954 ο Λούβαρης δημοσίευσε άρθρο στην εφημερίδα Εθνικός Κήρυξ στο οποίο σχολίαζε τον Τελευταίο πειρασμό: ήταν ο Καζαντζάκης ανίδεος θρησκευτικά. Η τέχνη για τον Καζαντζάκη, κατά τον Λούβαρη, ήταν μέσο μηδενιστικών προταγμάτων. Ο Κασσανδρείας Καλλίνικος στο μεταξύ υπέβαλε νέα εισήγηση ασχολούμενος με το Ο Χριστός ξανασταυρώνεται θεωρώντας το καθαρώς λογοτεχνικό έργο και όχι δογματικοθρησκευτικό. Τον χαρακτήριζε ως χριστιανό κοινονιστή. Ο ίδιος ο Καζαντζάκης, απαντώντας στις απειλές της Εκκλησίας για τον αφορισμό του, έγραψε σε επιστολή του: «Μου δώσατε μια κατάρα, Άγιοι Πατέρες, σας δίνω μια ευχή: Σας εύχομαι να 'ναι η συνείδησή σας τόσο καθαρή όσο η δική μου και να 'στε τόσο ηθικοί και θρήσκοι όσο είμαι εγώ».

μικρογραφία|δεξιά|300px|O Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας το 1967 με τον Αριστοτέλη Ωνάση. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας κατά την επίσκεψή του στην Κρήτη το 1961, όταν ρωτήθηκε για τον Νίκο Καζαντζάκη απάντησε ότι «τα βιβλία του Καζαντζάκη κοσμούν την Πατριαρχική βιβλιοθήκη».

Τελικά η Εκκλησία της Ελλάδος δεν προχώρησε στον αφορισμό του Νίκου Καζαντζάκη, καθώς ήταν αντίθετος σε κάτι τέτοιο ο οικουμενικός πατριάρχης Αθηναγόρας. Όπως επισημαίνει η λέκτορας της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης Αντωνία Κυριατζή, «Οι αναφορές των εφημερίδων σε ... αφορισμόν των βιβλίων... επηρέαζαν την κοινή γνώμη και δημιουργούσαν στο αναγνωστικό κοινό εντυπώσεις περί αφορισμού του συγγραφέα [...]». Επιτίμιο αφορισμού στον συγγραφέα, μπορούσε να επιβληθεί από τον οικείο σε αυτόν επίσκοπο και με την προϋπόθεση της ομολογίας και αποδοχής αμαρτημάτων. Ο Καζαντζάκης γεννημένος στην Κρήτη και κάτοικος του εξωτερικού, υπαγόταν υπό την πνευματική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος δεν είχε την πνευματική δικαιοδοσία να αποφασίσει οτιδήποτε σχετικά με το πρόσωπο του Νίκου Καζαντζάκη. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο ήταν αρμόδιο να λάβει σχετικές αποφάσεις. Στις 22 Ιουνίου 1954 συνεδρίασε η Ιερά Σύνοδος και ασχολήθηκε με τον Καπετάν Μιχάλη και τον Τελευταίο πειρασμό. Στις 25 Ιουνίου ξανασυνεδρίασαν: εκεί ο Φλωρίνης Βασίλειος εισηγήθηκε τον αφορισμό του συγγραφέα εάν κυκλοφορούσαν και άλλα αντιχριστιανικού περιεχομένου βιβλία του. Ο Φωκίδος Αθανάσιος ήταν αντίθετος στον αφορισμό του επειδή θα συντελούσε στη διαφήμισή του, ο Δρυινουπόλεως Δημήτριος επίσης ήταν αντίθετος στον αφορισμό αλλά έπρεπε το ποίμνιο να πληροφορηθεί για το βέβηλο βιβλίο του Καζαντζάκη. Οι προτάσεις των μελών της συνόδου κυμάνθηκαν ανάμεσα στο να καλέσουν τον συγγραφέα σε ειλικρινή μετάνοια, να καταδικάσουν τα βιβλία και τις ιδέες του, να στραφούν στην κυβέρνηση ζητώντας την απαγόρευση των βιβλίων του και να αποκηρύξουν με συνοδικό ανακοινωθέν τις ιδέες του. Επίσης, ο Τελευταίος πειρασμός προστέθηκε στις 12 Ιανουαρίου 1954 στον Κατάλογο των Απαγορευμένων Βιβλίων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, το καταργηθέν πλέον Index Librorum Prohibitorum. Ο Καζαντζάκης απέστειλε τότε σχετικό τηλεγράφημα στην Επιτροπή του Index με τη φράση του χριστιανού απολογητή Τερτυλλιανού «Ad tuum, Domine, tribunal appello», δηλαδή «Στο δικαστήριό σου, Κύριε, κάνω έφεση».

 Εργογραφία 

Ο Νίκος Καζαντζάκης υπήρξε πολυγραφότατος. Ασχολήθηκε σχεδόν με κάθε είδος λόγου: Ποίηση (δραματική, επική, λυρική), δοκίμιο, μυθιστόρημα (στα Ελληνικά και στα Γαλλικά), ταξιδιωτικές εντυπώσεις, αλληλογραφία, παιδικό μυθιστόρημα, μετάφραση (από τα Αρχαία Ελληνικά, Γαλλικά, Ιταλικά, Αγγλικά, Γερμανικά και Ισπανικά), κινηματογραφικά σενάρια, ιστορία, σχολικά βιβλία, παιδικά βιβλία (διασκευή και μετάφραση), λεξικά (γλωσσικά και εγκυκλοπαιδικά), δημοσιογραφία, κριτική, αρθρογραφία.

Ο Νίκος Καζαντζάκης, μεταξύ άλλων, θεωρείται ο συγγραφέας που καθιέρωσε την ταξιδιωτική λογοτεχνία στα ελληνικά γράμματα, ήταν ο πρώτος στην Ελλάδα που έγραψε ιστορία για τη ρωσική λογοτεχνία και ένας από τους πρώτους Έλληνες συγγραφείς που ασχολήθηκαν με τη σεναριογραφία, ενώ το magnum opus του, η Οδύσεια, υπήρξε το 1938 το πρώτο ελληνικό βιβλίο που εκδόθηκε σε μονοτονικό σύστημα, 44 χρόνια πριν την καθιέρωση του μονοτονικού που πραγματοποιήθηκε το 1982.

Το κύριο σώμα του έργου του αποτελείται από την Ασκητική, η οποία είναι ο σπόρος απ' όπου βλάστησε όλο του το έργο, την Οδύσεια, δίπλα στην οποία όλα τα υπόλοιπα χαρακτηρίζονται ως «πάρεργα», τους «21 σωματοφύλακες της Οδύσειας», τις Τερτσίνες, τις 14 τραγωδίες που περιέχονται στους τρεις τόμους Θέατρο Α΄, Β΄, Γ΄, τα δύο μυθιστορήματα που έγραψε στα Γαλλικά και τα 7 μυθιστορήματα της όψιμης ηλικίας του, τις εντυπώσεις από τα ταξίδια του σε Ιταλία, Αίγυπτο, Σινά, Ρωσία, Ισπανία, Ιαπωνία, Κίνα, Αγγλία, Ιερουσαλήμ, Κύπρο και Πελοπόννησο, τις μεταφράσεις του Δάντη και του Ομήρου και τέλος τις επιστολές του προς τη Γαλάτεια Αλεξίου και τον Παντελή Πρεβελάκη.

Το έργο του Νίκου Καζαντζάκη έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από 50 γλώσσες και έχει διασκευαστεί για το θέατρο, τον κινηματογράφο, το ραδιόφωνο και την τηλεόραση.Σύντομη βιογραφία. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.

 Οδύσσεια 
μικρογραφία|δεξιά|300px|Παιδιά στο Νότιο Σουδάν. To μεγαλύτερο μέρος της Οδύσσειας διαδραματίζεται στην Αφρική.

Τέλη 1924 ξεκίνησε να γράφει το έπος της ζωής του, την Οδύσεια. 33.333 17σύλλαβοι στίχοι χωρισμένοι σε 24 ραψωδίες. Και περίπου 7.500 αθησαύριστες λέξεις, οι οποίες δεν υπάρχουν σε κανένα λεξικό της Ελληνικής.

Αρχές του 1925 έγραψε τις ραψωδίες Α έως και Ζ. Και το 1927 ολοκλήρωσε την α' γραφή (ραψωδίες Η έως και Ω). Ακολούθησαν άλλες έξι γραφές: η β' γραφή το 1929-1930, η γ' το 1931 (η τρίτη γραφή, όπως και η δεύτερη, αποτελείτο από 42.000 στίχους σε 1.984 σελίδες και το χειρόγραφό της ο Καζαντζάκης το χάρισε στον Παντελή Πρεβελάκη), η δ' το 1933, η ε' το 1935, η στ' το 1937 και η τελική ζ' το 1938. Συνολικές ώρες εργασίας περίπου 15.000. Η πρώτη έκδοση της Οδύσειας πραγματοποιήθηκε το 1938 και αφιερώθηκε στην Αμερικανίδα Τζο Μακλέοντ (Joe MacLeod), χορηγό της έκδοσης. Η πρώτη έκδοση υπήρξε γεγονός για τα ελληνικά δεδομένα. Τυπώθηκε σε μεγάλο σχήμα, με ειδικής παραγγελίας τυπογραφικά στοιχεία, σε μονοτονικό σύστημα (44 χρόνια πριν την καθιέρωση του μονοτονικού συστήματος που πραγματοποιήθηκε το 1982).Οδύσσεια. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 16/01/2026. Η Οδύσεια ήταν το πρώτο ελληνικό βιβλίο που εκδόθηκε σε μονοτονικό.

Η εκτύπωση της δεύτερης έκδοσης άρχισε τον Οκτώβριο του 1955, με φιλολογική και τυπογραφική επιμέλεια του Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλη, και ολοκληρώθηκε τον Νοέμβρη του 1957, μετά τον θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη. Οδύσσεια, με δύο σίγμα αυτή τη φορά ο τίτλος, σε συμβατική ορθογραφία με πολυτονικό σύστημα, και δίχως την αφιέρωση της πρώτης έκδοσης.

Ιδιόγραφη περίληψη της Οδύσσειας από τον δημιουργό της, στάλθηκε στον Παντελή Πρεβελάκη, τέλη Δεκέμβρη 1938.

Η Οδύσσεια μεταφράστηκε στα Αγγλικά από τον Κίμων Φράιερ με εικονογράφηση του Νίκου Χατζηκυριάκου - Γκίκα, και ακόμη στα Γαλλικά, τα Γερμανικά, τα Ισπανικά και τα Σουηδικά, ενώ διασκευάστηκε για το θέατρο από τον Κίμωνα Φράιερ και ανέβηκε στις ΗΠΑ από πανεπιστημιακούς θιάσους (1970 - 1971) και σε όπερα από τον Νίκο Μαμαγκάκη (1984, 1992).

 Δοκίμια 
Σύμφωνα με τον χρονολογικό πίνακα κύριων έργων του Καζαντζάκη, που παραθέτει ο Πήτερ Μπην στον πρώτο τόμο της μελέτης του Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος.

 1906: «Η αρρώστια του αιώνος» (με το ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβαμή)
 1909: «Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας» (εναίσιμος επί υφηγεσία διατριβή) α' έκδοση 1909 - ISBN 960-7948-06-8
 1909: «Η επιστήμη εχρεωκόπησε;»
 1910: «Για τους νέους μας»
 1913: «H. Bergson» (ομιλία του Καζαντζάκη για τον Γάλλο φιλόσοφο Ανρί Μπεργκσόν) α' δημοσίευση 1913
 1922: «Συμπόσιον» (φιλοσοφική πραγματεία σε μυθιστορηματικό πλαίσιο), α' έκδοση σε βιβλίο 1971 - ISBN 978-960-7948-25-0
 1925: «Ομολογία Πίστεως»
 1925: «Το κοινωνικόν πρόβλημα»
 1930: «[Απολογία]»
 1944: «Ασκητική, Salvatores Dei» (φιλοσοφική πραγματεία). Πρώτη γραφή το 1922, τελευταία 1944. Πρώτη δημοσίευση 1927, πρώτη έκδοση σε βιβλίο 1945 - ISBN 978-960-7948-48-9

 Ποιήματα 
 1925 - 1938: «Οδύσσεια» - α' έκδοση 1938 - ISBN 978-960-7948-38-0
 1932 - 1937: «Τερτσίνες», α' έκδοση 1960 - ISBN 978-960-794-819-9

 Τραγωδίες και θεατρικά έργα 
Πηγή των πληροφοριών ο ιστότοπος του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη.Θέατρο. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 14/01/2026.

 1906: «Ξημερώνει», (δράμα σε τρεις πράξεις) α' έκδοση σε βιβλίο το 2013 - ISBN 978-960-7948-45-8
 1907: «Φασγά», (δράμα σε τρεις πράξεις) α' δημοσίευση 1907
 1907: «Έως πότε;», (ιστορικό δράμα σε τέσσερεις πράξεις) α' δημοσίευση το 1977
 1908-1909: «Ο πρωτομάστορας», (δράμα σε δύο πράξεις) α' δημοσίευση 1910 - ISBN 978-960-7948-43-4
 1909: «Κωμωδία. Τραγωδία μονόπρακτη», α' δημοσίευση το ίδιο έτος
 1915: «Οδυσσέας», (έμμετρη τραγωδία) α' δημοσίευση 1922, α' έκδοση 1928, τελευταία 1998
 1927: «Νικηφόρος Φωκάς», (έμμετρη τραγωδία) α' έκδοση το ίδιο έτος, τελευταία 1998
 1928: «Χριστός», (έμμετρη τραγωδία) α' έκδοση σε βιβλίο το ίδιο έτος
 1936: «Ο Οθέλλος ξαναγυρίζει», (κωμωδία) α' δημοσίευση στο περιοδικό «Νέα Εστία» το 1962
 1937: «Μέλισσα», α' δημοσίευση στο περιοδικό «Νέα Εστία» το 1939
 1939: «Ιουλιανός ο Παραβάτης», (έμμετρη τραγωδία) α' έκδοση 1945
 1943-1945: «Προμηθέας» (έμμετρη τριλογία που αποτελείται και αυτή όπως το πρωτότυπό της - η τραγωδία «Προμηθέας» του Αισχύλου - από τον «Προμηθέα Πυρφόρο», «Προμηθέα Δεσμώτη» και «Προμηθέα Λυόμενο»), α' έκδοση σε βιβλίο το 1955
 1944: «Καποδίστριας», (έμμετρη τραγωδία) α' έκδοση 1946, τελευταία 1998
 1948: «Σόδομα και Γόμορρα», α' δημοσίευση στο περιοδικό «Νέα Εστία» το 1949, τελευταία έκδοση σε βιβλίο 1998
 1949: «Κούρος» ή «Θησέας», α' δημοσίευση περιοδικό «Νέα Εστία», τελευταία έκδοση 1998
 1951: «Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος», (έμμετρη τραγωδία) πρώτη γραφή το 1944, η τελική το 1951. Α' δημοσίευση περιοδικό «Νέα Εστία» 1953
 1954: «Χριστόφορος Κολόμβος», η πρώτη γραφή έγινε το 1949, α' έκδοση σε βιβλίο 1956, τελευταία 1998
 1956: «Βούδας». Το έργο πρωτογράφτηκε το 1922, η τελική (σημερινή) μορφή του δόθηκε από τον Καζαντζάκη το 1956. Α' έκδοση σε βιβλίο το 1956, τελευταία 1998

Ο Νίκος Καζαντζάκης, στον σχεδιασμό των Απάντων του (από το 1954), συγκέντρωσε τις 14 μεγάλες τραγωδίες του σε τρεις τόμους.Νίκος Καζαντζάκης. Θέατρο Α΄. Τραγωδίες με αρχαία θέματα. Προμηθέας, Κούρος, Οδυσσέας, Μέλισσα. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 1998. Πρώτη έκδοση, με επιμέλεια Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλη, 1955.Νίκος Καζαντζάκης. Θέατρο Β΄. Τραγωδίες με βυζαντινά θέματα. Χριστός, Ιουλιανός ο Παραβάτης, Νικηφόρος Φωκάς, Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 1998. Πρώτη έκδοση, με επιμέλεια Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλη, 1956.Νίκος Καζαντζάκης. Θέατρο Γ΄. Τραγωδίες με διάφορα θέματα. Καποδίστριας, Χριστόφορος Κολόμβος, Σόδομα και Γόμορρα, Βούδας. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 1998. Πρώτη έκδοση, με επιμέλεια Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλη, 1956.

 Θέατρο Α΄. Τραγωδίες με αρχαία θέματα. Προμηθέας, Κούρος, Οδυσσέας, Μέλισσα. 
 Θέατρο Β΄. Τραγωδίες με βυζαντινά θέματα. Χριστός, Ιουλιανός ο Παραβάτης, Νικηφόρος Φωκάς, Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος.
 Θέατρο Γ΄. Τραγωδίες με διάφορα θέματα. Καποδίστριας, Χριστόφορος Κολόμβος, Σόδομα και Γόμορρα, Βούδας.

 Μυθιστορήματα 
μικρογραφία|δεξιά|300px|Η Ελένη Ν. Καζαντζάκη έγραψε το 1937: «H «Γκουέρνικα» του Πικάσσο, στο ισπανικό περίπτερο στο Παρίσι, δε μ' άφηνε να κοιμηθώ. Σαν να ήταν μέσα σ' αυτόν τον πίνακα στριμωγμένο αλάκερο το έργο του Νίκου. Πώς να κάνω να 'ρθει να το δει;»

Οι χρονολογίες στην πρώτη στήλη αριστερά αφορούν στο έτος γραφής του έργου.

 1906: «Όφις και κρίνο» (με το ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβαμή) - ISBN 960-7948-01-7
 1908: «Σπασμένες ψυχές» (με το ψευδώνυμο Πέτρος Ψηλορείτης), α' δημοσίευση σε συνέχειες στο περιοδικό «Ο Νουμάς», 1909-1910
 1929: «Τόντα - Ράμπα» (στα Γαλλικά), α' έκδοση, Παρίσι, 1934. Α' έκδοση στην Ελλάδα, 1956 σε μετάφραση του Γιάννη Μαγκλή, εκδ. Δίφρος - ISBN 960-7948-04-1
 1936: «Ο βραχόκηπος» (στα Γαλλικά), μετάφραση Παντελής Πρεβελάκης, Εστία, 1960Ο βραχόκηπος είναι μετάφραση του Παντελή Πρεβελάκη από το γαλλικό πρωτότυπο, που γράφτηκε από τον Καζαντζάκη το 1936 με τίτλο Le Jardin des Rochers.
 1946: «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» - ISBN 978-960-7948-46-5
 1946: «Ο ανήφορος» , α’ έκδοση Διόπτρα, 2022 - ISBN 978-618-220-072-8
 1948: «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», α' έκδοση Δίφρος, 1954Ο Χριστός ξανασταυρώνεται εκδόθηκε μεταφρασμένος πρώτα στη Νορβηγία, τον Ιανουάριο του 1951 και τον Φεβρουάριο στη Γερμανία. ISBN 978-960-7948-22-9
 1950: «Ο καπετάν Μιχάλης», α' έκδοση Μαυρίδης, 1953 ISBN 978-960-7948-20-5
 1951: «Ο τελευταίος πειρασμός», α' έκδοση Δίφρος, 1955Ο τελευταίος πειρασμός εκδόθηκε πρώτα στη Σουηδία και τη Νορβηγία το 1952. ISBN 978-960-7948-23-6
 1953: «Ο φτωχούλης του Θεού», α' δημοσίευση σε συνέχειες στην εφημερίδα «Ελευθερία» το 1954, - ISBN 978-960-7948-14-4
 1955: «Οι αδερφοφάδες», α' έκδοση 1965 - ISBN 978-960-7948-28-1
 1957: «Αναφορά στον Γκρέκο», α' έκδοση 1961 (αυτοβιογραφική μυθιστορία) ISBN 978-960-7948-50-2

 Παιδικά μυθιστορήματα 
 «Μέγας Αλέξανδρος», α' έκδοση 1978 - ISBN 978-960-7948-15-1
 «Στα Παλάτια της Κνωσού», α' έκδοση 1981 - ISBN 978-960-7948-16-8

 Ιστορικά 
μικρογραφία|δεξιά|200px|Το 1923 ο Νίκος Καζαντζάκης διάβαζε την Άννα Καρένινα στο πρωτότυπο για να βελτιώσει τα Ρωσικά του. Θεωρούσε αυτό το έργο το ωραιότερο μυθιστόρημα στον κόσμο.

 1930: «Ιστορία της ρωσικής λογοτεχνίας», α' έκδοση το ίδιο έτος, τελευταία 1999

 Ταξιδιωτικά 
Οι χρονολογίες της αριστερής στήλης αναφέρονται στα έτη που έκανε τα ταξίδια του. Όπου δεν αναγράφεται ISBN, δεν υπάρχει.

 1914: «Σκίτσα από το Άγιον Όρος», α' δημοσίευση 1915 στα γαλλικά σε γαλλική εφημερίδα των Αθηνών, α' έκδοση 2001Σκίτσα από το Άγιον Όρος. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
 1926, 1927: «Ταξιδεύοντας: Ισπανία - Ιταλία - Αίγυπτος - Σινά», α' έκδοση 1927, τελευταία 2000
 1926, 1932, 1933, 1936: «Ταξιδεύοντας: Ισπανία», α' έκδοση 1937 - ISBN 978-960-7948-52-6
 1935, 1958: «Ταξιδεύοντας: Ιαπωνία - Κίνα», α' έκδοση 1938 - ISBN 978-960-7948-07-6
 1939: «Ταξιδεύοντας: Αγγλία», α' έκδοση 1941
 1925, 1927, 1928, 1929: «Ταξιδεύοντας: Ρουσία» α' έκδοση 1928 - ISBN 978-960-7948-33-5
 1926, 1927, 1937: «Ταξιδεύοντας: Ιταλία - Αίγυπτος - Σινά - Ιερουσαλήμ - Κύπρος - Ο Μοριάς», α' έκδοση 1961, τελευταία 2014

 Εγκυκλοπαιδικά άρθρα 
 1927 - 1931: «Λήμματα στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη» (πάνω από 228 εγκυκλοπαιδικά άρθρα), α' δημοσίευση 1927 - 1931, πρώτη έκδοση σε βιβλίο 2011 -  ISBN 978-960-7948-39-7

 Σενάρια 

Στο αρχείο του συγγραφέα έχουν βρεθεί και σενάρια που έγραψε κατά τα έτη 1928 - 1932 για τον κινηματογράφο, τα οποία όμως παραμένουν αδημοσίευτα με εξαίρεση τα «Δον Κιχώτης» και «Μια ηλιακή έκλειψη» που έχουν δημοσιευθεί. Τα σενάρια βρίσκονται και φυλάσσονται στο Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη.

Τα σενάρια που έγραψε ο Νίκος Καζαντζάκης είναι τα παρακάτω. Το έτος συγγραφής σύμφωνα με τον Παντελή Πρεβελάκη.

 1928: Το κόκκινο μαντήλι (με θέμα την Ελληνική Επανάσταση του 1821)
 1928: Λένιν
 1928: Άγιος Παχώμιος και Σία
 1932: Βούδας
 1932: Δον Κιχώτης (κατά τον Θερβάντες)
 1932: Μουχαμέτης
 1932: Το Δεκαήμερο (κατά τον Βοκκάκιο)
 1932: Μια ηλιακή έκλειψη
 Αιώνια Ελλάδα (σχέδιο σεναρίου)

 Σχεδιάσματα 
 «Ακρίτας (σχεδίασμα έπους)»
 «Ο Τρίτος Φάουστ (σχεδίασμα τραγωδίας)»

 Επιστολογραφία 
Οι χρονολογίες αφορούν στα έτη που καλύπτουν τα βιβλία.

 1920 - 1924: «Επιστολές προς τη Γαλάτεια», α' έκδοση 1958 ISBN 960-314-013-9
 1926 -1957: «Τετρακόσια Γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη, α' έκδοση 1965, τελευταία 1984
 1917 - 1957: «Επιστολές του Νίκου Καζαντζάκη προς την οικογένεια Αγγελάκη», α' έκδοση 2013 - ISBN 978-960-99690-1-7

 Μεταφράσεις 
Οι χρονολογίες αντιστοιχούν στο έτος έκδοσης του έργου. Πλήρης κατάλογος των μεταφράσεών του στον ιστότοπο της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη.Εργογραφία. amis-kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 14/01/2026.

 Ποίηση 
 1934: Δάντης, «Θεία Κωμωδία» (έμμετρη μετάφραση), εκδ. «Κύκλου», - ISBN 978-960-7948-32-8
 1955: Όμηρος, «Ιλιάδα» (έμμετρη μετάφραση, σε συνεργασία με τον Ι. Θ. Κακριδή) - ISBN 978-960-231-167-7
 1965: Όμηρος, «Οδύσσεια» (έμμετρη μετάφραση, σε συνεργασία με τον Ι. Θ. Κακριδή) - ISBN 978-960-231-166-0

 Βιογραφία 
 1951: Γιοχάνες Γέργκενσεν (Johannes Joergensen), «Ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης»

 Φιλοσοφία / Δοκίμια κ.ά. 
 1911: Γουίλιαμ Τζέιμς, «Η θεωρία της συγκινήσεως», εκδ. Γ. Φέξη
 1912: Πλάτων, «Ίων, Μίνως, Δημόδοκος, Σίσυφος, Κλειτοφών», εκδ. Γ. Φέξη
 1912: Πλάτων, «Αλκιβιάδης - Αλκιβιάδης Β΄», εκδ. Γ. Φέξη
 1912: Φρίντριχ Νίτσε, «Η γέννησις της τραγωδίας», εκδ. Γ. Φέξη
 1913: Γιόχαν Πέτερ Έκερμαν, «Συνομιλίαι με τον Γκαίτε», εκδ. Γ. Φέξη
 1913: Μωρίς Μαίτερλινκ, «Ο θησαυρός των ταπεινών», εκδ. Γ. Φέξη
 1913: Φρίντριχ Νίτσε, «Τάδε έφη Ζαρατούστρας», εκδ. Γ. Φέξη
 1914: Ανρί Μπεργκσόν, «Το γέλοιο», εκδ. Γ. Φέξη
 1915: Κάρολος Δαρβίνος, «Περί της γενέσεως των ειδών», εκδ. Γ. Φέξη (Πρώτη μετάφραση του έργου στην Ελλάδα.)
 1961: Νικολό Μακιαβέλι, «Ο Ηγεμόνας», εκδ. Γαλαξίας - ISBN 960-7948-11-4

 Θεατρικά έργα 
 Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε, «Φάουστ» (Πρώτο μέρος.)
 Ζαν Κοκτώ, «Η καταχθόνια μηχανή»
 Λουίτζι Πιραντέλλο, «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε»
 Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, «Οθέλλος»
 1939: Γκέρχαρτ Χάουπτμαν, «Πριν από το ηλιοβασίλεμα», πρώτη παράσταση με τη δική του μετάφραση το 1939.

 Μεταφράσεις - διασκευές παιδικών βιβλίων 
 Μπόνσελς (Waldemar Bonsels), Μάγια η μέλισσα, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931
 Γκοπάλ Μουκέρτζι (Dhan Gopal Mukerji), Ο ελέφας Κάρι, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931
 Μπήτσερ Στόου (Harriet Beecher Stowe), Το καλύβι του μπαρμπα-Θωμά, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931 
 Σουίφτ (Jonathan Swift), Τα ταξίδια του Γκούλιβερ, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931
 Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Η χώρα των αδαμάντων, επιμέλεια Δημοσθένης Βουτυράς, εκδ. Δημητράκος, 1931
 Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Ο γύρος του κόσμου εις 80 μέρες, επιμέλεια Δημοσθένης Βουτυράς, εκδ. Δημητράκος, 1931
 Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Οι πειρατές του Αιγαίου, εκδ. Δημητράκος, 1931
 Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Περιπέτειες Κινέζου στην Κίνα, εκδ. Δημητράκος, 1931
 Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Άνω κάτω, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931
 Μπάλγουερ-Λίτον (Edward Bulwer-Lytton), Οι τελευταίες ημέρες της Πομπηίας, εκδ. Ελευθερουδάκης 1933
 Ντωντέ (Alphonse Daudet), Το μικρούλικο, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1933
 Μέυν Ρηντ (Thomas Mayne Reid), Οι νέοι Ροβινσώνες, Εκδ. Ελευθερουδάκης, 1933
 Κάρολος Ντίκενς (Charles Dickens), Όλιβερ Τουίστ. Ιστορία ενός ορφανού παιδιού, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1933
 Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Από τον Καύκασο στο Πεκίνο, εκδ. Δημητράκος, 1942
 Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Η πλωτή πολιτεία, εκδ. Δημητράκος, 1942
 Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Μιχαήλ Στρογκώφ, εκδ. Δημητράκος, 1942
 Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Ροβήρος ο Κατακτητής, εκδ. Δημητράκος, 1943

 Φιλμογραφία 
 Ταινίες - διασκευές έργων του 
 1957: «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», γαλλικής παραγωγής σε σκηνοθεσία Ζυλ Ντασέν, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα.Γιώργος Ρούσσος. «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» / Ο Ζυλ Ντασέν μεταφέρει στο σινεμά το βιβλίο του Καζαντζάκη. tvxs.gr. 29/04/2024. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
 1964: «Αλέξης Ζορμπάς», ελληνοβρετανικής παραγωγής σε σκηνοθεσία Μιχάλη Κακογιάννη, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα.
 1973: «Δίαυλος Υ», μικρού μήκους ταινία βασισμένη στην «Ασκητική», σε σκηνοθεσία Διονύση Μαλούχου.
 1988: «Ο τελευταίος πειρασμός», αμερικάνικης παραγωγής σε σκηνοθεσία Μάρτιν Σκορσέζε και πάλι από το ομώνυμο μυθιστόρημα.
 1990: «ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ», μικρού μήκους ταινία βασισμένη στην «Ασκητική», σε σκηνοθεσία Στέλιου Δουλγεράκη. 
 2017: «Καζαντζάκης», ταινία του 2017 διεθνούς παραγωγής, σε σκηνοθεσία Γιάννη Σμαραγδή.

 Ντοκιμαντέρ 
 1987: «Ιερά Μονή Σινά» σε σκηνοθεσία Γιώργου Ζερβουλάκου, βασισμένο στο ταξιδιωτικό βιβλίο του Καζαντζάκη.
 2009: «Νίκος Καζαντζάκης - Ακροβάτης πάνω από το χάος», σε σενάριο και σκηνοθεσία Λευτέρη Χαρωνίτη.Νίκος Καζαντζάκης - Ακροβάτης πάνω από το χάος. imdb.com. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026. Μια ταινία μεγάλου μήκους μικτής τεχνικής για τη ζωή και το έργο του Νίκου Καζαντζάκη, που εξερευνά τη σκέψη, την περιπετειώδη ζωή και την ψυχή του.Νίκος Καζαντζάκης - Ακροβάτης πάνω από το χάος. chaniafilmfestival.com. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
 2016: «33.333: Η Οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη», ντοκιμαντέρ ελληνικής παραγωγής σε σκηνοθεσία Μένιου Καραγιάννη - για το ομώνυμο βιβλίο και την περιπέτεια της γραφής του. 
 2022: «Τελευταίο Ταξίδι» σε σκηνοθεσία Άρη Χατζηστεφάνου και αφήγηση από τον Γιάννη Αγγελάκα και την Όλια Λαζαρίδου. Το ντοκιμαντέρ αναφέρεται στα δυο ταξίδια του Νίκου Καζαντζάκη στην Ιαπωνία, πριν και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1935 και το 1957, όταν κατά το δεύτερο ταξίδι νοσεί από την ασιατική γρίπη (που τότε βρίσκεται σε έξαρση) και πεθαίνει την ίδια χρονιά.Τελευταίο Ταξίδι. moviementa.com. Ανακτήθηκε στις 24/01/2026.

 Τηλεόραση 
 1975: «Christophe Colomb», γαλλική τηλεταινία σε σκηνοθεσία Pierre Cavasillas.
 1975-1976: «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται», σε σκηνοθεσία Βασίλη Γεωργιάδη.

 Φορείς και καζαντζακιστές 
Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη, το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη και η Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη είναι οι κυριότεροι φορείς που έχουν συμβάλει στη διατήρηση, ανάδειξη και διεθνή προβολή του έργου του Νίκου Καζαντζάκη, ενώ μεταξύ των ανθρώπων που συνεισέφεραν σημαντικά στη διάδοση του έργου του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα συγκαταλέγονται οι δύο κύριοι βιογράφοι του, Παντελής Πρεβελάκης και Ελένη Ν. Καζαντζάκη, ο εκδότης Γιάννης Γουδέλης, οι δύο κύριοι επιμελητές των έργων του, Εμμανουήλ Κάσδαγλης και Πάτροκλος Σταύρου, ο μεταφραστής Κίμων Φράιερ, ο μεγαλύτερος καζαντζακιστής στον κόσμο Πήτερ Μπην, και βέβαια οι σκηνοθέτες Ζυλ Ντασέν, Μιχάλης Κακογιάννης και Μάρτιν Σκορσέζε, αλλά και οι μουσικοί Μίκης Θεοδωράκης και Μάνος Χατζιδάκης.

 Εκδόσεις Καζαντζάκη 

Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη είναι εκδοτικός οίκος που ιδρύθηκε μετά τον θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη από τη σύζυγό του Ελένη Ν. Καζαντζάκη, με σκοπό να εκδοθεί ολόκληρη η εργογραφία του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα σύμφωνα με τις δικές του προδιαγραφές. Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη αποτελούν μία από τις σπάνιες περιπτώσεις στην ελληνική εκδοτική ιστορία ως αυτόνομος εκδοτικός οίκος αποκλειστικά για έναν συγγραφέα.

 Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη 

Το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη βρίσκεται στη Μυρτιά Ηρακλείου. Σε αυτό έχει συγκεντρωθεί αρχειακό υλικό για τη ζωή και το έργο του συγγραφέα. Η ίδρυση του μουσείου ήταν καρπός των προσπαθειών του σκηνογράφου και ενδυματολόγου Γιώργου Ανεμογιάννη, ο οποίος συνδεόταν συγγενικά με την οικογένεια Καζαντζάκη.Γεωργία Τσατσάνη. Το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη. patris.gr. 4 Δεκεμβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 14/01/2026. Για αρκετά χρόνια, ο μόνος χώρος αφιερωμένος στον συγγραφέα ήταν η ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, όπου, σύμφωνα με επιθυμία του ίδιου του συγγραφέα που διατυπώθηκε στη διαθήκη του το 1956, έχει ανασυσταθεί το γραφείο του όπως ήταν στην Αντίμπ, όπου έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του.Οι αίθουσες Νίκου Καζαντζάκη στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης. archive.historical-museum.gr. Ανακτήθηκε στις 08/02/2026. Σήμερα, το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη διαθέτει περισσότερα από 50.000 αντικείμενα, ταξινομημένα σε 10 συλλογές, ανάλογα με τη μορφή και το περιεχόμενό τους. Το Μουσείο εγκαινιάστηκε το 1983 από την τότε υπουργό Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, ενώ μεταξύ των ανθρώπων που με την παρουσία τους τίμησαν τον συγγραφέα ήταν ο νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης και ο συγγραφέας Αντώνης Σαμαράκης.

 Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη 

Η Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, ΔΕΦΝΚ (Αγγλικά: International Society of Friends of Nikos Kazantzakis, ISFNK) ιδρύθηκε το 1988 και είναι διεθνής, μη κερδοσκοπική πολιτιστική οργάνωση με σκοπό τη μελέτη, προβολή και διάδοση του έργου και της σκέψης του Νίκου Καζαντζάκη. Τα μέλη της εταιρείας είναι περισσότερα από 9000 σε 131 χώρες και στις 5 ηπείρους.

 Κριτική και επιρροή στον σύγχρονο πολιτισμό 
Το έργο του Νίκου Καζαντζάκη έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης κριτικής και συζήτησης, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις λόγω του φιλοσοφικού του βάθους, της τολμηρής θεολογικής προβληματικής και της ιδιότυπης γλωσσικής του έκφρασης. Ιδιαίτερα έργα όπως Ο καπετάν Μιχάλης και Ο τελευταίος πειρασμός προκάλεσαν αντιπαραθέσεις με θρησκευτικούς και συντηρητικούς κύκλους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις καταδικάστηκαν ή λογοκρίθηκαν. Παράλληλα, σημαντικοί διανοούμενοι και κριτικοί αναγνώρισαν τη φιλοσοφική πρωτοτυπία και τη λογοτεχνική δύναμη του έργου του.Ηλίας Μαγκλίνης. Ο Καζαντζάκης μιας νέας εποχής. Στον καιρό του προκάλεσε πολλές συζητήσεις· κατά κάποιον τρόπο, αυτές οι συζητήσεις συνεχίζονται μέχρι σήμερα. kathimerini.gr. 16/03/2023. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026.Vrasidas Karalis. Nikos Kazantzakis and the Temptations of Writing. sydneyreviewofbooks.com. 01/03/2018. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026.

Η επιρροή του Καζαντζάκη στον σύγχρονο πολιτισμό είναι εκτεταμένη. Τα έργα του έχουν μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες και έχουν συμβάλει στη διεθνή προβολή της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Έργα του Νίκου Καζαντζάκη έχουν μεταφραστεί σε όλες ανεξαιρέτως τις γλώσσες που ομιλούνται στην Ευρώπη, ακόμη και στα Ισλανδικά, σε διαλέκτους (Καταλανικά, ομιλουμένη του Λουξεμβούργου), στις γλώσσες των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών (Λιθουανικά, Εσθονικά, Ρωσικά), και ακόμη στα Αραβικά, τα Περσικά, τα Τουρκικά, τα Κινεζικά, τα Αφρικάανς. Η κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματός του Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά το 1964, σε σκηνοθεσία Μιχάλη Κακογιάννη και μουσική Μίκη Θεοδωράκη, σημείωσε τεράστια επιτυχία αποσπώντας τρία βραβεία Όσκαρ, με τον χαρακτήρα του Ζορμπά να εξελίσσεται σε παγκόσμιο πολιτισμικό σύμβολο ελευθερίας και βιωματικής στάσης ζωής.

Σε φιλοσοφικό επίπεδο, το έργο του Καζαντζάκη επηρέασε συζητήσεις γύρω από τον υπαρξισμό, την έννοια της ελευθερίας, την ανθρώπινη ευθύνη και την πνευματική υπέρβαση. Η σύνθεση στοιχείων από τον χριστιανισμό, τον βουδισμό, τις φιλοσοφίες των Μπεργκσόν και Νίτσε, αλλά και την αρχαία ελληνική σκέψη προσέδωσε στο έργο του διαχρονικό και διαπολιτισμικό χαρακτήρα. Ο Νίκος Καζαντζάκης θεωρείται οικουμενικός και κλασικός συγγραφέας.Reading Greece: “Nikos Kazantzakis and his Fellow Greek Writers: Interactions, Affinities, Divergencies”. greeknewsagenda.gr. 09/06/2023. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026. O Ευάγγελος Παπανούτσος το διατύπωσε με χαρακτηριστικό τρόπο στο άρθρο του «Συγγραφέας άλλης κλίμακας», στο περιοδικό Νέα Εστία τα Χριστούγεννα του 1977, τεύχος το οποίο ήταν αφιερωμένο στον Νίκο Καζαντζάκη:Νέα Εστία. Νίκος Καζαντζάκης. Τόμος 102. Αθήναι, Χριστούγεννα 1977. Τεύχος 1211. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Ι. Δ. Κολλάρου & Σιας Α.Ε. 

Στη σύγχρονη εποχή, ο Καζαντζάκης συνεχίζει να μελετάται σε πανεπιστήμια, να εμπνέει συγγραφείς, καλλιτέχνες και στοχαστές και να αποτελεί σημείο αναφοράς σε συζητήσεις γύρω από τη σχέση τέχνης, πίστης και ανθρώπινης ελευθερίας. Η διαρκής παρουσία του έργου του στον δημόσιο λόγο καταδεικνύει τη συνεχιζόμενη σημασία και επικαιρότητά του.Helena González Vaquerizo. Kazantzakis's Odyssey: A (Post)modernist Sequel. academia.edu. 2022. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026.

O κορυφαίος Αμερικανός θεωρητικός Χάρολντ Μπλουμ, στο μνημειώδες έργο του Ο Δυτικός Κανόνας: Τα βιβλία και τα σχολεία των εποχών (1994), οι μόνοι Νεοέλληνες λογοτέχνες που συμπεριέλαβε στον κανόνα ήταν οι Κωνσταντίνος Καβάφης (Τα Ποιήματα), Γιώργος Σεφέρης (Ποιήματα), Νίκος Καζαντζάκης (Ο Χριστός ξανασταυρώνεται και Οδύσσεια), Γιάννης Ρίτσος (Επιλογή ποιημάτων), Οδυσσέας Ελύτης (Ποίηση) και Άγγελος Σικελιανός (Λυρικός Βίος),Χάρολντ Μπλουμ. Ο δυτικός κανόνας. Τα βιβλία και τα σχολεία των εποχών. Μετάφραση Κατερίνα Ταβαρτζόγλου. Εισαγωγή, επιμέλεια Δημήτρης Αρμάος. Εκδόσεις Gutenberg. Αθήνα. 2007. σελ. 708. ISBN 9789600111927. ενώ και ο Οδυσσέας Ελύτης, στην ομιλία του κατά την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979, ανέφερε ως μεγαλύτερους Νεοέλληνες ποιητές τους Διονύσιο Σολωμό, Κωνσταντίνο Καβάφη, Ανδρέα Κάλβο, Κωστή Παλαμά, Άγγελο Σικελιανό, Νίκο Καζαντζάκη και Γιώργο Σεφέρη.Ολόκληρη η ομιλία του Ελύτη στην απονομή του Νόμπελ. lifo.gr. 16/09/2015. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026. Στον αντίποδα, ένας από τους σφοδρότερους επικριτές του Καζαντζάκη, μια από τις σημαντικότερες μορφές του πανεπιστημιακού χώρου, ο Δημήτρης Λιαντίνης, σχολίασε δηκτικά ότι ήταν ευκολότερο να διαβάσεις Όμηρο από το πρωτότυπο παρά από τη μετάφραση του Καζαντζάκη, ενώ επιπλέον θεωρούσε ότι ο Καζαντζάκης δεν είχε αυτογνωσία, αφού θεωρούσε ως καλύτερο έργο του την Οδύσσεία του, δηλαδή, σύμφωνα με τον Λιαντίνη πάντα, ο Καζαντζάκης δεν ήξερε τι είναι τέχνη, τι είναι ποίηση. Παρ' όλ' αυτά, ο καθηγητής Δημήτρης Λιαντίνης έσπευσε να αθωώσει τον Καζαντζάκη από τις κατηγορίες ότι ήταν λογοκλόπος, δηλαδή ότι αντέγραψε συγγραφείς και φιλοσόφους τις ιδέες των οποίων ενέταξε αυτούσιες στο έργο του, αναφέροντας ότι στις τέχνες, καθώς και στη φιλοσοφία, από ένα σημείο και ύστερα δε λέγεται πια τίποτα καινούριο.

O Ρόντρικ Μπήτον, το 2011, ανέφερε ότι τα κριτικά κείμενα για το έργο του Καζαντζάκη είναι πολυάριθμα και ποικίλα, ενώ από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 η σχετική βιβλιογραφία έχει πιο έντονο διεθνή χαρακτήρα σε σχέση με κάθε άλλον Έλληνα συγγραφέα, με μόνη εξαίρεση τον Κωνσταντίνο Καβάφη.

 Σύγχρονες εκθέσεις 
Το 2015 ο Οργανισμός Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ αντλώντας έμπνευση από το έργο του Νίκου Καζαντζάκη Ασκητική, παρουσίασε την έκθεση σύγχρονης τέχνης Η Υπέρβαση της Άβυσσος στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Κρήτης. Η έκθεση έφερε το έργο του Καζαντζάκη σε διάλογο με δημιουργίες 34 Eλλήνων και ξένων καλλιτεχνών της σύγχρονης τέχνης, φωτίζοντας τη διαδρομή της ανθρώπινης ζωής, από το τραύμα της γέννησης, τον αγώνα για τη ζωή και τη δημιουργικότητα, έως τον θάνατο.

Αργότερα, την ίδια χρονιά η έκθεση παρουσιάστηκε στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης και το 2016, εμπλουτισμένη με περισσότερα έργα, παρουσιάστηκε στο Ωδείο Αθηνών στην Αθήνα, στον νέο χώρο πολιτισμού που άνοιξε για το κοινό για πρώτη φορά μετά από 40 χρόνια μετά από αναμόρφωση που χρηματοδοτήθηκε από τον ΝΕΟΝ.

Η έκθεση περιελάμβανε έργα των: Μαρίνας Αμπράμοβιτς, Αλέξη Ακριθάκη, Matthew Barney, Hans Bellmer, Lynda Benglis, John Bock, Λουίζ Μπουρζουά, Heidi Bucher, Σταύρου Γασπαράτου, Helen Chadwick, Paul Chan, Abraham Cruzvillegas, Gilbert & George, Robert Gober, Asta Gröting, Jim Hodges, Jenny Holzer, Κώστα Ιωαννίδη, Βλάσση Κανιάρη, Mike Kelley, William Kentridge, Martin Kippenberger, Γιώργου Κουμεντάκη, Σοφίας Κοσμάογλου, Gabriel Kuri, Sherrie Levine, Στάθη Λογοθέτη, Ana Mendieta, Μάρως Μιχαλακάκου, Bruce Nauman, Αλίκης Παλάσκα, Ιωάννας Πανταζοπούλου, Doris Salcedo, Beverly Semmes, Kiki Smith, Paul Thek, Κώστα Τσόκλη, Adriana Varejão, Mark Wallinger, Gary Webb και Σάββα Χριστοδουλίδη.

Το χειρόγραφο της Ασκητικής εκτίθετο στο πλαίσιο της έκθεσης.

 Έτος Νίκου Καζαντζάκη 
Το 2017 συμπληρώθηκαν 60 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα και το Υπουργείο Πολιτισμού κήρυξε και επίσημα τη χρονιά ως Έτος Νίκου Καζαντζάκη.Έτος Νίκου Καζαντζάκη. dipe.kor.sch.gr. 20 Ιανουαρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.Έτος Νίκου Καζαντζάκη: Η Νάξος τιμά το μεγάλο Έλληνα συγγραφέα. ypaithros.gr. 16/03/2017. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026. Σύμφωνα με επίσημες αναγγελίες του Υπουργείου Πολιτισμού και το 2007 επρόκειτο να ανακηρυχθεί Έτος Νίκου Καζαντζάκη, αλλά τελικά το έτος 2007 ανακηρύχθηκε επίσημα από το Υπουργείο Πολιτισμού ως Έτος Μαρίας Κάλλας, καθώς συμπληρώνονταν 30 χρόνια από τον θάνατό της.2007: 50 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη. amis-kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026. Παρόλα αυτά, η Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, το 2007, 50 χρόνια από τον θάνατο του Καζαντζάκη, διοργάνωσε εκδηλώσεις (συνέδρια, σεμινάρια, ημερίδες κ.ά.) σε 48 πόλεις της Ελλάδας και σε 68 χώρες της Αμερικής, της Ασίας, της Αφρικής, της Ευρώπης και της Ωκεανίας, μεταξύ των οποίων ήταν η εντοίχιση αναμνηστικής πλάκας στο Παρίσι, η μουσικοποιητική βραδιά στα Ηνωμένα Έθνη στη Γενεύη, η ανάγνωση - θέαμα της Ασκητικής στην Τύνιδα, καθώς και διαλέξεις και διαγωνισμούς σε σχολεία και πανεπιστήμια της Χιλής, της Κούβας, της Ελλάδας, της Γερμανίας, του Βελγίου, της Ισπανίας, της Ουκρανίας, της Πολωνίας, της Τσεχίας, της Τουρκίας και της Αιθιοπίας.

 Κρατικός Αερολιμένας Ηρακλείου «Νίκος Καζαντζάκης» 
Ένα από τα σημαντικότερα αεροδρόμια της Ελλάδας, ο Κρατικός Αερολιμένας Ηρακλείου «Νίκος Καζαντζάκης», ονομάστηκε προς τιμήν του Νίκου Καζαντζάκη.

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 















 Παΐδας Κωνσταντίνος, «Η παρουσία του σαιξπηρικού Οθέλου στον Καπετάν Μιχάλη του Ν. Καζαντζάκη», Νέα Εστία 1739 (Νοέμβριος 2001), σσ. 749-761.

 Παΐδας Κωνσταντίνος, "Το μοτίβο πένθος-ξενία στον Καπετάν Μιχάλη του Ν. Καζαντζάκη και στην Άλκηστη του Ευριπίδη", Μολυβδο-κονδυλο-πελεκητής 7 (2000), σσ. 157-167.





 Αφιερώματα περιοδικών 

 Διαβάζω, Αφιέρωμα στον Νίκο Καζαντζάκη, τχ. 190, 1988, σ. 26-74, σ. 83-10.
 Νέα Εστία, 62, τχ. 729  (15 Νοεμβρίου 1957).
 Νέα Εστία, 66, τχ. 779  (Χριστούγεννα 1959).
 Νέα Εστία, 72, τχ. 848  (1 Νοεμβρίου 1962).
 Νέα Εστία, 90, τχ. 1067  (Χριστούγεννα 1971).
 Νέα Εστία, 102, τχ. 1211 (Χριστούγεννα 1977).
 Δέκατα, 52, Φάκελος Νίκος Καζαντζάκη, άγνωστες πτυχές του έργου του (Χειμώνας 2017).

 Πρόσθετη βιβλιογραφία 

 Βουλγαράκη-Πισίνα Εύη, Η «Χριστολογία» του Νίκου Καζαντζάκη, Νέα Εστία, τμ. 157, τχ. 1776, Μάρτιος 2005, σ. 402-416.
 Γλυτζουρής Αντώνης, Τα μερεμέτια του Πρωτομάστορα, Αριάδνη, τχ. 14, 2008, σ. 167-180.
 Το ίδιο και στο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης & Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης (επιμέλεια: Σ. Ν. Φιλιππίδης), Ο Καζαντζάκης στον 21ο αιώνα, Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου Νίκος Καζαντζάκης 2007: Πενήντα χρόνια μετά (Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ηράκλειο & Ρέθυμνο, 18-21 Μαΐου 2007), Ηράκλειο Κρήτης, 2010, σ. 247-270.
 Γραμματάς Θεόδωρος, Η έννοια της ελευθερίας στο έργο του Ν. Καζαντζάκη, εκδ. Δωδώνη, Αθ.-Γιάννινα, 1983.
 Καραγκιοζόπουλος Θωμάς, Φιλολογικές και φιλοσοφικές διαστάσεις της «Ασκητικής» του Νίκου Καζαντζάκη, Μεταπτυχιακή Εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Φιλοσοφική Σχολή, Θεσσαλονίκη 2017.
 Ζέκας Χριστόδουλος, «Φιλολογία και λογοτεχνικότητα: Οι ομηρικές μεταφράσεις των Ν. Καζαντζάκη - Ι.Θ. Κακριδή και Δ.Ν. Μαρωνίτη», Θέματα Λογοτεχνίας, τχ. 65, 2021, σ. 16-48.
 Καστρινάκη Αγγέλα, Ο Χριστός ξανασταυρώνεται στα χρόνια του Εμφυλίου, Νέα Εστία, τμ. 151, τχ. 1743, Μάρτιος 2002, σ. 348-366.
 Καστρινάκη Αγγέλα, Ελληνομάρες-παλαβομάρες': Ζορμπάς: ένας διεθνιστής μέσα στην Κατοχή, Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου Νίκος Καζαντζάκης, το έργο και η πρόσληψή του, Ηράκλειο, 2006, σ. 151-162.
 Κουμάκης Γεώργιος, Νίκος Καζαντζάκης. Θεμελιώδη προβλήματα στη φιλοσοφία του, εκδ. Εστία, Αθήνα, 1982 (β΄ έκδ. 1985, γ΄ έκδ. 1996).
 Λαμπρίδη, Έλλη, Επιστολές προς Ν. Καζαντζάκη, Δ. Καπετανάκη, Π. Πρεβελάκη, Γ. Σεφέρη, Α. Σικελιανό, (Επιμέλεια Κων. Γαρίτσης), Έμβρυο, Αθήνα 2016. ISBN 978-960-8002-93-7.
 Λαμπρίδη, Έλλη, Σημειώματα στην Οδύσσεια του Ν. Καζαντζάκη, (Επιμέλεια και Επίμετρο Κων. Γαρίτσης), Έμβρυο, Αθήνα 2017. ISBN 978-618-5252-02-1.
 Λεονταρίτου Κλεοπάτρα, Η νεορομαντική βιοθεωρία του Καζαντζάκη. Η ποίηση της ζωής, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 1981.
 Μανουσάκης Γιώργης, "Το κωμικό στοιχείο στον Καπετάν Μιχάλη", Καινούρια Εποχή, τχ. 9, Αθήνα, Άνοιξη 1978, σ. 106-117.
 Μανουσάκης Γιώργης, Ο Καζαντζάκης των χαμηλών τόνων, Η λέξη, τχ. 139, Αθήνα, Μάιος-Ιούνιος 1997, σελ. 372-391. 
 Το ἴδιο πιο εκτενές στο: Ελλωτία, τχ. 7, Χανιά, 1998, σ. 17-53.
 Αναδημοσίευση του τελευταίου στο: Ανθολογία από το έργο του Γιώργη Μανουσάκη, Επιλογή-Παρουσίαση-Επιμέλεια Κώστας Μπουρναζάκης, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, Ηράκλειο Κρήτης, 2012, σ. 358-401.
 Μανουσάκης Γιώργης, Το κωμικό στοιχείο στο ἔργο του Νίκου Καζαντζάκη, Παλίμψηστον, τχ. 24, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο Κρήτης, 2010, σ. 49-61.
 Μανουσάκης Γιώργης, Τα πρόσωπα του "Καπετάν Μιχάλη". Μια καζαντζακική ανθρωπολογική κλίμακα, Θεώρηση του Νίκου Καζαντζάκη. Είκοσι χρόνια από το θάνατό του, Τετράδια «Ευθύνης», αρ. 3, Αθήνα, 1977, σ. 118-153.
 Μανουσάκης Γιώργης, Η μαντάμ Ορτάνς και τα τέσσερα λογοτεχνικά πορτραίτα της [Παντελής Πρεβελάκης, Νίκος Καζαντζάκης, Άρης Δικταίος, Γαλάτεια Καζαντζάκη], Παλίμψηστον, τχ. 11, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο Κρήτης, 1991, σ. 79-100. 
 Το ίδιο και αυτοτελώς στο: Έρεισμα, Χανιά, 1996, σ. 46.
 Μανουσάκης Γιώργης, Το κρητικό πλαίσιο του "Αλέξη Ζορμπά", Κριτικά φύλλα, τχ. 3-4, Αθήνα, Μάιος-Αύγουστος 1971, σ. 289-296.
 Μαράς Στάθης, Νίκος Καζαντζάκης. Τέχνη και Μεταφυσική, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1988.
 Μιχαηλίδης Κώστας, Οι μεταφυσικές αναζητήσεις του Νίκου Καζαντζάκη, Διαβάζω, τχ. 190, 1988, σ. 83-88.
 Οικονομίδου-Kristitch E., Οι φιλοσοφικές επιδράσεις στην πνευματική περιπέτεια του Νίκου Καζαντζάκη, Διαβάζω, τχ. 190, 1988, σ. 70-74.
 Παπαχατζάκη-Κατσαράκη Θεοδώρα, Το θεατρικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη: η τραγωδία Μέλισσα, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα, 1985.
 Πετράκου Κυριακή, Θεατρικές διασκευές μυθιστορημάτων του Καζαντζάκη, Το μυθιστορηματικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη (πρακτικά επιστημονικής διημερίδας), επ. Αθηνά Βουγιούκα, έκδ. Ελληνικού Τμήματος της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, Αθήνα, 2003, σ. 86-99.
 Το ίδιο και στο: Θεατρολογικά Miscellanea, εκδ. Δίαυλος, Αθήνα, 2004, σ. 175-200.
 Πετράκου Κυριακή, Ο Καζαντζάκης και το θέατρο, εκδ. Μίλητος, Αθήνα, 2005.
 Σταυρακοπούλου Σωτηρία, Η παρουσία του καζαντζακικού Ζορμπά στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία, Αντί, τχ. 911-912, 4 Ιαν. 2008, σ. 68-75.
 Σταύρου Μ., Ο υπαρξιακός Καζαντζάκης. Η μακρά πορεία προς τον «Καπετάν Μιχάλη», εκδ. Δρόμων, Αθήνα, 2001.
 Στεφανάκης Γ., Αναφορά στον Καζαντζάκη, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα, 1997.
 Τσιρόπουλος Κώστας, Νέα ανάγνωση της Ασκητικής, Θεώρηση του Νίκου Καζαντζάκη, Τετράδια «Ευθύνης», 3, 1983², σ. 162-179.
 Χαλκιαδάκης Γ. Εμμανουήλ, "Ο Νίκος Καζαντζάκης και το Κρητικό Ζήτημα την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας (1898-1913)", Επιστήμες Αγωγής, Θεματικό τεύχος 2017, έκδοση: Ιανουάριος 2019, σ. 148-169.
 Anton John P., Νεοπλατωνισμὸς καὶ ποιητικὲς ἱεραρχίες στὸ ἔργο τοῦ Καζαντζάκη, Παρνασσός, τχ. 41, 1999, σ. 15-27.
 Bien Peter (μετάφραση Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ), Νίκος Καζαντζάκης, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1983.
 Friar Kimon (μετάφραση Θωμά Στραβέλη), Η πνευματική οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1983.
 Friar Kimon, Ἡ πνευματικὴ ἄσκηση τοῦ Νίκου Καζαντζάκη, Νέα Εστία, τμ. 66, τχ. 779, 1959, σ. 69-85.
 Hatem Jad (μετάφραση Αλέξης Δήμου, επιμέλεια Μιλτιάδης Κρητικός), Νίκος Καζαντζάκης. Μάσκα και χάος, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1983.
 Manousakis George (translated by Marios Philippides), The characters in "Freedom or Death": A Kazantzakean anthropological scale, The Charioteer, an Annual Review of Modern Greek Culture, no 22-23, 1980/1981, published by Parnassos, Greek Cultural Society of New York, p. 66-102.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Βιβλιονέτ, Καζαντζάκης, Νίκος, 1883 - 1957.
 Γνωμικολογικόν, Νίκος Καζαντζάκης.
 Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη (ΔΕΦΝΚ).
 Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, Νίκος Καζαντζάκης.
 Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, Καζαντζάκης Νίκος .
 Εκδόσεις Διόπτρα, Νίκος Καζαντζάκης.
 Εκδόσεις Καζαντζάκη (Νίκη Σταύρου).
 Εκδόσεις Καζαντζάκη (Πάτροκλος Σταύρου).
 Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, Νίκος Καζαντζάκης.
 Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, Καζαντζάκης Νίκος.
 Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη, Νίκος Καζαντζάκης.
 Πολιτιστικός Θησαυρός της Ελληνικής Γλώσσας, Καζαντζάκης Νίκος .
 Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού, Καζαντζάκης Νίκος (54 Παραθέματα).
 Cine.gr, Καζαντζάκης Νίκος.
 Internet Movie Database, Nikos Kazantzakis.
 Pagina Philologiae, Καζαντζάκης.
 The Official Site of the Nikos Kazantzakis Estate.

 Θεατρικά έργα διασκευασμένα για το ραδιόφωνο 
 Θεατρικά έργα 

 Θεατρικές Παραστάσεις 
 Κατάλογος ελληνικών θεατρικών παραστάσεων που βασίζονται σε έργα του Ν. Καζαντζάκη.

 Βίντεο 
 datab.us, Νίκος Καζαντζάκης.
 datab.us, Nikos Kazantzakis.

 Συνεντεύξεις 
 Συνέντευξη του Ν. Καζαντζάκη στη Γαλλική Ραδιοφωνία (1957).

 Ντοκιμαντέρ 
 Ψηφιακό αρχείο ΕΡΤ 
 .
 .
 .
 .

 SKAI.gr 
 Έλληνες του Πνεύματος και της Τέχνης: Νίκος Καζαντζάκης.


Κατηγορία:Έλληνες συγγραφείς
Κατηγορία:Έλληνες φιλόσοφοι
Κατηγορία:Έλληνες λογοτέχνες
Κατηγορία:Νεοέλληνες λογοτέχνες
Κατηγορία:Έλληνες ποιητές
Κατηγορία:Νεοέλληνες ποιητές
Κατηγορία:Έλληνες θεατρικοί συγγραφείς
Κατηγορία:Έλληνες μυθιστοριογράφοι
Κατηγορία:Έλληνες περιηγητές
Κατηγορία:Έλληνες λεξικογράφοι
Κατηγορία:Έλληνες σεναριογράφοι
Κατηγορία:Έλληνες δοκιμιογράφοι
Κατηγορία:Έλληνες μεταφραστές
Κατηγορία:Έλληνες λόγιοι του 20ου αιώνα
Κατηγορία:Έλληνες δημοσιογράφοι του 20ού αιώνα
Κατηγορία:Πρόεδροι της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών
Κατηγορία:Βραβευμένοι με Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας
Κατηγορία:Έλληνες ελευθεροτέκτονες
Κατηγορία:Έλληνες υπουργοί Άνευ Χαρτοφυλακίου
Κατηγορία:Απόφοιτοι Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών