Ζήνων (αυτοκράτορας)

Ο Ζήνων (περί το 425 - 9 Απριλίου 491) ήταν Βυζαντινός αυτοκράτορας (474-475) και (476-491). Ονομαζόταν Καίσαρ Φλάβιος Ζήνων Αύγουστος, αλλά το αρχικό του όνομα ήταν Ταρασικοδίσσας ή Τρασκαλισσαίος. Στην περίοδο της βασιλείας του ξέσπασαν σοβαρές θρησκευτικές συγκρούσεις όπως και επιδημίες αλλά κατάφερε να επεκτείνει την ανεξαρτησία του απέναντι στις ξένες δυνάμεις. Η Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία διαλύθηκε όταν εκθρονίστηκε ο Ρωμύλος Αυγουστύλος και πέθανε ο Ιούλιος Νέπως αλλά η Ανατολική σταθεροποίησε την κυριαρχία της. Στην Εκκλησιαστική ιστορία ο Ζήνων σχετίζεται με το Ενωτικόν ή "Όργανον της Ένωσης" με το οποίο καθοριζόταν η ένωση όλων των χριστιανών με στόχο να λύσει τα προβλήματα με τους Μονοφυσίτες. Το διάταγμα έγινε σύντομα αντιδημοφιλές από τον λαό με αποτέλεσμα να το εγκαταλείψει ο διάδοχος του Ιουστίνος Α΄. Ο Οδόακρος εκθρόνισε τον τελευταίο Δυτικό αυτοκράτορα Ρωμύλο Αυγουστίνο και έστειλε επιστολή στην Κωνσταντινούπολη με την οποία αναγνώρισε τον Ζήνωνα αυτοκράτορα της Δύσης. Ο Ζήνωνας δεν είχε άλλη επιλογή από το να τον αναγνωρίσει ως αρχιστράτηγο και αντιβασιλέα της δύσης, το γεγονός αυτό στην ουσία αποτελούσε ένωση των δύο αυτοκρατοριών.

Πρώτα χρόνια

Καταγωγή

Το όνομα του Ζήνωνα στην πατρική του Ισαυριανή γλώσσα ήταν "Ταρασίς" ή "Ταρασικοδίσα" που σημαίνει "Ταρασίς γιος του Κοδίσα". Ο Ταρασικοδίσα γεννήθηκε στην Ισαυρία της Κιλικίας η οποία πήρε αργότερα προς τιμή του το όνομα Ζηνούπολις, ο αδελφός του ήταν ο Ύπατος Λογγίνος.Stephen Mitchell, A history of the later Roman Empire, AD 284–641: the transformation of the ancient world, Wiley-Blackwell, 2007, σ. 114 Η πρώτη του σύζυγος ονομαζόταν Αρκαδία, όνομα που παραπέμπει στην αριστοκρατία της Κωνσταντινούπολης, ο ανδριάντας της είχε τοποθετηθεί στα "Λουτρά του Αρκάδιου".Croke 2005, σσ. 160–161 Οι χριστιανικές και οι υπόλοιπες Ανατολικές παραδόσεις καταγράφουν δύο κόρες του Ζήνωνα την Ιλαρία και τη Θεοπίστη που ακολούθησαν θρησκευτική ζωή.Terry G. Wilfong, Women of Jeme: lives in a Coptic town in late antique Egypt, University of Michigan Press, σ. 35 Οι πραγματικές ιστορικές πηγές καταγράφουν ωστόσο μόνο έναν γιο με το όνομα επίσης Ζήνων.Martindale, "Zenon 4", σ. 1198 
Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές συμπατριώτης του από την Ισαυρία ήταν ο επίσης Ζήνων που υπερασπίστηκε γενναία την Κωνσταντινούπολη απέναντι στον Αττίλα για αυτό όταν ανέβηκε στον θρόνο επέλεξε το όνομα του.Jordanes, 333; Evagrius, ii.15 Σύμφωνα με μερικούς ιστορικούς ήταν γιος του ίδιου του Ζήνωνα, η πρόταση αυτή απορρίφθηκε επειδή ήταν μέλος της συνοδείας του.Stephen Mitchell, A history of the later Roman Empire, AD 284–641: the transformation of the ancient world, Wiley-Blackwell, 2007, σσ. 114–115 Η Ελένη υποθετική κόρη του Ζήνωνα και της Αρκαδίας παντρεύτηκε τον Άγιο Βαχτάνγκ Α΄ της Ιβηρίας. Οι Ίσαυροι ήταν λαός που ζούσαν στις Μεσογειακές ακτές στην ανατολική Μικρά Ασία και στον πυρήνα της Οροσειράς του Ταύρου. Οι Ρωμαίοι τους θεωρούσαν για περισσότερο από πέντε αιώνες ως βάρβαρους αν και ήταν πάντοτε υποτελείς τους. Ο Ζήνων ωστόσο ήταν Χριστιανός της Αγίας Τριάδας και όχι Αρειανιστής όπως οι Γότθοι, για αυτό διεκδίκησε τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης. Σύμφωνα με μερικούς ιστορικούς ο αυτοκράτωρ Λέων Α΄ τον κάλεσε με τη συνοδεία του στην Κωνσταντινούπολη για να αντιμετωπίσει τον Αλανό Στρατιωτικό Μάγιστρο Άσπαρ, η θεωρία αυτή έχει αμφισβητηθεί.Croke 2005, σσ. 166–168 Στα μέσα της δεκαετίας του 460 ο Ζήνων και η Αρκαδία ζούσαν στην Κωνσταντινούπολη. Η παλιότερη καταγραφή για τον Ζήνωνα υπάρχει τη χρονιά που διάβασε μια επιστολή του γιου του Άσπαρ Αρδαβούρ με την οποία καλούσε τους Πέρσες να επιτεθούν στην Κωνσταντινούπολη. Ο Ζήνων έκπληκτος έδειξε την επιστολή στον αυτοκράτορα που καθαίρεσε τον Αρδαβούρ και τον πατέρα του Άσπαρ από τα αξιώματα τους. Ο Λέων Α΄ επαίνεσε τον Ζήνωνα στον Δανιήλ του Στυδίτη για την πίστη του και τον διόρισε Δομέστικο.Life of Daniel the Stylite, 55, cited in Croke 2005, σ. 168

Γαμπρός του Λέοντα Α΄

Ο Ταρασικοδίσσας ήθελε να γίνει αποδεκτός στη Ρωμαϊκή ιεραρχία για αυτό υιοθέτησε το Ελληνικό όνομα "Ζήνων". Παντρεύτηκε (466) την Αριάδνη κόρη του αυτοκράτορος Λέοντος Α΄ και της αυτοκράτειρας Βηρίνας, δεν είναι γνωστή η τύχη της πρώτης συζύγου του Αρκαδίας, πιθανότατα είχε πεθάνει. Την επόμενη χρονιά (467) γεννήθηκε ο γιος τους Λέων Β΄ που έγινε διάδοχος στον θρόνο του παππού του αφού ο μοναδικός γιος του αυτοκράτορα είχε πεθάνει σε βρεφική ηλικία, ονομάστηκε επίσης Λέων.Croke 2005, σσ. 172–173 Ο Ζήνων δεν ήταν παρόν στη γέννηση του γιου του επειδή βρισκόταν σε εκστρατεία εναντίον των Γότθων.Croke 2005, σσ. 178–179 Ο Ζήνων δεν συμμετείχε, επίσης, στην καταστρεπτική εκστρατεία εναντίον των Βανδάλων της Αφρικής υπό την ηγεσία του κουνιάδου του αυτοκράτορα Βασιλίσκου (468). Την επόμενη χρονιά διορίστηκε υπό τον Λέοντα Α΄ αρχηγός σε εκστρατεία στη Θράκη για άγνωστο λόγο. Ο Δανιήλ ο Στυλίτης προφήτευσε στον Λέων Α΄ να προστατέψει τον Ζήνωνα, πραγματικά ο Άσπαρ είχε δωροδοκήσει να τον συλλάβουν, αυτό έκανε ακόμα χειρότερη τη σχέση του με τον αυτοκράτορα.Croke 2005, σσ. 185–186 Ο Ζήνων δεν επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη όπου είχαν ακόμα ισχυρές εξουσίες ο Άσπαρ και ο γιος του. Ο Ζήνων μετακινήθηκε στην Πυλαία και κατόπιν στη Χαλκηδόνα, αναμένοντας την επιστροφή του στην πρωτεύουσα πήρε τον τίτλο του Στρατιωτικού Μαγίστρου. Ο Πέτρος Β΄ Αντιοχείας τον ακολούθησε στην Ισαυρία όπου κατέπνιξε μια τοπική εξέγερση, κατόπιν μετέβη στην Αντιόχεια όπου παρέμεινε για δύο χρόνια.Croke 2005, σσ. 188–190 Την εποχή που ζούσε στην Αντιόχεια ο Ζήνων ασπάστηκε τον Μονοφυσιτισμό την αίρεση του Πέτρου, τον υποστήριξε απέναντι στον επίσκοπο του, επίσκοπο της Χαλκηδόνας Μαρτύριο. Ο Ζήνων επέτρεψε σε έναν μεγάλο αριθμό μοναχών, οπαδών του Πέτρου να έρθει στην Αντιόχεια. Ο Μαρτύριος πήγε στην Κωνσταντινούπολη να ζητήσει βοήθεια από τον Λέοντα αλλά στον δρόμο πληροφορήθηκε ότι ο Πέτρος εξελέγη νέος επίσκοπος (470). Ο Λέων Α΄ διέταξε την εξορία του Πέτρου και πληροφόρησε τον Ζήνωνα ότι απαγορεύεται σε επίσκοπο να εγκαταλείψει την έδρα του ή να συμμετέχει σε εξέγερση (1 Ιουνίου 471). Τη διετία 470/471 ο Ζήνων κλήθηκε να αντιμετωπίσει τους Μάκρωνες που επιτέθηκαν στην Αρμενία.Croke 2005, σ. 194 Την εποχή που ο Ζήνων έλλειπε από την Κωνσταντινούπολη ο Άσπαρ ανέβηκε σημαντικά, ο Λέων Α΄ συμφώνησε να παντρευτεί ο γιος του Άσπαρ Ιούλιος Πατρίκιος την ίδια την κόρη του Λεοντία Πορφυρογέννητη (470). Οι ταραχές ξέσπασαν στην Κωνσταντινούπολη επειδή ήταν Αρειανιστής, ο λαός αντέδρασε έντονα σε αυτό τον γάμο. Οι πηγές είναι διχασμένες, ο Άσπαρ και ο γιος του Αρδαβούρ δολοφονήθηκαν με εντολή του Λέοντα (471). Ο Ζήνων και ο Βασιλίσκος ερχόντουσαν στην Κωνσταντινούπολη, βρίσκονταν λίγο έξω από αυτήν, οι δολοφονίες μάλλον έγιναν με την προτροπή τους. Με την επιστροφή του στην Κωνσταντινούπολη ο Ζήνων διορίστηκε Στρατιωτικός Μάγιστρος.Croke 2005, σ. 198

Αυτοκράτορας

Πρώτη βασιλεία

Τον Οκτώβριο του 473 ο Λέων Α΄ όρισε Καίσαρα και διάδοχο τον εγγονό του Λέων Β. Πέθανε στις 18 Ιανουαρίου 474. Ο Λέων Β΄ ήταν τότε μόλις επτά ετών, οπότε η Αριάδνη και η Βηρίνα όρισαν τον πατέρα του,  Ζήνωνα ως Συναυτοκράτορα (29 Ιανουαρίου 474). Ο Λέων Β΄ πέθανε την ίδια χρονιά σε ηλικία 7 ετών και ο Ζήνων έμεινε μόνος αυτοκράτορας.
Τα προβλήματα του Ζήνωνα στην Αφρική ήταν μεγάλα, ο βασιλιάς των Βανδάλων, Γιζέριχος, προχώρησε σε επιδρομές στις Μεσογειακές ακτές και διέκοψε τους εμπορικούς δρόμους. Ο Ζήνων έστειλε τον απεσταλμένο του ,Σέβερο,  ο οποίος έκλεισε ειρήνη, συμφώνησε να πληρώσει στους Γιζέριχο φόρο για τους αιχμαλώτους και τον έπεισε να διακόψει τις επιδρομές.Williams and Friell, σσ. 181–183 Ο Ζήνων παρέμεινε ωστόσο μισητός στον λαό και τη Σύγκλητο λόγω της ξένης καταγωγής. Ενοχλούσε ιδιαίτερα ο γάμος του με την Αριάδνη και οι σχέσεις του με τη χήρα αυτοκράτειρα Βηρίνα. Το Ισαυρικό τμήμα του στρατού του τον υποστήριξε, ιδιαίτερα οι στρατηγοί αδελφοί Ίλλος και Τρόκονδος. Η Βηρίνα, ωστόσο, αποφάσισε να ανατρέψει τον γαμπρό της Ζήνωνα και να τον αντικαταστήσει με τον ερωμένο της Πατρίκιο. Στην προσπαθειά της θα τη συνέδραμε ο αδελφός της, Βασιλίσκος. Όταν οι ταραχές ξεκίνησαν στην πρωτεύουσα εναντίον του αυτοκράτορα, ο Βασιλίσκος έπεισε τον Ίλλο, τον Τρόκονδο και τον στρατηγό των Οστρογότθων της Θράκης Θεοδώριχο Στράβωνα να ενωθεί μαζί του. Ο Ζήνων με τη σύζυγο, τη μητέρα, την υπόλοιπη οικογένεια, τους οπαδούς και το θησαυροφυλάκιο του δραπέτευσαν για την Ισαυρία. Ο Ίλλος και ο Τρόκονδος τον καταδίωξαν και τον ανάγκασαν να κλειστεί σε ένα κάστρο, συνέλαβαν κατόπιν τον αδελφό του Λογγίνο και τον κράτησαν όμηρο για λύτρα. Οι συνωμότες διαλύθηκαν σύντομα, ο Βασιλίσκος κράτησε τον θρόνο για τον εαυτό του θανατώνοντας τον Πατρίκιο, επέτρεψε στους οπαδούς του να θανατώσουν τους Ισαύρους της Κωνσταντινούπολης κάτι που τον έφερε σε σύγκρουση με τον Ίλλο και τον Τρόκονδο. Ο Βασιλίσκος διόρισε επίσης τον ανεψιό του Αρμάτιο Στρατιωτικό Μάγιστρο, αυτό τον έφερε σε σύγκρουση και με τον Θεοδώριχο Στράβωνα. Η κατάσταση σε βάρος του επιδεινώθηκε με τους υψηλούς φόρους που επέβαλε και τη στήριξη του στους Μονοφυσίτες. Ο λαός της Κωνσταντινούπολης κατηγόρησε τον Βασιλίσκο για τη φωτιά που ξέσπασε στην πόλη, με τη δωροδοκία του Ζήνωνα ο Ίλλος άλλαξε υποστήριξη και αποφάσισε να τον επαναφέρει στον θρόνο. Ο Βασιλίσκος έστειλε τον ανεψιό του Αρμάτιο αλλά ο Ζήνων δωροδόκησε και τον ίδιο με αποτέλεσμα να μην του αντισταθεί στην έλευση του στην Κωνσταντινούπολη.

Τον Αύγουστο του 476 οι Ίσαυροι με αρχηγό τον Ζήνωνα πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη, οι κάτοικοι τους άνοιξαν τις πύλες. Ο Βασιλίσκος δραπέτευσε στο Βαπτιστήριο της Αγίας Σοφίας αλλά προδόθηκε από τον πατριάρχη Ακάκιο και παραδόθηκε στον Ζήνωνα αφού πήρε πρώτα υπόσχεση ότι δεν θα θανατωθεί.John Malalas, Chronographia XV.3–5. Jeffreys, Elizabeth; Jeffreys, Michael; Scott, Roger, eds. (2017) [1986]. The Chronicle of John MalalasEvagrius Scholasticus, Historia Ecclesiastica III.8 The Ecclesiastical History of Evagrius Scholasticus. Translated Texts for Historians 33. Translated by Whitby, Michael. Liverpool University Press. 2000. σσ. 142–143 Ο Βασιλίσκος και η οικογένεια του απεστάλησαν στην Καππαδοκία, φυλακίστηκαν σε μια άνυδρη δεξαμενή όπου και πέθαναν από τη δίψα.Anonymus Valesianus, 41–44. The Anonymus Valesianus, First Part: History of Theodoric I: Chapter 9: Section 44. Loeb Classical Library 331. Translated by Henderson, Jeffrey. Cambridge, MA: Harvard University Press. 1939. σσ. 534–535Elton, Hugh (10 June 1998). "Flavius Basiliscus (AD 475–476)". De Imperatoribus Romanis5 Μετά την αποκατάσταση του ο Ζήνων επέτρεψε στον Αρμάτιο να διατηρήσει το αξίωμα του Στρατιωτικού Μαγίστρου, διόρισε επίσης τον γιο του Βασιλίσκο Καίσαρα στη Νίκαια.Philip Grierson, Melinda Mays, Catalogue of late Roman coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: from Arcadius and Honorius to the accession of Anastasius, Dumbarton Oaks, 1992, ISBN 0-88402-193-9, σσ. 181–182 Αργότερα (477) με προτροπή του Ίλλου ο Ζήνων άλλαξε γνώμη, διέταξε τη θανάτωση του Αρμάτιου, την κατάσχεση της περιουσίας του και τον εγκλεισμό του γιου του σε μοναστήρι.Evagrius Scholasticus, Historia Ecclesiae, 3.xxivMartindale, J.R. (1980). The Prosopography of the Later Roman Empire II. Cambridge University Press, σσ. 148–149

Πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας

Το φθινόπωρο του 472 πέθανε ο δυτικός αυτοκράτορας Ολύβριος και τον διαδέχθηκε ο Στρατιωτικός Μάγιστρος Γλυκέριος ως Δυτικός αυτοκράτορας της Ραβέννας. Ο Λέων Α΄ ωστόσο που ζούσε ακόμα αρνήθηκε να αναγνωρίσει τον Γλυκέριο και πρότεινε σαν Συναυτοκράτορα του στη δύση τον ανεψιό του Ιούλιος Νέπως (473). Με την άφιξη του στην Ιταλία ο Ιούλιος Νέπως έμαθε για τον θάνατο του Λέοντα Α΄ και τη διαδοχή του από τον γαμπρό του Ζήνωνα, περίμενε και την έγκριση του Ζήνωνα για να ανατρέψει τον Γλυκέριο. Ο Ζήνων συμφώνησε, κατόπιν ο Ιούλιος Νέπως προχώρησε ανέτρεψε τον θείο του και ανακηρύχθηκε τον Ιούνιο του 474 αυτοκράτορας από τη Ρωμαϊκή Σύγκλητο. Ο Ιούλιος Νέπως είχε πάντα καλές σχέσεις με την ανατολική αυτοκρατορία, έκοψε νομίσματα στο όνομα του Ζήνωνος και του Λέοντα Β΄.Ralph W. Mathisen, "Julius Nepos (19/24 June 474 – [28 August 475] – 25 April/9 May/22 June 480)" Τον Αύγουστο του 473 όπου ο Ζήνων ανατράπηκε από τον Βασιλίσκο ο Δυτικός στρατιωτικός Μάγιστρος Φλάβιος Ορέστης ανέτρεψε τον Ιούλιο Νέπως και τον ανάγκασε να δραπετεύσει στη Δαλματία. Ο διάδοχος του ήταν ο ίδιος ο ανήλικος γιος του Ορέστη Ρωμύλος Αυγουστύλος που κυβέρνησε για 10 μήνες ως πιόνι του πατέρα του. Σε έναν χρόνο που ο Ζήνων επανήλθε στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης ο στρατηγός Οδόακρος ανέτρεψε τον Ρωμύλο Αυγουστύλο και τον πατέρα του, ο Ορέστης εκτελέστηκε. Ο Οδόακρος έστειλε μήνυμα στον Ζήνωνα, του ζήτησε να ενώσει όλη την αυτοκρατορία υπό την εξουσία του και να διορίσει τον ίδιο στρατηγό της δύσης, ο Ιούλιος Νέπως με τη σειρά του έστειλε και ο ίδιος στον Ζήνων επιστολή υποταγής. Ο Ζήνων διόρισε νέο αυτοκράτορα της δύσης στον Οδόακρο, στον Ιούλιο Νέπως επέτρεψε να διατηρήσει τα αξιώματα του αλλά χωρίς εξουσίες και στρατό.Malchus, fragment 10, cited in Ralph W. Mathisen, "Romulus Augustulus (475–476 A.D.) – Two Views" Ο Οδόακρος αναγνώρισε από σεβασμό στον Ζήνωνα συγκυβερνήτη τον Ιούλιο Νέπως, έκοψε νομίσματα με τη μορφή του αλλά δεν του επέτρεπε να ζει στα ανάκτορα. Όταν ο Ιούλιος Νέπως δολοφονήθηκε (480) ο Οδόακρος εισέβαλε στη Δαλματία και ζήτησε την τιμωρία των δολοφόνων, ο Ζήνων τον αναγνώρισε τότε βασιλέα και της Δαλματίας. Ο Οδόακρος εξακολουθούσε να αναγνωρίζει τον Ζήνωνα αυτοκράτορα ανατολής και δύσης αλλά κατείχε και για τον εαυτό του τον τίτλο του βασιλιά.Williams and Friell, σ. 187

Η ανταρσία του Μαρκιανού

Ο σφετεριστής Μαρκιανός ήταν γιος του Δυτικού Ρωμαίου αυτοκράτορα Ανθέμιου (467-472), ο παππούς του από τη μητέρα του Μαρκία Ευφημία ήταν ο παλιός αυτοκράτορας Μαρκιανός (450-457). Ο Μαρκιανός παντρεύτηκε την αδελφή της Αριάδνης Λεοντία Πορφυρογέννητη, συνεπώς ήταν μπατζανάκης του ίδιου του Ζήνωνα και διετέλεσε Ύπατος δύο φορές (467, 472). Ο σφετεριστής Μαρκιανός προσπάθησε να ανατρέψει τον Ζήνωνα και να διεκδικήσει τον θρόνο για τον εαυτό του. Ο Μαρκιανός και οι αδελφοί του Προκόπιος Ανθέμιος και Ρωμύλος συγκέντρωσαν τους οπαδούς του στην Κωνσταντινούπολη, βάδισαν στο Φόρουμ του Θεοδοσίου και από εκεί στα αυτοκρατορικά ανάκτορα και στην οικία του οπαδού του Ζήνωνος Ίλλου. Ο αυτοκράτορας παρά λίγο να πέσει στα χέρια των στασιαστών αλλά οι οπαδοί του ξεκίνησαν επιθέσεις από τις στέγες των σπιτιών τους. Ο Ίλλος έφτασε από τη Χαλκηδόνα με ένα νέο σώμα Ισαύρων, οι στρατιώτες του Μαρκιανού έπεσαν στην παγίδα και μπόρεσε ο Ζήνων να δραπετεύσει. Ο Μαρκιανός αναγνώρισε την αδυναμία του ειδικά μετά την έλευση του Θεοδώριχου Στράβωνα, δραπέτευσε στον Ναό των Αγίων Αποστόλων της Κωνσταντινούπολης αλλά συνελήφθη μαζί με τους αδελφούς του.John Bagnall Bury, "X.2 The Revolts of Marcian and Illus (A.D. 479–488)", in History of the Later Roman Empire, Dover Books [1923], 1958. σσ. 395, 397–398 Ο Ζήνων έστειλε τον Μαρκιανό και τους αδελφούς του στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, προσπάθησαν να δραπετεύσουν αλλά ο Μαρκιανός συνελήφθη και κλείστηκε σε μοναστήρι στην Ταρσό.Evagrius Scholasticus, Historia ecclesiastica, 3.26 Ο Μαρκιανός προσπάθησε να δραπετεύσει και δεύτερη φορά, αφού συγκέντρωσε στρατό έφτασε στην Άγκυρα αλλά ηττήθηκε και συνελήφθη από τον αδελφό του Ίλλου Τρόκονδο.

Την ίδια εποχή η δημοτικότητα του Ίλλου έφτασε στα ύψη και αυτό ανησύχησε τον Ζήνωνα. Η χήρα αυτοκράτορα Βηρίνα συνωμότησε δύο φορές εναντίον του Ζήνωνα και εναντίον του Ίλλου με τον οποίο είχε άσχημες σχέσεις, το μυστικό αποκάλυψε στον αυτοκράτορα ο Ίλλος και την έστειλε εξορία. Δεν είναι γνωστός ο χρόνος που έγιναν οι συνομωσίες της Βηρίνας, ο Κάντιδος Ίσαυρος τις καταγράφει πριν από τις εξεγέρσεις του Μαρκιανού, είχε και την υποστήριξη του αδελφού της Βασιλίσκου. Η Βηρίνα προσπάθησε μέσα από τη φυλακή να πείσει την Αριάδνη να απαλλαγεί τόσο από τον σύζυγο της όσο και από τον Ίλλο ο οποίος τη συκοφαντούσε συνεχώς στον Ζήνωνα. Η Αριάδνη φοβόταν και η ίδια τη ζωή της από τις συκοφαντίες του Ίλλου, αποφάσισε να απαλλαγεί οριστικά με έναν πληρωμένο δολοφόνο. Ο Ίλλος γλύτωσε ωστόσο τη ζωή του μόνο με μερικά τραύματα, ο δολοφόνος συνελήφθη και εκτελέστηκε σύμφωνα με τον νόμο, ο Ίλλος αναγνώρισε τις υποψίες του Ζήνωνα για το πρόσωπο του και στράφηκε εναντίον του. Ο Ίλλος, ο Παμπρέπιος, ο μετέπειτα σφετεριστής Λεόντιος και ο αδελφός του Τρόκονδος δραπέτευσαν ανατολικά αφού διέσχισαν τη Μικρά Ασία, στασίασαν και ανακήρυξαν νέο αυτοκράτορα τον Λεόντιο. Ο Ζήνων έστειλε στρατό εναντίον τους αλλά ηττήθηκαν, οι στασιαστές ελευθέρωσαν τη Βηρίνα που έστεψε η ίδια αυτοκράτορα τον Λεόντιο στην Ταρσό. Ο Ζήνων έστειλε εναντίον τους έναν δεύτερο μεγάλο στρατό από Μακεδόνες και Σκύθες (485), οι στασιαστές ηττήθηκαν κοντά στη Σελεύκεια αλλά αποσύρθηκαν σε ένα κάστρο και συνέχισαν την άμυνα. Ο Τρόκονδος πέθανε αλλά το κάστρο έπεσε ύστερα από 4 χρόνια πολιορκίας (488), ο Ίλλος και ο Λεόντιος αποκεφαλίστηκαν και έστειλαν τα κεφάλια τους στον αυτοκράτορα.William Smith, Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, Τομ. 2, σ. 570

Οι Γοτθικοί πόλεμοι

Οι Οστρογότθοι και οι δύο μεγάλοι ηγέτες τους ο Θεοδώριος Αμάλ μελλοντικός Θεοδώριχος ο Μέγας αρχηγός των Οστρογότθων της Μοισίας και ο Θεοδώριχος Στράβων αρχηγός των Οστρογότθων της Θράκης αποτελούσαν συνεχή πηγή κινδύνου για την Κωνσταντινούπολη μετά το 472. Οι δύο ηγέτες αναζητούσαν την κατάκτηση γης ώστε να ζήσουν οι λαοί τους και να δημιουργήσουν το βασίλειο τους. Ο Ζήνων προσπάθησε με τεχνάσματα να στρέψει τον έναν εναντίον του άλλου ώστε να εξοντωθούν μεταξύ τους αλλά απέτυχε, μόνο με μεγάλα ποσά και υψηλά αξιώματα μπόρεσε να συγκρατήσει τις επιθέσεις τους. Με τον πρόωρο θάνατο του Λέοντος Β΄ ο Θεοδώριχος Στράβων στράφηκε εναντίον του πατέρα του Ζήνωνα, η συμβολή του ήταν σημαντική στην ανατροπή του από τον Βασιλίσκο (475). Ο Θεοδώριχος Στράβων και ο Βασιλίσκος βρέθηκαν σύντομα σε σύγκρουση μεταξύ τους με αποτέλεσμα να επιστρέψει ο Ζήνων και να ανακαταλάβει τον θρόνο (476), ο Στράβων τον βοήθησε σημαντικά.Martindale 1980, σσ. 1073–1074Heather, Peter (1998). Goths. Blackwell Publishing. σσ. 158–159 Ο Ζήνων συμμάχησε (477) με τον αντίπαλο του Στράβωνα Αμάλ, τον διέταξε να επιτεθεί στον Στράβωνα. Ο αρχηγός των Οστρογότθων της Θράκης έστειλε επιστολή στην Κωνσταντινούπολη ζητώντας ειρήνη, εξήγησε επιπλέον ότι ο αρχηγός των Οστρογότθων των Μοισών ήταν εχθρός των Ρωμαίων. Ο Ζήνων θεώρησε την επιστολή αυτή ως παγίδα και κήρυξε τον Θεοδώριχο Στράβωνα δημόσιο εχθρό.Martindale, J.R. (1980). The Prosopography of the Later Roman Empire II. Cambridge University Press. σσ. 148–149 Ακολούθησε η αποτυχημένη εξέγερση του Μαρκιανού την οποία ο Στράβων υποστήριξε, υποσχέθηκε στον Αμάλ έναν ισχυρό Ρωμαϊκό στρατό για να πολεμήσει τον Στράβωνα. Οι ενισχύσεις που περίμενε ο Αμάλ δεν έφτασε με αποτέλεσμα όταν συναντήθηκε με τον Στράβωνα οι δύο Θεοδώριχοι συμφιλιώθηκαν και συμφώνησαν να προχωρήσουν σε κοινή δράσει με επεκτάσεις των κρατών τους εις βάρος του Ζήνωνα.Wolfram, Herwig (1979). History of the Goths (1990 reprint ed.). University of California Press. σσ. 32, 270–276 Ο Ζήνων προσπάθησε για άλλη μια φορά να φέρει σε εμφύλια διαμάχη τους δύο Θεοδώριχους με τη δωροδοκία του Αμάλ αλλά εκείνος αρνήθηκε κάθε πρόταση, συνέχισε να λεηλατεί περισσότερα εδάφη δυτικά της Θράκης. Μετά την αποτυχία των διαπραγματεύσεων με τον Αμάλ ο Ζήνων συναντήθηκε με τον Στράβων, του έδωσε πίσω τον πλούτο του, χρήματα να συντηρήσει 30.000 στρατιώτες και τον διόρισε Στρατιωτικό Μάγιστρο. Ο στρατός του Θεοδώριχου Στράβων έφτανε πλέον τους 30.000 άντρες και αποτελούσε μεγάλη απειλή για την Κωνσταντινούπολη, αυτό ανησύχησε τον Ζήνων. Την εποχή εκείνη εμφανίστηκαν οι Βούλγαροι οι Ζήνων τους δωροδόκησε να επιτεθούν στην καρδιά των Οστρογότθων της Θράκης για να τους διαλύσει. Ο Θεοδώριχος Στράβων νίκησε τους Βούλγαρους (481) και βάδισε στην Κωνσταντινούπολη για να εκδικηθεί, στον δρόμο ωστόσο ξέσπασαν εμφύλιες συγκρούσεις στον στρατό του και ο ίδιος πέθανε από ατύχημα. Ο Θεοδώριχος Αμάλ παρέμεινε ο μόνος αρχηγός των Γότθων, τους ένωσε όλους υπό την εξουσία του και έγινε πανίσχυρη απειλή για τα Βαλκάνια. Ο Ζήνων δεν μπορούσε να συγκρουστεί μαζί του επειδή ο στρατός του πολεμούσε στην Ανατολή τον Ίλλο και τον σφετεριστή Λεόντιο. Ο Ζήνων του έδωσε τον τίτλο του Μεγάλου Μάγιστρου και του Ύπατου (484), μέγιστη τιμή επειδή ο τίτλος αυτός δεν είχε αποδοθεί από τους Ρωμαίους σε κανέναν βάρβαρο. Ο Θεοδώριχος Αμάλ ωστόσο δεν πτοήθηκε, αργότερα (486) επιτέθηκε ξανά στην Κωνσταντινούπολη και έκοψε την υδροποσία της πόλης. Ο Ζήνων σκέφτηκε τότε τον Δυτικό αυτοκράτορα Οδόακρο ο οποίος τον πρόδωσε και συμμάχησε με τον Βασιλίσκο να τον ανατρέψει, θα μπορούσε να τον εκδικηθεί μέσω των Γότθων. Ο Αμάλ με προτροπή του ίδιου του Ζήνωνα να κατακτήσει την Ιταλία για να γίνει βασιλιάς της βάδισε προς τη δύση, εκεί θα καταφέρει πραγματικά να ανατρέψει, να θανατώσει τον Οδόακρο και να κατακτήσει ολόκληρη την Ιταλική χερσόνησο. Ο Ζήνων και η Ανατολική αυτοκρατορία απηλλάγησαν με τον τρόπο αυτό από τον κίνδυνο των Γότθων.Stephen Mitchell, A history of the later Roman Empire, AD 284–641: the transformation of the ancient world, Wiley-Blackwell, σσ. 118–119

Το Ενωτικόν

Στα θρησκευτικά θέματα ο Ζήνων έγινε διάσημος με το Ενωτικόν μια πράξη η οποία διακηρύτει την ένωση της Εκκλησίας της Χαλκηδόνας με τον Μιαφυσιτισμό, σχετίζεται μονάχα με τη φύση του Ιησού. Οι Χαλκηδόνιοι αναγνώριζαν δύο φύσεις στον Ιησού και οι Μιαφυσίτες μόνο μία τη θεία, η Σύνοδος της Χαλκηδόνας (451) αναγνώρισε μόνο τους Χαλκηδόνιους αλλά οι Μιαφυσίτες εξακολουθούσαν να είναι ισχυροί στις ανατολικές επαρχίες, ένας από αυτούς ήταν ο πατριάρχης Πέτρος Γ΄ Αλεξανδρείας. Ο σφετεριστής Βασιλίσκος υποστήριξε τους Μιαφυσίτες ενώ ο λαός της Κωνσταντινούπολης ήταν Χαλκηδόνειος, αυτό ήταν ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που οδήγησε στην ανατροπή του. Ο Ζήνων είχε ωστόσο την ανάγκη να τον στηρίξουν οι ανατολικές επαρχίες όπως η Αίγυπτος, η Συρία, η Παλαιστίνη και η Μικρά Ασία. Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ακάκιος με προσωπική του επέμβαση γεφύρωσε το χάσμα ανάμεσα στις δύο πλευρές. Ο Ζήνων εξέδωσε με την υποστήριξη του Ακάκιου το Ενωτικόν, ένα διάταγμα που απεστάλη στις ανατολικές επαρχίες ιδιαίτερα την Αίγυπτο. Το διάταγμα προκήρυξε την ένωση των δύο αντιθέσεων, ο Ευτυχής και ο Νεστόριος καταδικάστηκαν ως Ανάθεμα και έγιναν αποδεκτά τα 12 Κεφάλαια του Κύριλλου της Αλεξάνδρειας. Η διδασκαλία της Χαλκηδόνας παρέμεινε αλλά είχε δευτερεύουσα σημασία, ο Ιησούς Χριστός παραμένει ως μια φύση αλλά ενωμένη σε δύο χωρίς να υπάρχουν όρια σχετικά με τον διαχωρισμό της.Evagrius Scholasticus, Historia Ecclesiastica III. 14 Ο επίσκοπος της Ρώμης Πάπας Φήλιξ Γ΄ αρνήθηκε να το δεχτεί, αφόρισε τον Ακάκιο (484) και ξεκίνησαν τα Ακακιανά σχίσματα που διατηρήθηκαν μέχρι το 519.Alexander A. Vasiliev, History of the Byzantine Empire, 324–1453, Volume 1, University of Wisconsin Press, 1958, σσ. 107–109 Ο πατριάρχης Πέτρος Β΄ Αντιοχείας ήρθε στην Κωνσταντινούπολη (488) και διαμαρτυρήθηκε επειδή ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Ανθέμιος κήρυξε την αυτονομία της εκκλησίας της Κύπρου. Ο Ανθέμιος κλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη να απαντήσει, είπε ότι είδε στον ύπνο του όραμα με την υπόδειξη για την τοποθεσία που βρισκόταν ο τάφος του Αγίου Βαρνάβα. Ο Ανθέμιος πήγε κατόπιν εκεί βρήκε τα οστά του Αποστόλου και ένα αντίγραφο από την Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον που έγραψε ο ίδιος ο Απόστολος Βαρνάβας, τα έδειξε στον αυτοκράτορα. Ο Ζήνων ενθουσιασμένος επικύρωσε την ανεξαρτησία της εκκλησίας της Κύπρου από το πατριαρχείο της Αντιόχειας.Steven Runciman, Elizabeth Jeffreys, Byzantine style, religion and civilization: in honour of Sir Steven Runciman, Cambridge University Press, 2006, σ. 400 Ο Ζήνων έκλεισε την Περσική Σχολή της Έδεσσας στη Μεσοποταμία (489) ύστερα από διαμαρτυρία του επισκόπου Κύρου Β΄ ότι δίδασκε τον Νεστοριανισμό. Η Σχολή μεταφέρθηκε στη Νίσιβις ως Σχολή της Νίσιβις, οδήγησε ένα μεγάλο κύμα οπαδών του Νεστοριανισμού στους Πέρσες.J.B. Segal, Edessa, the Blessed City, Gorgias Press LLC, 2005, σ. 95

Οι διώξεις των Σαμαρειτών

Σύμφωνα με πηγές που προέρχονται από τους Σαμαρείτες ο Ζήνων τους καταδίωξε, συγκέντρωσε τους πρεσβύτερους στη Συχέμ και ζήτησε τον προσηλυτισμό τους στον χριστιανισμό, όταν το αρνήθηκαν σκότωσε πολλούς από αυτούς και μετέτρεψε τη Συναγωγή σε εκκλησία. Ο Ζήνων κατέλαβε κατόπιν το Όρος Γαριζίν όπου οι Σαμαρείτες λάτρευαν τον Θεό τους και οικοδόμησε σε αυτό διάφορα χριστιανικά μνημεία, ανάμεσα τους και έναν τάφο με έναν σταυρό στη μνήμη του γιου του. Οι ίδιες πηγές τονίζουν ότι και ο ίδιος ο Ζήνων τάφηκε στο Όρος Γαριζίν. Αργότερα (484) επαναστάτησαν οι Σαμαρείτες, έκαψαν πέντε χριστιανικές εκκλησίες που οικοδομήθηκαν σε ιερές θέσεις Σαμαρειτών και έκοψαν τα δάκτυλα του επισκόπου Τερέβινθου την ώρα που λειτουργούσε. Οι Σαμαρείτες επέλεξαν βασιλιά τον Τζούστα, βάδισαν στην Καισάρεια στην οποία ζούσαν Σαμαρείτες, σκότωσαν πολλούς χριστιανούς και κατέστρεψαν την εκκλησία του Αγίου Σεβαστιανού. Ο Ιωάννης Μαλάλας έγραψε ότι τα αυτοκρατορικά στρατεύματα ενισχύθηκαν, νίκησαν, σκότωσαν τον Τζούστα, του έκοψαν το κεφάλι και το έστειλαν στον Ζήνωνα.Ιωάννης Μαλάλας, 15 Σύμφωνα με τον ιστορικό Προκόπιο της Καισάρειας ο Τερέβινθος πήγε στον Ζήνωνα να ζητήσει εκδίκηση, ο αυτοκράτορας πήγε ο ίδιος στη Σαμάρεια για να καταπνίξει την εξέγερση.Προκόπιος, 5.7 Οι σύγχρονοι ιστορικοί ωστόσο έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι ίδιοι οι Σαμαρείτες επαναστάτησαν πρώτοι την περίοδο 484-489 και πήγε ο Ζήνων να καταπνίξει την εξέγερση. Ο Ζήνων οικοδόμησε την εκκλησία του Αγίου Προκοπίου στη Συχέμ και απαγόρευσε τους Σαμαρείτες να πλησιάσουν το όρος, οικοδόμησε επίσης έναν πύργο στην κορυφή ώστε να προειδοποιεί για τις νέες επαναστάσεις.Alan David Crown, The Samaritans, Mohr Siebeck, 1989, σσ. 72–73

Θάνατος και διαδοχή

Ο Ζήνων πέθανε από Δυσεντερία ή από Επιληψία (9 Απριλίου 491), βασίλευσε 17 χρόνια και 2 μήνες.Malalas, 391.1–4Ευάγριος Σχολαστικός, 3.29 Το μοναδικό παιδί που απέκτησε με τη δεύτερη σύζυγο του Αριάδνη ήταν ο Συναυτοκράτορας Λέων Β΄ που πέθανε σε παιδική ηλικία (474). Η Αριάδνη παντρεύτηκε κατόπιν το μέλος της αυτοκρατορικής αυλής Αναστάσιο τον Δίκορο από το Δυρράχιο της Ιλλυρίας και τον διαδέχθηκε στη θέση του αυτοκράτορα. Ο αδελφός του Ζήνωνα Λογγίνος αντέδρασε έντονα με αποτέλεσμα να ξεσπάσει ο Πόλεμος κατά των Ισαύρων. Οι ιστορικοί Γεώργιος Κεδρηνός του 12ου αιώνα και Ιωάννης Ζωναράς του 13ου αιώνα αναφέρουν μια περίεργη ιστορία σύμφωνα με την οποία η Αριάδνη τον έθαψε ζωντανό μετά από υπερβολικό μεθύσι. Ο Ζήνων αργότερα συνήλθε, άρχισε να τρώει τα χέρια του και κραύγαζε τόσο δυνατά που ο κόσμος τον άκουσε αλλά η Αριάδνη τους απαγόρευσε να πλησιάσουν. Η ιστορία αυτή πιθανότατα είναι ψεύτικη, δεν την αναφέρει κανένας σύγχρονος ιστορικός και δημιουργήθηκε για να τον συκοφαντήσει.Michael Whitby, The ecclesiastical history of Evagrius Scholasticus, Liverpool University Press, 2000, σ. 164Grierson, Philip (1962). "The Tombs and Obits of the Byzantine Emperors (337–1042)". Dumbarton Oaks Papers. 16 (1): 4

Παραπομπές

Πηγές

Peter Crawford (2019). Roman Emperor Zeno. The Perils of Power Politics in Fifth-Century Constantinople.
Rafał Kosiński (2010). The Emperor Zeno: Religion and Politics (Byzantina et slavica cracoviensia 6), Cracow
Ostrogorsky, George (1956). History of the Byzantine State
Meyendorff, John (1989). Imperial unity and Christian divisions: The Church 450–680 A.D. 
Brian Croke (2005). "Dynasty and Ethnicity: Emperor Leo and the Eclipse of Aspar", Chiron 35, 147–203
Stephen Williams & J.G.P. Friell (1999). The Rome that did not fall: the survival of the East in the fifth century, CRC Press
McEvoy, M. A. (2019). 'Leo II, Zeno, and the transfer of power from a son to his father in AD 474', in J.-W. Drijvers and N. Lenski (eds). The Fifth Century: Age of Transformation
Rösch, Gerhard (1978). Onoma Basileias: Studien zum offiziellen Gebrauch der Kaisertitel in spätantiker und frühbyzantinischer Zeit

|-

Κατηγορία:Δυναστεία του Λέοντος
Κατηγορία:5ος αιώνας
Κατηγορία:Κόμητες των δομεστίκων