Άγιο Όρος

Η Αυτόνομη Μοναστική Πολιτεία του Αγίου Όρους (συντ.: Άγιον Όρος) αποτελεί αυτόνομη περιοχή και συγκεκριμένα αυτοδιοίκητο τμήμα της Ελληνικής Δημοκρατίας, που βρίσκεται στη χερσόνησο του Άθω της Χαλκιδικής, στη Μακεδονία. Περιλαμβάνει 20 Ιερές Μονές, τα εξαρτήματά τους και διάφορα καταστήματα και υπηρεσίες. Το καθεστώς και ο τρόπος λειτουργίας του καθορίζονται με λεπτομερή τρόπο, παράλληλα προς το Σύνταγμα της Ελλάδας, με τον Καταστατικό Χάρτη του Αγίου Όρους (Κ.Χ.Α.Ο.) της 10ης Μαΐου 1924. Πνευματικά διατελεί υπό την άμεση δικαιοδοσία του Oικουμενικού Πατριαρχείου. Από το 1988 συγκαταλέγεται στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.Mount Athos

Πολιτικός διοικητής του Αγίου Όρους, από τις 6 Αυγούστου 2024, είναι ο πρώην υφυπουργός Εθνικής Άμυνας, στρατηγός εν αποστρατεία, Αλκιβιάδης Στεφανής.

Γεωγραφία
Η χερσόνησος του Άθω είναι η ανατολικότερη και τραχύτερη των τριών επιμέρους παράλληλων χερσονήσων (Κασσάνδρας ή Παλλήνης, Σιθωνίας ή Λόγγου - κεντρική, και Άθω ή Αγίου Όρους, αρχαία ελληνικά: Ακτή) που απαρτίζουν τη χερσόνησο της Χαλκιδικής. Η χερσόνησος αυτή καλύπτεται από το Όρος Άθως, ύψους 2033 μ., εξ ου και το όνομά της, καταλήγει δε στο ακρωτήριο Νυμφαίο ή Ακρόθωον. Στερείται ποταμών και λιμνών. Συνδέεται με τη Χαλκιδική με τον στενό ισθμό του Ξέρξη, χαμηλή λωρίδα γης, μήκους 2 χλμ., ιστορικό από τους Περσικούς πολέμους το 480 π.Χ.. Μεταξύ της χερσονήσου του Άθω και της Σιθωνίας ή Λόγγου σχηματίζεται ο Σιγγιτικός κόλπος (ή κόλπος Αγίου Όρους), ενώ βορειοανατολικά ο Ακάνθιος κόλπος (ή Ιερισσού).

Λίγα μίλια νοτιοανατολικά του Άθω βρίσκεται το μεγαλύτερο βάραθρο του Αιγαίου που από τα 80 μ. βάθος, απότομα φθάνει τα 1070 μ.

 Καθιέρωση ονόματος 
Την πρώτη ονομασία και μετονομασία τη συναντούμε στον Βίο των μαρτύρων της Τιβεριούπολις του Θεοφύλακτου Αχρίδος, όπου διαβάζουμε: «τὸ πάλαι μὲν ἱερόν, νῦν δὲ ἃγιον ὃρος λεγόμενον καταλαμβάνει».Θεοφύλακτου αρχιεπισκόπου Βουλγαρίας: Τα ευρησκόμενα πάντα, εκδ. Fr. J. F. Mariæ Bern. de Rubeis, τόμος τέταρτος (= Patrologiae cursus completus, τόμος 126). J.-P. Migne, Παρίσι 1864, στήλη 209. Κατά το θεωρούμενο πρώτο Τυπικό που επικύρωσε ο Αυτοκράτορας Ιωάννης Τσιμισκής, ο Άθως καλείται απλώς «Όρος». Ίσως αυτή να ήταν η συνήθης τότε ονομασία του χώρου.

Η επικράτηση όμως του ονόματος «Άγιον Όρος» φαίνεται να έγινε κατά το πρώτο μισό του 12ου αιώνα, συγκεκριμένα σε χρυσόβουλο έγγραφο του Αυτοκράτορα Αλέξιου Α' Κομνηνού προς την Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας το 1144, η οποία αναγνωρίζεται οριστικά και επίσημα και επιβάλλεται το νέο όνομα όπως αναγράφεται σε αυτό: «Εφεξής το όνομα του Άθω καλείσθαι Άγιον Όρος παρά πάντων». Σε μεταγενέστερα αυτοκρατορικά και άλλα έγγραφα αναφέρεται ως «Το Αγιώνυμον Όρος του Άθω».

 Μοναστικά ιδρύματα 
Τα Μοναστικά ιδρύματα του Αγίου Όρους διακρίνονται σε έξι τάξεις: τις Ιερές Μονές, τις Σκήτες, τα Κελιά, τις Καλύβες, τα Καθίσματα και τα Ησυχαστήρια.

 Ιερές Μονές 

Το Άγιον Όρος συνίσταται από είκοσι Ιερές Μονές. Σύμφωνα με την ιεραρχική τάξη οι Ιερές Μονές του Αγίου Όρους, καλούμενες και Αθωνικές, οι οποίες είναι αυτοδιοίκητες και διοικούνται σύμφωνα με τον εσωτερικό τους κανονισμό, τον οποίο ψηφίζουν οι ίδιες και εγκρίνει η Ιερά Κοινότητα, είναι οι εξής:


 Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας (963)
 Ιερά Μονή Βατοπεδίου (972)
 Ιερά Μονή Ιβήρων (976)Ιδρύθηκε από Γεωργιανούς «Ίβηρες» μοναχούς, ενώ τον 15ο αιώνα πέρασε στους Έλληνες.
 Ιερά Μονή Χιλανδαρίου (1197)
 Ιερά Μονή Διονυσίου (1375)
 Ιερά Μονή Κουτλουμουσίου (12ος αιώνας)
 Ιερά Μονή Παντοκράτορος (1363)
 Ιερά Μονή Ξηροποτάμου (11ος αιώνας)
 Ιερά Μονή Ζωγράφου (919)
 Ιερά Μονή Δοχειαρίου (11ος αιώνας)
 Ιερά Μονή Καρακάλλου (1070)
 Ιερά Μονή Φιλοθέου (992)
 Ιερά Μονή Σίμωνος Πέτρας (1363)
 Ιερά Μονή Αγίου Παύλου (11ος αιώνας)
 Ιερά Μονή Σταυρονικήτα (1542)
 Ιερά Μονή Ξενοφώντος (1070)
 Ιερά Μονή Γρηγορίου (14ος αιώνας)
 Ιερά Μονή Εσφιγμένου (11ος αιώνας)
 Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονος (11ος αιώνας)Γνωστότερη ως Ρωσικό Μοναστήρι
 Ιερά Μονή Κωνσταμονίτου (1086)

Όλες οι Ιερές Μονές του Αγίου Όρους αποτελούν θρησκευτικά πνευματικά ιδρύματα και όλες χαρακτηρίζονται ως «Κυρίαρχες», «Βασιλικές», «Πατριαρχικές» και «Σταυροπηγιακές». 
Κυρίαρχες επειδή διατηρούν ιδιοκτησιακό και οργανωτικό αυτοδιοίκητο του χώρου τους, μη υποκείμενο σε κανένα περιορισμό ως προς τον αριθμό των μοναχών. 
Βασιλικές επειδή η ίδρυσή τους οφείλεται σε εντολή ή συνδρομή των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων ή η ίδρυσή τους επικυρώθηκε με αυτοκρατορικό χρυσόβουλο. 
Πατριαρχικές ονομάστηκαν αργότερα με την έκδοση πατριαρχικών σχετικών σιγιλλίων, όταν συνδέθηκαν με το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, που ανέλαβε την πνευματική και μόνο εποπτεία τους. 
Σταυροπηγιακές γιατί κατά την ίδρυσή τους τοποθετήθηκε σε αυτές σταυρός, ο οποίος απεστάλη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο.Οικουμενικό Πατριαρχείο, Πατριαρχικές και Σταυροπηγιακές Μονές, Μοναστική Πολιτεία Αγίου Όρους

Οι Αθωνικές Μονές σήμερα είναι όλες κοινόβιες. Παλιότερα ορισμένες ήταν ιδιόρρυθμες. 
 Στις κοινόβιες οι αδελφοί έχουν τα πάντα κοινά και τίποτε ιδιόκτητο. Της Μονής προΐσταται ισόβιος Ηγούμενος, ο Κοινοβιάρχης, έχοντας γύρω του τη Γεροντία και τους Επιτρόπους, εκλεγόμενος δε διά πλειοψηφίας από τη Γεροντία σε μυστική ψηφοφορία, από κατάλογο υποψηφίων, που και αυτός καταρτίζεται από πλειοψηφία από τους έχοντες δικαίωμα ψήφου (διανυόντων του 6ου από της κουράς των έτους) μοναχών. Για τον Ηγούμενο απαιτούνται ορισμένα πνευματικά και ηθικά προσόντα, δύναται όμως να παυθεί με απόφαση της Γεροντίας και κατόπιν πλειοψηφίας των εχόντων δικαίωμα ψήφου της Αδελφότητας. Αν ο εκλεγείς Ηγούμενος δε φέρει τον βαθμό του Αρχιμανδρίτη, χειροτονείται αμέσως μετά την εκλογή.
 Στις ιδιόρρυθμες Μονές οι μεν μοναχοί ενδιαιτώνται μεμονωμένα, τα δε των Μονών αυτών διέπει Επιτροπή και η Σύναξη των Προϊσταμένων.

Κατά ταύτα, των μεν κοινοβίων η Διοίκηση είναι σχεδόν μοναρχική αλλά μετά κοινοκτημοσύνης, των δε ιδιορρύθμων ολιγαρχική αριστοκρατική.

 Ιερές Σκήτες 
Οι δώδεκα Ιερές Σκήτες υπάγονται στη δικαιοδοσία ορισμένης Ιεράς Μονής και διακρίνονται σε κοινόβιες και ιδιόρρυθμες.

 Σκήτη Τύπος Ιερά Μονή Εθνικότητα Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Βογορόδιτσα) κοινόβια Αγίου Παντελεήμονος (Ρωσικού) βουλγάρικη Προφήτου Ηλιού κοινόβια Παντοκράτορος ελληνική Τιμίου Προδρόμου κοινόβια Μεγίστης Λαύρας ρουμανική Αγίου Ανδρέου κοινόβια Βατοπεδίου ελληνική Αγίας Άννης ιδιόρρυθμη Μεγίστης Λαύρας ελληνική Αγίας Τριάδος (Καυσοκαλυβίων) ιδιόρρυθμη Μεγίστης Λαύρας ελληνική Αγίου Δημητρίου ιδιόρρυθμη Βατοπεδίου ελληνική Τιμίου Προδρόμου ιδιόρρυθμη Ιβήρων ελληνική Αγίου Παντελεήμονος ιδιόρρυθμη Κουτλουμουσίου ελληνική Θεοτόκου (Νέα Σκήτη) ιδιόρρυθμη Αγίου Παύλου ελληνική Αγίου Δημητρίου (Λάκκου) ιδιόρρυθμη Αγίου Παύλου ρουμανική Ευαγγελισμού της Θεοτόκου ιδιόρρυθμη Ξενοφώντος ελληνική

 Πληθυσμιακά στοιχεία 
Κατά την απογραφή του πληθυσμού της Ελλάδας το 2021, στο Άγιο Όρος οι μόνιμοι κάτοικοι ανέρχονται στους 1779.


 Άγιον Όρος 
 οι Καρυές (135)
 η Βίγλα - ο Άγιος Νείλος (20)
 τα Βουλευτήρια (9) 
 η Δάφνη (2) 
 τα Καρούλια (6)
 τα Κατουνάκια (33) 
 η Καψάλα (78) 
 η Κερασιά - ο Άγιος Βασίλειος (21) 
 το Μετόχιον Χουρμίτσης (21)
 η Μονή Αγίου Διονυσίου (32)
 η Μονή Αγίου Παντελεήμονος (97)
 η Μονή Αγίου Παύλου (33)
 η Μονή Βατοπεδίου (153)
 η Μονή Δοχειαρίου (53)
 η Μονή Εσφιγμένου (1)
 η Μονή Ζωγράφου (28)
 η Μονή Ιβήρων (35)
 η Μονή Καρακάλλου (50)
 η Μονή Κουτλουμουσίου (86)
 η Μονή Κωνσταμονίτου (29)
 η Μονή Μεγίστης Λαύρας (51)
 η Μονή Ξενοφώντος (57)
 η Μονή Ξηροποτάμου (21)
 η Μονή Οσίου Γρηγορίου (101)
 η Μονή Παντοκράτορος (34)
 η Μονή Σίμωνος Πέτρας (82)
 η Μονή Σταυρονικήτα (33)
 η Μονή Φιλοθέου (62)
 η Μονή Χιλανδαρίου (56)
 η Νέα Σκήτη (41)
 η Προβάτα-Μορφονού (27)
 η Σκήτη Αγίας Άννης (88)
 η Σκήτη Αγίας Τριάδος (25)
 η Σκήτη Αγίου Ανδρέου Βατοπεδίου (25)
 η Σκήτη Αγίου Δημητρίου Βατοπεδίου (43)
 η Σκήτη Αγίου Δημητρίου (1)
 η Σκήτη Αγίου Παντελεήμονος (14)
 η Σκήτη Ευαγγελισμός της Θεοτόκου (14)
 η Σκήτη Θεοτόκου (7)
 η Σκήτη Προφήτου Ηλιού (6)
 η Σκήτη Τιμίου Προδρόμου Ιβήρων (14)
 η Σκήτη Τιμίου Προδρόμου Μεγίστης Λαύρας (23)

 Ιστορία 
 Μύθοι και αρχαϊκή περίοδος 
Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, το όρος Άθως συνδέεται με τη γιγαντομαχία μεταξύ των Γιγάντων και των ολύμπιων θεών, ηγέτης των πρώτων ήταν ο Άθως. Ο Άθως πέταξε από τη Θράκη έναν τεράστιο βράχο εναντίον του Ποσειδώνα, αλλά αστόχησε και ο βράχος έπεσε στη θάλασσα, δημιουργώντας το όρος, στο οποίο δόθηκε το όνομά του.Παναγιώτης Χοβαρδάς, Η ακτή της Χαλκιδικής κατά τους ιστορικούς χρόνους, Διπλωματική Εργασία, Ιστορικό Αρχαιολογικό ΑΠΘ, 1997, σελ.1

Σύμφωνα με άλλο μύθο, ο θεός Απόλλωνας ερωτεύτηκε τη Δάφνη, κόρη του βασιλιά της Αρκαδίας. Η Δάφνη, προκειμένου να κρατηθεί αγνή, βρήκε καταφύγιο στον κύριο λιμένα του Άθωνα, δίνοντας έτσι το όνομά της σε αυτόν. Από αυτόν τον μύθο φαίνεται ότι από τους αρχαίους χρόνους η περιοχή συνδέθηκε με τον αγώνα κατά της σάρκας.

Οι αρχαίοι γεωγράφοι αναφέρουν δέκα πόλεις στη χερσόνησο: Δίον, Θύσσος, Κλεωναί, Ακρόθωοι, Χαράδρια, Παλαιώριον, Σάνη, Ολόφυξος, Απολλωνία, Ουρανούπολις.Παναγιώτης Χοβαρδάς, Η ακτή της Χαλκιδικής κατά τους ιστορικούς χρόνους, Διπλωματική Εργασία, Ιστορικό Αρχαιολογικό ΑΠΘ, 1997, σελ.40 Κατά τον 5ο π.Χ. αι. υπήρχαν διάφορα προελληνικά φύλα στην περιοχή.Μιχαήλ Σακελλαρίου, «Οι κάτοικοι», στο: συλλογικό ΄΄Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού΄΄, Εκδοτική Αθηνών, 1992, σελ.48 Σημαντικά ιστορικά γεγονότα συνδέονται με την περιοχή: Κατά τη διάρκεια των ιστορικών χρόνων ο Άθως αναφέρεται για πρώτη φορά σχετικά με την περσική εκστρατεία εναντίον της Ελλάδας υπό την ηγεσία του Μαρδόνιου το 493 π.Χ.. Πλέοντας γύρω από τη χερσόνησο, ο περσικός στόλος συνάντησε κακοκαιρία και υπέστη φοβερή καταστροφή. Κατ´αυτό τον τρόπο η αποπειραθείσα εισβολή ματαιώθηκε.Παναγιώτης Χοβαρδάς, Η ακτή της Χαλκιδικής κατά τους ιστορικούς χρόνους, Διπλωματική Εργασία, Ιστορικό Αρχαιολογικό ΑΠΘ, 1997, σελ.11

Δέκα έτη αργότερα ο Ξέρξης επανέλαβε την αποστολή, αλλά προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος νέας καταστροφής έσκαψε κανάλι στον στενό λαιμό της χερσονήσου: η διώρυγα ανοίχθηκε στο βόρειο μέρος της χερσονήσου, στη σημερινή θέση Πρόβλακα, κοντά στο χωριό Νέα Ρόδα, με μήκος 1,5 μίλι, πλάτος 65-100 πόδια και βάθος 6-10 πόδια.Παναγιώτης Χοβαρδάς, Η ακτή της Χαλκιδικής κατά τους ιστορικούς χρόνους, Διπλωματική Εργασία, Ιστορικό Αρχαιολογικό ΑΠΘ, 1997, σελ.7 Επίσης ο κόλπος του Αγίου Όρους συνδέεται και με την απώλεια του στόλου του Σπαρτιάτη Επικλέους στα 411 π.Χ..Παναγιώτης Χοβαρδάς, Η ακτή της Χαλκιδικής κατά τους ιστορικούς χρόνους, Διπλωματική Εργασία, Ιστορικό Αρχαιολογικό ΑΠΘ, 1997,σελ.12

 Υπαγωγή στο Βασίλειο των Μακεδόνων 

Το 368 π.Χ. η χερσόνησος και οι πόλεις της έγιναν μέρος του κράτους του Φιλίππου Β΄. Μερικά έτη αργότερα ο γιος του Αλέξανδρος ο Μέγας έγινε βασιλιάς της Μακεδονίας. Λέγεται ότι εκείνη την περίοδο ένας αρχιτέκτονας, ο Δεινοκράτης, πρότεινε στον Αλέξανδρο να μετασχηματίσει το βουνό και όλη τη χερσόνησο σε τεράστιο άγαλμα, που θα απεικόνιζε τον Αλέξανδρο να κρατά μια πυκνοκατοικημένη πόλη στο χέρι του. Ο Αλέξανδρος απάντησε ότι ήταν αρκετή για το Όρος η ανάμνηση της αλαζονείας του Πέρση βασιλιά.

 Πρώτα σημάδια μοναστικού βίου 
Το πότε ακριβώς διαδόθηκε ο Χριστιανισμός στον Άθω δεν είναι γνωστό. Κατά μία ρωσική παράδοση φέρεται η ίδια η Θεοτόκος να εμφανίζεται στην περιοχή και οι κάτοικοι να ασπάζονται τον Χριστιανισμό.Γιάννος Λεωνίδας, σελ. 3 Συγκεκριμένα η Θεοτόκος μαζί με τον Ευαγγελιστή Ιωάννη παραπλέοντας τον Άθω, πηγαίνοντας στην Κύπρο για να επισκεφθούν τον Λάζαρο, λόγω φοβερής θαλασσοταραχής αποβιβάστηκαν στην ακτή όπου βρίσκεται σήμερα η Ιερά Μονή των Ιβήρων. Εκεί η Θεοτόκος θαυμάζοντας τον χώρο ακούσθηκε φωνή εξ ουρανού που έλεγε: "Έστω ο τόπος ούτος κλήρος σός και περιβόλαιον σόν καί παράδεισος, έτι δε και λιμήν σωτήριος των θελόντων σωθήναι". 
Έτσι το Άγιο Όρος καθιερώθηκε να λέγεται ως "κλήρος και περιβόλι της Παναγιάς".Σωτήρης Καδάς, Το Άγιον Όρος. Τα μοναστήρια και οι θησαυροί τους, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1994, σελ.10

Επίσης παραδίδεται ότι ο Μέγας Κωνσταντίνος έκτισε στον Άθω πλείστους ναούς. Από την έρευνα όμως ουδέν θετικό επ΄ αυτής μαρτυρείται. Βέβαιο όμως είναι από κείμενα ότι κατά τον Δ' αιώνα υπήρχαν χριστιανοί, τα ίχνη και η τύχη των οποίων όμως παραμένουν άγνωστα. Είναι πιθανό ότι μεμονωμένοι ερημίτες ασκήτεψαν στον Άθωνα κατά τη διάρκεια του τέταρτου και πέμπτου αιώνα εφόσον ευσταθεί ότι οι μονές χτίστηκαν από τον πρώτο αυτοκράτορα, ενώ ήταν πολυάριθμοι κατά τον ένατο αιώνα, όταν έγιναν οι πρώτες προσπάθειες για οργάνωση σε μοναστηριακές κοινότητες.

Κάποιοι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι μοναχοί από τον Άθωνα παρευρέθηκαν στη Σύνοδο που οργανώθηκε στην Κωνσταντινούπολη για την αποκατάσταση των εικόνων το 843. Επίσης κατά το 2ο ήμισυ του Θ' αιώνα ο Ιωάννης Κολοβός έκτισε, στο βόρειο τμήμα, τη λεγόμενη Μεγάλη Βίγλα, το πρώτο Μοναστήρι. Τότε και ορίσθηκαν τα σύνορα του Άθω και απαγορεύτηκε η είσοδος σε αυτόν των λαϊκών, μη εξαιρουμένων και των ποιμένων. Έτσι ο Άθως άρχισε να αποτελεί αποκλειστικό τόπο ασκητών και «οικητήριο βίου Αγίου».

Ανεξάρτητα όμως των παραπάνω, από ιστορικής άποψης, τρεις υπήρξαν οι κύριοι λόγοι της ανάπτυξης του μοναχισμού του Αγίου Όρους.
 Η διάλυση των αρχαίων πόλεων, με συνέπεια όλος ο χώρος να είναι κενός και επομένως κατάλληλος για ασκητές.
 Η εξάπλωση των εχθρών των Βυζαντινών στις ανατολικές περιοχές, όπου και κατέστρεψαν μοναστήρια.
 Η εικονομαχία που ξέσπασε στην Κωνσταντινούπολη, ένεκα της οποίας πολλοί μοναχοί αναζήτησαν κάποιο νέο χώρο ως "καταφύγιο".
Με δεδομένα αυτά συμπεραίνεται πλέον ασφαλώς ότι ο μοναχισμός του Αγίου Όρους άρχισε περί τον 8ο αιώνα, ενώ από τον επόμενο αιώνα το Άγιο Όρος αποτελεί πλέον και ιστορικά το σημαντικότερο μοναστικό κέντρο της εποχής και όλων των μετέπειτα εποχών.

Ιστορικά η αρχή της αθωνικής μοναστικής ζωής συμπίπτει με τη Σύνοδο του 843 που συγκάλεσε η Αυτοκράτειρα Θεοδώρα για την αναστήλωση των ιερών εικόνων επί Πατριάρχου Μεθοδίου Α΄, και ειδικότερα με την άφιξη στον Άθωνα δύο μεγάλων προσωπικοτήτων. Πρώτος ησυχαστής αναφέρεται ο Πέτρος ο Αθωνίτης, του οποίου η άφιξη μπορεί να τοποθετηθεί στο τέλος του Ζ' αιώνα, ενώ ο δεύτερος είναι ο Μικρασιάτης όσιος Ευθύμιος ο Νέος, ο οποίος ήρθε στο Όρος από τη Θεσσαλονίκη περί το 860. Οι δύο αυτοί άνδρες, αν και περίπου σύγχρονοι, εκπροσωπούσαν διαφορετικές ασκητικές τάσεις μοναχισμού: ο μεν πρώτος του λεγόμενου "ερημιστισμού" και ο δεύτερος του λεγόμενου "λαυριωτισμού".
Τέλος με χρυσόβουλο του Αυτοκράτορα Βασιλείου Α΄ το 885 ο Άθως ορίσθηκε ως αποκλειστικός τόπος διαμονής ασκητών αποκλειομένων οποιονδήποτε άλλων κοσμικών, ακόμα και ποιμένων ή γεωργών.

Έτσι ο αγιορείτικος μοναχισμός άρχισε να αναπτύσσεται όπως και στα παλαιότερα κέντρα του στην Ανατολή περνώντας από τρία στάδια: του ασκητικού, του κοινοτικού και του κοινοβιακού μέσα σε σύντομο διάστημα. Οι πρώτοι ερημίτες μοναχοί εγκαταστάθηκαν στην αρχή της χερσονήσου όπου το έδαφος ήταν ομαλό, λόγω όμως των επιδρομών των Σαρακηνών πειρατών άρχισαν σιγά σιγά να μεταφέρονται σε τελείως απρόσιτες περιοχές μέσα στη χερσόνησο. Στη συνέχεια οι μοναχοί εκείνοι συγκεντρώθηκαν στις λεγόμενες "λαύρες" (οργανωμένες ομάδες), όπως εκείνες παλαιότερα της Παλαιστίνης. Από αυτές δύο έμειναν γνωστές, εκείνη του Κλήμεντος, κοντά στη σημερινή Μονή Ιβήρων, και η λεγόμενη "Καθέδρα των Γερόντων" επί του υψώματος "Ζυγός" που ήταν και η σπουδαιότερη. Επίσης πολλών παλαιών ασκητικών συνοικισμών και ασκητηρίων διατηρήθηκε η μνήμη όπως και το «Αθωνικόν Πρωτάτον» (αρχαιότατος μοναστικός οικισμός του Αγίου Όρους).

 Οργάνωση των Μονών 
Η πλησιέστερη επισκοπική έδρα ήταν αυτή της Ιερισσού και ο οικείος Επίσκοπος απαίτησε να έχει στη δικαιοδοσία του τους μοναχούς της χερσονήσου. Στα 985 ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β' Βουλγαροκτόνος με χρυσόβουλλο απάλλαξε τους ερημίτες από τη δικαιοδοσία της Μονής Αγίου Ιωάννου του Κολοβού, που βρισκόταν κοντά στην Ιερισσό, και παραχώρησε τον Άθωνα ως ιδιοκτησία τους.

Σύντομα, το παλαιότερο των κυρίαρχων μοναστηριών, η Ιερά Μονή του Ξηροποτάμου, χτίστηκε και εισήλθε υπό το μοναχικό τυπικό του Αγίου Βασιλείου. Σαρακηνοί πειρατές παρενοχλούσαν τους μοναχούς τον ένατο και δέκατο αιώνα, αλλά η αυτοκρατορική γενναιοδωρία ήρθε πάντα στην ενίσχυση αυτών των εσωτερικών «Αγίων Τόπων» των Ελλήνων.

 Αθανάσιος ο Αθωνίτης 

Περί το 960 εισήχθη εκτεταμένη μεταρρύθμιση από τον μοναχό Αθανάσιο, τον μετέπειτα γνωστό ως όσιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη, που καταγόταν από την Αντιόχεια. Ο Αθανάσιος γνώρισε τον Όσιο Μιχαήλ τον Μαλεΐνο, ο οποίος ήταν ηγούμενος στη Μονή Κυμινά στη Βιθυνία της Μικράς Ασίας.Donald Nicol, Βιογραφικό Λεξικό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, μτφρ. Ευγένιος Πιερρής, εκδ. Ελληνική Ευρωεκοδοτική, Αθήνα, 1993, σελ.38 Μαζί με αυτόν, γνώρισε και τον ανιψιό του, Νικηφόρο Φωκά, ο οποίος μετά από μερικά χρόνια έγινε Αυτοκράτορας.

Με τους συντρόφους του από τη Μικρά Ασία και με τη βοήθεια του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά, του οποίου ήταν φίλος και εξομολογητής, ίδρυσε τη Μονή Μεγίστης Λαύρας, όπου επέτυχε να φθάσει τη μοναστική ζωή σε υψηλό βαθμό τελειότητας. Η μεταρρύθμιση που απέληξε στο μοναστικό τυπικό του Αγίου Αθανασίου έγινε αποδεκτή ως πρότυπο. Οι οπαδοί του αυστηρού μοναστικού βίου με επικεφαλής τον Παύλο τον Ξηροποταμίτη αντέδρασαν στις καινοτομίες του Αθανασίου και ζήτησαν παρέμβαση του αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή.

Τη σύγκρουση των δύο αντιθέτων ρευμάτων ρύθμισε ο πρώτος Καταστατικός Χάρτης του Αγίου Όρους, που συνέταξε ο Αθανάσιος και επικύρωσε με την υπογραφή του ο Τσιμισκής. Είναι ο λεγόμενος «Τράγος» (δηλαδή περγαμηνή από δέρμα τράγου), που φυλάσσεται στις Καρυές και αποτελεί το σημαντικότερο κειμήλιο της Αθωνικής Πολιτείας. Με τη βοήθεια της αυτοκρατορικής αρχής του Ιωάννη Τσιμισκή (969 - 976) οι αντιθέσεις μεταξύ των μοναχών τέθηκαν κατά μέρος και η κοινοβιακή ή κοινοτική ζωή διαδόθηκε στους ερημίτες που ζούσαν διασκορπισμένοι στις κοιλάδες και τα δάση.

Ο Αθανάσιος έγινε γενικός αββάς ή Πρώτος των πενήντα οκτώ μοναστικών κοινοτήτων του Όρους και δίκαια χαρακτηρίστηκε ως ο κύριος ιδρυτής του "κοινοβιακού μοναχισμού" του Αγίου Όρους. Από αυτήν την περίοδο χρονολογούνται οι Μονές των Ιβήρων, Βατοπεδίου, Εσφιγμένου και Ζυγού.

 Βυζαντινή περίοδος ακμής 
Τη βυζαντινή περίοδο και με σιγίλιο του Βασιλείου Α΄ το 883 παραχωρήθηκε το προνόμιο, μαζί με άλλα, της διοικητικής αυτοδιοίκησηςΓιάννος Λεωνίδας, σελ. 7 και ο Λέων ΣΤ΄ αναγνώρισε την ανεξαρτησία του όρους το 908.

Με τη βοήθεια του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, το 1046, ο Κωνσταντίνος ο Μονομάχος (1042 – 1054) ρύθμισε την εσωτερική διοίκηση των μοναστηριών, τη διαχείριση των ακινήτων τους και την εμπορική δραστηριότητά τους. Από το αυτοκρατορικό έγγραφο (Δεύτερο Τυπικόν) που εξέδωσε, απαγορεύεται η είσοδος γυναικών στη χερσόνησο, απαγόρευση τόσο αυστηρή, ώστε από τότε ακόμη και ο Τούρκος αγάς ή ο ανώτερος υπάλληλος, που κατοικούσαν στις Καρυές, δεν έπαιρναν μαζί τους το χαρέμι τους.

Γύρω στο 1100 η Μεγίστη Λαύρα είχε 800 μοναχούς και σε όλο τον Άθωνα υπήρχαν 180 μοναστήρια. Αυτή την περίοδο μπήκε σε γενική χρήση ο όρος «Άγιον Όρος». Ο Αλέξιος Κομνηνός απάλλαξε τα μοναστήρια από τη φορολογία και τα τοποθέτησε κάτω από την άμεση προστασία του. Για τη χειροτονία των ιερέων και των διακόνων τους εξαρτήθηκαν από τον γειτονικό επίσκοπο Ιερισσού.
Τον 11ο αιώνα ιδρύεται η Μονή Κουτλουμουσίου από τον μοναχό Κάλλιστο, ο οποίος προερχόταν από την αυλή του Κουτλουμούς, γενάρχου της ομώνυμης Μικρασιατικής δυναστείας Σελτζουκιδών με έδρα το Ικόνιο της Μικράς Ασίας. Πρώτος ευεργέτης ήταν ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α' Κομνηνός, ο οποίος εκτίμησε την ευσέβεια του Κάλλιστου και ενίσχυσε τη Μονή.

Τον 12ο αιώνα οι Σλάβοι επεδίωξαν να γίνουν αποδεκτοί στις νέες μονές και σε λίγο οι πρίγκιπές τους στη βαλκανική χερσόνησο ίδρυσαν ανεξάρτητα «καθίσματα» για τους Σλάβους μοναχούς. Κατ' αυτό τον τρόπο προέκυψαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Αλεξίου Α' (1081 - 1118) τα καθαρά σλαβικά μοναστήρια του Χιλανδαρίου και του Ζωγράφου. Οι βυζαντινοί αυτοκράτορες δεν έπαψαν ποτέ να φανερώνουν το ενδιαφέρον τους για τη μικρή μοναστική πολιτεία και ωφελήθηκαν ακόμη και πολιτικά από την καθολική εκτίμηση που η θρησκευτική αδελφότητα απολάμβανε σε όλο τον Χριστιανικό κόσμο.

Το Άγιον Όρος και η κοινωνικοοικονομική κατάστασή του
Οι συνεχείς δωρεές, οι κρατικές επιχορηγήσεις και τα έσοδά τους συνέβαλαν στην απόκτηση εδαφικών εκτάσεων στην κεντρική και την υπόλοιπη Μακεδονία. Με το σύστημα των εκμισθώσεων οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις γης καλλιεργούνταν από παροίκους-ελεύθερους καλλιεργητές. Η ανάπτυξη όμως ιδιοκτησίας «προσέδωσε σ' αυτές χαρακτηριστικά γνωρίσματα μεγαλοϊδιοκτητών δηλαδή απληστία και τάση αυξήσεως της περιουσίας τους σε βάρος ασθενέστερων».Ιωάννης Καραγιαννόπουλος, «Το Άγιον Όρος και η κοινωνικο-οικονομική κατάσταση της Μακεδονίας», στο: συλλογικό ΄΄Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού΄΄, Εκδοτική Αθηνών, 1992, σελ.331 Σημαντικές ήταν οι κτήσεις των μονών της Λαύρας, του Χιλανδαρίου, Εσφιγμένου, Ξηροποτάμου, Αγίου Παύλου, Ιβήρων, Κουτλουμουσίου, Ξενοφώντος, Διονυσίου. Έτσι εκτός από υπολογίσιμη οικονομική δύναμη μεταβαλλόταν και σε υπολογίσιμη κοινωνική: τα πολυάριθμα άτομα-εκμισθωτές που χρησιμοποιούνταν για την καλλιέργεια των κτημάτων τους ήταν σε κατάσταση εξάρτησης από αυτές και επομένως έστω και έμμεσα κοινωνικοποιούνταν η μεγάλη αθωνική μοναστική περιουσία.Ιωάννης Καραγιαννόπουλος, «Το Άγιον Όρος και η κοινωνικο-οικονομική κατάσταση της Μακεδονίας», στο: συλλογικό ΄΄Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού΄΄, Εκδοτική Αθηνών, 1992, σελ.332

 Λατινική κυριαρχία 
Έναν αιώνα αργότερα, μετά την πρώτη Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1204), οι Λατίνοι Σταυροφόροι βασάνισαν, έκαψαν, έπνιξαν αλλά και κρέμασαν τους μοναχούς και προέβησαν σε καταστροφές των Μονών. Οι μοναχοί απευθύνθηκαν στον Πάπα Ιννοκέντιο Γ’, ο οποίος τους πήρε υπό την προστασία του και στις επιστολές του (ΧΙΙΙ, 40 XVI, 168) αποτίει φόρο τιμής στις μοναστικές αρετές τους. Εντούτοις, με την αποκατάσταση της βυζαντινής πολιτικής κυριαρχίας οι μοναχοί επέστρεψαν (1313) στην κανονική εξάρτησή τους από το Οικουμενικό Πατριαρχείο.

 Ο 14ος αιώνας 
Τον 14ο αιώνα η Καταλανική Εταιρεία επέδραμε εναντίον του Άθωνα για δύο έτη (1307 – 1309), καταστρέφοντας ριζικά πολλά μοναστήρια, λεηλατώντας τους θησαυρούς τους και τρομοκρατώντας τους μοναχούς. Από τα 300 μοναστήρια που υπήρχαν στην αρχή του 14ου αιώνα, μόνο 35 αφέθηκαν.

Στα μέσα του αιώνα η Μακεδονία περιήλθε στα χέρια του Σέρβου ηγεμόνα Στεφάνου Δουσάν, ο οποίος επισκέφτηκε τη χερσόνησο και έδωσε σε πολλά από τα μοναστήρια την οικονομική ενίσχυσή του. Κατά τον δέκατο τέταρτο αιώνα παρατηρούνται και οι μεγάλες ησυχαστικές έριδες, με κύριους πρωταγωνιστές τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, Αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης και τον Βαρλαάμ τον Καλαβρό, οι οποίες έφεραν αναταραχή στη μοναστική πολιτεία.

 Ησυχαστικές έριδες 
Οι μοναχοί του Αγίου Όρους είχαν αποδεχτεί τον Ησυχασμό. Σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Σιναΐτη, ιδρυτή του ησυχαστικού κινήματος, οι μοναχοί θα μπορούσαν να δουν το «άκτιστο φως» του Θεού, το φως που έλαμψε στη Μεταμόρφωσή του Ιησού στο όρος Θαβώρ, εάν ήταν ενάρετοι και αφιερωμένοι αποκλειστικά στην προσευχή. Η πρακτική των ησυχαστών ήταν να επαναλαμβάνουν συνεχώς την επίκληση, τη λεγόμενη ευχή, «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ Θεού, ελέησόν με τον αμαρτωλόν».

Το ζήτημα του Ησυχασμού διαίρεσε τη βυζαντινή κοινωνία. Μερικοί τον αγκάλιασαν με θέρμη ενώ άλλοι τον απέρριψαν βίαια, κυρίως λόγω των υπερβολών μερικών φανατικών. Ο Ησυχασμός υποστηρίχθηκε επίσης από τους βυζαντινούς αριστοκράτες και επικράτησε τελικά σε τρεις Συνόδους (1341, 1347, 1351).

Οι προσπάθειες που έγιναν από τον Βαρλαάμ και τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Γ’ για να καταπολεμήσουν την κίνηση των Ησυχαστών και να περιορίσουν τη διάδοσή της ήταν ανεπιτυχείς. Τελικά μετά από τις αποφάσεις των Συνόδων που συνεκλήθησαν για αυτό το θέμα κατέπαυσαν οι ταραχές.Ιωάννης Μάγεντορφ, «Άθως-θεολογία»,Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.1(1962),στ.930-933

 Παλαιολόγεια περίοδος 
Αργότερα, οι αυτοκράτορες Παλαιολόγοι στην Κωνσταντινούπολη και οι Σλάβοι πρίγκιπες και ηγεμόνες της βαλκανικής χερσονήσου συνέχισαν να εμπλουτίζουν τα μοναστήρια του Άθωνα, τα οποία έλαβαν το μεγαλύτερο μέρος του υλικού πλούτου τους κατά τη διάρκεια της παλαιολόγειας περιόδου.

Αυτή η περίοδος χαρακτηρίστηκε επίσης από τις προσπάθειες της Μονής των Καρυών να εξασφαλίσει υπεροχή έναντι των άλλων μοναστηριών, τον τελικό αποκλεισμό του επισκόπου Ιερισσού από τη χερσόνησο, τις επιθέσεις από πειρατές όλων των ειδών, και την ίδρυση διάφορων νέων μοναστηριών: Σιμωνόπετρας, Κωνσταμονίτου, Αγίου Παύλου και Διονυσίου.

 Οθωμανική κυριαρχία 
Όταν το 1430 οι Οθωμανοί κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη, οι μοναχοί προσέφεραν την υποταγή τους στον σουλτάνο Μουράτ Β΄, ο οποίος τους αναγνώρισε τα προηγούμενα αυτοκρατορικά προνόμια:
αναγνώριζε το επί Μεχμέτ Α' παλαιότερο καθεστώς νομής (tasarruf) των βακουφίων (vakf) και των μουλκιών (mulk) τους.
απαγόρευε στους μουσουλμάνους ή χριστιανούς να εισέρχονται στη χερσόνησο του Αγίου όρους και στα βακούφια των μοναστηριών έξω από αυτήν.
διέταζε την ελεύθερη διακίνηση των προϊόντων των μετοχίων τους με πλοία προς το Άγιο Όρος
αναγνώριζε τα ισχύοντα παλαιότερα και για τις περιουσίες τους (χωριά, αμπέλια, κήποι, πρόβατα) στην ύπαιθρο της Θεσσαλονίκης και των Σερρών, ανανεώνοντας το καθεστώς φορολογικής ατέλειας που είχαν στα χρόνια του παππού του, του Βαγιαζήτ Α': διέταζε τους καδήδες και τους σουμπασήδες αυτών των βιλαετίων να μην εισπράττουν τίποτε από τις μοναστηριακές περιουσίες και να μην εισέρχονται σε αυτές οι εισπράκτορες του χαρατσίου.
επιβεβαίωσε την απαλλαγή των μοναχών από τους έκτακτους φόρους.
Όμως το 1432-1433 οι μοναστηριακές περιουσίες σε Θεσσαλονίκη και Σέρρες υποχρεώθηκαν να καταβάλουν σε χάσια, ζιαμέτια,τιμάρια,μούλκια και βακούφια φόρους.Ηλίας Κολοβός, «Το Άγιον Όρος και η συγκρότηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», Πανεπιστήμιο Κρήτης-τμ. Ιστορίας και Αρχαιολογίας, 1453 Η άλωση της Κωνσταντινούπολης και η μετάβαση από τους μεσαιωνικούς στους νεώτερους χρόνους, επιστημ. επιμ. Τόνια Κιουσοπούλου, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2005, σελ.113-114 Με μπεράττι του 1485 ο Βαγιαζήτ Β΄ ανανέωσε τα παλαιότερα μπεράτια του Μουράτ Β΄ και του Μεχμέτ Β΄ και σύμφωνα με αυτό,
 διατηρούσαν τη νομή των εκκλησιών, των σπιτιών των αμπελιών, των μύλων και των χωραφιών τους στις επαρχίες των Σερρών και της Θεσσαλονίκης. 
Κανείς δεν μπορούσε να τους αφαιρέσει τις περιουσίες τους. 
Επίσης οι αξιωματούχοι όφειλαν να μην παραβιάζουν το σουλτανικό και εθιμικό δίκαιο.Ηλίας Κολοβός, «Το Άγιον Όρος και η συγκρότηση της Οθωμανικής Αυοκρατορίας», Πανεπιστήμιο Κρήτης-τμ. Ιστορίας και Αρχαιολογίας, 1453 Η άλωση της Κωνσταντινούπολης και η μετάβαση από τους μεσαιωνικούς στους νεώτερους χρόνους, επιστημ. επιμ. Τόνια Κιουσοπούλου, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2005, σελ.114-115

Υπήρξε περίοδος ακμής έως τον 16ο αιώνα, οπότε η οικονομική θέση των μοναστηριών χειροτέρεψε λόγω των δυσβάστακτων φόρων που επιβλήθηκαν από τους Οθωμανούς. Οι μοναχοί δεν μπορούσαν να κατοικήσουν πλέον εκεί και το Όρος σχεδόν εγκαταλείφθηκε. Επέζησε μόνο χάρη στην ενίσχυση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το οποίο πρόσφερε υλική και ηθική υποστήριξη. Κάποια οικονομική ενίσχυση δόθηκε από τους κυβερνήτες των χωρών του Βορρά, ιδιαίτερα τις ηγεμονίες της Μολδαβίας και της Βλαχίας αλλά και από τους απλούς ορθοδόξους.Νίκος Σβορώνος, Το Άγιον Όρος, στο: συλλογικό ΄΄Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού΄΄, Εκδοτική Αθηνών, 1992, σελ.370-371

 Αθωνιάδα Ακαδημία 

Τα μοναστήρια βρίσκονταν σε άθλια οικονομική κατάσταση τον 18ο αιώνα. Αλλά παρά την ένδειά τους, μια κίνηση προέκυψε για τη διάδοση της ελληνικής παιδείας στην περιοχή του Άθωνα. Στα μέσα του 18ου αιώνα, η Αθωνιάδα ΑκαδημίαΚωνσταντίνου Μικραγιαννανίτης, Αρχιμ. Νικηφόρος (Γεώργιος), Η Αθωνιάδα ακαδημία κατά τη δεύτερη περίοδο από το 1824 ως το 1940, Διδακτορική Διατριβή, Θεολογική Σχολή Α.Π.Θ. 1997   ιδρύθηκε σε ένα κτήριο κοντά στη Μονή του Βατοπεδίου. Σκοπός της ήταν οι σπουδαστές να διδάσκονται θεολογία, φιλοσοφία και λογική. Τα πρώτα έτη, όταν ο διαφωτιστής κληρικός Ευγένιος Βούλγαρης ήταν διευθυντής, η Ακαδημία προσέλκυσε μεγάλο αριθμό σπουδαστών και απέκτησε ιδιαίτερη φήμη. Αλλά όταν ο Βούλγαρης παραιτήθηκε, περιήλθε σε μαρασμό και έκλεισε το 1799. Επανιδρύθηκε τέλη του 18ου αιώνα και έκτοτε λειτουργεί κανονικά. Παλαιότερα διέθετε: 
 Δημοτική Εκπαίδευση
 Γυμνασιακή Εκπαίδευση
 Λυκειακή Εκπαίδευση
 Μεταλυκειακή Εκπαίδευση
Σήμερα Διαθέτει:
 Γυμνασιακή Εκπαίδευση
 Λυκειακή Εκπαίδευση

 Η Επανάσταση στη Χαλκιδική 
Με την έναρξη της Επανάστασης του 1821 το Άγιο Όρος λειτούργησε ως άσυλο όπου κατέφυγαν πολλές οικογένειες, ενώ οι Μονές συνέδραμαν τον αγώνα με χρήματα, τρόφιμα και πολεμοφόδια. Περίπου 800 μοναχοί οπλίστηκαν και υπό τον Στρατηγό Εμμανουήλ Παπά, μαζί και με κοσμικούς στρατιωτικούς, προσέβαλαν διάφορες θέσεις Τούρκων στη Θεσσαλονίκη και την Κασσάνδρα. Στις περιοχές εκείνες είχαν συγκεντρωθεί περί τις 50.000 Οθωμανών, εκ των οποίων σκοτώθηκαν πάνω από 20.000 από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο του 1821. Όμως η Επανάσταση στην περιοχή κατεστάλη και πάνω από 40.000 Έλληνες σφαγιάσθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν.Φραντζής Αμβρόσιος, Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος, τομ. Γ', κεφ. 2. Τότε ακολούθησε μία από τις μεγαλύτερες καταστροφές στην ιστορία του Άθωνα. Τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις σφαγίασαν μοναχούς, καθώς επίσης και τα γυναικόπαιδα που είχαν βρει εκεί καταφύγιο, κατέστρεψαν το τυπογραφείο των Μονών, λεηλάτησαν όσους θησαυρούς μπόρεσαν να βρουν και χρησιμοποίησαν ανεκτίμητα χειρόγραφα για να κατασκευάσουν φυσίγγια.Κωνσταντίνος Παπουλίδης, «Άγιον Όρος: όταν έσπασε το άβατο», Το άγνωστο 21, Ε' Ιστορικά, τ/χ.23, (23 Μαρτίου 2000), σελ.26-29Ιωάννης Μαμαλάκης, «Τα μαρτύρια των Αγιορειτών επί Μεχμέτ Εμίν Αβδουλάχ Πασά» Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τομ.17(1963-1964), σελ.39-153

 Ένταξη στο ελληνικό κράτος 

Το αυτόνομο καθεστώς του Αγίου Όρους αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά διεθνώς πριν την αναγνώριση της κυριαρχίας του ελληνικού κράτους στη Χαλκιδική, με τη Συνθήκη του Βερολίνου του 1878. Αυτή η συνθήκη προέβλεπε ότι "οι μοναχοί του Αγίου Όρους, ανεξάρτητα από τη χώρα καταγωγής τους, διατηρούν τις κτήσεις και τα πρότερα πλεονεκτήματά τους και χωρίς καμία εξαίρεση απολαύουν απόλυτη ισότητα δικαιωμάτων και πλεονεκτημάτων". Στα τέλη του 19ου αιώνα, βάσει εγγράφου εβρισκόμενου στα Γενικά Αρχεία του Κράτους με τίτλο Κατάστασιν των Μονών του Αγίου Όρους ο συνολικός αριθμός των μοναχών ανερχόταν σε 4.046 και διέμεναν 1465 λαϊκοί.Κωνσταντίνος Διαμαντής, «Μια στατιστική των μονών του Αγίου Όρους του τέλους του 19ου αιώνος», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τομ.17(1963-1964), σελ.154-172
Το Άγιο Όρος απελευθερώθηκε από το Ελληνικό Βασιλικό Ναυτικό κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Συγκεκριμένα στις 2 Νοεμβρίου 1912 κατέπλευσαν και αγκυροβόλησαν στον όρμο της Δάφνης η ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου, το Θ/Κ «Αβέρωφ», με το αντιτορπιλικό «Θύελλα» και τα ανιχνευτικά «Ιέραξ» και «Πάνθηρ» υπό τις χαρμόσυνες κωδωνοκρουσίες εκατοντάδων καμπανών των Ιερών Μονών που αντελήφθησαν την προσόρμιση του ελληνικού στόλου. Αποβιβάσθηκε άγημα, ο επικεφαλής του οποίου αξιωματικός «εν ονόματι του Βασιλέως των Ελλήνων», επικύρωσε την αποβατική ενέργεια χαρακτηρίζοντας τον καϊμακάμη, τους υπαλλήλους και την εκεί μικρή οθωμανική δύναμη ως αιχμαλώτους πολέμου "άνευ πολεμικής τινός ενέργειας", οπότε και υψώθηκε η ελληνική σημαία.

Την επόμενη ημέρα, στις 3 Νοεμβρίου, συνήλθαν σε συνεδρίαση οι αντιπρόσωποι όλων των Μονών, πλην της Ρωσικής, και υπεγράφη στον κώδικα των πρακτικών της συνεδρίας πράξη, με την οποία διαπιστωνόταν η κατάλυση των οθωμανικών αρχών. Η επίσημη δε πράξη έγινε στις 5 Νοεμβρίου 1912. Εκείνη την περίοδο εννέα με δέκα χιλιάδες μοναχών κατοικούσαν εκεί.

Το ελληνικό κράτος κύρωσε με το Ν.Δ. 10/16 Σεπτεμβρίου 1926 τον Καταστατικό Χάρτη του Αγίου Όρους, ο οποίος άρχισε να ισχύει το 1927 μετά τη θέση σε ισχύ του νέου Συντάγματος, οπότε και για πρώτη φορά επισημοποιήθηκε η συνταγματική προστασία του καθεστώτος αυτοδιοίκησης του Αγίου Όρους. Όλες οι Ιερές Μονές, σκήτες και κελιά του Αγίου Όρους ακολουθούν εορτολογικά το παλαιό (Ιουλιανό) ημερολόγιο, επίσης σε όλη τη χερσόνησο του Άθωνα ισχύει η βυζαντινή ώρα και πνευματικά διατελούν υπό την άμεση διακόσια του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Γερμανική Κατοχή
Όταν εκδηλώθηκε ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος η μοναστική κοινότητα του Άθω δεν αδιαφόρησε. Μάλιστα οι νεώτεροι μοναχοί μετέβησαν στις Καρυές προκειμένου να λάβουν φύλλο πορείας για το μέτωπο. Όμως το Ελληνικό κράτος αρνήθηκε τη συμμετοχή εθελοντών στον πόλεμο ιδιαίτερα αν αυτοί ήταν κληρικοί ή μοναχοί. Επίσης οι μονές διέθεσαν τα υποζύγιά τους χωρίς αποζημίωση, ενώ διοργάνωσαν και εράνους σε είδη και χρήματα για τη βοήθεια του Ελληνικού στρατού. Σε όλη αυτήν την κινητοποίηση έμειναν ουδέτεροι οι Ρώσοι και οι Βούλγαροι μοναχοί.Χρήστος Καρδάρας, «Το Άγιον Όρος κατά τη γερμανική κατοχή (1941-1944) »,στο: Ελληνική Ιστορική Εταιρεία, ΙΣΤ’ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (26-28 Μαΐου 1995), Θεσσαλονίκη, 1996, σελ.532 Η προέλαση των γερμανικών στρατευμάτων στο ελληνικό έδαφος ανησύχησε τους μοναχούς: ο Διοικητής του Αγίου Όρους πρότεινε τη διαφυγή των χειρογράφων και των λοιπών κειμηλίων των μονών καθώς και τη φυγάδευση όσων μοναχών είχαν αναπτύξει αντιστασιακή δράση, εκτός Αγίου Όρους, στην Αθήνα ή τα νησιά του Αιγαίου. Τελικά πολλές μονές τα έκρυψαν τα κειμήλια σε κατακόμβες. Με την κατάληψη της Θεσσαλονίκης οι πολιτικές και αστυνομικές αρχές του Άθω περιήλθαν σε κατάσταση πανικού. Στις Καρυές συνήλθε η Ιερά Κοινότητα και συγκρότησε πολιτοφυλακή από μοναχούς και λαϊκούς. Παράλληλα ελήφθησαν μέτρα ανακουφιστικά των Ελλήνων στρατιωτών που έφθαναν στη χερσόνησο του Άθω και βοηθήθηκαν να διαπεραιωθούν στα νησιά του Αιγαίου.
Αρχικά οι Γερμανοί έφθαναν στο Άγιον Όρος κατά πολύ μικρές ομάδες στη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας του Απριλίου του 1941. Η επίσημη απόβαση έγινε στη Μονή Βατοπεδίου μια εβδομάδα αργότερα από τον Περιφερειακό Φρούραρχο Λαγκαδά με τη συνοδεία ενός ταγματάρχη κι ένοπλου αποσπάσματος. Την επόμενη ημέρα μετέβησαν στις Καρυές. Τα μέλη της Ιεράς Κοινότητας ζήτησαν να προστατευθεί το Άγιον Όρος από μια πιθανή Βουλγαρική κατάληψη, ενώ ο Γερμανός ταγματάρχης τους διεμήνυσε εμπιστευτικά να αποστείλουν σχετική επιστολή προς τον Χίτλερ προκειμένου να διασφαλίσει το καθεστώς αυτό.

Η επιστολή στον Αδόλφο Χίτλερ
Πράγματι στις 26 Απριλίου 1941, η Ιερά Κοινότητα συνήλθε δύο φορές και συνέταξε επιστολή η οποία εστάλη διά του Περιφερειακού Φρούραρχου Λαγκαδά και με την οποία «την διατήρησιν του καθεστώτος τούτου της αυτονόμου μοναχικής πολιτείας, ικανοποιούντος πλήρως άπαντας τους εν Αγίω Όρει ενασκουμένους, ανεξαρτήτως εθνικότητος μοναχούς […] παρακαλούμεν και ικετεύομεν θερμώς την Υμετέραν Εξοχότητα, όπως αναλάβη υπό την υψηλήν προστασίαν και κηδεμονίαν Αυτής.»Χρήστος Καρδάρας, «Το Άγιον Όρος κατά τη γερμανική κατοχή (1941-1944)», στο: Ελληνική Ιστορική Εταιρεία, ΙΣΤ’ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (26-28 Μαΐου 1995), Θεσσαλονίκη, 1996, σελ.544, όλη η επιστολή στις σελίδες 544-545 Οι Ρώσοι και οι Βούλγαροι αρνήθηκαν αρχικά να την υπογράψουν, όταν όμως διαπίστωσαν ότι αυτή θα αποστελλόταν και χωρίς τη δική τους υπογραφή, τη συνυπέγραψαν. Οι Γερμανικές αρχές ανταποκρίθηκαν άμεσα και στις 3 και 4 Μαΐου δημοσιεύθηκε στις εφημερίδες της Θεσσαλονίκης ανακοινωθέν της Γερμανικής Διοίκησης Θεσσαλονίκης Αιγαίου ότι ετίθετο υπό Γερμανική προστασία το Άγιον όρος.

Η στάση των Γερμανών
Ούτε Γερμανικό φρουραρχείο λειτούργησε ούτε στάθμευε μόνιμα στρατιωτικό απόσπασμα στο Άγιον Όρος. Υπαγόταν στο περιφερειακό φρουραρχείο Λαγκαδά. Λόγω καταγγελιών βουλγάρων μοναχών, ό,τι κρύβονταν πολεμικό υλικό ή αντάρτες ή άγγλοι ή πως τροφοδοτούνταν αγγλικά υποβρύχια από τις μονές, έφτασαν ορισμένες φορές για ανακρίσεις και έρευνες Γερμανοί στην περιοχή.
Επίσης οι Γερμανοί απέτρεψαν απόπειρα των Βουλγάρων να φτάσουν τον Μάιο του 1941 στον Άθω, κατορθώνοντας να πάνε μέχρι την Ιερισσό απ' όπου και διώχθηκαν από τους Γερμανούς.Χρήστος Καρδάρας, «Το Άγιον Όρος κατά τη γερμανική κατοχή (1941-1944) »,στο: Ελληνική Ιστορική Εταιρεία, ΙΣΤ’ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (26-28 Μαΐου 1995), Θεσσαλονίκη, 1996, σελ.535-536

Η άφιξη Γερμανών επιστημόνων
Τον Ιούνιο του 1941 φθάνει στον Άθω μικτή αποστολή από γερμανούς αξιωματικούς και επιστήμονες επικεφαλής της οποίας ήταν ο Γερμανός βυζαντινολόγος Φραντζ Ντόλγκερ – παλιός γνώριμος των μοναχών του Αγίου όρους από παλιότερες εκεί επισκέψεις – του πανεπιστημίου του Μονάχου, με σκοπό τη μελέτη και φωτογράφηση εγγράφων και χειρογράφων που βρίσκονταν στις βιβλιοθήκες του Αγίου όρους. Οι μοναχοί προετοιμάστηκαν με συστατικές επιστολές που τους απέστειλαν οι Τσολάκογλου, Λογοθετόπουλος, Γεννάδειος Θεσσαλονίκης και άλλοι. Στην πραγματικότητα η αποστολή αυτή είχε οργανωθεί από την Ειδική Ομάδα Reichsleiter Rosenberg. Η ομάδα έφτασε στις 15 Ιουνίου του 1941 και πραγματοποίησε στη διάρκεια της επίσκεψής της 1900 φωτογραφικές λήψεις χειρογράφων, μικρογραφιών, εικόνων και άλλων κειμηλίων. Η επίσκεψη αυτή δεν άφησε αδιάφορη την κυβέρνηση και ο Τσολάκογλου με απόρρητο έγγραφό του εφιστούσε την προσοχή στον Γενικό Διοικητή Μακεδονίας για τη διαφύλαξη των αγιορείτικων θησαυρών. Το φθινόπωρο του 1943 η Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg αποπειράθηκε να κλέψει τους θησαυρούς – πιθανώς ερήμην του Φραντζ Ντόλγκερ – κάτι που στο τέλος αποτράπηκε, άγνωστο από ποιούς.Δημήτριος Τσάμης, «Η απόπειρα απαγωγής των θησαυρών του Αγίου Όρους από τους Γερμανούς το 1943 », Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης-Διακονία-Αφιέρωμα στη μνήμη Βασίλειου Στογιάννου, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 677-683.

Η κατάσταση των μοναχών κατά τη Γερμανική κατοχή
Η μοναστική κοινότητα του Αγίου όρους αριθμούσε περί τους 3.855 μοναχούς τον Σεπτέμβριο του 1942: 2812 Έλληνες και 1043 αλλοεθνείς, δηλαδή 712 Ρώσοι, 150 Ρουμάνοι, 108 Βούλγαροι και 73 Σέρβοι. Αντιμετώπιζε προβλήματα επισιτισμού, κάτι που εκμεταλλευόταν η Βουλγαρική προπαγάνδα που παρείχε τρόφιμα και επεδίωκε τον προσεταιρισμό τους. Με παρέμβαση του ελληνικού Υπουργείου των Εσωτερικών της Κατοχικής Κυβέρνησης προς το Υπουργείο Επισιτισμού εστάλησαν τρόφιμα (115 τόνοι σιτάρι σε δύο φάσεις).Χρήστος Καρδάρας, «Το Άγιον Όρος κατά τη γερμανική κατοχή (1941-1944) »,στο: Ελληνική Ιστορική Εταιρεία, ΙΣΤ’ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (26-28 Μαΐου 1995), Θεσσαλονίκη, 1996, σελ.537

Η στάση των αλλοεθνών μοναχών
Οι Βούλγαροι μοναχοί ενισχύθηκαν οικονομικά από το Βουλγαρικό κράτος, ενώ η μονή τους, η Ζωγράφου, έσπευσε να υψώσει Βουλγαρική σημαία και προπαγάνδιζε υπέρ των Βουλγαρικών θέσεων προβαίνοντας στις πιο κάτω ενέργειες: διανομή βουλγαρικών αλφαβηταρίων στους Έλληνες εργάτες που δούλευαν στη μονή, απόμακρυνσή τους στη συνέχεια και πρόσκληση βουλγαρόφωνων από τη Φλώρινα για να εργαστούν στη μονή, συνεργασία με Βουλγαρική Λέσχη Θεσσαλονίκης, διανομή τροφίμων σε άλλους μοναχούς με σκοπό τον προσεταιρισμό τους, επαφές με Βούλγαρους ανώτατους αξιωματικούς στη Θεσσαλονίκη. Το ζήτημα της δράσης των Βουλγάρων πρακτόρων προκάλεσε περιπλοκές στις σχέσεις μεταξύ του πολιτικού διοικητή Κορφιατάκη και του Διοικητή της χωροφυλακής Πάλμου, καθώς ο πρώτος ζητούσε να μην ανανεώνονται οι άδειες εισόδου σε ύποπτα άτομα και να απομακρυνθούν άλλα και ο δεύτερος έκρινε πως αν εφαρμοζόταν ένα τέτοιο μέτρο θα έπληττε και άσχετα με τη βουλγαρική προπαγάνδα άτομα. Η Ιερά Σύναξη του αγίου όρους διαφώνησε κι αυτή διότι ήταν δική της αρμοδιότητα η απέλαση προσώπων ενώ αν απομακρυνόταν κάποιος Βούλγαρος θα θεωρείτο ως απόπειρα καταδίωξής τους. Τελικά ο Πάλμος καταγγέλθηκε για ολιγωρία και απομακρύνθηκε. Βούλγαροι και Ρώσοι μοναχοί ήθελαν τη διεθνοποίηση του Αγίου Όρους και την με κάθε τρόπο απαλλαγή από την Ελληνική διοίκηση. Την πρόταση αυτή συνυπέβαλαν Ρώσοι και Βούλγαροι στη Σόφια τον Μάιο του 1941 και το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς στην Ιερά Σύναξη του Αγίου όρους η οποία και απορρίφθηκε χωρίς να βρει σύμμαχους τους Σέρβους μοναχούς.Χρήστος Καρδάρας, «Το Άγιον Όρος κατά τη γερμανική κατοχή (1941-1944) »,στο: Ελληνική Ιστορική Εταιρεία, ΙΣΤ’ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (26-28 Μαΐου 1995), Θεσσαλονίκη, 1996, σελ.537-542

Ο εορτασμός των 1.000 ετών
Το 1963 το Άγιο Όρος γιόρτασε τα χίλια έτη της ως μοναστική πολιτεία καθώς συμπληρώθηκαν 1.000 χρόνια από την ίδρυση της Μεγίστης Λαύρας το 963.

Στις 17 Απριλίου του 1963 το πολεμικό σκάφος Ασπίς μετέφερε από το Πρωτάτο του Αγίου Όρους στον Πειραιά την ιστορική εικόνα της Παναγίας με το βρέφος, γνωστή ως Άξιον Εστί. Η εικόνα το βράδυ της ιδίας ημέρας έφτασε εν πομπή στη Μητρόπολη των Αθηνών, όπου εκτέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα. Ήταν το προοίμιο των εορτασμών για τη χιλιετηρίδα του Αγίου Όρους.Σε προσφώνησή του κατά την τελετή στη Μητρόπολη ο δήμαρχος Αθηναίων Άγγελος Τσουκαλάς τόνισε ότι "συμβολισμόν βαθύτατον περικλείει η παρουσία της σεπτής εικόνας διότι ο κόσμος διέρχεται σήμερον δραματικάς στιγμάς και σείονται τα θεμέλια των κοινωνιών υπό τα πλήγματα της ανηθικότητος και του μίσους".

Στις 19 Ιουνίου έφτασε με τρένο στην Αλεξανδρούπολη ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας, όπου έγινε δεκτός με μεγάλες τιμές. Τις επόμενες ημέρες έφτασαν στον Πειραιά αντιπροσωπείες και άλλων Εκκλησιών όπως της κοπτικής και κατευθύνθηκαν ατμοπλοϊκώς στον Άθω. Πρώτη φορά έπειτα από πολλούς αιώνες συναντήθηκε Οικουμενικός Πατριάρχης με τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων και Πατριάρχες βαλκανικών χωρών, όπως ο Βουλγαρίας, Κύριλλος και ο Σερβίας, Γερμανός.Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας σε ομιλία του στον ιερό ναό του Πρωτάτου τόνισε: "Εορτάζομεν την πρώτην χρυσήν χιλιετηρίδα του αγιορειτικού μοναχισμού. Οι κατοικούντες σήμερον εις το Άγιον Όρος είναι οι συνεχισταί της γνησίας ορθοδόξου θρησκευτικής ζωής". Και πρόσθεσε ότι το Άγιον Όρος είναι "η κιβωτός του ακραιφνούς ορθοδόξου μοναχικού βίου και εάν οι άνθρωποι έδιδον μείζονα προσοχήν εις το σιωπηλόν μήνυμα του μοναχικού βίου, θα έζων εν ειρήνη". Η 24η Ιουνίου ήταν η τελευταία ημέρα της βασιλικής παρουσίας στον Άθω. Ο Παύλος και ο Κωνσταντίνος μαζί με τον Οικουμενικό Πατριάρχη και λοιπούς ιεράρχες έφτασαν στη Μονή Μεγίστης Λαύρας, όπου έγιναν δεκτοί "με χαρμοσύνους και πλήρεις μελωδικότητος κωδωνοκρουσίας των δεκατριών κωδώνων της Ιεράς Μονής, τους οποίους χειρίζονται θαυμασίως οι ειδικοί κωδωνοκρούσται μοναχοί".Τα 1.000 χρόνια του Αγίου Όρους, Ιστορικό Λεύκωμα 1963, σελ. 90-95, Καθημερινή (1997)

Η σταθερή ανάκαμψη του μοναχισμού στο Άγιο Όρος, άρχισε από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, καθώς τον Ιούλιο του 1972, διαπιστώθηκε ότι το σύνολο των μοναχών του Αγίου Όρους ανερχόταν στους 1.146, αυξημένο σε σχέση με το 1971.Ρόμπερτ Ντρέιπερ, Κάλεσμα στο Άγιο Όρος στο Άγιον Όρος η μεγάλη κιβωτός, περιηγητικό λεύκωμα του NationalGeographic, Αθήνα 2009, σ. 24.

Αγιορείτικος τύπος
Μια πτυχή του αγιορείτικου μοναχισμού είναι και εκείνη της έκδοσης περιοδικών και δελτίων. Αυτά είναι τα εξής:Ιωάννης Χατζηφώτης, Η καθημερινή ζωή στο Άγιον Όρος, εκδ. Παπαδήμας, Αθήνα, 1999, σελ.501-516

Ο Άθως (πρωτοεκδόθηκε το 1919)
Αγιορείτικον Ημερολόγιον (πρωτοεκδόθηκε το 1927)
Δελτίον Αγιορείτικων χειρογράφων (πρωτοεκδόθηκε το 1932)
Αγιορείτικη Βιβλιοθήκη (1936, 1960 πανηγυρική έκδοση, 1965 τελευταίο τεύχος)
Άγιος Παύλος ο Ξηροποταμίτης (1950-1959)
Αθωνιάς (ένα μόνο τεύχος το 1957)
Ο Όσιος Γρηγόριος (1964-1968)
Επετηρίς της Αθωνιάδος Σχολής (ένα τεύχος μόνο το 1966)
Ο Άγιος Σίμων ο Μυροβλύτης (1970-1976)
Αθωνικοί Διάλογοι (1972-1980)
Επιστροφή προς τον Θεόν (1973-1976)
Ο Άγιος Γρηγόριος
Άγιος Αγαθάγγελος Εσφιγμενίτης
Αγιορείτικος επιτραπέζιος ημεροδείκτης (μόνο ένας τόμος το 1977)
Ο Αγιορείτης (1978)
Αγιορείτικον Εγκόλπιον Ημερολόγιον
Χιλανδάρι (1980)
Χιλανδαρινά φύλλα
Πρωτάτον (1982)
Αγιορείτικον Ημερολόγιον (1983)
Αγιορείτικη Μαρτυρία (1988)

 Νομικό καθεστώς και διοικητική οργάνωση 
Το Άγιο Όρος διέπεται από ένα ιδιότυπο νομικό καθεστώς που έγκειται σε ένα πλέγμα διατάξεων του Συντάγματος, διεθνών συνθηκών, του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του υπόλοιπου εσωτερικού δικαίου, με βασικότερο κανονιστικό κείμενο τον Καταστατικό Χάρτη του Αγίου Όρους, ο οποίος οργανώνει διοικητικά την περιοχή.

 Σύνταγμα 
Σύμφωνα με το άρθρο 105 του Συντάγματος της Ελλάδας, το Άγιο Όρος αποτελεί «αυτοδιοίκητο τμήμα του Ελληνικού Κράτους». Διοικητικά τελεί υπό την εποπτεία του Κράτους και πνευματικά υπό την ανώτατη εποπτεία του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, εξ ου και δεν επιτρέπεται η μνημόνευση άλλου Επισκόπου πλην του Οικουμενικού Πατριάρχη. Πάντως σύγχυση μπορεί να προκαλέσει ο τίτλος της Ιεράς Μητροπόλεως Ιερισσού, Αγίου Όρους και Αρδαμερίου της Εκκλησίας της Ελλάδος ως προς την πνευματική υπαγωγή της περιοχής, παρόλο που το Άγιο Όρος έχει αποσπαστεί από την εν λόγω Μητρόπολη και υπαχθεί στο Οικουμενικό Πατριαρχείο ήδη από το 1313.

 Ιδιοκτησιακό καθεστώς 
Από ιδιοκτησιακής άποψης το έδαφος της χερσονήσου του Άθω είναι αναπαλλοτρίωτο και κατανεμημένο μεταξύ των είκοσι Ιερών Μονών του (άρθρο 105 παρ. 2 εδ. α΄ Συντ.). Σε καθεμιά από τις είκοσι αυτές εδαφικές περιοχές υπάρχουν και άλλα μοναστικά ιδρύματα (σκήτες, κελιά, καλύβες, καθίσματα και ησυχαστήρια), τα οποία αποτελούν εξαρτήματα των μονών. Επιπλέον, και η εκτός Αγίου Όρους ακίνητη περιουσία των μονών είναι "απολύτως αναπαλλοτρίωτος ως πράγμα θείω δικαίω" (άρθρο 181 Κ.Χ.Α.Ο.). Παρόλα αυτά με νόμο (Ν. 1198/1981), ο οποίος καθορίζει και τις λεπτομέρειες, έχει επιτραπεί η εκποίηση ή η ανταλλαγή ακινήτων των μονών που βρίσκονται εκτός Αγίου Όρους, μόνον όμως για λόγους προφανούς ωφέλειάς τους, όπως όταν πρόκειται για απρόσοδα ακίνητα ή όταν με το τίμημα αντιμετωπίζεται σοβαρή ανάγκη της μονής.

 Ελληνική ιθαγένεια 
Σύμφωνα με το άρθρο 105 παρ. 1 εδ γ΄ του Συντάγματος «όλοι όσοι μονάζουν [στο Άγιο Όρος] αποκτούν την ελληνική ιθαγένεια μόλις προσληφθούν ως δόκιμοι ή μοναχοί, χωρίς άλλη διατύπωση». Σχετικά με την απώλεια της ελληνικής ιθαγένειας που αποκτήθηκε με αυτό τον τρόπο προβλέπει το άρθρο 17 παρ. 1 στ. γ΄ του Κώδικα της Ελληνικής Ιθαγένειας, όπως συμπληρώθηκε από το Ν. 3731/2008 (ΦΕΚ Α΄ 263/23.12.2008).Ν. 3731/2008 Ειδικότερα προβλέπεται ότι με απόφαση του Υπουργού Εσωτερικών, ύστερα από αιτιολογημένη σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου Ιθαγένειας, μπορεί να κηρυχθεί έκπτωτος της ελληνικής ιθαγένειας αλλοδαπός, ο οποίος απέκτησε αυτήν λόγω της ιδιότητάς του ως δοκίμου ή μοναχού στο Άγιο Όρος, εφόσον αποδεδειγμένα εγκατέλειψε τη μονή της εγκαταβίωσής του, καθώς και την Ιερά Κοινότητα του Αγίου Όρους.

 Απαγόρευση εγκαταβίωσης ετεροδόξων και σχισματικών 
Σύμφωνα με το άρθρο 105 παρ. 2 εδ. γ΄ «απαγορεύεται να εγκαταβιώνουν στο Άγιο Όρος ετερόδοξοι ή σχισματικοί». Ένα πρόβλημα το οποίο ακόμα δεν έχει επιλυθεί και σχετίζεται με την εν λόγω απαγόρευση είναι η παράνομη κατοχή των χώρων της Ιεράς Μονής Εσφιγμένου και των εξαρτημάτων της από τη σχισματική τέως μοναστική αδελφότητα ήδη από τη δεκαετία του 1970.Ιστοσελίδα Ιεράς Μονής Εσφιγμένου

 Διεθνείς συνθήκες 
Σε διεθνές επίπεδο το Ελληνικό Κράτος έχει αναλάβει δεσμεύσεις έναντι των μη ελληνικών μονών και εξαρτημάτων του Αγίου Όρους. Ειδικότερα, σύμφωνα με το άρθρο 13 της Συνθήκης περί προστασίας των εν Ελλάδι μειονοτήτων (Σέβρες, 10 Αυγούστου 1920), η οποία κυρώθηκε με το Νομοθετικό Διάταγμα της 29ης Σεπτεμβρίου 1923 "περί κυρώσεως της εν Σέβραις υπογραφείσης Συνθήκης περί προστασίας των εν Ελλάδι μειονοτήτων" (ΦΕΚ Α΄ 311/30.10.1923),Νομοθετικό Διάταγμα της 29ης Σεπτεμβρίου 1923 "περί κυρώσεως της εν Σέβραις υπογραφείσης Συνθήκης περί προστασίας των εν Ελλάδι μειονοτήτων" "η Ελλάς υποχρεούται να αναγνωρίση και διατηρήση τα εκ παραδόσεως δικαιώματα και τας ελευθερίας ων απολαύουσι αι μη ελληνικαί μοναστηριακαί κοινότητες του Αγίου Όρους κατά τας διατάξεις του άρθρου 62 της Βερολινείου Συνθήκης της 13 Ιουλίου 1878". Οι τελευταίες προέβλεπαν γενικότερα ότι η Υψηλή Πύλη αναλάμβανε να διατηρήσει την αρχή της θρησκευτικής ελευθερίας μεταξύ των υπηκόων της και ειδικότερα —για πρώτη φορά διεθνώς— ότι οι μοναχοί του Αγίου Όρους, ανεξάρτητα από τη χώρα καταγωγής τους, διατηρούσαν τις πρότερες κτήσεις και πλεονεκτήματά τους και απολάμβαναν, χωρίς καμία εξαίρεση, πλήρη ισότητα δικαιωμάτων και προνομίων.

 Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης 
Το έδαφος το Αγίου Όρους —ως υπαγόμενο στην κυριαρχία του Ελληνικού κράτους— αποτελεί έδαφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο οποίο ισχύει και εφαρμόζεται το δίκαιο της Ένωσης. Παρόλα αυτά έχουν προβλεφθεί αποκλίσεις σε σχέση με την εφαρμογή του στην περιοχή ήδη από την προσχώρηση της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες.

 Κατά την υπογραφή της Τελικής Πράξης της Συνδιάσκεψης των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και της Ελλάδας εν όψει της υπογραφής της Συνθήκης προσχώρησης της τελευταίας στις πρώτες στις 28 Μαΐου 1979 στην Αθήνα, τα κράτη μέλη και το Συμβούλιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων υιοθέτησαν κοινή δήλωση περί του Αγίου Όρους, η οποία προσαρτήθηκε στην εν λόγω Τελική Πράξη. Η κοινή δήλωση έχει ως εξής:
«Αναγνωρίζοντας ότι το ειδικό καθεστώς το οποίο έχει παραχωρηθεί στο Άγιο Όρος, όπως τούτο είναι εγγυημένο από το άρθρο 105 του Ελληνικού Συντάγματος, δικαιολογείται αποκλειστικά για λόγους πνευματικούς και θρησκευτικούς, η Κοινότης θα μεριμνήσει ώστε να ληφθούν υπ' όψη οι λόγοι αυτοί κατά την εφαρμογή και την περαιτέρω επεξεργασία των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου, ιδίως όσον αφορά τις τελωνειακές και φορολογικές απαλλαγές καθώς και το δικαίωμα εγκαταστάσεως.»

 Επιπλέον, κατά την υπογραφή της Τελικής Πράξης της Διακυβερνητικής Διάσκεψης που υιοθέτησε τη Συνθήκη του Άμστερνταμ στις 2 Οκτωβρίου 1997, υιοθετήθηκε δήλωση για το καθεστώς των εκκλησιών και των μη ομολογιακών ενώσεων, η οποία, μεταξύ άλλων, προβλέπει ότι "η Ευρωπαϊκή Ένωση σέβεται και δεν προδικάζει το σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο καθεστώς των εκκλησιών και των θρησκευτικών ενώσεων ή κοινοτήτων στα κράτη μέλη". Η Ελλάδα με τη σειρά της διατύπωσε την εξής δήλωση, την οποία και έλαβε υπ' όψη της η Διάσκεψη:
"Σχετικά με τη δήλωση για το καθεστώς των εκκλησιών και των μη ομολογιακών ενώσεων, η Ελλάδα υπενθυμίζει την κοινή δήλωση για το Άγιο Όρος που έχει προσαρτηθεί στην τελική πράξη της συνθήκης προσχώρησης της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες."

 Τέλος, κατά την υπογραφή της Συμφωνίας προσχώρησης της Ελλάδας στη ζώνη της Συμφωνίας του Σένγκεν (Συμφωνία του 1985 και Σύμβαση του 1990) στις 6 Νοεμβρίου 1992 στη Μαδρίτη, υιοθετήθηκε κοινή δήλωση σχετική με το Άγιον Όρος, η οποία έχει ως εξής:
"Αναγνωρίζοντας ότι το ειδικό καθεστώς του Αγίου Όρους, όπως το εγγυάται το άρθρο 105 του Ελληνικού Συντάγματος και ο Χάρτης του Αγίου Όρους, δικαιολογείται αποκλειστικά για πνευματικούς και θρησκευτικούς λόγους, τα συμβαλλόμενα μέρη θα φροντίσουν να λάβουν τούτο υπόψη τους κατά την εφαρμογή και την περαιτέρω επεξεργασία των διατάξεων της Συμφωνίας του 1985 και της Συμβάσεως του 1990."

Μετά τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης του Άμστερνταμ την 1 Μαΐου 1999 και την ενσωμάτωση του κεκτημένου του Σένγκεν στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η εν λόγω δήλωση λειτουργεί πλέον σε επίπεδο δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων στο έδαφός της.

Παράλληλα το έδαφος του Αγίου Όρους αποτελεί τελωνειακό έδαφος της Ένωσης, στο οποίο ισχύει και εφαρμόζεται ο Ενωσιακός (τέως Κοινοτικός) Τελωνειακός Κώδικας.Ενωσιακός Τελωνειακός Κώδικας Παρόλα αυτά, σύμφωνα με το άρθρο 6 της Οδηγίας 2006/112/ΕΚ του Συμβουλίου σχετικά με το κοινό σύστημα φόρου προστιθέμενης αξίαςΟδηγία 2006/112/ΕΚ του Συμβουλίου σχετικά με το κοινό σύστημα φόρου προστιθέμενης αξίας, αυτή η Οδηγία δεν εφαρμόζεται στο Άγιον Όρος λόγω του ιδιαίτερου φορολογικού καθεστώτος που ισχύει για αυτό. Σήμερα σε λειτουργία βρίσκεται μόνο το Τελωνείο (Α΄ τάξης) Δάφνης, καθώς το Τελωνείο (Β΄ τάξης) Όρμου Μονής Βατοπεδίου και τα Τοπικά Τελωνειακά Γραφεία Όρμου Μονής Ιβήρων και Όρμου Μονής Ζωγράφου έχουν καταργηθεί.

 Καταστατικός Χάρτης του Αγίου Όρους 
Παράλληλα προς το Σύνταγμα, ο Καταστατικός Χάρτης του Αγίου Όρους (Κ.Χ.Α.Ο.) της 10ης Μαΐου 1924 καθορίζει με λεπτομερή τρόπο τα αγιορειτικά καθεστώτα και τον τρόπο της λειτουργίας τους. Ο Χάρτης συντάχθηκε από πενταμελή επιτροπή της Διπλής Έκτακτης Σύναξης, εγκρίθηκε από την τελευταία (απόντων, μεταξύ άλλων, των αντιπροσώπων της ρωσικής Ιεράς Μονής Αγίου Παντελεήμονος) και επικυρώθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και το Νομοθετικό Διάταγμα (άρθρο 1) της 10ης Σεπτεμβρίου 1926 "περί κυρώσεως του Καταστατικού Χάρτου του Αγίου Όρους" (ΦΕΚ Α΄ 309/16.9.1926).Νομοθετικό Διάταγμα "περί κυρώσεως του Καταστατικού Χάρτου του Αγίου Όρους" Ο ίδιος ο Κ.Χ.Α.Ο. θέλοντας να αποδείξει την ιστορική συνέχεια του καθεστώτος της μοναστικής πολιτείας, στο ακροτελεύτιο άρθρο του 188, τονίζει ότι αυτός απορρέει «εκ των αυτοκρατορικών Χρυσοβούλων τε και Τυπικών, Πατριαρχικών Σιγγιλίων, Σουλτανικών Φιρμανίων, ισχυόντων Γενικών Κανονισμών και αρχαιοτάτων Μοναχικών Θεσμών και Καθεστώτων».

 Τελωνειακά και φορολογικά πλεονεκτήματα 
Κατ' επιταγήν του Συντάγματος, ο Κ.Χ.Α.Ο. (άρθρο 167), όπως συμπληρώθηκε από το κυρωτικό του Ν.Δ. (άρθρο 2), προβλέπει ορισμένες τελωνειακές και φορολογικές απαλλαγές για το Άγιο Όρος. Συγκεκριμένα:
 Ως προς τα τελωνειακά, απαλλάσσονται από κάθε δασμό οποιαδήποτε είδη εισάγονται στο Άγιο Όρος για τις μονές και τα υπόλοιπα ιδρύματά τους (σκήτες, κελιά κλπ) αξίας μέχρι χιλίων μεταλλικών δραχμών για κάθε μοναχό ετησίως. Από τις 17 Ιανουαρίου 2006 η αξία της μεταλλικής δραχμής για τον εν λόγω υπολογισμό έχει αναπροσαρμοστεί στα €2,50.Απόφαση Δ. 2150/131/Α0018/23.12.2005
 Ως προς τα φορολογικά,
 τα προϊόντα που παράγονται στο Άγιο Όρος απαλλάσσονται από κάθε άμεσο φόρο εισοδήματος,
 η μεταβίβαση και τα έσοδα κάθε περιουσίας που βρίσκεται στο Άγιο Όρος απαλλάσσονται από κάθε φόρο, εξαιρουμένων όσον ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα,
 οι μοναχοί που εγκαταβιώνουν στο Άγιο Όρος απαλλάσσονται από τους φόρους κατανάλωσης για τα προϊόντα τους που παράγουν και καταναλώνουν στην περιοχή και
 όλες οι συμβάσεις που αφορούν παραχώρηση δικαιωμάτων επί ακινήτων που βρίσκονται στο Άγιο Όρος, εφόσον συντάσσονται από τις αρμόδιες μοναστηριακές αρχές ή την Ιερά Κοινότητα, απαλλάσσονται από τα τέλη χαρτοσήμου.
Επιπλέον η αλιεία στο Άγιο Όρος για τη συντήρηση των μοναχών του είναι ελεύθερη και απαλλαγμένη κάθε φορολογίας (άρθρο 170 Κ.Χ.Α.Ο.).

 Στράτευση 
Σύμφωνα με το άρθρο 93 του Κ.Χ.Α.Ο. "δια να καρή τις μοναχός δέον να υποστή δοκιμασίαν ενός μέχρι τριών ετών και να έχη συμπεπληρωμένον το 18ον έτος της ηλικίας αυτού. Ο ούτω καρείς μοναχός εις ουδεμίαν στρατιωτικήν θητείαν υπόκειται". Το άρθρο 38 του κυρωτικού Ν.Δ. της 10ης Σεπτεμβρίου 1926 επαναλαμβάνει ότι "οι μοναχοί του Αγίου Όρους απαλλάσσονται της στρατιωτικής υπηρεσίας".

Σε συνέχεια των ανωτέρω προβλέψεων και ύστερα από Γνωμοδότηση του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους το 2008, που έγινε δεκτή από τον Υπουργό Εθνικής Άμυνας, εκδόθηκε απόφασηΑπόφαση Φ.429.1/62/156893/28.7.2008 "Απαλλαγή μοναχών και δόκιμων μοναχών που μονάζουν στο Άγιο Όρος" που δίνει τη δυνατότητα και στους δόκιμους μοναχούς του Αγίου Όρους να απαλλαγούν της στρατιωτικής τους υποχρέωσης, εφόσον το επιθυμούν. Σε κάθε περίπτωση η υποχρέωση στράτευσης αναβιώνει αν, πριν τη συμπλήρωση του 45ου έτους της ηλικίας του, ο μοναχός ή δόκιμος "αποχωρήσει της Ιεράς Μετανοίας", εγκαταλείψει δηλαδή οριστικά το Άγιο Όρος. Προς το σκοπό αυτό, οι Στρατολογικές Υπηρεσίες ανά διετία και κατά το δίμηνο Νοεμβρίου−Δεκεμβρίου οφείλουν να εξακριβώνουν μέσω των οικείων Μονών του Αγίου Όρους αν εξακολουθούν να μονάζουν όσοι έχουν τύχει απαλλαγής.

Τέλος, με το Ν. 3883/2010 (άρθρο 77 §2) τροποποιήθηκε και ρητά ο στρατολογικός νόμος 3421/2005, δίνοντας τη δυνατότητα αποκλειστικά σε μοναχούς και δόκιμους μοναχούς του Αγίου Όρους να απαλλάσσονται από την υποχρέωση στράτευσης.


 Διαμονητήριο 
Σύμφωνα με το άρθρο 176 του Κ.Χ.Α.Ο. "πας εισερχόμενος εν Αγίω Όρει, πλην των περιοίκων προσκυνητών, οφείλει να εμφανισθή τη Ιερά Επιστασία, όπως λάβη την άδειαν της επισκέψεως των μονών και εξαρτημάτων καθ' όλου". Πρόκειται για την υποχρέωση εφοδιασμού οποιουδήποτε επιθυμεί να επισκεφθεί το Άγιο Όρος με την ειδική άδεια εισόδου, διαμονής και επισκέψεως, γνωστή ως διαμονητήριο, από τα γραφεία προσκυνητών της Ιεράς Επιστασίας στη Θεσσαλονίκη και την Ουρανούπολη Χαλκιδικής. Η αξία του ειδικού ενσήμου, το οποίο οφείλει να είναι επικολλημένο επί του διαμονητηρίου, προκειμένου αυτό να έχει ισχύ, είναι σήμερα €25,00 για τους Ορθόδοξους Χριστιανούς, €35,00 για τους ετερόδοξους Χριστιανούς και τους αλλόθρησκους και €10,00 για ειδικές κατηγορίες (όπως φοιτητές και οπλίτες).
Λόγω της πανδημίας του κορονοϊού στην Ελλάδα, έχουν παρθεί συγκεκριμένα μέτρα σχετικά με τον αριθμό των προσκυνητών που μπορούν πλέον να διαμένουν στο Άγιον Όρος από την 1η Ιουνίου 2020.

 Άβατο 

Σύμφωνα με το άρθρο 186 του Κ.Χ.Α.Ο. "η εις την χερσόνησον του Αγίου Όρους είσοδος των θηλέων κατά τα ανέκαθεν κρατούντα απαγορεύεται". Η απαγόρευση αυτή κυρώνεται και ποινικά με τη διάταξη του άρθρου 43β του Ν.Δ. της 10ης Σεπτεμβρίου 1926 "περί κυρώσεως του Καταστατικού Χάρτου του Αγίου Όρους", το οποίο προστέθηκε με το Ν.Δ. 2623/1953 (ΦΕΚ Α΄ 268/28.9.1953)Ν.Δ. 2623/1953 και προβλέπει ότι "η παράβασις του άρθρου 186 του Καταστατικού Χάρτου επισύρει την ποινήν φυλακίσεως δύο μηνών μέχρις ενός έτους".Παντελεήμων Ντάβος, «Άθως-Άβατον Αγίου Όρους», Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.1(1962), στ.859 Ο περιορισμός αυτός έχει την πνευματική του βάση στην παρθενία των μοναχών και την αφιέρωση του Όρους στη Θεοτόκο. Ονομάζεται άβατον και ισχύει από την αρχή της σύστασης της ιδιόρρυθμης πολιτείας, αν και κατά το παρελθόν σε στιγμές ανάγκης έχει καμφθεί.

 Διοίκηση του Αγίου Όρους 

Η πολιτική διοίκηση του Αγίου Όρους ανήκει στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Εξωτερικών, σύμφωνα με το άρθρο 5 παρ. Α στ. 26 του Οργανισμού του (άρθρο πρώτο Ν. 3566/2007),Ν. 3566/2007 και ασκείται μέσω της Διοίκησης του Αγίου Όρους, η οποία αποτελεί αυτοτελή δημόσια αρχή και οργανώνεται με το Π.Δ. 227/1998 (ΦΕΚ Α΄ 176/28.7.1998).Π.Δ. 227/1998 (ΦΕΚ Α΄ 176/28.7.1998)

Στη Διοίκηση του Αγίου Όρους ανήκουν η από διοικητικής πλευράς εποπτεία ως προς την ακριβή τήρηση των αγιορειτικών καθεστώτων και η διαφύλαξη της δημόσιας τάξης και ασφάλειας. Σύμφωνα με το άρθρο 29 του Οργανισμού του Υπουργείου Εξωτερικών, η Διοίκηση του Αγίου Όρους απαρτίζεται από τον Πολιτικός διοικητή (ο οποίος έχει βαθμό και αποδοχές Συντονιστή Αποκεντρωμένης Διοίκησης), τον Αναπληρωτή Διοικητή και το λοιπόν προσωπικό της, μόνιμο ή με σύμβαση ιδιωτικού δικαίου αορίστου χρόνου, και εδρεύει στις Καρυές.

Γραφεία της έχουν συσταθεί στη Θεσσαλονίκη και στην Ουρανούπολη Χαλκιδικής.

Πολιτικός διοικητής του Αγίου Όρους είναι από τον Αύγουστο του 2024 ο στρατηγός εν αποστρατεία, Αλκιβιάδης Στεφανής, πρώην υφυπουργός Εθνικής Άμυνας. Αναπληρωτής Διοικητής είναι από το 2019 ο επί σειρά ετών πρώην Διοικητής του Αγίου Όρους, Αρίστος Κασμίρογλου.

 Ιερά Κοινότητα 

Το αυτοδιοίκητο του Αγίου Όρους έγκειται στο ότι η διοίκησή του ασκείται μέσω των αντιπροσώπων των είκοσι Ιερών Μονών του, οι οποίοι αποτελούν την Ιερά Κοινότητα. Οι αντιπρόσωποι εκλέγονται στην αρχή κάθε έτους από τις οικείες μονές σύμφωνα με τους εσωτερικούς κανονισμούς τους, "προτιμωμένων πάντοτε των κεκτημένων εκκλησιαστικήν μόρφωσιν και εγκύκλιον παιδείαν". Οι διοικητικές αρμοδιότητές της εκτείνονται σε οτιδήποτε δεν έχει απονεμηθεί στην εξουσία άλλου οργάνου του Αγίου Όρους, διαθέτει δηλαδή τεκμήριο αρμοδιότητας. Επίσης διαθέτει και δικαστικές εξουσίες (βλ. κατωτέρω περί Δικαιοσύνης).

Η Ιερά Κοινότητα εδρεύει στις Καρυές και οι είκοσι αντιπρόσωποι των μονών παραμένουν μονίμως εκεί καθόλη τη διάρκεια του έτους για το οποίο εξελέγησαν, υποχρεούμενοι να προσέρχονται τακτικώς και ανελλιπώς στις συνεδρίες της. Οι εργασίες της Ιεράς Κοινότητας λαμβάνουν χώρα πάντοτε ενώπιον του Πρωτεπιστάτη, ο οποίος διευθύνει τις συζητήσεις της.

Όσον αφορά την επίσημη γλώσσα επικοινωνίας μεταξύ των μοναστικών κοινοτήτων με την Ιερά Κοινότητα και παρά την εγκαταβίωση και Ρώσων, Σέρβων, Βουλγάρων και Ρουμάνων μοναχών στο Άγιο Όρος, όλα τα έγγραφα της Ιεράς Κοινότητας, των Ιερών Μονών και των εξαρτημάτων τους πρέπει να συντάσσονται στην ελληνική γλώσσα (άρθρο 26 Κ.Χ.Α.Ο.).

 Ιερά Επιστασία 
Οι είκοσι Ιερές Μονές διαιρούνται σε πέντε τετράδες, καθεμιά από τις οποίες ασκεί ανά πενταετία για ένα έτος (από 1 Ιουνίου έως 31 Μαΐου του επομένου) την Ιερά Επιστασία. Οι μονές κάθε τετράδας αποστέλλουν κατ' έτος από ένα πρόσωπο με τα προσόντα που καθορίζονται και για τους αντιπροσώπους των μονών στην Ιερά Κοινότητα. Οι τετράδες είναι οι εξής:

 Α΄ Τετράδα  Β΄ Τετράδα  Γ΄ Τετράδα  Δ΄ Τετράδα  Ε΄ Τετράδα Μεγίστης Λαύρας  Βατοπεδίου  Ιβήρων  Χιλανδαρίου  Διονυσίου Δοχειαρίου  Κουτλουμουσίου  Παντοκράτορος  Ξηροποτάμου  Ζωγράφου Ξενοφώντος  Καρακάλλου  Φιλοθέου  Αγίου Παύλου  Αγίου Παντελεήμονος Εσφιγμένου  Σταυρονικήτα  Σίμωνος Πέτρας  Γρηγορίου  Κωνσταμονίτου

Ο πρώτος τη τάξει κάθε τετράδας ονομάζεται Πρωτεπιστάτης, είναι ο πρόεδρος της Ιεράς Επιστασίας —χωρίς η ψήφος του να κατισχύει σε περίπτωση ισοψηφίας, οπότε και αποφασίζει η Ιερά Κοινότητα— και κρατεί «την του Πρώτου ράβδον». Δεν αποκλείεται ο αντιπρόσωπος της μονής στην Ιερά Κοινότητα να εκτελεί ταυτόχρονα και τα καθήκοντα του Επιστάτη, με εξαίρεση αυτόν της μονής στην οποία ανήκει ο Πρωτεπιστάτης. Δηλαδή οι αντιπρόσωποι των μονών Μεγίστης Λαύρας, Βατοπεδίου, Ιβήρων, Χιλανδαρίου και Διονυσίου δεν μπορούν να εκτελούν παράλληλα και τα καθήκοντα του Πρωτεπιστάτη.

Η Ιερά Επιστασία εδρεύει και αυτή στις Καρυές, όπου διαρκώς διαμένουν οι Επιστάτες. Επιτρέπεται να απουσιάζουν, πλην του Πρωτεπιστάτη, εναλλάξ και κατά την ιεραρχική τάξη, μόνο όταν παρουσιάζεται επιστατικό καθήκον. Την Ιερά Κοινότητα και την Ιερά Επιστασία επικουρούν ο αρχιγραμματεύς και ο υπογραμματεύς.

Η σφραγίδα της Ιεράς Κοινότητας, αποτελούμενη από τέσσερα αποσπώμενα μέρη, καθένα από τα οποία φυλάσσεται από έναν Επιστάτη, παραδίδεται κάθε έτος στη νέα Ιερά Επιστασία.

Στις αρμοδιότητες της Ιεράς Επιστασίας ανήκει η διαχείριση του κοινού ταμείου, που ενεργείται με βάση προϋπολογισμό που έχει εγκριθεί από την Ιερά Κοινότητα. Επίσης οφείλει:
να διεκπεραιώνει και να σφραγίζει την αλληλογραφία της Ιεράς Κοινότητας,
να επιτηρεί την καθαριότητα στις Καρυές και την επισκευή των οδών,
να διατηρεί επαρκή φωτισμό,
να διενεργεί αστιατρικές επιθεωρήσεις,
να διατιμά τα τρόφιμα και
να επιβλέπει την ευπρεπή και κόσμια συμπεριφορά
απαγορεύοντας τις αταξίες, τα τραγούδια, τα παιχνίδια, τα όργανα, γενικότερα τις ακοσμίες, το κάπνισμα, την ιππασία στις κεντρικές οδούς, το άνοιγμα των καταστημάτων κατά τους εσπερινούς και τις ημέρες των Κυριακών και των επίσημων εορτών, την πώληση κρέατος και παρασκευή φαγητού μη νηστίσιμου κάθε Τετάρτη και Παρασκευή και κατά τις υπόλοιπες νηστείες και
απελαύνοντας μέσω των οργάνων της (σεϊμένιδων και σερδαρών) κάθε μέθυσο, άεργο, άτακτο, ζητώντας, όταν παρίσταται ανάγκη, και τη συνδρομή της Ελληνικής Αστυνομίας που βρίσκεται στις Καρυές.
Γενικότερα η Ιερά Επιστασία εκπροσωπεί την εκτελεστική εξουσία της Ιεράς Κοινότητας και εκπληρώνει συγχρόνως καθήκοντα δημαρχιακά και Ειρηνοδικείου.

 Έκτακτη Εικοσαμελής Ιερά Σύναξη 
Η Έκτακτη Εικοσαμελής Ιερά Σύναξη (άρθρο 43 Κ.Χ.Α.Ο.) αποτελεί το ανώτατο νομοθετικό και δικαστικό σώμα του Αγίου Όρους. Συγκροτείται από τους Ηγουμένους των είκοσι Ιερών Μονών και —παρά τον προσδιορισμό έκτακτη— συνέρχεται αυτοδικαίως δύο φορές κατ' έτος, ύστερα από τυπική πρόσκληση της Ιεράς Κοινότητας, τη 15η ημέρα μετά το Πάσχα και την 20ή Αυγούστου.

Η νομοθετική της αρμοδιότητα έγκειται στην ψήφιση κανονιστικών διατάξεων σύμφωνων προς τον Κ.Χ.Α.Ο., οι οποίες, αφού κοινοποιηθούν στον Διοικητή του Αγίου Όρους, επικυρώνονται από τον Υπουργό Εξωτερικών, πλην αυτών που αφορούν ζητήματα καθαρώς πνευματικής φύσεως, οι οποίες ανακοινώνονται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο προς έγκριση. Επίσης καθορίζει την αναλογία κατά την οποία υποχρεωτικά συμμετέχουν οι Ιερές Μονές, οι Σκήτες και τα Κελιά στο κοινό ταμείο της Ιεράς Κοινότητας για τη συντήρηση του Σκευοφυλακείου, του Πρωτάτου, της Αθωνιάδας Σχολής, του κοινού επιτρόπου εκτός Αγίου Όρους, των φυλάκων (σεϊμένιδων και σερδαρών) και τις τακτικές και έκτακτες ανάγκες.

 Έκτακτη Διπλή Ιερά Σύναξη 
Η Έκτακτη Διπλή Ιερά Σύναξη είναι ένα εθιμικά καθιερωμένο όργανο και δεν ανευρίσκεται στα θεμέλια κείμενα του Αγίου Όρους. Το έθιμο αποτυπώθηκε σε εσωτερικό κανονισμό που συντάχθηκε και εγκρίθηκε στις 17 Οκτωβρίου 1930 από την ίδια αυτή Σύναξη. Ονομάζεται "Διπλή" επειδή συγκροτείται από τα μέλη της Έκτακτης Εικοσαμελούς Ιεράς Σύναξης και τους είκοσι αντιπροσώπους των μονών στην Ιερά Κοινότητα. Συνήθως συγκαλείται ταυτόχρονα με την Έκτακτη Εικοσαμελή Ιερά Σύναξη και ασχολείται με ζητήματα εξαιρετικής σημασίας, τα οποία δεν επιθυμεί να αναδεχθεί η Ιερά Κοινότητα. Γι’ αυτό ο παραπάνω κανονισμός ονομάζει τη Σύναξη αυτή "Εθνοσυνέλευση του Αγίου Όρους", αν και από την αρμοδιότητά της εξαιρεί τα νομοθετικά και δικαστικά θέματα, για τα οποία ισχύουν όσα προβλέπονται στον Κ.Χ.Α.Ο..

 Δικαιοσύνη 
Η απονομή της δικαιοσύνης στο Άγιο Όρος ρυθμίζεται τόσο από διατάξεις του Κ.Χ.Α.Ο. όσο και από αυτές του κυρωτικού του Ν.Δ., οι οποίες τον συμπληρώνουν με μεγαλύτερη ακρίβεια. Σύμφωνα με το άρθρο 44 του Κ.Χ.Α.Ο. "ο σκοπός των εν Αγίω Όρει δικαστηρίων είναι η εκδίκασις των εκάστοτε αναφυομένων εν Αγίω Όρει οριακών ζητημάτων, η φρούρησις της μοναχικής πειθαρχίας και η τιμωρία των υποπιπτόντων εις παράπτωμα μοναχών εν γένει του Αγίου Όρους". Από το ιδιότυπο αυτό καθεστώς εξαιρούνται (πλην των πταισμάτων πριν την κατάργησή τους) τα κοινά ποινικά αδικήματα, τα οποία εκδικάζονται από τα ποινικά δικαστήρια της Θεσσαλονίκης.

 Δικαστήρια 
Δικαστικά όργανα, με διακριτές αρμοδιότητες το καθένα, αποτελούν:
 ο Ηγούμενος με τη Γεροντία κάθε Ιεράς Μονής,
 η Ιερά Κοινότητα και 
 η Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, η οποία μπορεί να αναθέτει τις δικαστικές της αρμοδιότητες σε δικαστήριο που απαρτίζεται από Εξαρχία τριών Μητροπολιτών του Οικουμενικού Πατριαρχικού Θρόνου και τα είκοσι μέλη της Έκτακτης Δισενιαύσιας Σύναξης.

 Δικαστικές αρμοδιότητες 
 Ο Ηγούμενος με τη Γεροντία κάθε Ιεράς Μονής δικάζουν σε πρώτο βαθμό
 τα εκκλησιαστικά και πειθαρχικά παραπτώματα των μοναχών που ζουν τόσο στις οικείες μονές όσο και στα εξαρτήματά τους, εκτός από αυτά που επισύρουν την ποινή της καθαιρέσεως,
 τις αστυνομικές και αγορανομικές παραβάσεις και πριν την κατάργησή τους τα πταίσματα που διαπράττονταν στην περιφέρεια της οικείας μονής (τα πταίσματα που διαπράττονταν στις Καρυές δικάζονταν από την Ιερά Επιστασία) και
 τις οριακές και άλλες διαφορές μεταξύ ορισμένης μονής και εξαρτήματός της ή μεταξύ δύο εξαρτημάτων της οικείας μονής.
 Η Ιερά Κοινότητα δικάζει
 σε πρώτο βαθμό τις οριακές διαφορές μεταξύ των μονών ή μεταξύ εξαρτημάτων δύο ή περισσοτέρων μονών και
 σε δεύτερο βαθμό τις εφέσεις κατά των αποφάσεων των Γεροντιών των Ιερών Μονών.
 Η Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, η οποία μπορεί να αναθέτει τις δικαστικές της αρμοδιότητες σε δικαστήριο που απαρτίζεται από Εξαρχία τριών Μητροπολιτών του Οικουμενικού Πατριαρχικού Θρόνου και τα είκοσι μέλη της Έκτακτης Δισενιαύσιας Σύναξης, δικάζει
 τα εκκλησιαστικά αδικήματα που συνεπάγονται την ποινή της καθαιρέσεως και
 σε δεύτερο βαθμό τις εφέσεις κατά των αποφάσεων της Ιεράς Κοινότητας.

 Μεταφορές 
 Δρόμοι 
Δεν υπάρχει δρόμος που να συνδέει τη χερσόνησο με την υπόλοιπη Ελλάδα, κάνοντας έτσι τη σύνδεση με πλοίο μοναδικό τρόπο πρόσβασης. Σύμφωνα με το άρθρο 2 της Υ. Α. 7611.1./1/ΑΣ.188/1983 της 9-5-1982/12-4-1983 - ΦΕΚ Β-180, "επί τω σκοπώ διασώσεως του μοναστικού χαρακτήρος του Αγ. Όρους, απαγορεύεται απολύτως η διάνοιξις οδών συνδεουσών τούτο μετά του εκτός τούτου κόσμου". Μοναδικός ασφαλτοστρωμένος δρόμος είναι η οδός Δάφνης - Καρυών - Ιβήρων, η οποία συνδέει τον αρσανά της Δάφνης με την Ιερά Μονή Ιβήρων, και μήκος 17 χλμ. περίπου. Το υπόλοιπο δίκτυο είναι χωματόδρομοι. Σύμφωνα με το άρθρο 1 της Υπουργικής Απόφασης 449/2006 - ΦΕΚ 557/Β/4-5-2006, "Απαγορεύεται γενικώς η είσοδος και κυκλοφορία εντός του Αγίου Όρους τροχοφόρων οχημάτων οιασδήποτε χρήσεως και ιδιοκτησίας (επιβατηγών IX, φορτηγών δημοσίας και ιδιωτικής χρήσεως, τροχοφόρων χωματουργικών και οικοδομικών μηχανημάτων, ελκυστήρων, δικύκλων, τρικύκλων κλπ)". Ωστόσο, επιτρέπεται η "κατά τας διατάξεις της παρούσης και υπό τας ειδικάς προϋποθέσεις τας αναφερομένας εις αυτήν έγκρισις εισόδου οχημάτων, παρεχομένη υπό μεν της Ι. Επιστασίας δια περιπτώσεις προσωρινής παραμονής, υπό δε της Εκτάκτου Διπλής Ιεράς Συνάξεως (Ε.Δ.Ι.Σ.) ή της Ι. Κοινότητος [...] δια περιπτώσεις μονίμου παραμονής. Εν οιαδήποτε περιπτώσει πάντως μεριμνάται, ώστε ο τύπος και ο αριθμός των οχημάτων να τυγχάνη ελεγχόμενος, περιωρισμένος και ανάλογος προς τας ανάγκας αλλά και τον ησυχαστικόν και πνευματικόν χαρακτήρα του Ι. Τόπου".

Τέλος, σύμφωνα με το άρθρο 4 της ίδιας Υ.Α. "Η Ι. Κοινότης, εφ’ όσον κρίνη τούτο σκόπιμον και απαραίτητον, αναθέτει την εκτέλεσιν τακτικών δρομολογίων επί κομίστρω επί της αμαξιτής οδού Δάφνης - Καρυών - Ιβήρων εις επιβατηγά δημοσίας χρήσεως αυτοκίνητα (λεωφορεία), καταλλήλου δια το Άγιον Όρος τύπου, τα κόμιστρα των οποίων, αι επ’ αυτών εκπτώσεις και οι λοιποί όροι αναθέσεως καθορίζονται υπό της Ιεράς Κοινότητος δι’ υπογραφομένης συμβάσεως, τα δε εισιτήρια και αι αποδείξεις εισπράξεως κομίστρων θεωρούνται υπό της Ιεράς Επιστασίας. Οι πολύτεκνοι, οι μαθηταί της Αθωνιάδος Σχολής, ως και οι εν γένει Έλληνες μαθηταί και σπουδασταί, τυγχάνουν της νομίμου εκπτώσεως επί των κομίστρων."

 Ακτοπλοϊκές μεταφορές 
Υπάρχει ακτοπλοϊκή σύνδεση της Δάφνης με την Ουρανούπολη Χαλκιδικής, αλλά και τουριστικά πλοιάρια και προς άλλους προορισμούς (όπως την Ιερισσό και τον Όρμο Παναγιάς Σιθωνίας). Η εταιρεία που έχει αναλάβει τη σύνδεση είναι οι Αγιορείτικες Γραμμές Ν.Ε., η οποία συνδέει τη Δάφνη με την Ουρανούπολη καθημερινά. Υπάρχει δρομολόγιο φέρρυ που διαρκεί μία ώρα και δρομολόγιο με ταχύπλοο που διαρκεί 50 λεπτά. Υπάρχει και το δρομολόγιο Ιερισσός-Μορφωνού με ταχύπλοο που διαρκεί 10 λεπτά. Όλα τα δρομολόγια εξυπηρετούν και τις παράκτιες μονές.

 Άλλες μεταφορές 
Στο Άγιο Όρος δεν υπάρχει αεροδρόμιο. Σύμφωνα με την Υπουργική Απόφαση 451/2006 - ΦΕΚ Β-557/Β/4-5-2006, "Επί σκοπώ διατηρήσεως του μοναχικού χαρακτήρος του Αγίου Όρους, προστασίας των ιστορικών μνημείων κι ασφαλείας των πολιτιστικών αγαθών αυτού, απαγορεύεται η πραγματοποίησις από αέρος προσεγγίσεως εις την περιοχήν της χερσονήσου αυτού" (δηλ. η "χαμηλή πτήσις παντός είδους αεροσκαφών και η προσγείωσις ελικοπτέρων ή μικρών αεροσκαφών όπου επιτρέπει τούτο η διαμόρφωσις του εδάφους και αι υπάρχουσαι υποδομαί."), εκτός από "κατόπιν ενημερώσεως κατά περίπτωσιν της Ιεράς Κοινότητος ή της Ιεράς Επιστασίας, δια την μεταφοράν: α) Προκαθημένων Ορθοδόξων Εκκλησιών, β) επισήμων προσώπων της Ελληνικής Πολιτείας γ) αλλοδαπών υψηλών αξιωματούχων, δ) κρατικών οργάνων του Αγίου Όρους εκτελούντων διατεταγμένην υπηρεσίαν, ε) μέσων και προσωπικού δια την κατάσβεσιν πυρκαϊών, στ) ασθενών και ζ) υλικών εις δυσβάτους περιοχάς." Το ελικοδρόμιο του Αγίου Όρους βρίσκεται στις Καρυές, λίγο πριν τον χώρο στάθμευσης).

Στο Άγιο Όρος δεν υπάρχει σιδηροδρομική γραμμή. Έχει, ωστόσο, εντοπιστεί μονή σιδηροδρομική γραμμή τύπου Decauville (φορητές ράγες) στην Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονος. Είχε πλάτος 1 μ. περίπου, ξεκινούσε από την προκυμαία και κατέληγε σε αποθήκη. Έχουν επίσης εντοπιστεί και βαγονέττα παρόμοια με αυτά που χρησιμοποιούνται σε ορυχεία. Το πότε κατασκευάστηκε παραμένει άγνωστο.

 Δείτε επίσης 
 Καταστατικός Χάρτης Αγίου Όρους
 Άγιον Όρος-Πληροφορίες

Παραπομπές

Πηγές
 "Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου" τομ. 1ος, σελ.255-269.
Χρήστος Καρδάρας, «Το Άγιον Όρος κατά τη γερμανική κατοχή (1941-1944) »,στο: Ελληνική Ιστορική Εταιρεία, ΙΣΤ’ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (26-28 Μαΐου 1995), Θεσσαλονίκη, 1996, σελ.529-545
Ιωάννης Μαμαλάκης, «Τα μαρτύρια των Αγιορειτών επί Μεχμέτ Εμίν Αβδουλάχ Πασά» Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τομ.17(1963-1964), σελ.39-153
Κωνσταντίνος Διαμαντής, «Μια στατιστική των μονών του Αγίου Όρους του τέλους του 19ου αιώνος», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τομ.17(1963-1964), σελ.154-172
Δημήτριος Τσάμης, «Η απόπειρα απαγωγής των θησαυρών του Αγίου Όρους από τους Γερμανούς το 1943 », Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης-Διακονία-Αφιέρωμα στη μνήμη Βασίλειου Στογιάννου, Θεσ/νίκη, 1988, σελ.677-683
Κωνσταντίνος Παπουλίδης, «Άγιον Όρος: όταν έσπασε το άβατο», Το άγνωστο 21, Ε' Ιστορικά, τ/χ.23, (23 Μαρτίου 2000), σελ.26-29
 Ηλίας Κολοβός, «Το Άγιον Όρος και η συγκρότηση της Οθωμανικής Αυοκρατορίας», Πανεπιστήμιο Κρήτης-τμ. Ιστορίας και Αρχαιολογίας, 1453 Η άλωση της Κωνσταντινούπολης και η μετάβαση από τους μεσαιωνικούς στους νεώτερους χρόνους, επιστημ. επιμ. Τόνια Κιουσοπούλου, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2005, σελ.107-119
Ιωάννης Μάγεντορφ, «Άθως-θεολογία», Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.1(1962),στ.930-933
UNESCO » Culture » World Heritage Centre » The List Mount Athos 
 Διοίκηση του Αγίου Όρους Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών  
Ιωάννης Χατζηφώτης, Η καθημερινή ζωή στο Άγιον Όρος, εκδ. Παπαδήμας, Αθήνα, 1999
Σωτήρης Καδάς, Το Άγιον Όρος. Τα μοναστήρια και οι θησαυροί τους, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1994
Συνταγματικό-νομικό πλαίσιο 
Νίκος Σβορώνος, Το Άγιον Όρος, στο: συλλογικό ΄΄Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού΄΄, Εκδοτική Αθηνών, 1992, σελ.370-371
Διαμαντής Κρυωνίδης, Η ακίνητη περιουσία των μονών του Αγίου Όρους, 
Κωνσταντίνου Μικραγιαννανίτης, Αρχιμ. Νικηφόρος (Γεώργιος), Η Αθωνιάδα ακαδημία κατά τη δεύτερη περίοδο από το 1824 ως το 1940, Διδακτορική Διατριβή, Θεολογική Σχολή Α.Π.Θ. 1997 
Μιχαήλ Σακελλαρίου, «Οι κάτοικοι», στο: συλλογικό ΄΄Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού΄΄, Εκδοτική Αθηνών, 1992, σελ.46-63
Ιωάννης Καραγιαννόπουλος,«Το Άγιον Όρος και η κοινωνικο-οικονομική κατάσταση της Μακεδονίας», στο: συλλογικό ΄΄Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού΄΄, Εκδοτική Αθηνών, 1992, σελ.331-332
Παναγιώτης Χοβαρδάς, Η ακτή της Χαλκιδικής κατά τους ιστορικούς χρόνους, Διπλωματική Εργασία, Ιστορικό Αρχαιολογικό ΑΠΘ, 1997 
Μιλτιάδης Ματσούκας, Το Άβατο των Μονών, Διπλωματική Εργασία, Θεολογική Σχολή ΑΠΘ, 2008, σελ.88-.131 

Βιβλιογραφία
 Διονυσία Παπαχρυσάνθου, Ο αθωνικός μοναχισμός. Αρχές και οργάνωση, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., 1992,
 Μάρκος Ν. Ρούσσος - Μηλιδώνης, Το Άγιον Όρος και η Δύση, 963-1963. Άγνωστες πτυχές της αθωνικής ιστορίας εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2013
 Κωνσταντίνος Κ. Παπουλίδης, Το Άγιον Όρος και η Ρωσία εκδ. Αφοί Κυριακίδη, 2013
 Δημήτριος Τσάμης, Άγιον Όρος : Προσέγγιση στην πρόσφατη ιστορία του, εκδ. Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, 2007
 Αντώνιος - Αιμίλιος Ν. Ταχιάος, Βυζάντιο, Σλάβοι, Άγιον Όρος : Αναδρομική σε αμοιβαίες σχέσεις και επιδράσεις, εκδ. University Studio Press, 2006
 Συλλογικό έργο. Το Άγιον Όρος και η παιδεία του Γένους μας, Άγιον Όρος : Ιερά Μονή Ιβήρων, 2003
 Cyril Pavlikianov, Σλάβοι μοναχοί στο Άγιον Όρος από τον Ι ως τον ΙΖ αιώνα : Η εμφάνιση Σλάβων μοναχών στα Ελληνικά Αθωνικά καθιδρύματα και οι απαρχές της μόνιμης παρουσίας τους στις μονές Ζωγράφου και Παντελεήμονος, εκδ. University Studio Press, Πολιτιστική Εταιρεία Επιχειρηματιών Βορείου Ελλάδος, 2002
 Γιώργος Σιδηρόπουλος, Άγιον Όρος : Αναφορές στην ανθρωπογεωγραφία, εκδ. Καστανιώτη, 2000
 Ευάγγελος Ανδρέου, Γεώργιος Μάρκου ο Αργείος, EUARCE 2012 ISBN 978-960-99566-3-5 Στο Άγιον Όρος, σ. 28-31, 33, 39, 58, 70
 Φώτιος Ιωαννίδης, «Προσηλυτιστικές απόπειρες της Ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας στο Άγιον Όρος κατά τα έτη 1626-1641»,Μακεδονικά, τ.29 (1993-1994), σελ.120-130 
 Γιάννος Λεωνίδας Δημητρίου, Ο Θεσμός του Πρώτου και η αυτοδιοίκηση του Αγίου Όρους., σελ. 42 που διανέμεται με άδεια χρήσης: (CC BY-SA 3.0 GR), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Νομική Σχολή, Τμήμα Νομικής, 2015, ανακτήθηκε 1 Ιανουαρίου 2019

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
https://agionorosroutes.blogspot.com/ - ιστότοπος με πληροφορίες για την επίσκεψη και φιλοξενία στο Άγιον Όρος και χάρτες για πεζοπορικές διαδρομές
 http://www.ec-patr.org/mones/athos/index.htm - Οικουμενικό Πατριαρχείο
 Ιστοχώρος για το Άγιον Όρος - Ιστοσελίδα για το Άγιον Όρος.
 Ιστόχωρος για προσκύνημα στο Άγιον Όρος - Ιστοσελίδα για το προσκύνημα στο Άγιον Όρος.
 360° πανοραμικές φωτογραφίες από Αγίου Όρους
 Verein: Gemeinschaft der Freunde des Agion Oros Athos e. V. – Informationen über den Heiligen Berg


Κατηγορία:Ιερά βουνά
Κατηγορία:Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς στην Ελλάδα
Κατηγορία:Διοικητική διαίρεση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας