Χαλκολιθική περίοδος

Η Χαλκολιθική (ονομάζεται επίσης Ενεολιθική) ήταν μια αρχαιολογική περίοδος που χαρακτηρίστηκε από την αυξανόμενη χρήση λιωμένου χαλκού. Ακολούθησε τη Νεολιθική και προηγήθηκε της Εποχής του Χαλκού. Συνέβη σε διαφορετικές περιόδους σε διαφορετικές περιοχές, αλλά απουσίαζε σε ορισμένα μέρη του κόσμου, όπως η Ρωσία, όπου δεν υπήρχε σαφώς καθορισμένη Εποχή του Χαλκού μεταξύ της Εποχής του Λίθου και της Εποχής του Χαλκού Τα λίθινα εργαλεία εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται κυρίως κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.
Επίσης, χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη εξειδικευμένων τεχνών, καθώς και την εμφάνιση πιο σύνθετων κοινωνικών δομώνSherratt, 1990..

Χρονολόγηση και γεωγραφική εξάπλωση
Η αρχή της Χαλκολιθικής ποικίλλει σημαντικά: στην Ανατολία και τη Μεσοποταμία τοποθετείται ήδη από τα τέλη της 6ης χιλιετίας ΠΚΕ, ενώ στη νοτιοανατολική και κεντρική Ευρώπη από τα μέσα της 5ης χιλιετίαςAnthony, 2007..

Στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια, η φάση αυτή συμπίπτει με την Τελική Νεολιθική (4500–3200 π.Χ.), ενώ στην Κεντρική Ευρώπη εμφανίζονται πολιτισμοί όπως ο Κουκουτένι Τριπολί (Cucuteni–Trypillia), οι οποίοι χαρακτηρίζονται από εντυπωσιακή κεραμεική και οικισμούς μεγάλης κλίμακαςChapman, 1991; Hansen, 2014..

Στην Ανατολία και τον Καύκασο, κέντρα όπως το Τσαταλχογιούκ, το Χατσιλάρ Hacilar και το Αρσλάντεπέ Arslantepe δείχνουν συνεχή εξέλιξη από τη Νεολιθική και πρώιμες ενδείξεις διοικητικής οργάνωσης και κοινωνικής ιεραρχίαςFrangipane, 2012..

Χαλκός και ορείχαλκος
Η Χαλκολιθική καλύπτει τόσο την πρώιμη ψυχρή επεξεργασία (σφυρηλάτηση) σχεδόν καθαρών μεταλλευμάτων χαλκού, όπως εκτίθεται από το σύμπλεγμα Παλαιού Χαλκού των Μεγάλων Λιμνών της Βόρειας Αμερικής, από το 6.500 ΠΚΕ περίπουPompeani et al. 2021..

Η μετάβαση από την Εποχή του Χαλκού στην Εποχή του Ορείχαλκου στην Ευρώπη συνέβη μεταξύ του τέλους της 5ης και του τέλους της 3ης χιλιετίας ΠΚΕ. Στην αρχαία Εγγύς Ανατολή η Εποχή του Χαλκού κάλυψε περίπου την ίδια περίοδο, ξεκινώντας από τα τέλη της 5ης χιλιετίας ΠΚΕ και διήρκεσε περίπου μια χιλιετία πριν επέλθει η πρώιμη εποχή του ορείχαλκουRadivojević et al. 2015.. Στην Ελλάδα, η περίοδος αυτή τοποθετείται περίπου μεταξύ 4500 και 3200 ΠΚΕ, ενώ στη Βαλκανική και τη Μικρά Ασία παρατηρούνται παράλληλες εξελίξειςRenfrew, 1972..

Η περίοδος είναι μεταβατική και δεν συνυπολογίζεται στο παραδοσιακό σύστημα τριών εποχών, ενώ εκτείνεται χρονικά ανάμεσα στην νεολιθική περίοδο και την Εποχή του Χαλκού (ειδικά εδώ γίνεται αναφορά σε κράμα χαλκού-κασσίτερου), όπως αναφέρεται συχνότερα. Φαίνεται ότι ο χαλκός δεν χρησιμοποιήθηκε εξαρχής ευρέως εξαιτίας της φυσικής του πλαστικότητας και οι προσπάθειες αναμείξεώς του με κασσίτερο άρχισαν πολύ σύντομα, γεγονός που καθιστά εξαιρετικά δύσκολη την αναγνώριση των αμιγώς χαλκολιθικών πολιτισμών.

Η γνώση της χρήσης του χαλκού φαίνεται πως ήταν πολύ πιο διαδεδομένη από το ίδιο το μέταλλο. Πολλοί ευρωπαϊκοί αρχαιολογικοί πολιτισμοί χρησιμοποίησαν λίθινα τσεκούρια με πρότυπο χάλκινα τσεκούρια, ακόμη και με καλούπι σκαλισμένο στην πέτρα, όπως ο πολιτισμός του πολεμικού τσεκουριού ή ο ύστερος πολιτισμός του Λάγυνου. Ο Ότσι, που βρέθηκε στις Άλπεις Ότσταλ το 1991 και του οποίου τα λείψανα χρονολογούνται περίπου στο 3300 ΠΚΕ, βρέθηκε με χάλκινο τσεκούρι.

Φάσεις
Η Χαλκολιθική στη νοτιοανατολική Ευρώπη εκτείνεται περίπου από το 4500 έως το 3200 ΠΚΕ, αν και οι τοπικές παραλλαγές είναι σημαντικέςPerlès, 2001.. Στη νότια Ελλάδα, η φάση αυτή αντιστοιχεί στην Τελική Νεολιθική, ενώ στις Κυκλάδες διαμορφώνεται η πολιτισμική ομάδα Αττική-Κεφάλα (Attica–Kephala), που θεωρείται πρόδρομος της Πρωτοκυκλαδικής Ι.

Η περίοδος χαρακτηρίζεται από σταδιακή μετάβαση: διατηρούνται νεολιθικά χαρακτηριστικά, αλλά εισάγονται νέα τεχνολογικά και κοινωνικά στοιχεία, όπως η χρήση του μετάλλου και η οργάνωση της παραγωγήςBintliff, 2012..

Οικονομία και τεχνολογία
Γεωργία, κτηνοτροφία και διατροφή
Η οικονομία της Χαλκολιθικής βασίζεται στη γεωργία και την κτηνοτροφία, με ενδείξεις για εντατικοποίηση της παραγωγής. Καλλιεργούνται σιτηρά, όσπρια και ελαιούχοι καρποί, ενώ τα ζώα (αιγοπρόβατα, χοίροι, βοοειδή) παρέχουν όχι μόνο τροφή αλλά και δευτερογενή προϊόντα, όπως γάλα και μαλλίSherratt, 1981..

Η εκμετάλλευση των θαλάσσιων πόρων και η αυξημένη χρήση της ναυσιπλοΐας διευκολύνουν το εμπόριο και τη μεταφορά πρώτων υλών, όπως ο οψιανός από τη Μήλο, που εντοπίζεται σε πολλά αιγαιακά εργαστήρια. Τα πρώτα εμπόρια μεγάλης εμβέλειας συνδέουν τη Μαύρη Θάλασσα, τα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία με την Κεντρική Ευρώπη. Τα δίκτυα αυτά διακινούν πρώτες ύλες, όπως οψιανό, χαλκό, χρυσό και λίθους για εργαλεία, οδηγώντας σε τεχνολογική διάχυση και κοινωνική διαφοροποίησηRadivojević et al., 2017..

Χαλκός και μεταλλουργία
Οι παλαιότερες μεταλλουργικές δραστηριότητες εντοπίζονται στη Βαλκανική (π.χ. Ρούντνα Γκλάβα (Rudna Glava), Άι Μπουνάρ (Ai Bunar)), στον Καύκασο και την Ανατολία.
Η εισαγωγή του χαλκού αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γνωρίσματα της περιόδου. Αρχικά περιορίζεται στην κατασκευή μικρών τεχνέργων, όπως βελόνες και κοσμήματα, ενώ αργότερα επεκτείνεται σε εργαλεία και όπλαRadivojević & Rehren, 2016..

Οι πρώτες ενδείξεις μεταλλουργίας στο Αιγαίο προέρχονται από θέσεις όπως το Σέσκλο, το Διμήνι και η Κεφάλα στην Κέα, όπου εντοπίστηκαν κατάλοιπα καμίνων και μεταλλευμάτωνDoumas, 1977.. Η μεταλλουργία φαίνεται να συνδέεται με δίκτυα ανταλλαγών, μέσω των οποίων διακινούνται ορυκτά και τεχνογνωσίαRadivojević & Grujic et al., 2017..

Κεραμεική και τέχνες
Η κεραμεική της Χαλκολιθικής διαφοροποιείται αισθητά από τη Νεολιθική. Τα αγγεία έχουν λεπτότερα τοιχώματα και λεία χρωματική επιφάνεια σε αποχρώσεις του κόκκινου και του καστανού. Σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται εγχάρακτα ή ανάγλυφα μοτίβα.

Η τέχνη εκφράζεται επίσης μέσω ειδωλίων, κυρίως γυναικείων μορφών, που ερμηνεύονται ως σύμβολα γονιμότητας ή τελετουργικά αντικείμενα). Τα τελετουργικά αντικείμενα και οι ιεροί χώροι (όπως οι “ιεροί λάκκοι” της Ανατολίας ή τα ιερά συγκροτήματα στη Βουλγαρία) υποδηλώνουν πνευματική οργάνωση και ίσως πρώιμες μορφές λατρείας της γονιμότητας και της γηςFrangipane, 2012; Sherratt, 1990..

Οικισμοί, αρχιτεκτονική και χωροταξία
Οι οικισμοί της Χαλκολιθικής ποικίλλουν: από μικρές αγροτικές κοινότητες έως μεγάλους οικισμούς με πρωτοαστικά χαρακτηριστικά.

Στην Ελλάδα και τις Κυκλάδες, εμφανίζονται οργανωμένοι οικισμοί (Κέα, Διμήνι, Σάλιαγκος) με πέτρινα θεμέλια και κοινόχρηστους χώρους. Στη Βαλκανική και την Κεντρική Ευρώπη, οι οικισμοί Τρυπίλια φτάνουν τα 100 εκτάρια, με πολεοδομικό σχεδιασμό και ιεραρχική δομήChapman, 1991.. Στην Ανατολία, το Αρσλάντεπε παρουσιάζει διοικητικά κτίρια και αποθήκες — πρώιμες ενδείξεις κρατικής οργάνωσης (Frangipane, 2012).

Στην ηπειρωτική Ελλάδα εντοπίζονται μικροί αγροτικοί οικισμοί με λίθινες ή πηλοπλίνθινες κατοικίες, ενώ στις νησιωτικές περιοχές (π.χ. Κέα, Αίγινα, Κύθνος) εμφανίζονται οικισμοί με πιο πολύπλοκη δομήRenfrew, 1972.

Η αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από απλά ορθογώνια κτίρια, με θεμέλια από λίθο και ανωδομή από πηλό ή ξύλο. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρούνται κοινόχρηστοι χώροι ή περιβόλοι, ενδεικτικοί κοινωνικής οργάνωσηςBintliff, 2012. Οι ταφικές πρακτικές με τη σειρά τους αποτελούν σημαντικό στοιχείο: απλοί λάκκοι ή κυκλικοί τάφοι, με συνοδευτικά κτερίσματα, όπως αγγεία, λίθινα εργαλεία και κοσμήματα.  Στις ταφικές πρακτικές αντικατοπτρίζεται και η κοινωνική διαφοροποίηση από απλές ενταφιάσεις έως πλούσια νεκροταφεία, όπως της Βάρνας, όπου ορισμένοι τάφοι περιέχουν εκατοντάδες χρυσά αντικείμεναHansen, 2014..

Χαλκολιθική στην Ασία
Η Ανατολία, η Μεσοποταμία και ο Καύκασος υπήρξαν κρίσιμες περιοχές για τη διάδοση της μεταλλουργίας. Στην Ανατολία, οι θέσεις Καν Χασάν Ντεγκίρμεντεπε και Αρσλάντεπε παρουσιάζουν εξελιγμένες μεταλλουργικές εγκαταστάσεις και πρώιμες μορφές διοικητικής καταγραφής.

Στα Ιρανικά υψίπεδα και την Κεντρική Ασία, πολιτισμοί όπως ο Τεπέ Χισάρ (Tepe Hissar) και ο Μουντιγκάκ (Mundigak) μαρτυρούν ανεξάρτητη ανάπτυξη της μεταλλουργίας και σύνθετες εμπορικές επαφές με τη Μεσοποταμία και την κοιλάδα του ΙνδούKohl, 2007..

Η Μεσοποταμία μεταβαίνει γρήγορα από τη Χαλκολιθική στην Πρώιμη Εποχή του Ορείχαλκου, με τα πρώτα κέντρα πόλεων όπως η Ουρ και η ΟυρούκAlgaze, 2008..

Χαλκολιθική στην Ευρώπη

Στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, ο πολιτισμός Κουκουτένι-Τριπολί (Ουκρανία–Μολδαβία–Ρουμανία) διακρίνεται για την κεραμεική τέχνη και τα μεγάλα οργανωμένα χωριάChapman, 1991.

Επίσης, στην Ιβηρική Χερσόνησο, θέσεις όπως το Λος Μιλάρες (Los Millares) αποκαλύπτουν πρώιμα οχυρωμένα κέντρα, δείχνοντας ότι η μετάβαση προς τις “πρώτες πόλεις” δεν ήταν αποκλειστικό προνόμιο της Εγγύς Ανατολής.

Στην Κεντρική Ευρώπη, η πολιτισμική ποικιλία και η χρήση χαλκού συνοδεύονται από ανάπτυξη κοινωνικών ανισοτήτων και τη δημιουργία δικτύων ανταλλαγών από τον Δούναβη έως τις Άλπεις.

 Παραπομπές 

Βιβλιογραφία
Algaze, G. (2008). Ancient Mesopotamia at the dawn of civilization: The evolution of an urban landscape. University of Chicago Press. ISBN 9780226013787
Anthony, D. W. (2007). The horse, the wheel, and language: How bronze-age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world. Princeton University Press. ISBN 9780691058870
Bintliff, J. (2012). The complete archaeology of Greece: From hunter-gatherers to the 20th century A.D. Wiley-Blackwell. ISBN 9781405154192
Chapman, J. (1991). The creation of social arenas in the Neolithic and Copper Age of southeast Europe: The case of Varna. In P. Garwood et al. (Eds.), Sacred and profane (pp. 152–171). Oxford University Committee for Archaeology. ISBN 9780947816527
Doumas, C. (1977). Early Bronze Age in the Cyclades. Thames and Hudson. ISBN 9780500390184

Frangipane, M. (2012). Arslantepe: Birth of an early state in the Near East. Roma: Sapienza Università di Roma. ISBN 9788896049073
Hansen, S. (2014). Chalcolithic and Early Bronze Age in Europe: Cultural and social transformations. In H. Meller (Ed.), 7th Archaeological Conference of Central Germany. Halle: Landesmuseum für Vorgeschichte. DOI: https://doi.org/10.13140/2.1.4421.6643
Kohl, P. L. (2007). The making of Bronze Age Eurasia. Cambridge University Press. ISBN 9780521525989
Perlès, C. (2001). The Early Neolithic in Greece: The first farming communities in Europe. Cambridge University Press. ISBN 9780521000271

Radivojević, M., & Rehren, T. (2016). Archaeometallurgy of the Balkan Chalcolithic: Metal production and social context. Journal of Archaeological Science: Reports, 6, 600–612. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2016.02.019
Radivojević, M., Grujic, J., et al. (2017). Community structure of copper supply networks in the prehistoric Balkans: An independent evaluation of the archaeological record from the 7th to the 4th millennium BC. arXiv preprint. DOI: https://doi.org/10.48550/arXiv.1705.05406
Renfrew, C. (1972). The emergence of civilisation: The Cyclades and the Aegean in the third millennium BC. London: Methuen. ISBN 9780416739703
Sherratt, A. (1981). Plough and pastoralism: Aspects of the secondary products revolution. In I. Hodder, G. Isaac, & N. Hammond (Eds.), Pattern of the past: Studies in honour of David Clarke (pp. 261–305). Cambridge University Press. ISBN 9780521224905
Sherratt, A. (1990). The development of the Chalcolithic economy in the Near East and Europe. Antiquity, 64(245), 76–87. DOI: https://doi.org/10.1017/S0003598X00077457
Tylecote, R. F. (1992). A history of metallurgy (2nd ed.). Institute of Materials. ISBN 9780901716655

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 





Περιοδος
Κατηγορία:Ιστορικές περίοδοι