སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་རྒྱལ་ཁབ།

༉ ཤར་ཕྱོགས་ཀེ་རི་བི་ཡན་ལུ་ཆགས་ཏེ་ཡོད་པའི་ མཚོ་གླིང་རྒྱལ་ཁབ་ སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་འདི་ མཛེས་སྡུག་ཅན་གྱི་ས་ཆའི་གནས་སྟངས་དང་ ལམ་སྲོལ་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ཕྱུགཔོ་ དེ་ལས་ བྱུང་རབས་ཚུ་ མཐོང་ཚུགསཔ་སྦེ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ཨིན། མཚོ་གླིང་འདི་གི་བྱུང་རབས་འདི་ ས་གནས་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་དང་ ཡུ་རོབ་ཀྱི་དབང་དུ་བསྡུ་ནི་ དེ་ལས་ ཨེ་ཕཱེརི་ཀ་གི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་ལས་བརྟེན་ཏེ་ ད་རེས་ནངས་པའི་ སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་གི་ངོ་རྟགས་འདི་ གཞན་དང་མ་འདྲཝ་ཅིག་སྦེ་ཐོན་ནུག།

ཡུ་རོ་པི་ཡན་གཞི་ཆགས་མི་ཚུ་མ་ལྷོད་པའི་ཧེ་མ་ སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་ལུ་ ས་གནས་ཀྱི་མི་ཚུ་ གཙོ་བོ་ར་ ཨ་ར་ཝག་དང་ཀེ་རིབ་ཚུ་ སྡོད་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཨ་ར་ཝག་ཚུ་ མཚོ་གླིང་འདི་ནང་ འགོ་དང་པ་ སྤྱི་ལོ་ ༢༥༠ དེ་ཅིག་ཁར་ གཞི་ཆགས་ཡོདཔ་དང་ ཁོང་གིས་ སོ་ནམ་གྱི་ལམ་ལུགས་དང་ ལམ་སྲོལ་གྱི་ ཤན་ཞུགས་མ་འདྲཝ་ཚུ་ འབག་འོང་ནུག། ཤུལ་ལས་ དམག་རྐྱབ་མི་ མི་སྡེ་དང་ མཚོ་འགྲུལ་གྱི་རིག་རྩལ་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ ཡོངས་གྲགས་ཐོན་མི་ ཀེ་རིཔསི གིས་ ཨ་ར་ཝག་ཚུ་ ཀེ་རི་བི་ཡན་ལུ་ ཧེང་སྐལ་ར་ སྐུལ་མ་འབད་ནུག། ཡུ་རོ་པེན་དང་འབྲེལ་བ་འཐབ་པའི་ཤུལ་ལས་ མར་ཉམས་འགྱོ་སྟེ་ཡོད་རུང་ མཚོ་གླིང་འདི་གི་སྐད་ཡིག་དང་ སྔར་སྲོལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཚུ་ནང་ལུ་ འ་ནཱི་ས་གནས་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་གི་ཕན་གནོད་འདི་ ད་ལྟོ་ཡང་ མངོན་གསལ་ཅན་སྦེ་ར་ མཐོང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།༡) ཇེམསི་ ཇི་ སེནཊ་ལུ་ཤི་ཡ་གི་ངོ་སྤྲོད། གི་ལཌ་ཇེམསི་སློབ་གྲྭ།

༢) ཇོ་སེབ་ ཊི་ཨེས་ (༢༠༡༡) སེནཊ་ལུ་ཤི་ཡ་ དབང་འོག་བཙུགས་ནི་འདི་ སྲིད་དོན་དང་ འཛམ་གླིང་ནང་ལུ་ རང་དབང་ཅན་གྱི་རིང་ལུགས། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལས་ ༢༠༡༠ གི་བར་ན་ མི་སི་སི་པི་གི་གཙུག་ལག་གནས་ཚུལ་ལས་ཁང་།

༣) ཌལ་ཕི་ནིསི་ ཨེམ་ (༢༠༢༤) སེནཊ་ལུ་ཤི་ཡ་ལུ་ བྱུང་རབས་དང་སྐད་ཡིག་སྲིད་བྱུས། ཀཱོརོལ་ལི་ ལམ་སྲོལ་ དུས་དེབ་ཐེངས་ ༡ པ།  ཀིརི་ཨོལ་གྱི་ངོ་རྟགས་དང་སྐད་ཡིག་གི་ངོ་ཚབ་ (ཤོག་གྲངས་ ༡༤༧-༡༦༩)། ཅཱམ་ ཨཱེསི་པཱརིང་ཀར་རྒྱལ་སྤྱིའི་དཔེ་སྐྲུན།

དུས་རབས་ ༡༥ པའི་མཇུག་བསྡུ་ཁམས་ཅིག་ཁར་ སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་འདི་ ཡུ་རོབ་ཀྱི་མི་ཚུ་གི་མཐོང་སྣང་ནང་འོང་ཡོདཔ་ཨིན། ཀིརེསི་ཊོ་ཕཱར་ ཀོ་ལོམ་བཱས (Christopher Columbus) གིས་ སྤྱི་ལོ་ ༡༥༠༢ ལུ་ འཛམ་གླིང་གསརཔ་ནང་ལུ་ མཚོ་འགྲུལ་འབད་བའི་སྐབས་ལུ་ མཚོ་གླིང་འདི་མཐོང་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ དུས་རབས་ ༡༧ པའི་ནང་ལས་རྐྱངམ་གཅིག་ དབང་དུ་བསྡུ་ནི་གི་དཔའ་བཅམ་ནུག། མཚོ་གླིང་འདི་ ཕེརེནཆི་དང་ བིརི་ཊིཤ་གི་བར་ན་ ཚར་ལེ་ཤ་ཅིག་ར་ ལགཔ་བརྗེ་སོར་འབད་ཡོདཔ་ལས་ ཀེ་རི་བི་ཡན་ལུ་ ཡུ་རོ་པེན་གྱིས་ དབང་ཤུགས་ཐོབ་ནིའི་དོན་ལུ་ འཐབ་རྩོད་འབད་མི་འདི་ གསལ་སྟོན་འབདཝ་ཨིན།

སྤྱི་ལོ་ ༡༦༥༡ ལུ་ ཕཱརནསི་གི་མི་ཚུ་གིས་ མཚོ་གླིང་འདི་ནང་ གཏན་འཇགས་གཞི་ཆགས་འགོ་དང་པ་གཞི་བཙུགས་འབད་ཡོདཔ་དང་ དུས་རབས་གཅིག་ལྷགཔ་ཅིག་གི་རིང་ལུ་ མཚོ་གླིང་འདི་ ཕཱརནསི་གི་སོ་ནམ་གྱི་ཁེ་ཕན་གྱིས་ དབང་འཛིན་འབད་ནུག། དཔལ་འབྱོར་འདི་ གེ་ཟ་འཛུགས་སྐྱོང་འབད་མི་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ ཡར་རྒྱས་སོང་ཡོདཔ་ལས་ ལཱ་འབད་མི་ལེ་ཤ་ཡོདཔ་ལས་ བྱ་རོགས་འབད་མི་ ཨཱཕ་རི་ཀགི་མི་ཚུ་ ནང་འདྲེན་འབད་དགོཔ་ཐོན་ནུག། དེ་མ་ཚད་ སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་གི་བྱུང་རབས་ནང་ལུ་ མི་འབོར་ཞིབ་རྩིས་ཀྱི་འགྱུར་བ་སྦོམ་སྦེ་ར་བྱུང་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་ ཨེ་ཕཱེརེ་ཀ་གི་མི་ཚུ་ མི་རློབས་མང་ཤོས་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ཡོདཔ་ལས་ ཁོང་གི་ལམ་སྲོལ་འདི་ ས་གནས་ཀྱི་མི་ཁུངས་དང་ ཡུ་རོབ་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ འབྲེལ་བ་འཐབ་ནུག།

དེ་བཟུམ་སྦེ་ སྤྱི་ལོ་༡༧༧༨ ལུ་ ཨེན་གཱོལོ་ཕེརེནཆི་ (Anglo-French) དམག་འཁྲུག་བཞི་པའི་སྐབས་ བིརི་ཊིཤ་ གིས་ སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་གི་དབང་ཚད་འདི་ ཕེརེནཆི་ལས་ དབང་དུ་བསྡུ་ཡོདཔ་དང་ སྤྱི་ལོ་ ༡༧༨༣ ལུ་ པེ་རིསེ་གི་ཆིངས་ཡིག་བརྒྱུད་དེ་ ཐོབ་བརྗོད་བཀོད་ཡོདཔ་ཨིན། འ་ནཱི་ཕར་ཚུར་ཚད་འཛིན་འབད་མི་འདི་གིས་ མཚོ་གླིང་འདི་གི་གཞུང་སྐྱོང་དང་ལམ་སྲོལ་གྱི་ངོ་རྟགས་འདི་བཟོ་ནུག།

བིརི་ཊིཤ་གི་དབང་ཚད་འོག་ལུ་ མི་སྡེ་དཔལ་འབྱོར་གྱི་གནས་སྟངས་འདི་ འཕྲོ་མཐུད་དེ་ར་ གོང་འཕེལ་འགྱོ་སྟེ་ཡོད་རུང་ ས་གནས་ཀྱི་མི་རློབས་ཚུ་གི་ནང་འཁོད་ལུ་ ཁོང་རའི་ཐོབ་དབང་དང་ མི་ཚེའི་གནས་སྟངས་ལུ་ སེམས་མ་དགའ་བར་སྡོད་ནུག། འ་ནཱི་ཚོར་སྣང་འདི་ ངོ་རྒོལ་མ་འདྲཝ་ཚུ་ནང་ མཇུག་བསྡུ་ཡོདཔ་དང་ དེ་ཡང་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལུ་ གླ་ཆ་དམའ་ཤོས་དང་ ངང་ལག་དང་གུ་རམ་ལཱ་འབད་མི་ཚུ་གི་ ལཱ་གི་གནས་སྟངས་སྐྱོ་དྲགས་ལས་བརྟེན་ཏེ་ ངོ་རྒོལ་བྱུང་མི་འདི་ཨིནམ་དང་ ངོ་རྒོལ་འདི་ཚུ་གིས་ སྲིད་དོན་གྱི་སྐོར་ལས་ ཤེས་རྟོགས་ཡོད་པའི་ མི་སྡེ་ཅིག་ ཐོན་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

དེ་བཟུམ་སྦེ་ འཛམ་གླིང་དམག་ཆེན་གཉིས་པའི་ཤུལ་ལས་ རང་དབང་གཞུང་སྐྱོང་ལུ་ འཕེལ་ཤུགས་ཡར་སེང་འགྱོ་ཡོདཔ་མ་ཚད་ བིརི་ཊིཤ་གཞུང་གིས་ རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོའི་བསྐྱར་ཞིབ་འབད་དེ་ ས་གནས་ཀྱི་ངོ་ཚབ་མང་སུ་སྦེ་བཟོ་ནུག་། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༦༧ ལུ་ སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་གིས་ རང་དབང་གཞུང་ཐོབ་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་ མཚོ་གླིང་འདི་ རང་དབང་ཐོབ་ནིའི་དོན་ལུ་ དུས་ཚོད་ཁག་ཆེ་ཤོས་ཅིག་ཨིནམ་དང་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༧༩ སྤྱི་ཟླ་ ༢ པའི་སྤྱི་ཚེས་ ༢༢ ལུ་ གཞུང་འབྲེལ་དུ་ གྲུབ་ཚུགས་ནུག།

རང་དབང་ཐོབ་ཞིནམ་ལས་ཚུར་ སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་གིས་ སྲིད་དོན་གནས་སྟངས་བརྟན་ཏོག་ཏོ་དང་ དཔལ་འབྱོར་སྣ་ཚོགས་གོང་འཕེལ་བཏང་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་ལས་ མཚོ་གླིང་འདི་ ལྟ་བཤལ་དང་སོ་ནམ་ དེ་ལས་ དངུལ་འབྲེལ་ཞབས་ཏོག་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ལས་ རྒྱལ་ཡོངས་ནང་འདྲེན་གྱི་ ཕན་ཐོགས་གཙོ་བོ་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ཡོདཔ་ཨིན། ད་རེས་ནངས་པ་ སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་འདི་ འཛམ་གླིང་སྤྱི་ཚོགས་དང་ ཀེ་རི་ཀོམ་ དེ་ལས་ མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ རྒྱལ་སྤྱིའི་ཚོགས་པ་ལེ་ཤ་ཅིག་གི་ འཐུས་མི་ཅིག་ཨིན།

ལམ་སྲོལ་གྱི་ཐད་ལུ་ མཚོ་གླིང་འདི་གིས་ ཨཱཕ་རི་ཀདང་ ཕཱརེནསི་ དེ་ལས་ བིརི་ཊིཤ་གི་ཤན་ཞུགས་ཚུ་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་སྟོནམ་ཨིན། དུས་སྟོན་ ཀཱར་ནི་ཝལ་དང་ ལ་རོསི་ཚུ་གིས་ མཚོ་གླིང་འདི་གི་ ལམ་སྲོལ་ཕྱུགཔོ་ཚུ་ བརྩི་སྲུང་འབདཝ་ཨིནམ་དང་ བཞེས་སྒོ་ཚུ་གིས་ མི་ཚུ་གི་ སྲོལ་རྒྱུན་མ་འདྲཝ་ཚུ་ གསལ་སྟོན་འབདཝ་ཨིན། བཟོ་རིགས་ཀྱི་ས་ཆའི་གནས་སྟངས་འདི་གིས་ དེང་སང་གི་གོང་འཕེལ་དང་ཅིག་ཁར་ དབང་འོག་སྲོལ་ཁྱུན་གྱི་རྟགས་མཚན་ཚུ་བཏོནམ་ཨིནམ་དང་ འདི་གིས་ འཛམ་གླིང་ནང་ལས་ ལྟ་བཤལཔ་ཚུ་འོང་བཅུག་མི་ སེམས་ཁར་འབབ་པའི་གནས་སྟངས་ཅིག་བཟོཝ་ཨིན།

སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་གི་བྱུང་རབས་འདི་ ཀོ་ལོམ་བི་ཡ་གི་ཧེ་མ་ལས་ ད་རེས་ནངས་པའི་ རང་དབང་ཅན་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་སྦེ་ གནས་རིམ་ཚུན་ཚོད་ ཡ་མཚན་ཅན་གྱི་འགྲུལ་སྐྱོད་ཅིག་ཨིན། ས་གནས་ཀྱི་མི་ཁུངས་དང་ ཡུ་རོབ་ དེ་ལས་ ཨེ་ཕཱེར་ཀ་གི་ཤན་ཞུགས་འདི་གིས་ མཚོ་གླིང་འདི་གི་ལམ་སྲོལ་དང་ངོ་རྟགས་ དེ་ལས་ མི་སྡེའི་བཀོད་རིས་ཚུ་ བཟོ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། སེནཊ་ལུ་སི་ཡ་གིས་ དེང་སང་གི་འཛམ་གླིང་གི་གདོང་ལེན་ཚུ་ འཕྲོ་མཐུད་དེ་ར་ འགྲུལ་བསྐྱོད་འབད་བའི་བསྒང་ལས་ འདི་གིས་ བྱུང་རབས་ཀྱི་ ལོ་རྒྱུས་ཚུ་བརྟན་ཏོག་ཏོ་སྦེ་ བཞག་སྟེ་ འདས་པའི་དུས་ཚོད་ཀྱི་ སྙིང་པོ་འདི་གིས་ མ་འོངས་པའི་སྐོར་ལས་ བརྡ་དོན་སྤྲོད་ཚུགསཔ་སྦེ་ ངེས་གཏན་བཟོཝ་ཨིན་མས།

རྒྱབ་རྟེན་ཐོ།