སེམས་རྟོག་ཁའི་འཕྱད་མདའ།

སྤྱི་ལོ་ ༡༦༣༤་ ལུ་སེམས་རྟོག་ཁ་ལུ་སྦེ་ བོད་དམག་ཐེངས་གཉིས་པ་དེ་འོང་ཡོདཔ་ཨིན་མས། བྱེཝ་དེ་ཡང་ཞབས་དྲུང་རིན་པོ་ཆེ་གི་སྦྱིན་བདག་ཚུ་དང་ འབྲུག་ལུ་ཧེ་མ་ལས་རང་ཡོད་པའི་བླམ་ཁག་ལྔ་དང་བོད་གཙང་སྡེ་སྲིད་གི་དམག་མི་ཚུ་གི་བར་ན་བྱུང་བྱུངམ་ཨིན་མས། གཙང་གི་དམག་མི་དང་བླམ་ཁག་ལྔ་གིས་དབང་བཙོང་ཐོག་སེམས་རྟོག་ཁ་རྫོང་ནང་ལུ་འཛུལ་དེ་འབདཝ་ད་ རྫོང་ནང་ན་ལུ་ཡོད་པའི་མེ་རྫས་ཚུ་འགེག་སྟེ་ བོད་པའི་དམག་མི་ལེ་ཤཱ་ཅིག་རང་བསད་དགཔ་ཨིན་མས། ནེ་སྦེ་ཁོང་ཆ་ཁྱབ་འུ་བྱེད་འཐབ་སྡོདཔ་ད་ ཞབས་དྲུང་གི་ཕྱག་ཞུ་མི་ཚུ་གིས་ ཚ་ངེར་བཏོན་ཏི་ ཁོང་བྱང་འཕྱད་ཚུ་ཚར་བཅད་དེ་ལ་ལུ་བསད་ལ་ལུ་ལུད་མི་ཚུ་ཡང་བྱོག་ཡར་སོང་ནུག འགྲོས་ཀྱིས་སྦེ་ཞབས་དྲུང་གི་ནུབ་ཕྱོགས་ལུང་ཕྱོགས་དེ་དབང་ལུ་འདུས་ཚུགས་ནུག

ངོ་སྤྲོད།

ཞབས་དྲུང་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་འདི་ འབྲུག་ལུ་བཀའ་དྲིན་ཁོ་ན་མེད་པའི་དྲིན་ཅན་གོངམ་ ལྷོ་ཁྲིམ་མེད་ལུ་ཁྲིམ་དང་རྫ་ལུང་མེད་ལུ་ལུང་བཙུགས་གནང་མིའི་སྐྱེ་བུ་དམ་པ་གཅིག་ཨིན། ཁོ་བྱོན་ཞིམ་ལས་ ང་བཅས་ར་མི་ཚུ་ལུ་འབྲུག་པ་དང་རྒྱལ་ཁབ་ལུ་འབྲུག་ཟེར་དར་དརཝ་ཨིན། 

ཧེ་མ་བོད་རྭ་ལུང་གི་ཁྲི་འཛིན་རིམ་བྱོན་༡༨་པ་ངོས་འཛིན་ལུ་ ཞབས་དྲུང་རིན་པོ་ཆེ་དང་རྒྱལ་དབང་དཔག་བསམ་དབང་པོ་གཉིས་ཆ་ར་ བྱུང་ཡོདཔ་ལས་མ་སྒྲིག་པ་སྡོད་སྡོད་བར་ དཔག་བསམ་དབང་པོ་གི་ཁ་ཐུག་ལས་སྡེ་སྲིད་གཙང་པ་ཐོན་ཏེ་ ཞབས་དྲུང་རིན་པོ་ཆེ་དེ་ སྤྱི་ལོ་༡༦༡༦ ལུ་བོད་ལས་ཕྱི་ཁར་བྱོན་དགོཔ་ཐོན་སོང་ནུག ཨིན་རུང་འབྲུག་མགོན་གར་ས་ལུ་ཡོད་པའི་ ཨོབ་མཚོ་བླམ་གྱི་གདན་འདྲེན་ཞུ་དེ་ གར་ས་ལུ་བྱོན་དེ་ལས་ ན་ལས་མར་བྱོན་ཏེ་ ནུབ་ཕྱོགས་ལུ་བཞུགསཔ་ད་ ཞབས་དྲུང་ལུ་དད་པ་སྐྱེད་མི་མི་སེར་མང་སུ་ཐོན་ཏེ་ཡོངས་གྲགས་སོང་ཡོདཔ་ལས་ ལུང་ཕྱོགས་དེ་ཁར་ཧེ་མ་ལས་རང་ཡོད་མིའི་བླམ་ཚུ་དང་བོད་གཙང་སྡེ་སྲིད་ངལ་མ་རང་པར་ ཞབས་དྲུང་དཀྲོངས་ནིའི་དོན་ལུ་ བླམ་ལྷག་པ་གི་གཙང་པ་ལུ་རྒྱབ་སྐྱོར་འཚོལ་ཏེ་ སྤྱི་ལོ་ ༡༦༡༩ ལུ་བོད་དམག་འགོ་ཐོག་ཐོན་ནུག དེ་སྦེ་ཞབས་དྲུང་གི་ཕྱག་ཞུ་མི་ཚུ་དང་བོདཔ་ཚུ་མ་སྒྲིག་པར་འཕྲལ་འཕྲལ་བྱེཝ་བཏངམ་བཏངམ་སར་སྡོད་སྡོད་སྦར་ མར་ཅནམ་གྱི་ནད་ཡམས་ཅིག་བོད་ལུ་ཐོན་དེ་སྡེ་སྲིད་ཕུན་ཚོགས་རྣམ་རྒྱལ་ནད་ཀྱིས་བཟུན་དེ་ཤི་སོངཔ་ཨིན་མས།

ཞབས་དྲུང་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་གིས་ཆོས་དང་སྲིད་གཉིས་ཆ་ར་གི་འགོ་འཛིན་མཛད་ནུག དེ་ལུ་འབྲུག་པ་བཀའ་བརྒྱུད་པ་དང་ཤཀྱ་པ་དེ་ལས་དགེ་ལུགས་པ་ཆོས་སྡེ་ཚུ་གིས་ཡང་ངོས་ལེན་དང་རྒྱབ་སྐྱོར་ཕུལ་དེ་སྦེ་ས་ཅིག་རུང་ གཞན་མི་བླམ་ཚུ་གིས་ངོས་ལེན་འབད་མ་གཏུབ་རུང་ ཞབས་དྲུང་གི་ནུབ་ཕྱོགས་ལུང་པ་དེ་དབང་སྟེ་ར་བྱོན་ནུག དེ་སྦེ་ཆོས་དང་སྲིད་གཉིས་འཛིན་སྐྱོང་འབད་སའི་ལྟེ་བ་སྦེ་རྫོང་གཞི་བཞེངས་ནིའི་ཕྱག་ལཱ་འདི་འགོ་ཐོག་རང་ སྤྱི་ལོ་ ༡༦༢༩ ་ལུ་འགོ་བཙུགས་ཏེ་ དང་པ་རང་སེམས་རྟོག་ཁ་སངས་ངག་ཟབ་དོན་ཕོ་བྲང་དེ་བཞེངས་ནུག རྫོང་དེ་བཞེངས་ནིའི་ཕྱག་ལཱ་འགོ་བཙུགསཔ་ཅིན་ བླམ་ཁག་ལྔ་གི་དྲག་རྒོལ་འབད་དེ་བར་ཆད་རྐྱབ་ནིའི་རྩིས་རྐྱབ་རུང་སྤུ་ཙམ་འབད་མ་ཚུགསཔ་མ་ཚད་ སྤྱི་ལོ་༡༦༣༡་ལུ་རྫོང་དེ་ཕྱི་ནང་མེདཔ་ཡོངས་རྫོགས་གྲུབ་ནུག

དེ་སྦེ་ཞབས་དྲུང་ལུ་མ་པ་ལས་རང་འབད་མ་ཚུགས་པར་ བླམ་ཁག་ལྔཔོ་གིས་ད་རུང་ གཙང་སྡེ་སྲིག་གསརཔ་ བརྟེན་སྐྱོང་པ་ཟེར་མི་འདི་ལས་རྒྱབ་སྐྱོར་འཚོལ་སྟེ་ ཁོ་གིས་བོད་དམག་ཐེང་གཉིས་པའམ་དེ་ སྤྱི་ལོ་༡༦༣༤་ལུ་འབྲུག་ལུ་བཏང་ནུག གཙང་སྡེ་རྟེན་སྐྱོང་གིས་འབྲུག་ལུ་དམག་བཏང་དགོ་པའི་དམིགས་ཡུལ་ངོ་མ་ག་ཅིག་ཨིན་ན་བརྟེན་བརྟེན་ཅིག་མ་ཤེས་དེ་འབད་རུང་ ཀརྨ་ཕུན་ཚོགས་ཀྱི་བྲིས་མིའི་ནང་ལུ་འབད་བ་ཅིན་ བོདཔ་ཚུ་གི་ཞབས་དྲུང་འཛིན་བཟུང་འབད་ཞིནམ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་སྒྲིང་སྒྲིང་མེདཔ་བཟོ་ནིའི་འཆར་གཞི་ཨིནམ་འོང་ནི་བཟུམ་ཅིག་དང་ གཅིག་ཁ་ཐུག་ལས་འབདན་འབྲུག་ལུ་ཡོད་མིའི་ ནོར་བུ་རང་བྱུང་ཁར་ས་པཎི་འདི་འཕྱོག་འབག་ནིའི་དོན་ལུ་བཟུམ་ཅིག་ཨིནམ་སྦེ་བཀོད་དེ་འདུག 

དམག་འཁྲུག

འཕྱད་མདའ་རྐྱབ་དང་མཚོན་ཆ་མང་ཤོས་ གྱི་དང་ ཀྲིང་ཀ་དེ་ལས་མདའ་ཞུ་ཚུ་ལག་ལེན་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ད་ ཀྲོབ་མདའ་མེ་མདའ་ཡང་ལག་ལེན་འཐབ་ནུག འབྲུག་ལུ་ཡོད་པའི་བླམ་ཁག་ལྔའི་རྒྱབ་སྐྱོར་སྦེ་ སྡེ་པ་ཀར་མ་བརྟེན་སྐྱོང་པ་གི་འབྲུག་ལུ་དམག་བཏང་ནུག དམག་ཁག་གཅིག་གར་ས་ལས་མར་བརྒྱུད་ སྤ་རོ་ལུ་ཐོན ཁག་གཅིག་བུམ་ཐང་ལས་མར་ཐོན་ནུག གཙང་སྡེ་སྲིད་ཀྱིས་འབྲུག་བུམ་ཐང་ལུ་དམག་བཏང་དགོ་མིའི་རྒྱུ་མཚན་ག་ཅིག་ཨིན་བརྟེན་རྟེན་མི་ཤེས་སྦེ།  གཙང་པ་གི་བུམ་ཐང་ལས་མར་བོད་དམག་བཏང་དགོ་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་ག་ཅིག་ཨིན་ན་ ལེགས་ཤོམ་ཅིག་མ་ཤེས་དེ་ར་འབད་རུང་ རྩོམ་སྒྲིག་པ་ཇཱོན་ཨཱར་ཨཱར་ཌུ་སི་གིས་བསམ་འཆར་བཀོད་མི་ནང་ལུ་འབད་བ་ཅིན་ ཞབས་དྲུང་ལུ་རྒྱབ་སྐྱོར་ཡོད་མིའི་མི་སེར་ལེ་ཤ་ཅིག་བུམ་ཐང་ཁ་ཐུག་ལུ་ཡོདཔ་པ་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ འོང་ནི་བཟུམ་ཅིག་འོང་ནི་མས་ཟེར་ཨིན་མས། བོད་དམག་དེ་མང་སུ་མང་སུ་འཐོནམ་འོངམ་ད་ ཞབས་དྲུང་རིན་པོ་ཆེ་གིས་ ཁོ་རའི་སྐུ་ཚབ་དམག་དཔོན་སྦེ་ སྡེ་སྲིད་བསྟན་འཛིན་འབྲུག་རྒྱས་བཀལ་གནང་སྟེ་ཁོ་རང་ ཤར་ཁོ་ཐང་ཁ་ ལུ་ཡོད་པའི་ས་གནས་ཇ་རོག་གངས་ཟེར་ས་ལུ་སྐུ་གཟུར་ཏེ་བྱོན་ཡོདཔ་མ་ཚད་ ་ག་དེམ་ཅིག་སྦེ་བོད་དམག་དེ་རྒྱལ་ཁ་ཐོན་སོང་པ་ཅིན་རྒྱ་གར་ལུ་བྱོན་ནིའི་ཐུགས་ཞེས་ཡང་གནང་ནུག  བོད་པའི་དམག་མི་ཚུ་གི་ལག་པར་ཀྲོབ་མདའ་མེ་མདའ་འབག་ཏེ་ སེམས་རྟོག་ཁར་རྫོང་ནང་འུར་སྒྲ་དང་བཅསཔ་སྦེ་མཛུལ་ཏེ་ ཕར་ཚུར་གག་ཁག་གིག་ཁུག་ཚུ་སློངམ་ད་ རྫོད་ཁང་ནང་ལུ་ཡོད་མིའི་མེ་རྫས་བམ་གེགས་ཏེ་ བོད་པའི་དམག་མི་ཧ་ལམ་དེ་ནང་རང་བསད་ད་ནུག དེ་གི་སྦེ་ཁོང་གཞན་མི་ཚུ་སྐྱག་སྡུག་འཐབ་ཏེ་སྡོདཔ་ད་ ཞབས་དྲུང་གི་དམག་མི་ཚུ་གིས་ཚ་ངེར་བཏོན་ཏེ་ཁོང་ཆ་ཁྱབ་ཕམ་བཏང་ནུག 

འབྲུག་ལུ་ཡོད་པའི་ཁུངས་སྡེབ་ལ་ལུ་ཅིག་ནང་འབད་བ་ཅིན་ བོད་པའི་དམག་མི་ཕམ་སྟེ་མ་ཤི་བར་ལུད་སོང་མི་ཚུ་ལོག་བོད་ལུ་བྱོག་ཡར་སོང་ཡི་ཟེར་བཀོད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ ཕྱི་གླིང་པའི་རྩོམ་བྲིས་པ་ཨཱར་ཌུ་སི་བཤད་མི་ནང་འབད་བ་ཅིན་ འཐབ་འཛིང་འདི་ལོ་དག་པ་ཅིག་འཕྲོ་འཐུད་དེ་རང་འདུག་ཟེར་ཡོདཔ་མ་ཚད་ སྤྱི་ལོ་༡༦༣༩ ཚུན་རང་བྱེཝ་མ་ཆོག་པས་ཟེར་ཨིན་མས། འབྲུག་པའི་དམག་མི་ཚུ་གིས་བོདཔ་ཚུ་ལས་ རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་ཞིནམ་ལས་ གར་ས་ལུ་ཡོད་པའི་བ་ར་བའི་བླ་སློབ་ཚུ་ཡང་མཐའ་བཤུད་བཏང་ནུག 

ཞབས་དྲུང་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་གིས་ ལྕགས་རི་ལུ་སྦེ་འབྲུག་དང་བོད་པའི་དམག་མི་ཤི་མི་ཚུ་གིས་དོན་ལས་ ཐུགས་སྨོན་ཅིག་ཡང་གནང་ནུག དེ་གི་ཤུལ་ལས་རང་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་གཉིས་འགྱུར་མེད་ཧེ་མ་བར་སྒྲིང་སྒྲི་བཟོ་ནིའི་དོན་ལུ་ སྤུ་ན་ཁ་ལུ་ཕོ་ཆུ་གཡས་བསྐོར་རྐྱབ་སར་དང་མོ་ཆུ་གཡོན་བསྐོར་རྐྱབ་སའི་སྦུག་ལུ་རྫོང་ཆེན་སྤུན་ཐང་བདེ་བ་ཆེན་པའི་ཕོ་བྲང་དེ་ སྤྱི་ལོ་༡༦༣༧་ ལུ་བཞེངས་གནང་ནུག དེ་ལས་ཚུར་གཞུང་སྐྱོང་གི་ལྟེ་བ་དེ་ཡང་སྤུ་ན་ཁ་ལུ་བཟོ་གནང་སྟེ་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༥༥ ཚུན་རང་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་སྤུ་ན་ཁ་ལུ་སྦེ་སྡོད་ནུག སེམས་རྟོག་ཁ་རྫོང་དེ་ལོག་ཤུལ་ལས་སྤྱི་ལོ་༡༦༧༡་ལུ་ཉམས་གསོ་ཚར་གཅིག་ཞུ་ནུག ཞབས་དྲུང་རིན་པོ་ཆེ་འབྲུག་ལུ་ཆོས་དང་སྲིད་ཀྱི་ཕྱག་ལཱ་གནང་བཞུགསཔ་ད་ ད་རུང་བོད་དམག་མཇུག་དེ་སྤྱི་ལོ་༡༦༣༩་ ལུ་ཐོན་ནུག ཨིན་རུང་ག་ནི་ཡང་འབད་མ་ཚུགས་པས།

Bibliography

Ardussi, John A. (1977). Bhutan before the British: A historical study. Acton, Australian Capital Territory: Australian National University.

Karma Phuntsho (2013). The History of Bhutan. Nodia: Random House India. ISBN 9788184003116.

Aris, Michael (1979). Bhutan. The early History of a Himalayan Kingdom. Warminster: Aris & Phillips Central Asian Studies. ISBN 978-0856681998.

Dorji Wangmo (2006). Treasures of the thunder dragon: a portrait of Bhutan. Penguin Books, Viking Press. ISBN 0-670-99901-6.

Harrison, Peter (2011). Fortress Monasteries of the Himalayas. Tibet, Ladakh, Nepal and Bhutan. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1849083966.