ཇོར་ཌན། (Jordan)

ངོ་སྤྲོད་དང་ཆགས་རབས།

ཇོར་ཌན་ཟེར་མི་འདི་ ལྷོ་ནུབ་ཨེ་ཤི་ཡ་ལུ་ཡོད་པའི་ ཨ་རབ་(Arab)ཀྱི་ རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། འདི་ཡང་ ལེ་ཝེནཊ་(Levant) ལུང་ཕྱོགས་ཀྱི་ལྷོ་ཕྱོགས་དང་ ཨ་ར་བི་ཡཱན་གླིང་ཕྲན་གྱི་ བྱང་ཕྱོགས་ཁ་ཐུག་ལུ་ཡོདཔ་ཨིན། ཇོར་ཌན་གྱི་རྒྱ་ཁྱོན་ཡོངས་བསྡོམས་འདི་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞི་༨༩,༣༤༡ དང་ དེ་གི་བརྒྱ་ཆ་༠.༦ རྐྱངམ་གཅིག་ནང་ ཆུ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཇོར་ཌན་གྱི་གནམ་གཤིས་འདི་ མང་ཆེ་བ་བྱེ་ཐང་གྱི་ཚ་དྲོད་ཡོདཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་ཁ་ཐུག་ལུ་ སྤྱི་ཟླ་༡༡ པ་ལས་ སྤྱི་ཟླ་༤ པ་ཚུན་ ཆརཔ་རྐྱབ་པའི་དུས་ཚོད་ཨིན་པས།https://simple.m.wikipedia.org/wiki/Jordan

མི་རློབས་དང་མི་རིགས།

སྤྱི་ལོ་༢༠༢༥ ལུ་ ཇོར་ཌན་ལུ་ མི་རློབས་༡༡,༥༣༠,༠༨༩ ཡོདཔ་ཨིན་པས། དེ་གིས་ མི་རློབས་ཀྱིས་ རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་གི་ཐོ་ནང་ ཨང་༨༤ པ་ཨིན་པས། ཇོར་ཌན་གྱི་མི་རློབས་འདི་ གཙོ་བོ་ར་ ཨ་རབ་དང་ མི་སྡེ་ཆུང་ཀུ་ཅིག་ཨིན་མི་ སིར་ཀ་ཤི་ཡཱན་(Circassians) དང་ཨར་མེ་ནི་ཡཱན་(Armenians) དེ་ལས་ ཀརཌས་(Kurds) ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཇོར་ཌན་གྱི་མི་མང་ཤོས་ཅིག་ར་ སོ་ནམ་གྱི་ལཱ་ནང་དང་ ཆརཔ་ལངམ་སྦེ་ རྐྱབ་སའི་ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ སྡོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། པེ་ལིས་ཊེན་གྱི་ཨ་རབ་ཚུ་(Palestinian Arabs) གི་མི་རློབས་འདི་ སྐྱབས་བཅོལ་བ་དང་ གནས་སྤོ་སྟེ་འགྱོ་མི་ཚུ་ ཇོར་ཌན་ལུ་སྡོད་ཡོདཔ་སྦེ་ ཐོ་བཀོད་འབད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན།https://www.worldometers.info/world-population/jordan-population/

གཞུང་སྐྱོང་ལམ་ལུགས།

སྤྱི་ལོ་༡༩༤༦ སྤྱི་ཟླ་༥ པའི་ཚེས་༢༥ ལུ་ རྩ་ཁྲིམས་ཅན་གྱི་རྒྱལ་བརྒྱུད་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་འདི་གི་དབུ་ཁྲིདཔ་འདི་ རྒྱལ་པོ་འདི་ཨིནམ་དང་ གཞུང་སྐྱོང་གི་དབུ་ཁྲིདཔ་འདི་ བློན་ཆེན་ཨིན་མས། བློན་ཆེན་དང་གཅིག་ཁར་ བློན་པོ་ཚོགས་སྡེ་ (ལྷན་རྒྱས་གཞུང་ཚོགས་) འདི་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་པོ་འདི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབུ་ཁྲིདཔ་ཨིན་པའི་གུར་ དམག་དཔོན་སྤྱི་ཁྱབ་ཡང་ཨིནམ་ད་ བློན་ཆེན་དང་ཚོགས་ཁང་གོང་མའི་འཐུས་མི་ཚུ་ བསྐོ་བཞག་གནང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་པོ་ལུ་དབང་ཚད་ཧ་ལམ་ཡོདཔ་དང་ ཁོ་གིས་བློན་ཆེན་དང་བློན་པོ་ལྷན་ཚོགས་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་སྦེ་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་སྐྱོང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཁྲིམས་བཟོའི་སྤྱི་ཚོགས་ཅིག་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་ ཚོགས་ཁང་གོང་འོག་གཉིས་ཡོདཔ་དང་ ཚོགས་ཁང་འོག་མ་གི་འཐུས་མི་ཚུ་ མི་སེར་ཚུ་གིས་བཙག་འཐུ་འབད་དེ་ བསྐོ་བཞག་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། དྲང་ཁྲིམས་ལྷན་སྡེ་འདི་ རང་དབང་ཐོག་ལས་ ཐ་དད་སྦེ་ལཱ་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། 

སྤྱི་ལོ་༡༩༩༢ ལུ་ སྲིད་དོན་ཚོགས་པ་ཚུ་ ཁྲིམས་མཐུན་སྦེ་བཟོ་སྟེ་ སྲིད་དོན་གྱི་གདམ་ཁ་ མ་འདྲཝ་ཚུ་བྱིན་ཡོདཔ་ཨིན།  སྐྱེས་ལོ་༢༠ དང་དེ་ལས་ལྷག་པའི་མི་སེར་ཚུ་ལུ་ ཚོགས་རྒྱན་བཙུགས་ནིའི་དབང་ཚད་ ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཇོར་ཌན་འདི་ བདག་སྐྱོང་གི་དོན་ལུ་ ཁག་གསུམ་སྦེ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་ མུ་ཧ་ཕ་དཱ་(Muhafadha or governorates)དང་ ལི་ཝ་(Liwa or districts) དེ་ལས་ཀཱ་ད་(Qada or sub-districts) ཟེར་ཨིནམ་དང་ འདི་ཡང་འབྲུག་ལུ་འབདན་ རྫོང་སྡེ། རྫོང་ཁག། རྒེད་འོག་བཟུམ་སྦེ་ཨིན་པས། ཁོང་གི་ནང་ མུ་ཧ་ཕ་དཱ་རྫོང་སྡེ་ བསྡོམས་ཀྱི་༡༢ ལུ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན།https://1997-2001.state.gov/background_notes/jordan_0008_bgn.html

སྐད་ཡིག་དང་ལམ་སྲོལ།

གཞུང་འབྲེལ་སྐད་ཡིག་འདི་ ཨ་ར་བིག་ཨིན་རུང་ ཨིང་སྐད་འདི་ ཚོང་འབྲེལ་དང་གཞུང་སྐྱོང་ནང་ ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་ ལག་ལེན་འཐབ་ཨིན། ཇོར་ཌན་གྱི་ལམ་སྲོལ་འདི་ ཨ་རབ་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་དང་ བི་ཌོ་ཝེན་(Bedouin) གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ དེ་ལས་ མི་རློབས་མ་འདྲཝ་ཚུ་ལས་ སླ་བསྲེ་འབད་མི་ལས་བརྟེན་ སོ་སོ་ཅིག་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཨིསི་ལམ་འདི་ དབང་ཤུགས་ཅན་གྱི་ ཆོས་ལུགས་ཅིག་ཨིནམ་དང་ ཡེ་ཤུ་པའི་མི་སྡེ་ཚུ་ཡང་ གལ་ཅན་གྱི་གནས་སྟངས་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན། བི་ཌོ་ཝེན་(Bedouin) གི་གནས་སྟངས་འདི་ ཡུན་བརྟན་གྱི་ཕན་གནོད་ག་དེ་སྦེ་ཡོད་རུང་ ད་ལྟོ་འདི་ བཟའ་ཚང་གི་འབྲེལ་བ་སྒྲིང་སྒྲི་ཚུ་ བཞག་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། ཇོར་ཌེ་ནི་ཡཱན་(Jordanian) གི་ཟ་འཐུང་འདི་ བྲོཝ་ཡོད་པའི་ཟ་འཐུང་དང་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཅིག་ཨིན་མས། སྔར་སྲོལ་གྱི་སྙན་ཆ་དང་ ཞབས་ཁྲ་ དེ་ལས་ ལག་བཟོ་ཚུ་གིས་ མི་ཚུ་གི་ སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རིག་རྩལ་ཚུ་ སྟོནམ་ཨིན།  མགྲོན་ཞུ་དང་བཟའ་ཚང་གི་བརྩི་མཐོང་ཚུ་ གཏིང་ཟབ་སྦེ་ཡོདཔ་ལས་ བྱམས་བརྩེ་དང་ རྒས་ཤོས་ཚུ་ལུ་ གུས་ཞབས་འབདཝ་ཨིན་པས།https://www.jdtours.com/jordan/culture/

ཚོང་འབྲེལ་དང་དཔལ་འབྱོར།

ཇོར་ཌན་གྱི་ཚོང་འབྲེལ་ལས་སྡེ་འདི་ མ་འདྲཝ་སྦེ་ཡོདཔ་ལས་ སོ་ནམ་དང་ ས་གཏེར་ བཟོ་སྐྲུན་ ལྟ་བཤལ་དང་ ཞབས་ཏོག་ཚུ་ ཡོདཔ་ཨིན། ཚོང་ལམ་ཚུ་གི་ལམ་བདའ་སྟེ་ ལུང་ཕྱོགས་ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དོན་ལུ་ ལྟེ་བ་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན།  གཙོ་བོར་བཏོན་པའི་བཟོ་གྲྭ་ཚུ་ཡང་ ས་གཏེར་(phosphate mining) ལུད་ཐོན་སྐྱེད་ བགོ་ལ་དང་སྨན་རིགས་བཟོ་སྐྲུན་ དེ་ལས་ ལྟ་བཤལ་ཚུ་ཨིན་པས།  ཇོར་ཌན་གཞུང་གིས་ ཕྱིའི་མ་རྩ་གཞི་བཙུགས་དང་ སྒེར་སྡེ་ཡར་རྒྱས་གཏང་ཐབས་ལུ་ སྲིད་བྱུས་མ་འདྲཝ་ཚུ་ ལག་ལེན་འཐབ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

ཇོར་ཌན་གྱི་དཔལ་འབྱོར་འདི་ ངོ་མ་ར་ རང་བཞིན་ཐོན་སྐྱེད་བཏོན་ནི་དང་ སོ་ནམ་ དེ་ལས་ བཟོ་བསྐྲུན་ཚུ་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་ གཞི་བཞག་སྟེ་ཨིན་མས།  དེ་ཡང་ ལུད་(phosphate) འབྲུ་སྣ་ སོ་ནམ་ཐོན་སྐྱེད་ དེ་ལས་ བཟོ་སྐྲུན་འབད་མི་ ཅ་ཆས་ཚུ་ ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་ནི་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཅིག་ཨིན་པས།  ཁོང་གི་ཚོང་འབྲེལ་མཉམ་འབྲེལ་པ་གཙོ་བོ་ཚུ་ཡང་ ཨི་རག་དང་ སའུ་དི་ཨ་ར་བི་ཡ་ ཡུ་ཨེས་དང་ རྒྱ་གར་ ཡུ་རོབ་མཐུན་ཚོགས་ དེ་ལས་ ཨེ་ཤི་ཡ་གི་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ཚུ་ཨིན་པས། ཇོར་ཌན་གི་དཔལ་འབྱོར་འདི་ ཚོང་འབྲེལ་ལུ་ ཤུགས་སྦེ་རང་ བརྟེན་དོ་ཡོདཔ་ལས་ སྤྱིར་བཏང་དཔལ་འབྱོར་གོང་འཕེལ་གྱི་ནང་ལུ་ གལ་གནད་ཅན་གྱི་ གནད་དོན་ཅིག་ཨིན་པས།https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/

དཀའ་ངལ་དང་གདོང་ལེན།

ཇོར་ཌན་གྱིས་ ཆུ་མ་ལང་པའི་དཀའ་ངལ་དང་ ལཱ་གཡོག་མེད་པའི་གནས་ཚད་མཐོ་དྲགས་ དེ་ལས་ ལུང་ཕྱོགས་ཀྱི་ འཁྲུག་རྩོད་ཀྱི་ གནོད་པ་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ གདོང་ལེན་ལེ་ཤ་ཅིག་ར་ འབྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཨིན་རུང་ གདོང་ལེན་འདི་ཚུ་གིས་ ཡུན་བརྟན་གོང་འཕེལ་གྱི་གོ་སྐབས་ཚུ་ གསལ་སྟོན་འབདཝ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ ཆརཔ་ཉུང་སུ་ཅིག་ལས་བརྒལ་མེདཔ་ལས་ ས་འོག་གི་ཆུ་འདི་ མར་ཕབ་འགྱོ་མི་འདི་གིས་ ཆུ་མ་ལང་པའི་གནད་དོན་འདི་ ཧེང་སྐལ་རང་ མང་སུ་སྦེ་ཐོན་དོ་ཡོདཔ་ལས་ འདི་གིས་ འཛམ་གླིང་ནང་ལུ་ ཆུ་མེད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་གི་གྲལ་ལས་ གཅིག་ཨིན་མས།  ལཱ་གཡོག་མེད་པའི་གནས་སྟངས་མཐོ་དྲགས་དང་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ ན་གཞོན་དང་ཨམ་སྲུ་ཚུ་གི་ནང་འཁོད་ལུ་ ལཱ་གཡོག་གི་ཚོང་འབྲེལ་ ཚད་ཅིག་ལས་བརྒལ་མེད་མི་དང་ རིག་རྩལ་ཅན་གྱི་ལས་མི་ཚུ་ གོ་སྐབས་མེད་མི་ལུ་བརྟེན་ དཀའ་ངལ་ཅིག་སྦེ་རང་ ལུས་ཡོདཔ་ཨིན་པས།  

དེ་མ་ཚད་ ཇོར་ཌན་ལུ་ སི་རི་ཡ་དང་ ཨི་རག་གི་ འཁྲུག་རྩོད་ཚུ་གིས་ གནོད་སྐྱོན་སྦོམ་སྦེ་ར་ བྱུང་ཡོདཔ་ལས་ སྐྱབས་བཅོལ་བ་ ལེ་ཤ་ཅིག་ར་ གཙོ་བོར་བཏོན་ཡོདཔ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ ཐོན་སྐྱེད་ཚུ་ཐོ་ཕོག་སྟེ་ དཔལ་འབྱོར་དང་ མི་སྡེ་ལུ་སྟབས་མ་བདེཝ་ཚུ་ ཐོན་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཐབས་ཤེས་ཚུ་ཡང་ བསྐྱར་གསོ་འབད་བཏུབ་པའི་ནུས་ཤུགས་ལག་ལེན་དང་ ཡུན་བརྟན་ལྟ་བཤལ་ཚུ་ནང་ མ་རྩ་བཙུགས་ནི་ དེ་ལས་གོང་འཕེལ་གཞན་ཚུ་ འབད་དགོཔ་ཡོདཔ་ཨིན།  ཤེས་རིག་དང་མི་སྡེ་ནང་ མ་རྩ་བཙུགས་ནི་འདི་ ཡུན་རིང་གི་ཐབས་ལམ་ བརྟན་ཏོག་ཏོ་བཟོ་ནི་གི་དོན་ལུ་ཨིན་པས།https://unhabitat.org/jordan-urban-issues

རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ ཨ་མཱན། 

ཨ་མཱན་ཁྲོམ་འདི་ ཇོར་ཌན་གྱི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཨིནམ་དང་ ཁྲོམ་ཚོགས་སྦོམ་ཤོས་ཅིག་ཨིནམ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་དང་ སྲིད་དོན་ དེ་ལས་ ལམ་སྲོལ་ལྟེ་བ་ཡང་ཨིན་པས། སྤྱི་ལོ་༢༠༢༡ ལུ་ མི་རློབས་ས་ཡ་༤ ཡོདཔ་ད་ ཨ་མཱན་འདི་ ཨ་རབ་ཀྱི་འཛམ་གླིང་ནང་ལུ་ ཁྲོམ་ཚོགས་སྦོམ་ཤོས་ལྔ་པ་ དེ་ལས་ དབུས་ཤར་(Middle East) ཁ་ཐུག་ལུ་ ཁྲོམ་ཆེན་བཅུ་པ་ཨིན་པས། ཁྲོམ་འདི་ བྱང་ཁ་ཐུག་ལུ་ ལྷོ་བྱང་མཚམས་ཐིག་༣༡ དང་ ཤར་ནུབ་མཚམས་ཐིག་༣༥ ལུ་གངས་རི་༢༠ ཁྱབ་ཡོད་པའི་ ས་ཁོངས་ཅིག་ནང་ ཆགས་ཏེ་འདུག།https://en.m.wikipedia.org/wiki/Amman

མཇུག་དོན།

ཇོར་ཌན་འདི་ རྒྱལ་རབས་དང་ ཐབས་བྱུས་ཅན་གྱི་ས་གནས་ཕྱུགཔོ་ཡོད་མི་ རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིནམ་ལས་ མ་འོངས་པའི་ནང་ ཡར་རྒྱས་ཅན་འགྱོ་བའི་གཞི་འགྱམ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་གི་མི་ཚུ་གིས་ ཡུན་བརྟན་གོང་འཕེལ་དང་ ཤེས་རིག་ དེ་ལས་ མི་སྡེ་ཡར་རྒྱས་གཏང་ནི་ལུ་ ཁས་བླངས་འབདཝ་ཨིན། ཇོར་ཌན་གྱིས་ ལུང་ཕྱོགས་མཉམ་འབྲེལ་ ཡར་དྲག་གཏང་ནིའི་དོན་ལུ་ འབད་བརྩོན་བསྐྱེད་མི་འདི་གིས་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་ནི་གི་འོས་འབབ་ལུ་ ལྷན་ཐབས་འབདཝ་ཨིན། རྒྱུ་རྐྱེན་འདི་ཚུ་ལས་བརྟེན་ ལམ་སྲོལ་དང་གསར་བཏོད་ཀྱི་ ལཱ་མ་འདྲཝ་ཚུ་ལས་བརྟེན་ ཇོར་ཌན་འདི་ མ་འོངས་པའི་ནང་ རྒྱལ་ཁབ་སྒྲིང་སྒྲི་ཅིག་སྦེ་སྡོད་ནི་གི་ གྲ་སྒྲིག་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།