མོ་ན་ཀོ

ངོ་སྤྲོད།

མོ་ན་ཀོ་འདི་ ནུབ་ཕྱོགས་ཡུ་རོབ་ལུ་ཡོད་པའི་ ཕཱརནསི་རི་ཝི་ཡ་ར་ལུ་ཆགས་ཏེ་ཡོད་པའི་ཁར་ རང་དབང་གི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཆུང་ཀུ་ཅིག་ཨིན། ཕཱརན་སི་གིས་ ཕྱོགས་གསུམ་ལུ་ དང་ མེཌི་ཊར་ནི་ཡན་མཚོ་འདི་ བཞི་པ་ལུ་ ས་མཚམས་ཁར་ཡོདཔ་ལས་ མཐོང་སྣང་དང་ མཛེས་སྡུག་ཅན་གྱི་ མི་ཚེའི་གནས་སྟངས་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་གྱི་ས་སྒོ་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ཡོདཔ་ཨིན། མོ་ན་ཀོ་འདི་ ཁྲོམ་གྱི་མངའ་སྡེ་ཅིག་ཨིནམ་ལས་ འདི་གི་ཁྱད་ཆོས་དང་ རྒྱན་རྩེད་ཁང་ དེ་ལས་ སྙན་གྲགས་ཆེ་བའི་ལས་རིམ་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མིང་གཏམ་འདི་ ཕྱུགཔོ་དང་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ གལ་ཅན་ཅིག་སྦེ་མཉམ་སྡེབ་འབད་དེ་ ལམ་སྲོལ་དང་ བྱུང་རབས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ཚུ་ སེམས་ཁར་འབབ་ཚུགས་པའི་ས་སྒོ་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ཡོདཔ་ཨིན།

མོ་ན་ཀོ་འདི་ འཛམ་གླིང་ནང་རྒྱལ་ཁབ་ཆུང་ཤོས་གཉིས་པ་ཨིནམ་ད་ དེ་ཡང་ ཝ་ཊི་ཀཱན་ཁྲོམ་གྱི་ཤུལ་ལས་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་༢.༠༢ དེ་ཅིག་ཁྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ མའིལ་གྲུ་བཞི་༠.༧༨ དེ་ཅིག་ཨིན་པས། མོ་ན་ཀོ་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ཕཱརན་སི་གི་ཤར་ལྷོ་ཁ་ཐུག་ལུ་ ཨིཊ་ལི་གི་ས་མཚམས་ཀྱི་ཉེ་འདབས་ལུ་ཡོདཔ་ད་ ཕཱརན་སི་ལུ་ཡོད་པའི་ ནིསི་ལས་ཤར་ཁ་ཐུག་ལུ་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་༡༣༼མའིལ་༨༽ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་ལས་ མེ་ཌི་ཊེ་རེ་ནི་ཡཱན་མཚོའི་མཐའ་མར་ཆགས་ཡོདཔ་ལས་ གནམ་བྱཱར་ལུ་ཚ་དྲོད་རན་ཏོག་ཏོ་དང་ གནམ་དགུན་ལུ་ དགུན་ཁ་འཇམ་པོ་ཡོད་པའི་ གནམ་གཤིས་ལོངས་སྤྱོདཔ་ཨིན། 

སྤྱི་ཟླ་༣ པའི་ཚེས་༢༣ སྤྱི་ལོ་༢༠༢༥ ལུ་ འཛམ་གླིང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ གནས་སྡུད་གསརཔ་གི་སྐོར་ལས་ གསལ་བཤད་འབད་མི་དང་འཁྲིལཝ་ད་ མོ་ན་ཀོ་གི་མི་རློབས་འདི་ ༣༨,༤༢༠ ཙམ ཡོདཔ་སྦེ་ཨིན་མས། དེ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ མི་རིགས་དང་གཅིག་ཁར་ ཕཱརན་སི་དང་ མོ་ནེ་གཱསི་ཀི་ དེ་ལས་ ཨི་ཊ་ལི་གི་མི་སེར་ཚུ་མང་ཤོས་ཡོདཔ་མ་ཚད་ རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ལས་ཡང་ སླ་བསྲེ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། མོ་ནེ་གཱསི་ཀི་ མི་རིགས་ཀྱི་མི་རློབས་ཐོབ་བརྗོད་ཀྱི་བརྒྱ་ཆ་༢༢ ཙམ་དང་ ཕཱརན་སི་མི་སེར་ཚུ་གིས་ གལ་ཆེ་བའི་ཆ་ཤས་ཅིག་བཟོཝ་ཨིནམ་ད་ མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༣༥ ཙམ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། དེ་བཟུམ་སྦེ་ ཨི་ཊ་ལི་གི་མི་སེར་ཚུ་ མི་འབོར་གྱི་བརྒྱ་ཆ་༡༨ ཙམ་འདུག། གཞན་ཡང་ བིརི་ཊེན་དང་ སུའི་ཟར་ལེན་ དེ་ལས་ བེལ་ཇི་ཡམ་ རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་ལས་སླ་བསྲེ་སྟེ་ མི་རིགས་སྣ་ཚོགས་ཡོད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན་མས།

མོ་ན་ཀོ་འདི་ གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མངའ་སྡེ་དང་འཛམ་གླིང་གི་རྒྱལ་ཁབ་ཆུང་ཤོས་ཨིནམ་ལས་ མངའ་སྡེ་མེད། འདི་གི་སྦེ་ རང་ལུགས་ཀྱི་ས་ཁོངས་དང་ ཡང་ན་ རྫོང་ཁག་བཞི་ལུ་ དབྱེ་བ་ཕྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་ཡང་ མོ་ན་ཀོ་ ཝི་ལི་ཟེར་ ཁྲོམ་རྙིངམ་ རྡོ་རིང་བའི་ ཕྲུ་གུ་གཅིག་གུ་གནས་ཡོདཔ་ཨིན། གཉིས་པ་ མོན་ཊེ་ཀར་ལོ་ ས་ཁོངས་འདི་ རྩེད་རིགས་ཁང་དང་ མཛེས་སྡུག་ཅན་གྱི་མི་ཚེ་གནས་སྟངས་ཀྱི་དོན་ལུ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་ལས་ ལ་ཀཱོན་ཌ་མའི་འདི་ མཚོ་འགྲམ་གྱི་ས་ཁོངས་ཅིག་ཨིན། དེ་བཟུམ་སྦེ་ ཕཱོནཊ་ཝེ་ལེ་འདི་ གསརཔ་ལོག་འཐོབ་སྟེ་ དེང་སང་གི་གོང་འཕེལ་འགྱོ་བའི་བསྒང་ཡོདཔ་ཨིན། 

མོ་ན་ཀོ་འདི་ རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོའི་ རྒྱལ་བརྒྱུད་ཅིག་ཨིནམ་ད་ སྲིད་དོན་ལམ་ལུགས་འདི་གིས་རྒྱལ་བརྒྱུད་དང་ དམངས་གཙོའི་རིང་ལུགས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཚུ་ མཉམ་སྡེབ་འབདཝ་ཨིན།  ད་ལྟོ་ རྒྱལ་སྲས་ཨཱལ་བྷར་ཊི་༢ པ་ བརྒྱུད་འཛིན་རྒྱལ་པོ་གིས་ དབང་དུ་བསྡུ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་སྲས་ཀྱིས་ བཀོད་ཁྱབ་དབང་ཚད་གལ་ཅན་ཚུ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཚུ་ཡང་ རྒྱལ་སྤྱིའི་ལས་དོན་ནང་ མོ་ན་ཀོ་གི་ངོ་ཚབ་འབད་ནི་དང་ ཆིངས་ཡིག་དང་ཁྲིམས་ལུགས་མཚན་རྟགས་བཀོད་ནི་ དེ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བློན་པོ་བཟུམ་གྱི་ འགོ་དཔོན་གཙོ་བོ་ཚུ་ བསྐོ་བཞག་འབད་ནི་ཚུ་ཨིན་མས། མོ་ན་ཀོ་གི་སྲིད་དོན་གཞི་བཀོད་འདི་ སྤྱི་ལོ་༡༩༦༢ ལུ་ རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོ་གིས་ དབང་འཛིན་འབད་ཡོདཔ་ད་ འདི་གིས་ དབང་ཚད་ཁ་ཕྱེ་ནི་དང་ དམངས་གཙོའི་རིང་ལུགས་ཚུ་འགོ་བཙུགས་ནུག། རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོ་གིས་ རྒྱལ་སྲས་ཀྱི་དབང་ཚད་ཚུ་ ཚད་འཛིན་འབད་དེ་ ཁྲིམས་བཟོའི་དབང་ཚད་འདི་ བཙག་འཐུ་གྲུབ་པའི་ཚོགས་པ་ཅིག་ལུ་བྱིནམ་ཨིན། དེ་ལས་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་སྡེ་གི་དོན་ལུ་ བཙག་འཐུ་ཚུ་ལོ་༥ ལངམ་ད་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། 

མོ་ན་ཀོ་གི་ གཞུང་འབྲེལ་སྐད་ཡིག་འདི་ ཕཱརནསི་གི་ཁ་སྐད་ཨིན་རུང་ ཨི་ཊ་ལི་དང་ཨིང་ལིཤ་ཡང་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ མི་སྡེ་མ་འདྲཝ་ཚུ་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་ སླབ་ཨིན། རོ་མཱན་ཀེ་ཐོ་ལི་ཟམ་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཨིན་རུང་ ཆོས་ལུགས་གཞན་ཚུ་ རང་དབང་ཅན་སྦེ་ལག་ལེན་འཐབ་ཨིན། མོ་ན་ཀོ་གིས་ སྒྱུ་རྩལ་དང་ལམ་སྲོལ་གྱི་བརྩི་མཐོང་ཚུ་ འགྲེམས་སྟོན་ཁང་དང་ འཁྲབ་སྟོན་ཚུ་ནང་མངོན་གསལ་ཅན་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན། མོན་ཊི་ཀར་ལོ་ ཕིལ་ཧར་མོ་ནིག་ རོལ་དབྱངས་ཚོགས་པ་འདི་ འཛམ་གླིང་ནང་ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཅིག་ཨིན། དེ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཟ་འཐུང་འདི་ ཕཱརནསི་དང་ ཨི་ཊ་ལི་གི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་གིས་ ཤན་ཞུགས་འབདཝ་ཨིནམ་དང་ འདི་ཡང་ མེ་ཌི་ཊེ་རེ་ནི་ཡཱན་གི་རྒྱུ་ཆ་ཚུ་ མཚོ་ཟས་དང་ ཨོ་ལིབ་མར་ཁུ་ དེ་ལས་ སྨན་རིགས་ཚུ་ལུ་གཙོ་བོར་བརྟེན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་བཟུམ་སྦེ་ ཕོར་མུ་ལ་༡་ལས་ལྷག་སྟེ་ མོ་ན་ཀོ་གིས་ ཊེ་ནིསི་འགྲན་བསྡུར་དང་ ཆུ་རྩེད་རིགས་ དེ་ལས་ རྟ་རྒྱུགས་ཀྱི་ལས་རིམ་ཚུ་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། 

མོ་ན་ཀོ་འདི་ རྒྱུ་དངོས་ཡོདཔ་ལས་ མི་སྒེར་གྱི་འོང་འབབ་ཁྲལ་ཚུ་ བཀལ་མི་བཏུབ་ནི་འདི་གིས་ ཁྲལ་གྱི་ས་ཁོངས་ཅིག་སྦེ་ཆ་བཞགཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་འདི་ ལྟ་བཤལ་དང་ མཛེས་སྡུག་ཞབས་ཏོག་ གཞིས་ཁྱིམ་དང་ དངུལ་ཁང་ཚུ་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ཡར་རྒྱས་འགྱོཝ་ཨིན། མོན་ཊི་ཀཱར་ལོ་ ཀ་སི་ནོ་དང་ ཕོར་མུ་ལ་༡་མོ་ན་ཀོ་གཱརནཌི་པི་རིགསི་ དེ་ལས་ མོ་ན་ཀོ་ཡ་ཆིཊ་འགྲེམས་སྟོན་ཚུ་གིས་ འཛམ་གླིང་ནང་ལས་ ལྟ་བཤལཔ་ཚུ་འོང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། 

མོ་ན་ཀོ་གིས་ ཅ་ཆས་མང་ཤོས་རང་ རང་བཞིན་ཐོན་སྐྱེད་དང་ ས་ཆ་ཚད་ཅིག་ལས་བརྒལ་མེད་མི་ལུ་བརྟེན་ ནང་འདྲེན་འབདཝ་ཨིན། དེགི་ཕྱིར་ཚོང་འདི་ གཙོ་བོ་ར་ མཛེས་སྡུག་ཅན་གྱི་ཐོན་སྐྱེད་དང་ འཕྲུལ་རིག་མཐོ་བའི་ཅ་ཆས་ དེ་ལས་ དམིགས་བསལ་གྱི་བཟོ་བསྐྲུན་གྱི་ཐོན་འབྲས་ཚུ་འབདཝ་ཨིན། ཕཱརནསི་དང་ ཨི་ཊ་ལི་ དེ་ལས་ གཞན་ཡང་ ཡུ་རོབ་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་ མོ་ན་ཀོ་གི་གཞི་རྩ་དང་ ས་ཁམས་ཀྱི་ཉེ་འགྲམ་ དེ་ལས་ ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་མཉམ་འབྲེལ་པ་ཨིན་མས། མོ་ན་ཀོ་འདི་ མཛེས་སྡུག་ཅན་གྱི་ཚོང་ཁང་དང་ མཐོ་རིམ་གྱི་ཉོ་སྒྲུབ་ཀྱི་ཉམས་མྱོང་ ཚུ་གིས་ མི་སེར་དང་ལྟ་བཤལ་པ་ཚུ་ལུ་ཅ་ཆས་ཚུ་བཙུགས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་གིས་སྦེ་ གདོང་ལེན་ཡོད་རུང་ མོ་ན་ཀོ་གི་ཐབས་བྱུས་འདི་གིས་ མཛེས་སྡུག་དང་ དངུལ་འབྲེལ་ དེ་ལས་ ལྟ་བཤལ་ཚུ་ལུ་བསྟེན་མི་འདི་གིས་ འཛམ་གླིང་ནང་ ཚོང་འབྲེལ་ཡར་རྒྱས་འགྱོ་མི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ལུ་ འགྱོར་དོ་ཡོདཔ་ཨིན།

རྒྱལ་ས་མོ་ན་ཀོ།

མོ་ན་ཀོ་གི་རྒྱལ་ས་འདི་ མོ་ན་ཀོ་ཁྲོམ་ཨིནམ་ད་ དེ་ལུ་ ལེ་རོ་ཅར་ཟེར་ཡང་སླབ་ཨིན། འདི་ཡང་ རྡོ་གི་གངས་རི་གུ་ཡོད་པའི་ རྒྱལ་རབས་ཅན་གྱི་ རྫོང་ཁག་ཆུང་ཀུ་ཅིག་ཨིན། མོ་ན་ཀོ་ཁྲོམ་འདི་ ཁྲོམ་ལམ་དོགཔོ་དང་ དུས་རབས་བར་མའི་བཟོ་རིགས་ དེ་ལས་གཞུང་སྐྱོང་གི་བཟའ་ཚང་གི་གཞུང་འབྲེལ་སྡོད་ཁྱིམ་དང་ རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་ཁྱིམ་ཅིག་སྦེ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ཨིན། རྫོང་ཁག་འདི་ མོ་ན་ཀོ་ལུ་ སྲིད་དོན་དང་ལམ་སྲོལ་གྱི་ལས་རིམ་ཚུ་གི་ལྟེ་བ་ཅིག་ཨིནམ་ད་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ གཞུང་དང་སྲོལ་ཁྱུན་གྱི་ གཙོ་བོ་ཅིག་སྦེ་ མོ་ན་ཀོ་རྒྱལ་ས་གིས་ ཕྱག་ཞུ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། 

མཇུག་བསྡུ།

མོ་ན་ཀོ་འདི་ ཕཱརནསི་གི་ས་མཚམས་ལུ་ཡོད་པའི་ ཁྲོམ་ཚོགས་ཆུང་ཀུ་ཅིག་ཨིན་རུང་ ཕྱུགཔོ་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ དཔལ་འབྱོར་འདི་མང་ཤོས་རང་ ལྟ་བཤལ་དང་ དངུལ་ཁང་ དེ་ལས་ གཞིས་ཁྱིམ་ཚུ་གིས་ འདྲུད་བདའཝ་ཨིནམ་ད་ འདི་ནང་ མི་ཚེའི་གནས་ཚད་མཐོ་དྲགས་དང་ སྒེར་གསང་ དེ་ལས་ ཁྱད་འཕགས་ལུ་གཙོ་བོར་བསྟེན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། མོ་ན་ཀོ་གིས་ ཉེན་སྲུང་མཐོ་དྲགས་དང་ སྲིད་དོན་གྱི་མཐའ་འཁོར་གནས་སྟངས་ བརྟན་ཏོག་ཏོ་ དེ་ལས་ བྱ་ངན་གྱི་ཚད་གཞི་དམའ་ཤོས་ཚུ་བདག་འཛིན་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ མཛེས་སྡུག་ཅན་གྱི་མིང་གཏམ་འདི་གིས་ འཛམ་གླིང་གི་མི་དྲག་ཤོས་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ འགྲོ་ཡུལ་གཙོ་བོ་ཅིག་སྦེ་ བཟོཝ་ཨིན། རྒྱུ་དངོས་ཡོད་རུང་ མོ་ན་ཀོ་ལུ་ རང་བཞིན་ཐོན་སྐྱེད་ཧ་ཅང་གིས་ ཉུང་སུ་ཅིག་ལས་བརྒལ་མེདཔ་ལས་ རྒྱལ་སྤྱིའི་ཚོང་འབྲེལ་ལུ་ བརྟེན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན།

རྒྱབ་རྟེན་དཔེ་དེབ།

(https://chatgpt.com/c/67e0dc25-4930-800b-91cb-91706e6cb055)

(https://en.m.wikipedia.org/wiki/Outline_of_Monaco?utm_source=chatgpt.com)

(https://en.m.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Monaco)

(https://en.m.wikipedia.org/wiki/Economy_of_\Monaco)