ހިލާލީ ދަރިކޮޅު

ހިލާލީ ދަރިކޮޅު އަކީ ދިވެހިރާއްޖެ އިސްލާމްވުމަށްފަހު ރަސްކަން ކުރެއްވި ދެވަނަ ދަރިކޮޅެވެ. މިއީ އެޗްސީޕީ ބެލްގެ މޮނޮގްރާފް ގައި ބަޔާންކުރައްވާފައި ގޮތެވެ. ނަމަވެސް ރާއްޖޭގައި ރަސްކަން ކުރެއްވި ދަރިކޮޅު ތަކުގެ މައްޗަށާއި އެދަރިކޮޅުތައް ފެށިގެން އައިގޮތުގެ މައްޗަށް ބަލާއިރު، ހިލާލީ ދަރިކޮޅު އަކީ ރާއްޖެ އިސްލާމް ވުމަށްފަހު ރަސްކަން ކުރެއްވި 3 ވަނަ ދަރިކޮޅު ކަމުގައި ބަޔާން ކުރަން ޖެހެއެވެ.

ހިލާލީ ދަރިކޮޅު އަކީ ވެސް ރާއްޖެއިން ބޭރުން އައި ދަރިކޮޅަކުން ރާއްޖޭގައި އުފެދުނު ގޮތްޕެކެވެ. މިދަރިކޮޅުގެ ފުރަތަމަ ރަސްކަލަކީ ސުލްޠާން ޙަސަން އަލްހިލާލީ އެވެ. މިރަދުން އަކީ ރަސްކަމުގެ ސިލްސިލާގެ 30 (29) ވަނަ ރަދުންނެވެ. ހިލާލީ ދަރިކޮޅު ނިސްބަތްވާ ޙަސަން އަލްހިލާލީ އަކީ މަލާބާރުން އައިސް ކ.ހުޅުލޭ (ކުޑަރަށް ) ގައި ވަޒަންވެރިވެގެން ހުރި ހިލާލީ ދަރިކޮޅު ގެ ހިލާލީ ބަދުރުއްދީން އޭ ކިޔުނު މީހެއްގެ އަންހެންދަރިއެއްގެ މާމަ ދަރިއެކެވެ. ފަހަރު ގައި ހިލާލީ ދަރިކޮޅު އަކީ ޔަމަން ކަރައިން އައި ދަރިކޮޅަކަށް ވެސް ވެދާނެއެވެ. ސަބަބަކީ މިހާރު ވެސް ޔަމަނުގައި އަލްހިލާލީ އޭ ކިޔޭ މަޝްހޫރު ދަރިކޮޅެއް އޮންނާތީ އެވެ. ޔަމަން އާއި ދިވެހިރާއްޖެ އަކީ 14 ވަނަ ގަރުނުގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅިފައި އޮތް ދެގައުމެވެ.

 ހިލާލީ ދަރިކޮޅުން ރަސްކަންކުރެއްވި ރަސްކަލުން 
 ސުލްޠާން ޙަސަން އަލްހިލާލީ 1388-1398
 ސުލްޠާން އިބްރާހީމް 1398 (ފުރަތަމަ ފަހަރު)
 ސުލްޠާން ޙުސައިން 1398-1409
 ސުލްޠާން ނާޞިރުއްދީނު 1409-1411
 ސުލްޠާން ޙަސަން (ދެވަނަ) 1411
 ސުލްޠާން ޢީސާ 1411
 ސުލްޠާން އިބްރާހީމް 1411-1421 (ދެވަނަ ފަހަރު)
 ސުލްޠާން ޢުޘްމާނު (ދެވަނަ) 1421
 ސުލްޠާން މުޙައްމަދު 1421 ( ދަންނަ މުޙައްމަދު ރަސްގެފާނު )
 ސުލްޠާން ޔޫސުފު (ދެވަނަ) 1421-1443
 ސުލްޠާން އަބޫބަކުރު (އެއްވަނަ) 1443 ( އަބޫބަކުރު ރަސްގެފާނު )
 ސުލްޠާން ޙާޖީ ޙަސަން 1443-1467 (ފުރަތަމަ ފަހަރު) ( ޙާޖީ ޙަސަން ރަސްގެފާނު )
 ސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު 1467
 ސުލްޠާން ޙާޖީ ޙަސަން 1467-1468 (ދެވަނަ ފަހަރު)
 ސުލްޠާން މުޙައްމަދު (ދެވަނަ) 1468-1480
 ސުލްޠާން ޙަސަން (ހަތަރުވަނަ) 1480 (ފުރަތަމަ ފަހަރު)
 ސުލްޠާން ޢުމަރު (ދެވަނަ) 1480-1484
 ސުލްޠާން ޙަސަން (ފަސްވަނަ) 1484-1485 
 ސުލްޠާން ޙަސަން (ހަތަރުވަނަ) 1485-1491 (ދެވަނަ ފަހަރު)
 ސުލްޠާން ޝައިޚު ޙަސަން (ހަވަނަ) 1491-1492
 ސުލްޠާން އިބްރާހީމް (ދެވަނަ) 1492 
 ސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު 1492 (ފުރަތަމަ ފަހަރު) ( ކަޅު މުޙައްމަދު ރަސްގެފާނު )
 ސުލްޠާން ޔޫސުފު (ތިންވަނަ) 1492-1493
 ސުލްޠާން ޢަލީ (ހަތަރުވަނަ) 1493-1495 
 ސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު 1495-1510 (ދެވަނަ ފަހަރު)
 ސުލްޠާން ޙަސަން (ހަތްވަނަ) 1510-1511
 ސުލްޠާން އަޙްމަދު ޝަރީފު އަލްމައްކީ 1511-1513
 ސުލްޠާން ޢަލީ (ފަސްވަނަ) 1513 ( ދޮންބުޅާ ފާށަނާ ) 
 ސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު 1513-1529 (ތިންވަނަ ފަހަރު)
 ސުލްޠާން ޙަސަން (އަށްވަނަ) 1529-1549
 ސުލްޠާން މުޙައްމަދު (ތިންވަނަ) 1549-1551
 ސުލްޠާން ޙަސަން (ނުވަވަނަ) 1551-1552(ފުރަތަމަ ފަހަރު)މަސީހީ ދީނަށް ބަދަލުވެ ނަމަކަށް މެނޯއެލް އިޚްތިޔާރުކުރުން (އީސާއީ ރަސްގެފާނު)
 Interregnum 1552-1554
 ސުލްޠާން އަބޫބަކުރު (ދެވަނަ) 1554-1557
 ސުލްޠާން ޢަލީ (ހަވަނަ) 1557-1558 ( ޢަލި ރަސްގެފާނު )

Interregnum 1558 - 1573

ދޫދޫ މަތިން އަންނަ ވާހަކަތަކުގައި ބަޔާންވާގޮތުން ހިލާލީ ކަލޯއަށް އެއްމާބަނޑު ދެކުދިން ލިބުނެވެ. އެއީ ޙަސަން އަދި ޙުސައިން އެވެ. ހިލާލީ ކަލޯސުލްޠާން ޙަސަން އަލްހިލާލީގެ އާއިލާ މާލެއަށް އައިސް، މާލޭގައި ވަޒަންވެރިވީ ސުލްޠާން ޢުޘްމާނު އަލްފެހެންދުވީ ގެ ރަސްކަމުގައެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 790 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އުޘްމާނު ރަސްގެފާނުގެ ރަސްކަމަށް މަހަކާއި ފޮއި ދުވަސްވީތަނާ ހިލާލީ ކަލޯސުލްޠާން ޙަސަން އަލްހިލާލީ ރާއްޖޭގެ ރަސްކަން ފިރައިގެންފައި އުޘްމާން ރަސްގެފާނު ނުވަތަ ސުލްޠާން ޢުޘްމާނު އަލްފެހެންދުވީ ތ.ގުރައިދޫ އަށް އަރުވާލައްވައި އައްސުލްޠާން ޙަސަން އަލްހިލާލީ (ޙަސަން ބަދުރުއްދީން ) ސިރީބަވަނަ މަހާރަދުންގެ ނަންފުޅުގައި ރާއްޖޭގެ ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ އެވެ.

ހިލާލީ ދަރިކޮޅުގެ 29 ރަސްކަލުން 34 ފަހަރުމަތިން 168 އަހަރާއި 4 މަހާއި 15 ދުވަހު ރަސްކަން ކުރެއްވި އެވެ. ހިލާލީ ދަރިކޮޅުގައި ނުހިމެނޭ 5 ރަސްކަލަކު އެޗސީޕީ ބެލް މިދަރިކޮޅުގައި ހިމަނުއްވާފައި ވެއެވެ. އެ 5 ރަސްކަލުން ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ.

 ސުލްޠާން ނާޞިރުއްދީނު 1409-1411
 ސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު 1467
 ސުލްޠާން އަޙްމަދު ޝަރީފު އަލްމައްކީ 1511-1513
 ސުލްޠާން އަބޫބަކުރު (ދެވަނަ) 1554-1557
 ސުލްޠާން ޢަލީ (ހަވަނަ) 1557-1558
ބަޔާންކުރެވުނު 5 ރަސްކަލުން ރަސްކަން ކުރެއްވި މުއްދަތަކީ 7 އަހަރާއި 3 މަސް ދުވަހެވެ. މި ރަސްކަލުންގެ މުއްދަތާއި ކުރިން ދެންނެވުނު މުއްދަތާއި އެކު ހޭދަވި 175 އަހަރާއި 7 މަހާއި 15 ދުވަހަކީ ރާއްޖޭގެ ތާރީޚްގައި ދެކެފައިވާ ގަރާރުކަމެއްނެތް އަދިރި ދުވަސް ތަކެކެވެ.

 ހިލާލީ ދަރިކޮޅުގެ ދުވަސްވަރު ހިނގި ބައެއް ކަންތައްތައް 
ޕޯޗުގީޒުން ރާއްޖޭގެ މައްޗަށް ނުފޫޒު ފޯރުވާން ފެށީވެސް މިދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަމުގައެވެ. އަދި ޕޯޗުގީޒުންނާއި މަލާބާރީންނަށް ރާއްޖެއިން ލިބޭ އާންމުދަނީގެ ބައެއް ޖިޒީއެއްގެ ގޮތުގައި ދެވުނީ ވެސް މިދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަމުގައެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ އިސްލާމް ވުމަށްފަހު އިސްލާމީ ރަސްކަލަކު އިސްލާމްދީން ދޫކުރައްވައި ކްރިސްޓިއަން ދީން ޚިޔާރުކުރެއްވީ ވެސް މިދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަމުގައެވެ. މިދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަން ނިމިގެން ދިޔައީ ޕޯޗުގީޒުންގެ ވެރިކަން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވެރިކުރުވާފައެވެ.

ސުލްޠާން ޙަސަން (ފަސްވަނަ) ގެ ރަސްކަމުގައި 1486 ވަނަ އަހަރު ޕޯޗުގީޒުން އިންޑިޔާ ކަނޑަށް ފުރަތަމަ ފަހަރަށް އައެވެ.
 ސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު ގެ ރަސްކަމުގެ ދެވަނަ ދައުރުގައި 8 ޖުލައި 1497 ގައި ޕޯޗުގީޒުން އިންޑިޔާ ކަނޑު ފަތަހަ ކުރުމަށާއި، އިންޑިޔާގެ އައްސޭރިއަށް ވެރިވުމަށް ވަސްކޮޑި ގަމާ ފޮނުވައި، އޭނާ އިންޑިޔާ އައެވެ. ހަމަ މިރަދުންގެ ރަސްކަމުގެ ދެވަނަ ދައުރުގައި މީލާދީން 1501 ގައި ޕޯޗުގީޒުންގެ ސަރުކާރުގެ އިސް އޮފިސަރެއް ކަމުގައިވާ ދުވާޓޭ ބަރަބޯސާ ދިވެހިރާއްޖެ އަށް ޒިޔާރަތްކުރި އެވެ.
 ސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު ގެ ދެވަނަ ދައުރުގައި މީލާދީން 1502 ގައި ޕޯޗުގީޒުންގެ ހަނގުރާމަ މަތީ އުޅަނދެއްގެ ވެރިޔަކަށް ހުންނެވި، ވިންސެންޓް ސޮޑްރޭ ރާއްޖޭގެ ވިޔާފަރި އޮޑިތަކެއް އަތުލައިގެން އޭގައި ހުރި ވިޔަފާރި މުދާތައް ފޭރުނެވެ.
 ސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު ރަސްކަމުގެ ދެވަނަ ދައުރުގައި މީލާދީން 1505 ގައި ޕޯޗުގީޒުންގެ 4 އުޅަނދުގައި 300 ސިފައިން ގޮވައިގެން ޑޮންލޮރެންސޯޑި އަލްމޭޑާ ދިވެހިރާއްޖެ ހިފުމަށް ގޯވާއިން ފުރައިގެން ދަތުރުކުރިއެވެ. މިދަތުރުގައި މޫސުމް ގޯސްވެ، ކަނޑުގެ އޮއިބާރު ކަމުން ޕޯޗުގީޒުންގެ އުޅަނދުތައް ބެހިގެން ދިޔައީ ސްރީލަންކާގެ ގާލީ އަށެވެ. އެއަށްފަހު އެތަނުގައި ޕޯޗުގީޒުންގެ ބާރު ހިގަން ފެށިއެވެ.
 ސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު ރަސްކަމުގެ ތިންވަނަ ދައުރުގައި ޕޯޗުގީޒުންގެ އިސް އޮފިސަރެއް ކަމަށްވާ ޑޮމް ޕިޔަރެސް ޕޯޗުގީޒު ސަރުކާރަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ މުހިއްމުކަން ރިޕޯޓަކުން ހުށަހެޅިއެވެ. ހަމަ މިދުވަސްވަރުގެ ތެރޭގައި މީލާދީން 1517 ވަނަ އަހަރު ޕޯޗުގީޒު ސަރުކާރުގެ ސަފީރެއްގެ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި ހުރި ޖޯޑޯ ސިލްވީރާ ބަންގާޅު ރަސްގެފާނު އައްސުލްޠާން އަލާޢުއްދީނު ޙުސައިން ޝާހު ގެ އަރިހަށް ބަދަލު ކުރެވުނެވެ. ހަމަ އެއަހަރު ޕޯޗުގީޒު މީހެއް ކަމުގައިވާ ޖެރޯނީ ނިސް ޑިސޯސާ ރާއްޖޭގެ ރަށްތަކަށް އަރައި ފޭރުމުގެ ޢަމަލުތަކެއް ހިންގިއެވެ. ހަމަ އެއަހަރު ޖުވާޑިޔޯ ނުވާ ރާއްޖެ އައެވެ.
 ސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު ރަސްގެފާނުގެ ތިންވަނަ ދައުރުގައި މީލާދީން 1518 ވަނަ އަހަރު ޖުވާގޯ މެސްޗިރާ ޑިން ހިރޯ ޕޯޗުގީޒުންގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖެ އައިސް ކިއްލާ އަކާއި ވިޔަފާރި މަރުކަޒެއް ހަދަން މަސައްކަތް ކުރިއެވެ. ކަޅު މުޙައްމަދު ރަސްގެފާނު އާއި މީނާއާއި ދެމެދު ދެބަސްވުން ތަކެއް ހިނގައި، މަލާބާރު ރަސްގެފާނު ( ޢަލީ ރާޖާ ) ގެ އެހީތެރިކަމަށް އެދުމުން، އެރަސްގެފާނު އުޅަނދެއްގައި 12 ފަހުލަވާނުން ފޮނުއްވިއެވެ. އެބައިމީހުން އައިސް މާލޭގައި ތިބި ޕޯޗުގީޒުން މަރައި އެބައިމީހުންގެ މުދާތައް ފޭރުމަށްފަހު އެބުރި ރަށަށް ދިޔައީ އެވެ.

 މަރުޖިޢުތައް 
 ފަތްތޫރަ -ޖެނުއަރީ 1988 - ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ގައުމީ މަރުކަޒު

ޤިސްމު:ދިވެހި ތާރީޚް