उत्तराखण्ड

उत्तराखण्ड भारतको उत्तरमा स्थित प्रान्त हो । यई प्रान्तलाई ९ नोभेम्बर २००० मा उत्तर प्रदेशबाट छुट्याएर नयाँ प्रान्तको दर्जा दिइयो, रे यो प्रान्त गणतन्त्र भारतको २७ औं राज्य बन्यो। यईको सिमानाहरू उत्तरमा चीनको श्वशासित प्रदेश तिब्बतसँग जोडिया छ, पूर्वमा यो प्रान्त नेपाल सँग जोडियाको छ, दक्षिणमा यो प्रान्त उत्तर प्रदेश सँग जोडियाको छ, हरियाणा यई प्रान्तको पश्चिममा छ भने हिमाचल प्रदेश उत्तर-पश्चिममा स्थित छ।यईको राजधानी  देहरादून हो। यसको धार्मिक महत्व र राज्यभरि पाइने धेरै हिन्दु मन्दिरहरू र तीर्थस्थलहरूको कारण यसलाई प्रख्यात "देवभूमि" को रूपमा चिनिन्छ। उत्तराखण्ड हिमालय, भाबर र तराई क्षेत्रको प्राकृतिक वातावरणका लागि प्रख्यात छ। यस राज्यलाई गढवाल र कुमाऊँ गरी दुई भागमा विभाजन गरिएको छ जसमा कुल १३ जिल्लाहरू रहेका छन्। राज्यको शीतकालीन राजधानी र सबैभन्दा ठुलो सहर देहरादुन हो र भराडीसैँण, चमौली जिल्लाको एउटा सहर, उत्तराखण्डको ग्रीष्मकालीन राजधानी हो। राज्यको उच्च अदालत नैनीतालमा अवस्थित छ, तर भविष्यमा हल्द्वानीमा सारिनेछ।

पुरातात्विक प्रमाणहरूले प्रागैतिहासिक कालदेखि नै यस क्षेत्रमा मानवहरूको अस्तित्वलाई समर्थन गर्दछ। यो क्षेत्र प्राचीन भारतको वैदिक युगमा उत्तरकुरु राज्यको एक भाग बनेको थियो। कुमाऊँका प्रथम प्रमुख राजवंशहरूमध्ये ईपूर्व दोस्रो शताब्दीमा कुनिन्दाहरू थिए जसले शैवधर्मको प्रारम्भिक रूपको अभ्यास गरेका थिए। काल्सीमा अशोकका आदेशहरूले यस क्षेत्रमा बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक उपस्थिति देखाउँछ। मध्ययुगीन कालमा, यो क्षेत्र कुमाऊँका कत्युरी शासकहरूको अधीनमा एकीकृत भएको थियो जसलाई 'कुर्मान्चल राज्य' पनि भनिन्छ। कत्युरीहरूको पतन पछि, यो क्षेत्र कुमाऊँ राज्य र गढवाल राज्यमा विभाजित भएको थियो। सन् १८१६ मा सुगौली सन्धिअन्तर्गत आधुनिक उत्तराखण्डको अधिकांश भाग अङ्ग्रेजलाई सुम्पिएको थियो। यद्यपि गढवाल र कुमाऊँको तत्कालीन पहाडी राज्यहरू परम्परागत प्रतिद्वन्द्वीहरू थिए, विभिन्न छिमेकी जातीय समूहहरूको निकटता र उनीहरूको भूगोल, अर्थव्यवस्था, संस्कृति, भाषा र परम्पराहरूको अविभाज्य र पूरक प्रकृतिले दुई क्षेत्रहरू बीच बलियो सम्बन्ध सिर्जना गर्यो, जुन १९९० को दसकमा उत्तराखण्ड राज्यको आन्दोलनको क्रममा अझ बलियो भयो।

यस राज्यका मूल निवासीहरूलाई सामान्यतया उत्तराखण्डी भनिन्छ, वा विशेष गरी या त गढवाली वा कुमाऊँनी उनीहरूको मूल क्षेत्रद्वारा। भारतको सन् २०११ को जनगणना अनुसार उत्तराखण्डको जनसङ्ख्या १,००,८६,२९२ रहेको छ जसले गर्दा यो भारतको २०औँ सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको राज्य हो।

 नामकरण 
उत्तराखण्डको नाम संस्कृत शब्द उत्तराबाट लिइएको हो जसको अर्थ 'उत्तर' हो, र खण्डको अर्थ 'भूमि' हो, जसको अर्थ 'उत्तरी भूमि' हो। यस नामलाई प्रारम्भिक हिन्दु धर्मशास्त्रहरूमा "केदारखण्ड" (हालको गढवाल) र "मानसखण्ड" (हालको कुमाऊँ) को संयुक्त क्षेत्रको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। उत्तराखण्ड भारतीय हिमालयको मध्य भागको लागि प्राचीन पौराणिक शब्द पनि थियो।Kandari, O. P., & Gusain, O. P. (Eds.). (2001). Garhwal Himalaya: Nature, Culture & Society. Srinagar, Garhwal: Transmedia.

यद्यपि, सन् १९९८ मा भारतीय जनता पार्टी नेतृत्वको केन्द्र सरकार र उत्तराखण्ड राज्य सरकारले राज्य पुनर्गठनको नयाँ चरण सुरु गर्दा यस क्षेत्रलाई उत्तरान्चल नाम दिएको थियो। यसको कथित कम-पृथकतावादी अर्थको लागि छानिएको, नाम परिवर्तनले धेरै कार्यकर्ताहरू बीच अलग राज्यको लागि ठुलो विवाद उत्पन्न गर्यो जसले यसलाई राजनीतिक कार्यको रूपमा देखे। उत्तराखण्ड नाम यस क्षेत्रमा लोकप्रिय रह्यो, जबकि उत्तरान्चल आधिकारिक प्रयोगको माध्यमबाट जारी गरिएको थियो।Negi, B. (2001). "Round One to the Lobbyists, Politicians and Bureaucrats." The Indian Express, 2 January.

अगस्त २००६ मा, केन्द्रीय मन्त्रिपरिषद्ले उत्तरान्चल विधान सभा र उत्तराखण्ड राज्यको आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने सदस्यहरूको उत्तरान्चल राज्यको नाम परिवर्तन गरी उत्तराखण्ड राख्ने मागलाई स्वीकार गरेको थियो। सन् २००६ को अक्टोबरमा उत्तरान्चल विधान सभाले यस सम्बन्धी कानून पारित गरेको थियो र केन्द्रीय मन्त्रिपरिषद्ले संसदको शीतकालीन सत्रमा विधेयक ल्याएको थियो। सन् २००६ को डिसेम्बरमा तत्कालीन राष्ट्रपति ए.पी.जे अब्दुल कलामले उक्त विधेयकलाई संसदबाट पारित गरी कानूनमा रूपान्तरण गरेका थिए र १ जनवरी २००७ देखि यस राज्यलाई उत्तराखण्डको नामले चिनिन्छ। 

इतिहास	

यो प्रान्त मानस खण्डको कुर्माञ्चल अथवा कुमाउँ नामबाट चन्द राजाहरूको शासन कालमा प्रचलित भयो। कुर्माञ्चल माथि चन्द राजाहरूको शासन कत्यूरीहरू पछि प्रारम्भ भयेर सन १७९० सम्म रह्यो। सन १७९० मा नेपालको गोर्खा सेनाले कुमाऊँ माथि आक्रमण गरेर कुमाऊँ राज्यलाई आफ्नो आधीन गर्‍यो। गोर्खाहरूको कुमाऊँ माथि सन १७९० देखि १८१५ सम्म शासन रह्यो। सन १८१५ मा अङ्ग्रेजहरू सँग युद्ध पराजित भये पछि गोर्खा रे अङ्ग्रेजहरू बीच सुगौली संधि भयो। सुगौली सन्धिमा उल्लेखित क्षेत्र अङ्ग्रेजहरूलाई सुम्पेर नेपाल फिर्ता भयो। तर अङ्ग्रेजहरूले कुमाऊँको शासन चन्द राजाहरूलाई न दियेर ईस्ट इण्डिया कम्पनीको अधीन गरि दियो। यई प्रकार कुमाऊँ माथि अङ्ग्रेजहरूको शासन १८१५ देखि आरम्भ भयो रे अन्तमा ब्रिटिशहरू गयापछि यो प्रान्त भारतको उत्तर प्रदेशमा गाभियो। सन २०००मा यस क्षेत्रलाई उत्तराखण्ड नाम दियेर छुट्टै प्रान्त बनाईयो।

 भूगोल 
उत्तराखण्डको कुल क्षेत्रफल ५३,५६६ किमी २ (२०,६८२ वर्ग मील) छ, जसमध्ये ८६% पहाडी र ६५% जङ्गलले ढाकिएको छ। राज्यको उत्तरी भागको अधिकांश भाग उच्च हिमाली चुचुरा र हिमनदीले ढाकिएको छ। उन्नाइसौं शताब्दीको पहिलो आधामा, भारतीय सडक, रेलमार्ग र अन्य भौतिक पूर्वाधारको विस्तारित विकासले विशेष गरी हिमालयमा अन्धाधुन्ध काठ काट्ने चिन्ता बढाएको थियो। हिन्दु धर्ममा दुईवटा महत्त्वपूर्ण नदीहरू उत्तराखण्डको हिमनदीहरू, गङ्गोत्रीमा गङ्गा र यमुनोत्रीको यमुनाबाट उत्पन्न हुन्छन्। तिनीहरू असंख्य तालहरू, हिमनदीहरू र धाराहरूद्वारा खुवाइएका छन्। यी दुई बद्रीनाथ र केदारनाथसँग मिलेर हिन्दुहरूको लागि एक पवित्र तीर्थ, छोटा चार धाम बनाउँछन्।Destination Profiles of the Holy Char Dhams, Uttarakhand

 जनसाङ्ख्यिकी 
उत्तराखण्डका मूल निवासीहरूलाई सामान्यतया उत्तराखण्डी भनिन्छ र कहिलेकाँही विशेष गरी या त गढवाली वा कुमाऊँनी भनिन्छ तिनीहरूको उत्पत्ति स्थानको आधारमा गढवाल वा कुमाऊँं क्षेत्रमा। भारतको सन् २०११ को जनगणना अनुसार, उत्तराखण्डको १०,०८६,२९२ जनसङ्ख्या छ जसमा ५,१३७,७७३ पुरुष र ४,९४८,५१९ महिलाहरू छन्, जसमा ६९.७७% जनसङ्ख्या ग्रामीण क्षेत्रमा बस्छन्। १.६३% जमिनमा जनसङ्ख्याको ०.८३% भएको राज्य देशको २०औँ सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको राज्य हो। राज्यको जनघनत्व १८९ जना प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ जसमा १८.८१% को सन् २००१-२०११ दसकीय वृद्धि दर रहेको छ। लिङ्ग अनुपात ९६३ महिलाहरू प्रति १००० पुरुष छ।

 सामाजिक समूहहरू 
उत्तराखण्डमा दुई भू-सांस्कृतिक क्षेत्रहरूमा फैलिएको बहुजातीय जनसङ्ख्या छ: गढवाल, र कुमाऊँ। जनसङ्ख्याको एक ठुलो हिस्सा (लगभग ३५%) क्षत्रिय (पूर्वजमिन शासकहरू र तिनीहरूका सन्तानहरूका विभिन्न कुलहरू), मूल गढवाली र कुमाऊँनीका सदस्यहरू र साथै धेरै आप्रवासीहरू पनि छन्।

 भाषाहरू 
उत्तराखण्डको आधिकारिक भाषा हिन्दी हो, जुन २०११ को जनगणना अनुसार स्थानीय रूपमा ४३% जनसङ्ख्या (मुख्यतया दक्षिणमा केन्द्रित) द्वारा बोलिन्छ, र राज्यभरि भाषाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। थप रूपमा, शास्त्रीय भाषा संस्कृतलाई दोस्रो आधिकारिक भाषा घोषणा गरिएको छ, यद्यपि यसमा कुनै स्थानीय वक्ताहरू छैनन् र यसको प्रयोग शैक्षिक र धार्मिक प्रयोगहरूमा सीमित छ। Figures for Jaunsari also include speakers of Jaunpuri.

 धर्म 
उत्तराखण्डका चार-पाँच भाग भन्दा बढी बासिन्दाहरू हिन्दुहरू छन्। मुस्लिम, सिख, ईसाई, बौद्ध र जैनहरूले बाँकी जनसङ्ख्या बनाउँछन्, जसमा मुस्लिमहरू सबैभन्दा ठुलो अल्पसङ्ख्यक हुन्। पहाडी क्षेत्रहरू लगभग पूर्णतया हिन्दु छन्, जबकि मैदानी क्षेत्रहरूमा मुस्लिम र सिखहरूको उल्लेखनीय अल्पसङ्ख्यक छन्।

राज्यको स्थापना	

भारतको तीन नयाँ प्रान्त झारखण्ड, छत्तीसगढ र उत्तराखण्ड ९ नवम्बर सन् २००० का दिन स्थापना भएका हुन्। पहिले यि प्रदेशहरू क्रमश: बिहार, मध्य प्रदेश र उत्तर प्रदेश प्रान्तमा थिए। उत्तराखण्डको पुरानो नाम उत्तराँचल राखिएको थियो। सन् २००५मा तत्कालीन मुख्य मन्त्री श्री नारायण दत्त तिवारीले जनता र प्रशासनीक विभाजकको माग अनुसार उत्तराँचलको नाम बदलेर उत्तराखण्ड बनाएका थिए।

उत्तराखण्डका जिल्लाहरू	

उत्तराखण्ड राज्यलाई कुमाउ मण्डल र गढवाल मण्डल गरी दुई छुट्टा छुट्टै मण्डलहरूमा विभाजित गरिएको छ। उत्तराखण्ड राज्यमा जम्मा १३ वटा जिल्लाहरू छन्। तिनका नामहरू यस प्रकार रहेका छन्।

कुमाउ मण्डलका जिल्लाहरू
अल्मोडा जिल्ला
बागेश्वर जिल्ला
नैनिताल जिल्ला
पिथौरागढ जिल्ला
चम्पावत जिल्ला
उधमसिँहनगर जिल्ला
गढवाल मण्डलका जिल्लाहरू
पौडी जिल्ला
टिहरी जिल्ला
चमौली जिल्ला
रुद्र प्रयाग जिल्ला
उत्तरकाशी जिल्ला
देहरादुन जिल्ला
हरिद्वार जिल्ला
यि जिल्लाहरूमा हरिद्वार र उधम सिँह नगर बाहेक अरु सबै पहाडी जिल्ला हुन्।

 प्रशासनिक विभाजनहरू 

उत्तराखण्डमा १३ जिल्लाहरू छन्, जसलाई कुमाऊँ र गढवाल गरी दुई भागमा विभाजन गरिएको छ। प्रत्येक डिभिजन एक डिभिजनल कमिश्नर द्वारा प्रशासित छ। १५ अगस्ट २०११ मा उत्तराखण्डका तत्कालीन मुख्यमन्त्री रमेश पोखरियालले दिदिहाट, कोटद्वार, रानीखेत र यमुनोत्री नामका चार नयाँ जिल्लाहरू घोषणा गरे तर आधिकारिक रूपमा गठन हुन बाँकी छ।

 जिल्ला  डिभिजन २०११ को जनगणनामा जनसंख्या चमोली  गढवाल 391,605 देहरादून  गढवाल 1,696,694 पौरी गढवाल ("पौरी" भनेर पनि चिनिन्छ)  गढवाल 687,271 अल्मोड़ा  कुमाऊँ 1,890,422 रुद्रप्रयाग  गढवाल 242,285 तेहरी गढवाल ("Tehri" को रूपमा पनि चिनिन्छ) गढवाल 618,931 उत्तरकाशी  गढवाल 330,086 हरिद्वार  गढवाल 622,506 बागेश्वर  कुमाऊँ 259,898 चम्पावत  कुमाऊँ 259,648 नैनीताल  कुमाऊँ 954,605 पिथौरागढ  कुमाऊँ 483,439 उधम सिंह नगर  कुमाऊँ 1,648,902

प्रत्येक जिल्ला एक जिल्ला मजिस्ट्रेट द्वारा प्रशासित छ। जिल्लाहरूलाई थप उप-डिभिजनहरूमा विभाजन गरिएको छ, जुन उप-विभागीय मजिस्ट्रेटहरूद्वारा प्रशासित छन्; उप-डिभिजनहरूमा तहसीलहरू समावेश हुन्छन् जुन तहसीलदार र सामुदायिक विकास ब्लकहरूद्वारा प्रशासित हुन्छन्, प्रत्येक ब्लक विकास अधिकारीद्वारा प्रशासित हुन्छन्।

सहरी क्षेत्रहरूलाई उनीहरूको जनसंख्याको आधारमा तीन प्रकारका नगरपालिकाहरूमा वर्गीकृत गरिएको छ। नगर निगमहरू, प्रत्येक नगरपालिका आयुक्त, नगर परिषदहरू र नगर पञ्चायतहरू (टाउन काउन्सिलहरू) द्वारा प्रशासित, तिनीहरूमध्ये प्रत्येक एक प्रमुख कार्यकारी अधिकारीद्वारा प्रशासित। ग्रामीण क्षेत्रमा तीन तहको प्रशासन समावेश छ; जिल्ला परिषद्, ब्लक पञ्चायत (ब्लक परिषद्) र ग्राम पञ्चायत (गाउँ परिषद्)।

According to the 2011 census, Haridwar, Dehradun, and Udham Singh Nagar are the most populous districts, each of them having a population of over one million.

सन्दर्भ 

Category:भारतका प्रान्तहरू