मोहन्याल देवताको इतिहास गाथा वर्णन रे मंगल

अङ्गुठाकार

उहिल्यैका दिनमा कुमाऊँ गढवालका केदारनाथको मन्दाकिनी नदीमा प्राप्त भएका देवता मोहन्याल(कार्तिकेय) हुन । किम्बदन्ती अनुसार केदारनाथका दुई पुत्र जन्मेका थिए । जेठा मोहन्याल र कान्छा गणेश थिए । केदारनाथले आफ्ना जेष्ठपुत्र(मोहन्याल)को जन्मकुण्डली जोशीमठका ज्योतिषलाई हेराउँदा बालक निकै बलवान, रुपवान, गुणवान भएको तर केदारनाथका मुलजन्मेको भन्ने ज्योतिषको सल्लाह अनुसार विधि प्रक्रिया अपनाई केदारनाथले तामाको ढोलमा मोहन्याल लाई हालेर केदारनाथ नजिकै बग्ने मन्दाकिनी नदीमा बगाएका थिए । त्यो समयमा अयोध्याका सूर्यवंशी रघुकुलका राजाको सवारी केदारनाथ तीर्थ क्षेत्रमा थियो । विष्णुको अवतार अयोध्याका राजाले मन्दाकिनीमा ढोल बग्दै गरेको देखेपछि गोडियालाई जाल हान भनेछन । राजाको आदेश अनुसार गोडियाले जाल हान्यो । गोडियाको जालमा त्यो तामा ढोल लाग्यो । राजाले ढोल भित्रको मेरो हो भने छन र गोडिया (बालाऐर) ले ढोल मेरो भनेपछि ढोल भित्रको पँहेलो वर्णको धप धप बलिरहेको ज्योर्ति जस्तै देखिने सर्वशक्तिवान बालक राजाको भयो । ढोल बाला ऐरको भयो । बालाऐरले त्यो ढोल बजायो । ब्राह्मणले पूजा गरे, राजाले आफ्नो कुलदेवताको रुपमा ती बालकको पूजा गरेका हुन । त्यसपछि राजाले आफ्नो कुलदेवताको रुपमा आफ्नो राज्यमा स्थापना गरेका थिए । यसको धेरै वर्ष पछि १४औं शताब्दीमा डोटी क्षेत्रमा खापरेको आतंकले देवता र मानवलाई निकै पिडा भयो । स्थानीय कुनैपनि देवताले खापरेको नास गर्न नसक्ने भएपछि डोटीबाट मोहन्याल कुलदेवता भएका विष्णुको अंश पाल राजालाई साथै लगेर वडातडो देवता मोहन्याल ल्याउन मालथली हुँदै कुमाऊँ गढवालको कार्तिकेयपुर (कत्यूर) गयो । त्यहाँ केदारनाथको तीर्थ गरेर खापरेको आतंकले सिर्जना भएको आफ्ना दुःख पुकार गरेर दुःख बाट मुक्त गरिदिन वडातडो देवताले मोहन्याल देवतालाई निकै अनुरोध गरेपछि मोहन्याल मन्जुर भएर वैशाख शुक्ल मोहिनी एकादशीका दिन कुमाऊँ गढवालको कत्यूरबाट डोटी बोगटानमा आएका थिए । त्यो अवस्थामा हरिद्वारका पण्डित पनि साथै आएका थिए । उनलाई जग्गा दान गर्नु पर्ने थियो । राजाले मान्नाकापडी क्षेत्रमा पर्ने बल्लेजुंडीको जग्गा सन्कल्प बोलेका थिए । केही फटाहाहरुले राजाले आफ्नो गर्वुजा क्षेत्रको मिडौं पुल नजिकको भलाटुक्रिको जग्गा दान गरेका हुन भनेर देखाई दिएछन । राजाको पशुपालन गर्ने भलाटुक्रिको डाँडो देखेपछि पण्डित रिसाएर “तेरो वंश नास नहोस र धेरै नफैलियोस” भन्दै सराप दिएर फर्केर गए । यसै कारण राजाको वंश धेरै फैलिएको छैन । केही गाउँ(रिसेडी, निगाली, विठोडा)मा मात्र सिमित छ भन्ने किम्बदन्ती छ । मोहन्याल आएपछि मोहन्यालले निरोली सुनैटाक कुमारीचौकमा कुमाऊँ अलमोडा, सोर पिथौडागढ, दार्चुलादेखि डोटी बोगटान सम्मका ५२ दल भैरौंवेताल सहित ५३ दलवलका वैदिक देवताको भेला गरेर सल्लाह गरी जिम्मेवारी र क्षेत्र छुट्याएर आपूm प्रधान सेनापति बनेर आफ्नो नेतृत्वमा खापरे दैत्यको नास गरेका थिए  । मोहन्याल प्राप्त र युद्ध गाथालाई लयात्मक रुपमा अझै ज्यादा वर्णन गर्नु पर्दा मोहन्यालको जन्म र डोटीमा खपरे मारेको इतिहास गाथा यस्तो छ ।  प्रतिभा स्मारिका पृष्ट १२३ देखि १२८ सम्म , ( मोहन्याल देवता सम्बन्धी वास्तविकता) प्रथम अंक। २७७, प्रकाशक श्री प्रतिभा सामुदायिक पुस्तकालय, अत्तरिया, कैलाली  

१२ महिना मध्ये कार्तिक, माघ र वैशाख महिनाहरु धर्म–कर्मकालागि अति उत्तम महिना हुन ।  यी तीन मध्ये पनि कार्तिकभन्दा माघ राम्रो । माघभन्दा वैशाख झनैराम्रो हो । यी तीनै महिनाको शुक्लपक्ष एकादशी तथा विष्णुको तिथिका दिन वैदिक विधिविधानले मोहन्यालको पूजा हुन्छ । उहिल्यै ..... सत्य यूगमा कुमाऊँ गढवालका केदारनाथमा शिव–पार्वतीको वैशाख शुक्ल तृतीयाको दिनमा विवाह भयो । विवाहपछि शिव पार्वती तपस्या गरिरहेका थिए । एक दिन पार्वतीले शिव भगवानलाई म पुत्र विना रहन सक्दैन् । मलाई पुत्र दिनु पर्यो भनि शिवको सेवा गर्दैजाँदा पार्वती गर्भवती भईन र पुत्र प्राप्त गरिन ।  केदारनाथमा खुशियाली भयो ।

उच्ची निच्ची माणु गोसाई गइली गविउर, 

गईली गविउर मुनी सुनैका कलस, 

सुनैका कलसमुनी सुनै दियो बल, 

दियोको उज्यालोले बालो छमछम खेल, 

यसरी छमछम खेलिरहेका अति सुन्दर रुपवान पुत्रको छैटौं दिनमा न्वारन गर्न केदारनाथ ज्योशीमठका ज्योतिषकहाँ गई चीना हेराउँदा बालक अति भाग्यवान, सर्वशक्तिमान भएको तर आमा बाबुका मूल जन्मेकोले आमा बाबुलाई कुभलो गर्ने भनेपछि केदारनाथमा रहेको खुसी दुःखमा बदलियो । यसपछि 

केदारैका दाईनातिर तुड्यातुड्या पानी, 

धुडधुड रुनलागिन केदारैकी रानी, 

मल्लीखान मूलजन्मे कसैले नजानी, 

केदारैका दाईना हड थुमथुम केला, 

तामाढोल हालीहाल्यो केदारैका चेला, 

तहाईत तामाढोलहाली मन्दाकिनी बगायो । 

सूर्यवंशी, सिंहराशी भएका शिवका जेष्ठपुत्र कार्तिकेयनै श्री मोहन्याल हुन ।

हंश सुक्यो समुन्द्र,  समुन्द्र सुक्यो पान । विष्णुकी बानी लग्या कोरेदन्त छन् ।। विष्णुकी बानी लग्या अरध केदार ।। अरध केदार गुसाँंई जमारन जाऊ ।। केदारैका रौतेला धिरगाँडीनाउँ । केदारैका रौतेला मोहन्याल नाउँ ।। गाथ पैरौं लमझम ढोलौ.दुध । धिरगाँडी मोहन्याल केदारैका पुत ।। मूल जन्मे मल्लीखान समुन्द्र बगाई  ।

शिव पार्वतीले यिनु देवतालाई तामा ढोल हाली हाल्यो । स्वर्गमा अमृतका धारा बग्ने, धार्मिक ठूलो इतिहास रहेको, भगवान राम र सीताको दैनिक नुहाउने नदी मन्दाकिनी बगायो । त्यहाँ गोडीया नामको  बालाऐर जाल हान्नै थियो । सूर्यवंशी राजाको पाल्कीमा सवार थियो । पाल्की माथि सवार राजाले गोडीयालाई त्यई तामाको ढोलमी जालहान भन्यो छ , गोडीयाले जाल हान्यो , गोडीयाको जालमै तामाको ढोल लाग्यो । तामा ढोल भित्तर सुन्दर झकीझकाउ भएको पँहेलो वर्णको धपधप बलिरहेको वालक देखिए । पाल्कीको सवारबाट ओर्लेर सूर्यवंशी राजाले ती बालकलाई समाई पानी बाहिर ल्याई हाल्यो । बालकसँग राजाको बातचित भयो ।

काँ तमरोजनम काँ तमरोगाउँ, केदारनाथको जनम, मन्न्दाकिनीको गाउँ, 

कन्नहाल्यो खुकुरी खुकुरी हाल्यो कोथी, मल्लीखान औतरिया सूर्जकै ज्योती, 

गातपैरौ लमझम माता श्री साँप, मल्लीखान औतरिया शिवलिङ्गवाँप, 

गातपैरौ लम झम तामा ढौलौ दूध, मल्लीखान औतरिया शिवजीका पूत ।

बागेश्वरका तलीमथि सल्लाकी पोथी, मल्लीखान अवतारिय सूर्जकी ज्योति, 

कहाँतविय गोसाई मल्लीखान, कहाँतविय गोसांई चन्नसूर्ज, 

मन्दालोक तवियगोसाई मल्लीखानदेव, सरगतविय गोसाई चन्नसूर्ज, 

सूर्जवंशीराजा, मेरोवोलु लिए, बाईसैनई कुमाऊँगढवालकी सिक उठाईदिए । 

यही पछि खिरुडीखोले मसानी कुलदेवता भएको मोहन्यालको करिलो ढोलीको पुर्खा जाल हान्ने बालाऐरको त्यो तामाको ढोल भयो । ढोल भित्रको बालक राजाको भयो । त्यहाँहै बालाऐर ढ्वाङ.. ढ्वाङ..ढ्वाङ.. ढोल बजाउँन लाग्यो । विश्वामित्रले बालकको नामाकरणगरी पूजाआजा सुरु गर्यो ।

कतिसय हारैकी महल चिनाऔं, कतिसय हारकी खम्मकटाऔ, 

बाईसै सय हारकी महल चिनाऔ, बाईसै सय हारकी खम्मकटाऔं,

सारि हाल्यो महल, चिथाईहाल्यो धाजा, तवजाई दर्शन मिल्यो सूर्जवंशी राजा,

कति ऋणे चामलको भोग लगाउ, कति माना घिएका पूजा लगाउँ, 

२२ ऋणे चामलको भोग लागउ, २२ माना घीएका पूजा लगाउँ, 

बाईसै गाईका गौदान छोडाउ, वाईसै तोला सुनको पियको फिजाउ, 

नामजति निसाना हजुरै चढाउँ मानाभोकर जति हजुरै चढाउँ ....।

यसपछि सूर्यवंशी राजाले आफ्ना कुलदेवताको रुपमा यिनलाई कार्तिकेयपुरी राज्यमै ल्यायो, यिनको नामले कार्तिकेयपुरी राज्य चल्यो । वैदिक देवता मानिने यी देवगण सुद्धपवित्र बस्तुले वैदिक विधि विधानले चोखो भएर कार्तिक शुक्ल, माघ शुक्ल, वैशाख शुक्लपक्षको कुनैपनि तिथिमा पूज्य हुन्छन् । कथा, सप्ताह, नवाह लगाएर यिनको पूजा गर्ने गरिन्छ । शैव सम्प्रदायका यी देवताहरु मध्ये विष्णु शिव कार्तिकेयलाई प्राचीन भारतको इतिहासमा वडेवडे राजपूतोका कुलदेवता भनिएको छ । यी देवता समाजमा शान्तिमात्र चाहदैन थे की आवश्यक परे युद्धपनि गर्दथ्ये भनेर भारतको प्राचीन इतिहासमा उल्लेख छ ।

१४औं शताब्दी तिर यो पहाडी भूभागमा मान्छेको  बलि गर्ने रैका राजा भनिने कटारी रैका मल्ल राजा र उनको कुलदेवता रगत भोगी खपरे मस्टागणले अतिनै.. आतंङ्ग मचायो । त्यो खपरे दान्नु निकै बलवान थियो । ठूला ठूला दाडा भएको बोका–पाठाका घाँटी दाँतले रटारट काटी फाल्दीन्थ्यो । चन–चन तातो रगत पिन्थ्यो । रगतैले पूजिन्थ्यो । भेंडा र बोका पाठाको रगत पिउँदै रमाउँने अवैदिक खपरेगणको विधर्मी कामले गर्दा देवभूमिका देवता र मानव सबैलाई अशान्ति भयो । त्यसपछि देवभूमिका देवताहरुले १४औं शताब्दीको वैशाख शुक्ल मोहिनी एकादशीका दिनमा वडातडो देवतालाई पुकार गर्दै भने की...

जान गोसाँई वडातडो मालथलि जान । 

मोहन्याल देवको दलुखेडी कत्यूर ल्यान ।। 

गयो गोसाँई वडातडो, वतासैको स्वर ।

कार्तिकेयपुरीमागई वडातडो देवताले आफ्ना दुःख र पुकारगरी मोहन्याल देवतालाई मन्जुर गरायो ।  

त्याँही त मल्लीखान कत्यूर रणचूल्लाकोट है चलुभलु कियो, 

डोटी सिंहासन जाई बेलीबासो लियो , 

तहाँई त मल्लीखान चलुभलु कियो 

कोटकेनाजाई २२ माडौ सजाई बेलीबासो लियो । 

कोटकेनाको दक्षिण तर्फको पहरोमा २२वटा देवताका माँडौको निसाना अझै त्यहाँ छ । तहाँई त मल्लीखान चलुभलु कियो 

रिसेडीकोट जाई बेलीबासो लियो । श्री मोहन्यालको आगमन भएपछि त्यहाँ सबै मानव र देवताको देव कचहरी बस्यो उता गन्र्धवहरु मंगल गाउन लागे । 

मोहन्यालदेउ तमुईधाइ आयाप्रभु, तमरीसेवाअरे, तमुईधाइआए प्रभू..

अभोलिङ्ग वोलनाथ, तमरीजोर दैत्यनास, सम्भोनाथ सतापाल, तमरीजोर दैत्यनास, 

अभोलिङ्ग भए ज्ञानी, धिरहोजा पूजाका ध्यानी, दुनिया हेरलो तमरीराम

अभोलिङ्ग बोलनाथ, तमरीजोर दैत्यनास सम्भोनाथ सतापाल तमरीजोर दैत्यनास 

यसरी सबैले पुकारगरेपछि मोहन्यालले देवकचहरीमा निर्देशन दिदै भनेछन्की । कहाँ छ त्यो खपरे दानवगण , जहाँ भएपनि 

मिल्ल छौ त खपरे हामु सित मिल । 

नैत मिल्ला खपरेकी लाउततेरी ठीक ।। 

केदारका दाईनेतिर तुडयातुडया पानी ।

नईत मिल्ला खपरेकी समाईल्याए रानी ।। 

केदारैका गाथ मुनी थुम थुम केला ।

नईमिल्ला खपरेका समाई ल्याय चेला ।।

त्याँही त मल्ली खान चलुभलु कियो, निरोली कुमारीचोकका देव कचहरी जाई बेली बासो लियो ।। निरोली निरयपाल राजाको कोटघरको दक्षिणमा मोहन्याल र कोटभैरवको गादी अहिलेपनि छ । यसको पूर्व वैदिक देवताहरुको देवकचहरी लाग्ने स्थान छ । त्यहाँ समैजीले मेरो शाई मोहन्याल हमु बचा भनेपछि । शिवरुपी देवताहरुका बीचमा छलफल भयो । 

२२ काना ५२ दलको राजा कटारी मल्ल खपरेमस्टो, 

२२ पाटा कुमाऊँ गढवाल, १२ बोगटान, ५२ दलको राजा मोहन्याल । 

लड्डा लड्डा खपरेसँग नसकिने भयो, खपरेले समैजीका खुटट तोड्यो, घोलडाँगीलाई डुँडो बनाई दियो,  लाटाका कान फोड्यो, वेतालका तालु खुईल्यायो, भागेश्वर र केदारलाई जेल हालीहाल्यो । अव के गर्ने भनि मोहन्यालले सूर्खेतबाट भैरौंवेताल ल्याएर ५३ दल बनाई हाल्यो । तेईपछि 

आयो गोसाँई मोहन्याल बादलै की ढीक ।

अचाकीला खपर्याको अरिहाल्यो ठीक  ।। 

उता कार्तिकेयपुरीका पाल राजाको अगुवाईमा रैका मल्लराजाको विरुद्धमा चारैराठका दाजुभाइ अलडे, पतले, कोलाल, बर्छैनी सबै संंगठीत भईगे, १२सय बर्छैनी, ९सय भूल आईगय बर्छैनी भईगै हुल । देवताहरुमा पनि खपरेसँग लडाई गर्ने सल्लाह भयो ।

धिरगाणी विगरकाणी दुवै सँगी भाइ  ।।

बिगरगाणी बोल्लना त मेलघट्टी मीत  ।

मेलघट्टी बोलन्ना त बडातोडा हित  ।।

को  तमरो कारबारे, को तमरो दानी ।

ढुँण्या छडी कारवारे जलको मसानी ।। 

धिरगाणी, विगरगाणी, मेलघट्टी, वडातडो, ढुण्या, छडी, मसानी सबैका बीचमा छलफल भयो अलमोडाबाट मोहन्यालसँगै डोटी गएको अलडो देवता खपरेलाई खपरदारी गर्दै भन्दछन् ।

“आयो लाउ सङतै कत्यूरै खनिएर आयो ,किनभडाका जडाको हुँ म 

सदुै पाएहुँ मैले वीर खम्मोको सेरो अव देख विधर्मी खपरे ..” भन्दै खपरेलाई थर्कमान पारेलगतै 

श्रीकेदार(शिव), भागेश्वर, अशिग्राम, वीरवेताल, अग्नीवेताल, ब्रह्मवेताल, मलभङेवेताल, भैरांैवेताल, घोडेवेताल, सिगारीवेताल, अलडो, विगरगाडी, धिरगाडी, समैजी, अमरघट्टी, मेलघट्टी, कैलपाल, वडातडो, गडतोलो, मसानी, नरेल, डुणो, जैनाडी, गडाल, भौने, कैले, जडे, परणे, तिगडी, गगरी, छडी, सौटी, दवातल सौउडी, शिद्धनाथ, बैजनाथ, लाटो, पासो, कालिका, भगवती, नवदूर्गा,..... सहित ५२ नाम भएका देवीदेवताहरुको स्वामी मोहन्याल देवताको नेतृत्वमा खपरेसँग घमासान लडाई भयो । खपरेकी चुचाट अरिहाल्यो ......

सबै द्यौता माझकर सउँडी द्यौता रोडो ।।

अचाकिला खपर्याको सामाई ल्यायो घोडो

केदारैका चारैतिर हिउँ पडी रेला ।

अचाकीला खपर्याका समाई ल्यायो चेला ।

केदारका दाईनातिर तुड्या, तुड्यापानी । 

केदारले जिती ल्यायो खपरेकी रानी ।।

गयो दलु खपरेको रुनु रुनु गयो । 

भयो देव मोहन्याल तेरै भन्नु भयो ।। 

त्यसपछि ताड्कासुर भनिने त्यई ठूला खपरेका पनि खुट्टा तोड्ीयो । मुण्डो फोडियो । खपरे रुनै उफड्डै भाग्दो भाग्दो गयो । त्यो खापरे भागेर डोटीको सेतीनदी तरेर पूर्व खप्तडमा राजगरेर बसेको छ । त्यईका दलवल भनिने १२ भाइ मस्टा ५२ नामधारी ८४ रुपका विभिन्न नामका मस्टाहरु त्यसक्षेत्रमा फैलिएछन् । मस्टागणको दुधेमस्टो लडाईमी मोहन्याल गणका सरणमा पड्यो । मोहन्याल देवताले सरण परेकालाई मरण गर्नु हुँदैन भनि त्यई दुधेमस्टालाई आप्mनै पक्षको कार्तिक शुक्ल अष्टमी तिथि दियो । त्यसपछि त्यो मोहन्याल गणमा मिसियो, मोहन्यालको सेवक भएर बस्यो । आज त्यो निरोली भागेश्वरको चौकिदार भएर बसेको छ । कार्तिकेय श्री मोहन्यालको अगुवाईमा दैत्यदानवहरुको नास भएको हो । 

 शास्त्र र अन्य प्रसंग 
रघुवंशमहाकाव्यम् (द्वितीयः सर्गः) सम्पादक ः डा. उमाकान्त शुक्लः पेज ८१, श्लोक ७५ को व्याख्या अन्तर्गत लेखिएको विषय “तारकासुर से पीडित देवताओंकी प्रार्थना पर कार्तिकेय की उत्पति के लिए शिव ने ः यह देखकर कि पार्वती मेरे शुक्र को धारण नही कर सकती अपना वीर्य अग्नि में फेंका , किन्तु अग्नि इसे सहन नकर सकी अतः उसने इसे गंङ्गा मे फेक दिया । वहाँ से कार्तिकेय की उत्पति हुई । इसीलिए कार्तिकेय को “अग्निभू” या गङ्गापुत्र भी कहा जाता है ।” भनिएको छ । भारतको मध्यप्रदेशको सतना जिल्लामा बग्नेनदीलाई पनि त्यहाँ मन्दाकिनी भनिन्छ । शिव अंश श्री केदार र स्वामी श्री मोहन्याल देवताको पूजा हुँदा यजुर्वेदका मन्त्र 

“नमः शम्यवाय च मयोभवाय च नमः

शंङ्कराय च मयस्कराय च नमः

शिवाय च शिवतराय च” (यजुर्वेद ।। अथ षेडशोऽध्यायः।। उच्चारण गरिन्छ । 

 वास्तबमा मोहन्याल को हुन ? पहिचान के हो ? 
श्री मोहन्याल देवता शाकाहारी देवता हुन । यी शिवगणका सेनापति तथा ३३ कोटी ५२ दलमा भैरौंवेताल देवता थपेर बनेका ५३ दलका राजा देवता हुन । यिनलाई कार्तिकेय, स्कन्द, अग्निपुत्र, कुमार, गंगापुत्र, सिंहासन जस्ता विविध नामले पनि चिन्ने गरिन्छ । यी देवताको पहिचान अन्य देवता भन्दा फरक हुन्छ । यिनका धामी, भँडारीहरु देवताको उपवास व्रत बसेका हुन्छन । देवताको काज्य सम्पन्न नहुन्जेल सम्म खाना खाँदैनन् । 

	राशि अनुसार मोहन्याल सिंह राशिका सूर्यवंशी हुन ।

	मोहन्याल देवताको जात्रा(जाँत) कार्तिक शुक्ल दशमीको दिन हुन्छ । यसको भोलि पल्ट कार्तिक शुक्ल हरिबोधनी एकादशीको विहान सूर्य उदायसँगै त्यहाँ निर्माण भएको गादीको नजिकैको मोहन्यालको खम्बामा चढेर त्यस वर्षको भविष्यवाणी के गर्ने के नगर्ने भन्दै नाँच्दै बोल्दछन । यसै दिन यी वैदिक विधि विधान अनुसार दिउसो तोकिएको स्थानहरुमा पुजिन्छन । 

	कार्तिक शुक्ल यम द्वितीया तथा भाइटीकाको साँझ पनि यिनको जात्रा हुन्छ । यसदिन मोहन्यालका मान्छेहरु बुढोभैलो खेल्दछन । 

	पूजामा हरिद्वार(गंगा)को जल प्रयोग हुन्छ । हरिद्वारलाई पद्मपुराणमा ः 

हरिद्वारं महापुष्यं श्रृणु देवर्षि सत्तम । 

यत्र गंगा बहत्येव तत्रोक्तं तीर्थमुतमम ।।  भनेको छ । 

अर्थात् हरिद्वार महापूण्यवाला तीर्थ हो । यहाँ महादेव,देवऋषि तथा साक्षात विष्णुको निवास छ । यो तीर्थ		सर्वोत्तम तीर्थ हो । जसले सारापापलाई नष्ट गरी दिन्छ ।

	जात्राहुने दिन सर्वप्रथम मोहन्याल देवताको भँडारमा सत्यनारायणको पूजा लगाईन्छ । सत्यनारायणको पूजा समाप्त भएपछि प्रसाद ग्रहण गर्ने कार्य हुन्छ । यसपछि मोहन्याल सहित यी देवता अन्तर्गतका सबै धामीहरुको निश्चित तोकिएको स्थानमा धमेउल हुन्छ । जात्रा हुन्छ वयाँल चल्छ । 

	मोहन्याल देवता अन्य देवता जस्तो धेरै बोल्ने र जताभावि उफ्रने गर्दैनन् । 

	यी देवताको जात्रामा काटमार गर्न वा बलि गर्न पाईदैन ।

	श्री मोहन्याल देवतालाई यस गणका अन्य सबै देवताहरुले मेरो “साई” भनेर सम्बोधन गर्ने गर्दछन । साई भनेको मेरो राजा, मालिक भनिएको हो । 

	मोहन्यालको अगाडि कसैले नाँच्नु छ भने मोहन्यालको अनुमति बेगर नाँच्दैनन । 

	समैजी, बैजनाथ, सिद्धनाथको भूगोल भनेर क्षेत्र विभाजन भएको भएतापनि देव कचहरी भयो भने समैजी सहितका देवताले पनि आफ्नो भूमिमा मोहन्यालको अगाडि नाँच्न सक्दैनन । मेरो “साई”बाट अनुमति पाउ भन्नु पर्ने हुन्छ । अनुमति लिएर मात्र नाँच्ने गर्दछन ।

	मोहन्याल जुनसुकै भूमिको देवकचहरीमा कसैसँग अनुमति नलिएर नाँच्नका लागि स्वतन्त्र हुन्छन । 

	कुनै देवताले केही बोल्नु र गर्नु छ भने मोहन्यालबाट मेरो साईले भन्यो भने भनेर अनुमति लिन्छन ।

	श्री मोहन्याल देवता अवतार भएको समयमा यी आफ्नो तोकिएको गादी भन्दा अन्यत्र भूँईमा खुट्टा टेक्दैनन । 

	यिनको सवारी चल्दा घोडेवेताल देवताले यिनलाई काँध लगाउछ । काँधमै बोक्ने गर्दछ । 

	काँधमा सवारगर्दा आफ्ना पाईतालाले घोडेवेतालको काँधमा टेकेर उभिएर सवार गर्दछन, काँधमा बस्दैनन् । 

	कुनैपनि ठाउँमा नाँच्दाखेरी घुँडा टेक्दैनन् । तोकिएको रातो गादीमा मात्र बस्ने गर्दछन । रातो गादीमा पनि घुँडा टेक्दैनन । 

	मोहन्यालको वयाँल चल्दा चाँदीको लठ्ठी, चम्मर, घाँट समातेर सेतो, पँहेलो र रातोरंङ्गको कपडाबाट बनेको आलिम (झण्डा) बाँधेको बाँसको लिङ्गाको आडमा घोडेवेतालको काँधमा टेकेर यस गणका देवता र नागरिकहरुको चाँभाइरे भन्ने स्वरमा बाजा गाजा भोक्करको गुन्जयमान भव्य र सभ्यजात्रामा सवार गर्दछन ।

	यी देवता आफ्नो गणका भैरौंवेताल, वीरवेताल, अलडो, अग्निवेताल, सिगारी वेताल, कैलपाल सहितक ५३ थरी देवताहरुलाई वखान काट्न जिम्मेवारी दिन्छन । 

	खपरे राक्षससँग युद्ध हुँदा ५२ दलको धनी श्री मोहन्याल ५२ दलको धनी वलवान खापरे भएको कारण खापरेलाई मार्न नसकिने भयो । यसपछि मोहन्यालले सूर्खेत गएर सूर्खेतबाट फकाई पूmलाई भैरौ वेताललाई ल्याई आफ्नो ५३ दल बनाएपछि खापरेलाई खेद्न र मार्न सकिएको हो । यही धितधरमको कारण मोहन्यालले आपूmपछिको स्थान वा पहिलो जिम्मेवारी भैरौंवेताल देवतालाई दिने गर्दछन । यही धितधरमको कारण भैरौवेतालमा पनि मोहन्यालको हाँको(बोली) आउने गर्दछ । 

 मोहन्यालका धामीको पहिरन 
	वर्तमानमा ः हातमा चाँदीका बाला, कानमा सुनका मुन्द्रा, जुँणी सुनले बाँधेको , धामी नाँच्दा टाउकामा पकडी लगाएको । देवताका झगुला पहिरेको, रातो गादीमा बस्ने आदि आदि हुन्छन । 

	कार्तिकेयपुरमा ः कार्तिकेयपुर राज्य हूँदाका वखत मोहन्यालको बस्ने आशन सुनको चादर थियो । टाउकामा लगाउने सुनको श्रीपेच, सुनको जनै, सुनका बाला, सुनका मुन्द्रा, सुनको लठ्ठी, बडादशैको दशमीमा पैरने सुनका जमरा थिए । सालीधानको चामल खेलाउने सुनको थाली थियो । कार्तिकेयपुरको राज्यविध्वंस भएपछि यो सम्पति वि.स.१२८० मा जुम्लाको रैका राजा क्राचल्लले लुटेर लग्यो । वर्तमानमा मलमलको रातो गादीमा सुनका पूmला हालेर गादी बनाईएको छ । श्रीपेचको ठाउँमा सुनले धामीको जँुणी बाँध्ने गरिएको छ । चाँदीको लठ्ठीमा सुनका पूmला हालिएको छ । फोखल खेलाउने काँसाको थाल छ । लिलाचौरीहाँटको जस्तो गादी नभतापनि ढुङ्गाले चिनेर सामान्य गादी बनाईएको छ । यी मोहन्याल देवता डोटी बोगटानको वडातडो देवताको अनुरोधमा कार्तिकेयपुरबाट १४औं शताब्दीको सेरोफेरोमा डोटी बोगटान आएका हुन । बोगटान आएपछि खापरे दैत्यलाई बोगटानबाट धपाउदै मार्दै लगेर सेती कटाएका थिए । अलडो, वेताल बाहेकका सबै देवता बोगटानका स्थानीय देवताहरु हुन । वडातडो देवताको जाँत(जात्रा)पनि मोहन्यालको तिथि र मितिमा हुने गर्दछ । स्थानीय अन्य देवताहरु वडातडो देवतालाई मालिक देउले सम्बोधन गर्ने गर्दछन । 

 श्री मोहन्यालका धामी को ? 
कार्तिकेयपुरको राज्य विध्वंस हुनु भन्दा पहिले यी देवता राजामा अवतार हुने गर्दथे । कार्तिकेयपुर राज्यको विध्वंस भएपछिका दिनमा विविध समस्याहरु आउन थाले । रैती दुनियाबाट पनि 

“नाँत्तेका चेला रामहेद्दा, 

रामहेद्देका चेला नात्ता” 

(अर्थ ः राजा नाँच्ने रैती दुनिया रमिता हेर्ने) भन्ने कुरा हुन थालेपछि राजाले आफ्नो शौनक गोेत्र दिएर दरवारमै बस्ने, दरवारमै कार्तिकेयदेवताको भँडारमा दियोवत्ती बाल्ने भएका कारण दियाकोटी भनिएका बोहराहरुलाई मोहन्याल सौंप गरेको कारण बोहरा, ताडी, कठायत, धामी थरकाहरु वर्तमानमा श्री मोहन्यालका धामी र भँडारी छन । मोहन्यालको प्रमूख स्थानहरुमा पुजारी कौडिन्य गोत्रीय जोशी छन । मोहन्याल शाकाहारी ब्राह्मणबाट मात्र पुजिन्छन । 

 कार्तिकेयपुर राजाका सन्ततिको पहिचान र मोहन्यालसँगको सम्बन्ध के ? 
	कार्तिकेयपुर राजवंश शौनक गोत्रीय, सूर्यवंशी रघुकुल तथा रघुवंशी राजकुलका सन्तति हुन ।

	कार्तिकेयपुर राजवंशका विवाहित माहारानीहरु मोहन्याल देवताको जाँत(जात्रा)मा मोहन्याल देवतासँग हाम्रो जेठी र बौरानीको जस्तो नाता पर्दछ भनेर छाउ मानेर जाँदैनन् ।

	मोहन्याल कुलदेवता भएका राजन्यको लागि मोहन्यालले सेतो गादी दिन्छन भने मोहन्यालको आफ्नो रातो गादी हुन्छ । राजन्यहरु राजन्यको रुपमा निश्चित स्थानमा गएर बस्ने गर्दछन र देवताबाट पाएको टीका र पूmलमाला ग्रहण गर्दछन ।

	मोहन्याल आफ्ना पुर्खाले पाएको बताउने । मोहन्यालको तिथिमा घरपरिवारका सबै उपवास बस्ने, मोहन्यालको नाममा गेडा हाल्ने गर्दछन । 

	देवता पुजिएको दिन पुरुषहरुले दुध,घ्यू,धुप,बत्ती,आलीम नेजा धाजा सहित देवता पुज्ने ठाउँमा जाने गर्दछन ।

	पुरुषहरु सकिन्छ भने जात्रामा वयाँल लैजाने, सकिदैन भने पुछ,पोखल सहित जात्रामा अनिवार्य सहभागी हुने गर्दछन् ।
सन्दर्भ सामग्रीअन