Baang Usumacinta

kiri|thumb|Bot kimotor i maya id Baang Usumacinta. Sampaping nopo nga Guatemala; om sampaping tiso nopo nga Meksiko.
Bawang Usumacinta (;pinungaranan montok do kara howler) nopo nga iso baang id kabaatan kosilahon do Meksiko om koibutan kotonobon do Guatemala. Nobontuk iti do pitongkiadan Baang Pasión, i nokoimbulai id Sierra de Santa Cruz (id Guatemala) om Bawang Salinas, otutunan nogi sabaagi do Rio Chixoy, toi ko' Rio Negro, i lumuyung mantad Sierra Madre de Guatemala. Soboogian do baang diti nopo nga piolitan montok Guatemala om pogun Meksiko id Chiapas, om tumilombus kumaa koibutan kotonobon, mingkilong-kilong maya do ppogun Meksiko id Tabasco kumaa Teluk Meksiko.

Baang Usumacinta diti nopo nga sumuang do wilayah Meksiko id pogun Tabasco om dumarapas do rizab ekologi Cañón del Usumacinta (Usumacinta Canyon), mombontuk do lembah di kagayat kopio id poingompus wayaan. Katalib do ngaran i lohowon sabaagi do "Boca del Cerro", Tenosique, Usumacinta kumaa id dataran Tabasco.

Duo pitongkiadan, Baang Paizada om Baang San Pedro y San Pablo, mirapang mantad baang tapangkal Usumacinta om mongidu koibutan om kosilahon kumaa Laguna de Términos. Id Tabasco, lumuyung o Baang Grijalva kumaa Baang Usumacinta. Pirubaan diti nopo nga poinladsong id Tres Brazos, Centla, om koduo-duo bawang diti nopo nga mombontuk kinoyonon tana tasagub di agayo, otutunan sabaagi do Pantanos de Centla. Pantanos (tana tasagub) nopo nga nakatatap sabaagi rizab biosfera; soginayo do 302,702 hektar (747,990 ekar), i poposiliu sabaagi kinoyonon tana tasagub poingumolig bobos tagayo id Amerika Koibutan om Tanga, om nokosiliu sabaagi iso mantad 15 tana tasagub bobos poingkawas (tumanud ginayo) id pomogunan.

Ninaru poinggonop do baang, kohompit no do baang Salinas, Chixoy, Negro id Guatemala nopo nga lobi kuang 1,000 kilometer (620 bt). Iti no piolitan sandad i milo intangan, i popiada do Semenanjung Yucatán mantad Meksiko.

 Sajara 
Baang om baang tokoro nopo nga iso wayaan pomudagangan toponsol montok tamadun Maya nokodori. Yaxchilan om Piedras Negras, duo mantad kakadayan tagayo bobos kikuasa maamaso Timpu Klasik Maya, poinladsong id poingompus do piras dau. 

Pogulu do wayaan miagal do Lebuhraya Sempadan i winonsoi do Kerajaan Meksiko di kotimpuunon do 1990-an, lumapus do talun, baang nopo nga wayaan mantad do kinoyonon diti. Guas tagayo do kayu tokodou nopo nga ponghampung kumaa id tuguson do baang kumaa id Tabasco.

Antakan di 1980-an, ogumu tulun minogidu mantad Guatemala kumaa soborong do baang montok mogihum pongumoligan id Meksiko. Tinimugan mogigidu suai om gerila Guatemala mombontuk do komuniti CPR i linohou id suang do talun id kotogisan Guatemala, lumisok mantad kerajaan gisom pibatasan kataranangan toun siam nahapadan.

Frans om Trudi Blom nopo nga minogoit tua pomusarahan i kotimpuunon kokomoi panamangan do kinoyonon panagahan waig di toun 1950-an miampai poposogu do iso boogian Selva Lacandona montok don Lacandon Maya. Miagal o tua' pomusarahan diolo miagal do panamanfan koubasanan miagal do habitat, om prinsip diti - do integriti om kinoyonon sandad nopo nga miungkait kopio miampai do panagahan waig - nuru do uhupan montok manapanai nunu-nunu pamalanan panamangan timpu dumontol. Panamangan diti nopo nga powonsoyon id kinoyonon miagal do Nacho March, Ron Nigh, Fernando Ochoa, Roan Balas McNab om suai po, toinsanan nopo nga minagakun om poporindog do prinsip id suang pakalajaan diolo.

Projek hidroelektrik bobos tagayo i kumoiso id Usumacinta nopo nga id "Boca del Cerro", Tenosique, Tabasco, i pinosogu di toun 1980-an, om poinggoyoon gisom do baang tokoro Pasion om Lacantun, momoluyud do Piedras Negras om Yaxchilan, om suai po i noilaan om au noilaan id kinoyonon Maya. Antakan dii, kotogisan Guatemala nopo nga igitan do susumaap, i au mongunsub do pogonuan kayu miampai aiso kasagaan, huhumombo aiso kasagaan om panakahan. Au nogi mongunsub iti do jurutera empangan. Antakan di toun 1985, pamalanan kopogonuan do tana di Jefferey Wilkerson id National Geographic minogoit do baang om koingkakaton kumaa tulun ginumuan montok timpu di kumoinsan kopio. Suai ko' iri, wartawan Guatemala, i Victor Perera minonuat kokomoi baang id The Nation om id suang do buuk dau, The Last Lords of Palenque and Unfinished Conquest, om minonuat nogi i Jan de Vos do wilayah dii id suang do siri sajara magisterial dau. Id kolimpupuson, au nakalantoi o projek hidro dii id siriba do disinsentid disio sondii: pengelodak, geologi, aktiviti seismik, sinodu mantad pomudagangan, politik, om suai-suai po, nga pogoduhan mantad panamangan, surupu arkeologi, monunuat om tulun ginumuan i monguhup. Nobontuk nogi iti do wotik.

Pomudagangan kitimpu i nokoinlaab kopio id suang do kotombuluyan talun takapal nokoimpuun kalapas do artikel di Wilkerson. Baang om posorili nopo nga nokosiliu do ririkoton korohian montok soosongulun di mimpanau id baang, surupu Maya amatur om surupu arkeologi, tombolog om kotombuluyan mamaamasi tolias.

Pinoposogu i Carlos Salinas de Gortari do projek hidro di lobi tokoro nga kakal po monumental di toun 1990, om minomongo do periferico i sumorili do rizab Montes Azules. Artikel id suang do The New York Times om karya op-ed mantad di Homero Aridjis nopo nga pinoposogu do rizab binasional montok kinoyonon dii, monguhup do mangala kinoimbulayan tua' pomusarahan dii.

Id kolimpupuson do 1990-an, konsortium saintis, om karajaan miampai kotinanan okon ko' karajaan miniruba id San Cristóbal de las Casas, id siriba do naungan Koisaan Ponondulian Mamaamasi Tolias om Universiti Florida, montok mongintutun taang om kawo habitat i poingion id kinoyonon diti, om montok momolukis do pata kinoyonon panagahan waig. Pitimbungakan dii nopo nga minogibooboros kokomoi ogumu poguhatan gana kuasa om pontadbiran i monyeleweng do tua' pomusarahan dii.

Panaapan Zapatista di toun 1994 om 1995, om pibatasan pitaranagan Guatemala di toun 1996, mombontuk kawagu do garis politik id kinoyonon panagahan waig. Gam dii, miampai kinorotuon dramatik do peso, tumimpuun no o mananakau do manakau pamanahon maya bangkar, minoningkod do kotombuluyan talun id kinoyonon dii. Iso nopo aktiviti kotombuluyan di bobos manahak do batos, om potensi di kibagas bobos tokuri om agayo nogi kaanto montok monguhup ponondulian, arkeologi om panamangan do koubasanan nopo nga nolimpupusan. Ababayan aiso kasagaan nopo nga nokoimbulai kawagu do hiri.

Susumangod Meksiko, i kohompit no do wilayah Zapatista, nopo nga haro bagas tokuri kumaa jenayah id baang, om haro nogi komungkinan do mogiuhup yolo. Id Guatemala, aiso komuniti CPR di nugadan, i monguhup do popotindohoi koumoligan do selva, baino nopo nga nakasabap do noukaban kumaa sumuang aiso kasagaan, pogonuan kayu aiso kasagaan, pongoitan tulun mantad pogun labus, senjata, artifak om dadah. (Ogumu surupu komuniti diti kumalaja sabaagi Defensores id timpu baino, nga okuri yolo om osiriba o bayaran). Poingkakal o kinoyonon diti sabaagi kinoyonon di araat om gred tosiriba solinaid hopod toun.

 Intangai nogi 

 Katayadan do baang bobos tanaru id Meksiko

 Nuut 

 Sukuon 




 Noputan labus 

THE USUMACINTA RIVER: Building a Framework for Cooperation between Mexico and Guatemala


Category:Rivers of Guatemala
Category:Geography of Mesoamerica
Category:History of the Yucatán Peninsula
Category:Geography of the Petén Department
Category:International rivers of North America
Category:Guatemala–Mexico border
Category:Rivers of Chiapas
Category:Rivers of Tabasco
Category:Border rivers
Category:Petén–Veracruz moist forests