Tirana

Tirana (/tɪˈrɑːnə/ ⓘ ,    ; Gheg Albanian: Tirona) nopo nga ibu kota om kakadayan tagayo do Albania. Poingiliu iti id tanga-tanga pogun, nosorilian do nulu om nuluhon miampai Dajti ii minsawat kumaa timur om lembah tokuri kumaa do barat laut ii mitoguang kumaa Rahat Adriatik mantad sodu. Iti nopo nga kakadayan di totos oyopos om anawau id Eropah miampai 2,544 jaam o tadau sontoun.

Koiyonon Tirana dinondo nopo nga noiyanan maya potilombus mantad po Zaman Bosi om iso teras Karajaan Illyrian Taulantii, hinombo, ontok nopo di Zaman Kuno Klasik nga poinlongkod id koiyonon do pedalaman Epidamnus. Kopongo Pisangadan Illyrian, pinoilo do Rom do ii nopo nga somboogian mantad do Empayar Rom; tinungkusan do zaman dii nopo nga pinokito do Mosaik Tirana. Miampai korotuan Empayar Rom Barat ontok abad kaapat, kogumuan Albania nopo nga id siriba panamangan do Empayar Byzantine timur, miagal ko ii nokohinta di Istana Petrele ii nowonsoi ontok pomorintaan di Justinian I. Niimpohon do Tirana nopo nga ontok do 1614 mantad di jeneral Albania Uthmaniyyah Sylejman Pasha Bargjini, ii poinlongkod id Masjid Laid om turbe. Kakadayan diti nopo nga oponsol gisom do abad ko-20, ontok di Kongres Lushnje nopo nga pinpoisytihar dii sabaagi ibu kakadayan do Albania kiikiro kalapas do Pongisytiharan Kagabasan Albania ontok toun 1912.  

Noklasifikasi iti sabaagi do kakadayan-pomogunan gamma"GaWC - The World According to GaWC 2020". www.lboro.ac.uk. Linoyog ontok 3 Magus 2024. miampai nosiliu do Tirana sabaagi do longkod ekonomi, kousinan, politik om pamadagangan ii toponsol kopio id Albania tu' koiyonon dau di oponsol id tanga do pogun om kiwaa padsakayan tawan, maritim, koritapui om tanalun do moden. Sabaagi longkod kuasa Karajaan Albania, nosiliu ii sabaagi tuan walai do rasmi montok Presiden om Perdana Montiri Albania om Parlimen Albania. Pinolombus o kakadayan diti sabaagi Ibu Kota Belia Eropah montok 2022.  

 Pondidikan 
Tirana nogi nga kiwaa piipiro institusi akademik miagal ko Universiti Tirana, Politeknik Universiti Tirana om Universiti Tentera Skanderbeg, institusi ponoriukan akademik kabansaan om sompomogunan miagal ko' NGO. English Base nopo nga sikul Boros Inggeris id Tirana. 

 Ekonomi 
Tirana nopo nga tundu-undu ekonomi montok Albania. Ii nogi nga longkod kousinan om industri Albania koiso. Mantad po di toun 1920-an, nokoburu iti om nokoinggumu o industri montok produk-produk pomutanaman, misin, tekstl, pharmaseutikal, lugam om porkhidmatan. 

Nokoimpuun o kopomorunan do Tirana mantad di gulu kurun ko-16 soira noukaban o bazaar om pinapalabus o toinsanan puru tinunturu do fabrik sutera om kapas, kulit, seramik om bosi, pirok om nogi barang kemas. Poingiyon o Tirana id kinoiyonon di subur. Mongeksport ii do tung tumau zaitun soginumu do 2,600 tung om 14,000 bungkusan barangan tembakau montok padagangon kumaa do Venezia ontok toun 1769. Ontok toun 1901, kiwaa ii do 140 000 puun zaitun, 400 kilang tumau om nogi 700 kadai.  

Longkod Perniagaan ABA, Menara Totomou 4ever om Menara TID, nopo nga menara perniagaan kirinanggou do 80 meter (260 kaki) notoodo id kuta diti. Kiwaa nogi pasar raya do Tirana miagal ko City Park, QTU om Totobon Timur Tirana.  

 Padsakayan 

 Bas 
Sistom padsakayan momogun id Tirana nopo nga bas toi ko' tesi. Teksi-teksi rasmi kiwaa plat kiwotik osilou miampai pimato kiwotik aragang om kiwaa meter. 

Perkhidmatan koc om bas mini (furgon) nogi nga haro kumaa wayaan pantai, utara om selatan Albania mantad Tirana. Perkhidmatan koc sompomogunan kumaa Greece, maya Korce toi ko' Kakavije, kumaa Kosovo maya Lebuhraya Durres-Morine, om kumaa Republik Makedonia Utara maya Struga. 

 Gana Tutubpoon 
Gana Tutubpoon Sompomogunan Tirana nopo nga iso-iso gana tutubpoon id Albania om poingiliu  id ibu pogun do Tirana. Gana Tutubpoon nopo diti nga poingiliu id kampung Rinas kiikiro 11 kilometer (6.9 watu) kumaa barat laut Tirana. 

 Rahat 
Milo romuton o Tirana maya pelabuhan Durres, 36 km (22 watu) sinodu mantad do ibu pogun. Susumakai do feri mantad Durres nopo nga berlayar kumaa Trieste, Ancona, Otranto, Brindisi, Bari, Genoa (Itali), Zadar, Dubrovnik (Croatia), Koper (Slovenia), Bar (Montenegro), Corfu (Yunani) om suusuai po. Kavaja nogi nga poinghompit id suang Kaunti Tirana.

 Sajara 
 Pomorunan gulu 
Koiyonon Tirana nopo nga noiyanan do tulun mantad po di zaman prasajara miampai sukuon di gulu nopo kopio nga noiktiraf miampai norubaan o Gua Pellumbas mantad po di zaman Palaeolitik. Illyrians nopo nga mogiigiyon koiso id koiyonon di noondos tagayo do minomorun teras karajaan Illyrian Taulantii, ontok zaman kuno klasik poinlongkod id koiyonon pedalaman Epidamnus. Soira nokorikot o koulunan Rom id Illyria kalapas kalantayan diolo id pisangadan Illyrian, minogiigiyon iyolo om miniamung id koiyonon dii id suang empayar diolo id siriba panamangan politik kota Rom. Kinoihuman totuo' ii kakal po poimposi do timpu diti nopo nga walai Rom ii poinharo mantad po do abad ko-3, ii nosimbanan kumaa do gereja aiso lorong miampai dana mozek. Iso istana ii ointutunan nogi sabaagi Tirkan nogi nga winonsoi di Maharaja Byzantik Justinian I kiikiro do abad kaapat om koonom om tinilombus di Ahmed Pasha Toptani ontok abad ko-18.

Narait o Tirana id suang dokumen Venetian ontok toun 1350-an om nogi ontok 1418. "...mogiigiyon Pjeter, tanak di tiagak Domenik mantad kampung Tirana...". Rikud pomodopitaran tana koiso id siriba Uthmaniyyah ontok 1431-32 nopo nga pinpokito do Tirana nopo nga mantad do 60 koiyonon kimogiigiyon miampai somok no 2028 walai om 7300 mogiigiyon. Ontok toun 1510, Marin Barleti, songulun paado om ulama Katolik Albania Skanderbeg, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (Susuyan koposion om koimaan Skanderbeg, putera Epirotes), nopo nga sumuku kumaa do koiyonon diti sabaagi iso kampung tokoro ii popisuai do "Tirana Tokoro" om "Tirana Tagayo". Tinilombus nogi ii do rinait ontok toun 1572 sabaagi Borgo id Tirana. E. J. Van Donzel (1994), Islamic Desk Reference, E.J. Brill, p. 451, ISBN 9780585305561, OCLC 45731063, naarkib mantad the original ontok 21 Milatok 2024, linoyog ontok 5 Milatok 2016, "il borgo id Tirana" nopo nga narait no ontok po di 1572". 

Tumanud Hahn, nokotimpuun do nokoburu o koiyonon dii sabaagi bazar om kohompit no piipiro kincir waigKoco Miho (1987). J.Tocka (ed.). Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944. Tirana: 8 Nentori. p. 57. OCLC  20994870. pogulu po 1614, soira i Sulejmen Bargjini, songulun pomorinta momogun, minomonsoi Masjid Laid, longkod komersial tokoro om hammam (pomonsuon turki). Iti nopo nga nosah do towud lisan ii pinopoboros do kiwaa duo masjid gulu 300-400m mantad Masjid Laid, kumaa Jalan Ali Demi baino. Masjid Rec om Masjid Mujo nopo nga poingiliu id ponong gibang Baang Lana om lobi tuo mantad do Masjid Laid. Kaagu, Masjid Et'hem Bey, ii winonsoi do Molla Bey mantad Petrela nopo nga nowonsoi. Minamagaji yolo do momoomonsoi ngawi di tosonong kopio id pogun diti om nopongo ontok do 1812 mantad di tanak kusai di Molla, Etehem, ii tanak tompinai nogi di Sulejmen Bargjini. 

Ontok toun 1800, rurumikot wagu koiso ii nokorikot id koiyonon dii nopo nga lohowon do ortodoksit. Iyolo nopo nga tulun Aromanian mantad kampung poinsomok Korce om Pogradec, ii mogiigiyon id posorili do Taman Tirana moden id Tasik Winonsoi. Nokoimpuun yolo do nointutunan sabaagi Ilacifac om tulun Kristian koiso ii nokorikot kopongo pomorunan kakadayan dii. Ontok toun 1807, nosiliu o Tirana do longkod Subprefektur Krujë-Tirana. Vilayet mantad Shkodër om Sanjak mantad Durrës. Ontok toun 1889, nokoimpuun o pongiaan boros Albania id sikul-sikul Tirana om notoodo o kalab patriotik Bashkimi ontok toun 1908.  

 Pomorunan moden 
Ontok 28 Milau 1912, bondira kabansaan Vlore nopo nga pinoinsawat di Presiden Ismail Qemali, ii popokito do kinosusuon simbolik Albania sabaagi iso pogun di kidaulat. Toun di potilombus, natandaan miampai do kegawatan. Ontok pisangadan Balkan, noiyanan o Tirana montok timpu dii do tentera Serbia om minaganu do boogian id suang pemberontakan kampung-kampung ii binuruan di Haxhi Qamili. Ontok Magus 1916, peta kakadayan koiso nopo nga nulud di pakar tentera Austria-Hungary."Klan Magazine".  Klan (527–534): 265. 2007. Archived mantad the original ontok 21 Milatok 2024. Linoyog ontok 10 Gumas 2018. Mitilombus do penawanan kakadayan Debar do Serbia, ogumu tongoulun Albania do minogidu kumaa do Turki om wookon nopo nga kuminaa do Tirana. Mantad diolo ii nolimpupusan id Istanbul, somboogian diolo nopo nga kuminaa do Albania, loolobi no kumaa do Tirana hinombo minombontuk o komuniti Dibran (tulun mantad Kaunti Diber) o segmen toponsol montok mogiigiyon kakadayan dii mantad toun 1920 om potilombus montok piipiro toun kalapas dii. Ontok 28 Mansak 1920, Kongres Lushnje pinopoisytihar do Tirana sabaagi do ibu kota ontok dii no do Albania om nakagampot do kagabasan ontok toun 1912. Kakadayan dii nopo nga nakaanu do status do kakal ontok 31 Momuhau 1925. Ontok toun 1923, palan kakadayan pengawalseliaan koiso nopo nga noulud di arkitek Austria. Longkod Tirana nopo nga projek Florestano Di Fausto om Armando Brasini, arkitek di nointutunan ontok zaman Mussolini id Itali. Brasini nopo nga pinopoiliu do impohon montok kouludan moden bangunan montiri id longkod kakadayan. Palan diti nopo nga nakawaya do simakan di arkitek Albania Eshref Frasheri, arkitek Itali Castellani om arkitek Austria Weiss om Kohler. Bongunan parlimen Albania moden nopo nga kifungsi sabagai kalab pegawai. Hilo no o tiyonon ontok Manom 1928, Zog mantad Albania dinobatkan sabaagi do Raja Zog I, Raja Albania.  

Tirana nogi nga koiyonon montok manandatunturu Pibatasan Tirana miampai do Fasis Itali om Albania. Ontok pomorintaan Raja Zog, ogumu Muhaxhir ii minundaliu kuminaa do Tirana ii minogowit kumaa koinggumuon mogiigiyon id ibu kota ontok gulu abad ko-20.Stefanović, Djordje (2005). "Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939." European History Quarterly. 35. (3): 470.   

 Geografi 
Tirana nopo nga poinaru id Gana Tirana id tanga Albania id pialatan do nulu Dajti id timur, nuluhon Kerrabe, Sauk om Vagarr id selatan om lembah id utara ii tumoguang kumaa Rahat Adriantik. Rinanggou purata nopo nga kiikiro do 110 meter (360 kaki) id sawat do parat rahat, miampai maksimum 1,828 meter (5997 kaki) id Maja Mincekut Mali me Gropa id Shenmeri."Koncepti i Zhvilimit Rajonal per Qarkun e Tiranes 2012 - 2017" (Concept of Regional Development for the District of Tirana 2012-2017] (PDF) (id Albania). 22 Ngiop 2013. Naarkib mantad do original (PDF) ontok 22 Mahas 2020. Linoyog ontok 9 Magus 2020.  

Kakadayan nopo diti nga nosorilian do duo koiyonon koumoligan toponsol: Taman Pogun Dajti om Landskap Noumoligan Mali me Gropa-Bize-Martanesh. Ontok timpu tosogit, nulu nopo nga osoruan do ountunan salji om iso koiyonon do totombuluyon di nointutunan montok mogiigiyon Tirana, ii au asaru kotorimo do salji. Mantad do segi biodiversiti nopo, gouton nopo nga kiwaa pain, oak om beech, miampai do suang relief ii noponu do canyon, wasai, gua, tasik om bontuk muka bumi do suai. Pounsikou kumaa do sandad posorili tu noondos iti sabaagi do "Balkoni Sandad Posorili Tirana". Nulu diti nogi nga orikot maya wayaan nulu asfalt ii okikip kumaa koiyonon ii nointutunan sabaagi do Fusha e Dajtit. Mantad koiyonon tokoro dii, kiwaa pogintangan Tirana om gana dau.  

 Sukuon