Baang Kinabatangan

Baang Kinabatangan (Malay: Sungai Kinabatangan) nopo nga iso baang id Boogian Sandakan, ponong kosilahon do Sabah, Malaysia. Baang diti nopo nga baang koduo bobos tanaru id Malaysia, miampai ninaru 560 km mantad panansawa id konuluhan kabaatan kotonobon do Sabah kumaa Rahat Sulu, id Kosilahon Sandakan. Kinoyonon diti nopo nga otutunan miampai kopogikaakawaan do biologi di akawas, kohompit no do gua watu kapur id Nulu Gomantong, talun dipterokarp tana otu'u, talun paya waig ayami, talun bakau om talun paya waig ayami poinsomok do kotogisan.

 Etimologi om sajara 
Miampai kinoyonon dudumagang Sina tosopung id posorili do muara baang, ngaran Kina Batañgan nopo nga gunoon do tulun sandad id kinoyonon id somok do baang, miampai hogot Kina nopo nga sumuku kumaa tulun Sina montok tulun sandad Dusun. Tulun Sungai nopo nga poingion id poingompus do disan baang om kitinungkusan do mirolot, kohompit no do Dusun, Suluk, Bugis, Bajau om nogi Sina. Kinoyonon do dudumagang Sina bobos tosopung id tisan do Baang Kinabatangan nopo nga nokotimpuun mantad po di abad ko-7, hinonggo papataran yol do tombolog walit, lilin pomosuon, tuai om gading di milo akanon. Maamaso abad ko-15, songulun taka do pomimpin tionon Sina Kinabatangan nakasawo mampai do Sultan Brunei. Maamaso timpu pomorintaan do British Borneo Koibutan, kifungsi o baang diti sabaagi wayaan montok eksport kakamot om kayu, milo wayaan montok pelayaran wap om bot di lobi tokoro. Minumbal i William Burgess Pryer do pinopohimagon do iso tomu id iso kinoyonon di lohowon sabaagi Domigol id poingompus do baang, nga au nokoungkalad o palan dii.

 Geologi om ekologi 
kanan|thumb|Kogiu tondu Borneo miampai tanak dau id Baang Kinabatangan
Kinoyonon id baang, kohompit no do Labang om Kuamut, nobontuk maamaso timpu Miosen Awal om Pintangaan, om soboogian tagayo do sistom baang nopo nga Lembangan Maliau i nobontuk maamaso Miosen Awal om Kolimpupuson. Kumaa id muara baang, kinoyonon diti nopo nga nobontuk mantad ninsakan do Miosen Pintangaan. Ekologi boogian sarayo do baang nopo nga lobi notoruk gama do pongingkoyuan om pomorisian tana montok pomutanaman, sundung pia tana pamah sandad om paya bakau miinsomok do kotogisan nopo nga soboogian tagayo do poimpasi, popotounda kinoyonon pongumoligan montok populasi buayo waig toosin (Crocodylus porosus) om piipiro kapakatan mamaamasi tolias di bobos akawas id Borneo.

Kogiu Borneo, kara proboscis, godingon Borneo om rimau keruh Sunda nopo nga mamalia di bobos poinsuai-suai kopio om okito id poingompus do baang. Kiwaa nogi ogumu kawo do tombolog miagal do paganakan enggang: enggang hitam, enggang berkedut, enggang bermahkota putih, enggang badak, om enggang pied timur.

Jerung Gangga endemik (Glyphis fowlerae) nopo nga okito id boogian siriba. 
kanan|thumb|Kara proboscis tagayo id baang
Id kogumuan do kampung poingompus do baang, pokionuan kumaa sada baang nopo nga akawas, om pongusinan d tulun kampung nopo nga tumanud do koonuan mantad ponginsadaan. Monikid toun, rasam tasapou monsun koibutan kosilahon nopo nga papasabap do gumayo  baang. Au kaanu lumuyung kumaa id rahat om ologod kopio, insaru kalampai o waig id piras  baang om momoluyud do kinoyonon di apatau id boogian siriba, popoimbulai do kinoyonon di nolumpadangan.

 Goos panamangan om ponondulian 
Antakan di toun 1997,  dataran luyud Kinabatangan di lobi osiriba nopo nga nokoisytihar sabaagi kinoyonon pongumoligan. Soboogian tagayo do kinoyonon baang di lobi tagayo npo nga umoligon id siriba do Santuari Kinabatangan Hilir, rizab di pinohimagon di toun 1999 i popotounda do mokikaakawo habitat montok flora, lobi-lobi po talun paya waig ayami, bakau, puun palma om poring, miampai fauna, miagal do langur Hose, kara proboscis, kogiu, kukang, ekor babi, ekor kuda, harimau keruh Sunda, om badak sumbu. Di toun 2001, dataran luyud Kinabatangan di lobi tosiriba nopo nga ninsananan sumuliu do kinoyonon pongumoligan tombolog maya do goos kotinanan okon ko' karajaan (NGO). Gama do pongintangan media kalapas tulu godingon di ginorib nopo nga nokito poinghampung id baang maamaso di toun 2006. Nokosiliu o kinoyonon pongumoligan diti sabaagi do Santuari Tayam Tolias Kinabatangan maya do Enakmen Ponondulian Tayam Tolias Sabah 1997 id siriba do gana kuasa Jabatan Hidupan Liar Sabah di toun 2009.

Mantad po di kotimpuunon timpu nokoburu di koimpuunon do 1950-an gisom 1987, kinoyonon id siriba do Kinabatangan nopo nga nakawaya do aktiviti pongingkoyuan komersial, om lobi mantad ko' 60,000 hektar talun rasam tana pama pinoingkakat sumuliu do pomutanaman koko om kelapa sawit. Iti nopo nga pinopombulai do ponosomuan baang di araat kopio, om minomorutum do koposion tulun kampung di momoguno do baang montok koposion sangaangadau, minamagayat do kosianan mantad Komontorian Kotombuluyan, Koubasanan om Winoun Posorili montok kerajaan Sabah. Di toun 2011, pinoposoliwan o Nestlé do projek ponolunan kawagu id kinoyonon riparian id poingompus do Baang Kinabatangan id Sukau montok momonsoi landskap hinonggo tulun ginumuan, winoun posorili om aktiviti pomutanaman nopo nga koibulai miampai otoronong id suang kominagan diolo montok waig. Kogumuan do tutumombului winoun posorili id Baang Kinabatangan nopo nga poinlongkod id Sukau tu' milo rikoton maya ralan korita om haro todopon di olumis kumaa tutumombului di kotounda do mambayar montok kotombuluyan di noulud miampai osonong.

 Komilorikoton 
Iso sunsuyon montok sumoborong do baang diti nopo nga poinladsong id Wayaan Porsokutuan Wayaan Porsokutuan 13, lobi kuang  mantad Sandakan. Sunsuyon soninaru  di popiromut do Sukau miampai Litang om Tommanggong nopo nga napalan no nga tiningkadan di Ngiop 2017 kalapas pangadaan mantad puru ponondulian, kohompit no i David Attenborough, tu' manahak bagas di au osonong kumaa populasi godingon tokoro songkinoyonon. Baang diti nopo nga milo rikoton monikid toun, sundung pia insaru oontok do luyud maamaso boogian bobos oyopos toun diti di wulan Momuhau om Milatok. Mantad Ngiop gisom Gumas maamaso timpu mongusak om mongua, iklim umum nopo nga otu'u om timpu di osonong montok mogintong do tombolog om tayam. Maamaso monsun koibutan kosilahon mantad Milau gisom Gomot, insaru do asapou o rasam maamaso sosodopon om kotilombus gisom Momuhau om Milatok. Maya do timpu tosogot, ogumu wayaan do koluyungon kumaa Tasik Oxbow, hinonggo akawas kaharaan do tayam tolias di lobi agayo.

 Intangai nogi 

 Katayadan do baang id Malaysia

 Nuut 

 Sukuon 

 Pambasaan potilombus 




 Noputan labus 


Category:Rivers of Sabah
Category:Protected areas of Sabah
Category:Important Bird Areas of Sabah
Category:Nature sites of Malaysia
Category:Orangutan conservation
Category:Rivers of Malaysia