Wokalna harmonija

Wokalna harmonija jo asimilaciski proces, kótaryž artikulaciju wólažcujo. We wuskem zmysle jo pśipódobnjenje sufiksowych wokalow na zdonk, ale teke znutśika zdonka. Pśi tom cuze słowa abo nejnowše póžyconki cesto wokalnej harmoniji wěcej (dopołnje) njewjadu.

Wóna wustupujo w rozdźělnych rěcnych swójźbach, na pś. w turkojskich rěcach, w mongolskich rěcach, w někotarych finougriskich rěcach.

 Pśikłady 

 Turkojske rěcy 

 Baškiršćina 
+ Wokale w Baškiršćinje Prědne Slězne Njekulowaśone Kulowaśone Njekulowaśone Kulowaśone Wusoke и [i] ү [ü] у [u] Srjejźne е [ě] ө [ö] ы [ı] о [o] Niske ә [ä] а [a] 
Baškiršćina ma 9 wokalow.

W Baškiršćinje dwě warianśe wokalneje harmonije wustupujotej. Styriformowa warianta wužywa wokale "ы", "о", "е" a "ө". Na pś. pšašajuca partikla ma formy -мы, -мо, -ме, -мө.

Dwójoformowa warianta wužywa jano wokala "а" a "ә".
 Funkcija Prědne Pśikład Wóznam Slězne Pśikład Wóznam Komentar ablatiw-дән 
-тән 
-ҙән 
-нән  өҫтәлдән wot blida-дан 
-тан 
-ҙан 
-нан  шкафтан
Германиянан z spižki
z Nimskeje ekwatiw -сә инглизсә engelski -са алманса nimski

 Turkojšćina 
+ Wokale w Turkojšćinje Prědne Slězne Njekulowaśone Kulowaśone Njekulowaśone Kulowaśone Wusoke i ü ı u Niske e ö a o
Turkojšćina ma wósym wokalow a rozeznawa je pó dwěma pśiznamjenjoma, a to [±prědne] a [±kulowaśone].

W turkojšćinje dwě warianśe wokalneje harmonije wustupujotej. A to tak mjenjowana "małka wokalna harmonija" (z wokaloma "a" a "e", turkojski küçük sesliler uyumu) a "wjelika wokalna harmonija" (z wokalami "i", "ı", "u" a "ü", turkojski büyük sesliler uyumu).

 Małka wokalna harmonija
 Pó wokalach e, i, ö a ü slědujo e w sufiksu, mjaztym až pó wokalach a, ı, o a u slědujo a.
Slědujuce sufikse małku wokalnu harmoniju wjedu:
 Funkcija Prědne Pśikład Wóznam Slězne Pśikład Wóznam Komentar pluralny sufiks -ler evler domy -lar atlar kónje lokatiw -de Berlinde w Berlinje -da vapurda na łoźi futur -ecek  Gelecek Wón/wóna buźo pśiś. -acak Çıǧacak. Wón/wóna buźo wen hyś/pśiś. infinitiw -mek Gelmek pśiś -mak çıkmak wen hyś/pśiś. particip -en Gelen. přińducy -an çıǧan wen ducy/pśiducy konwerbrownocasnosći -(y)erek Gelerek pśiducy -(y)arak çıǧarak wen pśiducy kondicional -se  Gelse jolic pśiźo -sa çıksa jolic wen pśiźo

 Wjelika wokalna harmonija
 Pó wokaloma e a i slědujo i, pó wokaloma ö a ü slědujo ü, pó wokaloma a a ı slědujo ı a pó wokaloma o a u slědujo u.
Slědujuce sufikse wjeliku wokalnu harmoniju wjedu:
 -li, -lı, -lu, -lü Na pś. Berlinli "Barlinjaŕ; Barlinski", Romalı "Romaŕ, romski", Kölnlü
 -cik, -cık, -cuk, -cük (diminutiw)
 -di, -dı, -du, -dü (preteritum)
 -i, -ı, -u, -ü (akuzatiw)
 -inci, -ıncı, -uncu, -üncü (ordinalny licbnik) Na pś. ikinci "prědny", onuncu "źasety"
 -(y)ip, -(y)ıp, -(y)up, -(y)üp (konwerbowa kóńcowka pśedcasnosći)

Někotare dwójozłožkowe sufikse maju wobej harmoniji, pśi comž małka wokalna harmonija jo w jadnej złožce a wjelika wokalna harmonija w drugej.
 -(y)ince, -(y)ünce, -(y)ınca, -(y)unca (konwerbowa kóńcowka z wóznamom "gaž")
 -dikçe, -dıkça, -dukça, -dükçe (konwerbowa kóńcowka z wóznamom "tak dłujko kaž/ako")

Mimo togo samo małko wuwześow eksistěruju, kaž na pś. -ken (konwerbowa kóńcowka z wóznamom "mjaztym až"), wokal o w kóńcowce -iyor (prezens).

 Mongolske rěcy 
 Mongolšćina 
Mongolšćina ma tśi klasy wokalow:
 Prědne wokale: ө, ү, э
 Slězne wokale: а, о, у
 Neutralne wokale: и

Wokale я, е, ю, ё su faktiski kombinacije wokalow а, э, у, о z konsonantom й. Jolic słowo wopśimjejo jano wokal и, da se ako słowo prědnego rěda wobjadnaju.

 Funkcija Prědne wokale Wóznam Slězne wokale Wóznam prezensa abo futur Чи ирнэ. Ty pśiźoš. Би тэнд явна. Ja tam du. Тэр надад ном(ыг) өгнө.  Wón/Wóna knigły mě da. Тэр майханд орно. Wón/wóna do stana nutś źo. preteritum abo wótglědanje Чи сайхан кино үзлээ. Sy dobry film wiźeł. Би цэцэрлэгт суулаа. Som w zagroźe sejźeł. Чи одоо явлаа.  Ty něnto źoš. цецерлег zagroda сайхан dobry

 Uralske rěcy 
 Finšćina 
Finšćina ma tśi klasy wokalow:
 Prědne wokale: ä, ö, y
 Slězne wokale: a, o, u
 Neutralne wokale: i, e

Neutralne wokale se mógu pó wokalu z dweju prědneju kupkow jawje a se mógu z wokalami z wobeju rědow kombiněrowaś, na pś. äi, öi, yi a ai, oi a ui. Jolic słowo wopśimjejo jano neutralne wokale, da se wokale z prědnego kupki wužywaju, na pś. eikö, eihän.

 Funkcija Prědne wokale Wóznam Slězne wokale Wóznam Täälläkö koira on? Pjas jo tu? Koira on tuolla. Pjas jo tam. Missähän kissa on? Źo jo kócka? Kissa on puutarhassa. Kócka jo w zagroźe. Aasi ei ole täällä. Wósoł njejo tu. Tuollako aasi on? Wósoł jo tam? Hiirellä on lyhyet jalat. Myš ma krotke nogi. Aasilla on pitkät korvat. Wósoł ma dłujkej wušy. inesiw nenässä w nosu, na nosu kuvassa na wobrazu elatiw pöydästä wót blida talosta z doma adesiw pöydällä na blidźe torilla na wikach ablatiw häneltä wóte njogo torilta wót wikow pšašajuca partikla -kö ? ko ? -hän -han

Pśi kompozicijach se wokal pó slědnem wobstatku złožujo.

 Hungoršćina 
+ Wokale w Hungoršćinje Prědne Slězne Krotke Dłujke Krotke Dłujke Njekulowaśone Kulowaśone Njekulowaśone Kulowaśone Njekulowaśone Kulowaśone Njekulowaśone Kulowaśone Wusoke i ü í ű u ú Srjejźne ö é ő o ó Niske e a Nejwěcej niske á
Hungoršćina ma 14 wokalow. Ale w někotarych narěcach a pó źělach wobchadnej rěcy se dalšna warianta "e" jawi.

Eksistěruju tśi typy sufiksow, a to jadnoformowe, dwójoformowe a tśiformowe.
 Jadnoformowe sufikse cesto maju jaden z wokalow "e", "é", "i" a "í" a su na pś. -ig "až do" (na pś. hajóig "až do łoźi"), -ként "ako" (na pś. hajóként "ako łoź"), -kor (cas, na pś. negykor "pěśich"), -é 'wobsydstwowa kóńcowka'.
 Dwójoformowe sufikse su na pś. -ban/-ben "w +lokatiw" (inesiw, na pś. kezben "w ruce", hajóban "w łoźi"), -be/-ba "do +genitiw" (ilatiw, na pś. kezbe "do ruki", hajóba "do łoźi"), -nek/-nak "-ej/-u, -je/-i (sg.); -am (pl.)" (datiw, na pś. körnek "kruhu", hajónak "łoźi"), -unk/-ünk "my +prezensa"
 Tśiformowe sufikse su na pś. -hoz/-hez/-höz "k" (na pś. hajóhoz "k łoźi", évhez "k lětu", körhöz "ke kruhu"), -szor/-szer/-ször "raz" (na pś. kétszer "dwa raz", ötször "pěś raz", hatszor "šesć raz")

 Žrědła 
Powšitkowne


Za jadnotliwe rěcy


 Małka gramatika turkojšćiny 






Kategorija:Fonologija