Irska

Irska ( Éire,  Ireland, łatyńske mě Hibernia) jo kraj na kupje Irska w pódpołnocnem Atlantiskem oceanje. Oficialne mě jo Republika Irska (Poblacht na hÉireann, Republic of Ireland). Stolica a nejwětše město Irskeje jo Dublin. W Irskej stej iršćina a engelšćina oficielnej rěcy, ale prědna rěc wobydlarjow jo engelšćina. Oficielne institucije, wěsći, dokumenty, tofle w městach a awtobusach, na lětanišću a drogach su dwójorěcne. Premierminister Irskeje pomjenijo se Taoiseach. Dwójokomorowy parlament Irskeje jo Oireachtas Eirann - sejmoju se groni Dáil Eirann a senatoju se groni Seanad Eirann.

Éire jo pomjenjona pó keltiskej bogowce Éiru, irskej maśeri zemje. Symbole Irskeje su kwiśinowe łopjeno Shamrock, keltiska harfa a zelena barwa.

 Geografija  
Republika Irska lažy na wětšem źělu kupy Irska a pór mjeńšych kupach na pódwjacor wót europskego kontinenta. Republika Irska granicujo z Wjelikeju Britaniskeju (Pódpołnocna Irska). Nejwuše městno jo Carrantuohill (1.041 m nad normalneju nulu), a nejniše jo Atlantiski ocean (0 m nad normalneju nulu).

 Města 
Nejwětše města su:
 Dublin (Baile Átha Cliath) - 495 781 wobydlarjow	
 Cork (Corcaigh) - 123 062 wobydlarjow		
 Galway (Gaillimh) - 65 832 wobydlarjow	
 Limerick (Luimneach) - 54 023 wobydlarjow		
 Waterford (Port Láirge) - 44 594 wobydlarjow	

 Stawizny 
Ludy jo bydlili na Irskeju kupu wót 10.500 lět. Irska jo była keltiska wót casu antiku, a jo měła staro-keltiske mě Īweriū, staro-grichiske Iérnē. Irska jo stała se kśesćijańska wót 5. stolěśa, a mnichy jo spisali keltiske stawizny, nałogi, mitologija a keltiski folklora. Wót 9. do 13 stolěśa w Irskej jo byli teke normańske Wikingi zrazom z irskimi kralami. W 14. stolěśu była how engelska inwazija na Irskeju. Irska jo była pód engelskem kněstwom wót lěta 1542 do 1922. Engelska okupacija jo był špatny cas dla Irskeju a irskich katolikow. Pśez Englandarjow how wót 1845 do 1849 jo był wjeliki głod, irska r: an Gorta Mór, engelska r: "The Great Famine". Z 8 milionow irskich wobydlarjow, 1,9-2 miliony irskich luźi jo wumrěło z głoda a chórosćow, a 2 miliony luźi jo pśiśěgnuło, nejwěcej do ZSA. Prezident ZSA John F. Kennedy jo był z irskeju familiji takich emigrantow. 

W lěśe 1916 irske republikanarje jo rebelěrowali z Jatšownym zběžkom pśeśiwo Englandarjam. 1919 był jo irski sejm wót irskich zapósłańcow załožony. Slědowałej stej Irska wójna wó njewótwisnosći a wobydlaŕska wójna. Wót 1922 jo był how lichotny stat Irska, a wót lěta 1937 jo how
republika Irska. Wót casa irskeju njewótwisnosći w 1922, jano Pódpołnocna Irska jo hyšći źěłom Zjadnośonego kralojstwa.

Wót 1 wezymskego 1973 jo Irska w Europskej uniji.

 Wósobiny 
 Gráinne O'Malley, Granuaile (1530 – 1603) - politikaŕka, mórska piratka 
 Jonathan Swift (1667-1745) - spisowaśel, satirikaŕ, awtor Drogowanja Guliwera
 Robert Boyle (1627–1691) – fyzikaŕ, awtor pšawa Boyla 
 Ellen Hutchins (1785–1815) - botanikaŕka
 Francis Beaufort (1774–1857) – geograf, hydrograf, awtor skali Beauforta 
 George Boole (1815–1864) – matematikaŕ, logikaŕ, awtor Boolea algebry 
 Sheridan le Fanu (1814-1873) - spisowaśel, awtor Carmilla
 Bram Stoker (1847-1912) - spisowaśel, awtor Dracula
 Oscar Wilde (1854-1900) - spisowaśel, satirikaŕ, dramatikaŕ, awtor Portret Doriana Gray a dr.
 Lady Augusta Gregory - dramatikaŕka, jo sobuzałožyła żiwadło Abbey Theatre 
 William Butler Yeats (1865–1939) - basnikaŕ, dramatikaŕ, nosaŕ Nobelowego myta
 George Bernard Shaw (1856-1950) - dramatikaŕ, politikaŕ, satirikaŕ, nosaŕ Nobelowego myta
 James Joyce (1882-1941) - awtor, basnikaŕ, awtor Ulysses 
 C. S. Lewis – awtor Chroniki z Narni
 Ernest Walton (1903–1995) – atomowy fyzikaŕ, nosaŕ Nobelowego myta 
 Samuel Beckett (1906-1989) - basnikaŕ, spisowaśel, nosaŕ Nobelowego myta 
 Seamus Heaney – basnikaŕ, spisowaśel, nosaŕ Nobelowego myta 
 Maeve Binchy - spisowaśelka
 Bob Geldof - spiwaŕ, organizator Live Aid
 Patrick Pearse, James Connolly a wójwodka Constance Markievicz – republikanarje, politikaŕje a wjednice Jatšownego zběžka
 Éamon de Valera – republikanaŕ, politikaŕ, prědny prezident Irskeju Republiki
 Moya Doherty - producentka, jo sobuzałožyła Riverdance 
 Tony Ryan - wobchodnik, jo sobuzałožył Ryan Air 
 Rosanna Davison – Miss World 2003
 John Jameson (1740–1823) - gótowaŕ whisky Jameson
 Arthur Guinness – piwowaŕ piwa Guinness
 Graham Norton – prezentaŕ talkshow w TV a radio, prezentaŕ ESC w BBC, komikaŕ

 spiwaŕje a bandy 
 U2 a Bono 
 Enya 
 Sinéad O’Connor 
 The Cranberries a Dolores O'Riordan
 Moloko a Róisín Murphy
 Clannad  
 The Corrs a familija Corr
 Chris de Burgh, teke nan Rosanny Davison
 Thin Lizzy 
 Van Morrison 
 Vivian Campbell – cłonk bandy Def Leppard
 Ed Sheeran (irska familija)
 Hozier 
 Wallis Bird
 Samantha Mumba 
 Boyzone a Ronan Keating 
 Westlife 

 Żiwadłownice 
 Maureen O'Hara - nosaŕka myta Oscar
 Peter O'Toole – nosaŕ myta Oscar
 Brenda Fricker - nosaŕka myta Oscar
 Kenneth Branagh 
 Pierce Brosnan
 Colin Farrell 
 Daniel Day-Lewis – nosaŕ myta Oscar
 Michael Fassbender 
 Saoirse Ronan
 Rory Panti O'Neill - komikaŕ
 Dara O'Brian - komikar
 Dylan Morran - komikaŕ 

 Wótkaz 


Kategorija:Stat w Europje