Estnišćina

Estnišćina (estniski eesti keel) jo rěc baltiskofinskeje gałuzy finougriskich rěcow, a togodla teke słuša k swójźbje uralskich rěcow. Estnišćina jo pśiswójźbna z finšćinu a daloko teke z hungoršćinu. K kupce finskich rěcow słušaju teke někotare małe rěcy, na pśiklad liwišćina, karelšćina, samišćina, marišćina a dalše. Estnišćina njejo pśiswójźbna z rěcami susednych narodow (rušćinu, letišćinu, šwedšćinu), kótarež słušaju k indoeuropskim rěcam. 

Estniski powěda wokoło 1,1 mil. luźi, wětšyna z nich (na 950.000) bydli w Estniskej. Estnišćina jo jadnučka amtska rěc w Estniskej a jadna z 25 amtskich rěcow Europskeje unije.

Alfabet a wugronjenje

W estnišćinje wužywa se łatyński alfabet z pśidatnymi pismikami õ , ä , ö , ü . W cuzych słowach wužywaju teke pismiki š, z a ž. W alfabetskem porěźe slěduju õ, ä, ö, ü za pismikom v na kóńcu alfabeta, š, z a ž slěduju za s.

Wokale

+Wokalne fonemy estnišćiny Prědne wokale Slězne wokaleilabialnelabialneilabialnelabialnewusoki   srjejźny    niski  

Tabela pokazujo jano kakosć wokalnych fonemow, nic jich rozdźelne dłujkosći.

Mimo jadnorych wokalow eksistěrujo hyšći wjelika licba diftongiskich zwězanjow:
ae, ai, au, ea, ei, iu, oe, oi, ou, ui, õe, õi, õu, äe, äi, äu, öi.

Rěcna norma se pomina, až slěd üü wugronijo se ako . 

Pśi wupaźe konsonantow nastawaju hyšći dalšne diftongi, kótarež njenastawaju w njepśeměnjatych zdonkach: öe, ao, eo, õo, äo, oa, õa, öa.

 Konsonanty 

+ Konsonantiske fonemy estnišćiny   bilabialne labiodentalne alweolarne palatalno-alweolarne postalweolarne palatalne welarne uwularne ploziwy              nazale        ()      wibranty                frikatiwy             aproksimanty                laterale              

Typiska wósebnosć estnišćiny jo rozeznawanje tśich schójźenkow dłujkosći (krotko – dłujko – pśeliš dłujko) ako pla konsonantow tak teke pla wokalow, na pś. koli  ‘chabź’ – kooli  ‘šule’ (genitiw singulara) – kooli  ‘šulu, do šule’, kanu  ‘kokoše’ (partitiw plurala) – kannu  ‘kany’ (genitiw singulara) – kannu  ‘kanu’ (partitiw singulara). Pšawopis njepokazujo rozdźěl mjazy dłujkim a pśeliš dłujkim schójźenkom, wuwzaśe su rědy  –  – ,  –  –  a  –  – , źož pišu b – p – pp, d – t – tt a g – k – kk.

Palatalizaciju konsonantow w pismje njewóznamjenjuju.

Na rozdźěl wót finšćiny njama estniska pisna rěc wokalnu harmoniju. W někotarych narěcach jo wokalna harmonija weto hyšći wuchowana (na pś. pódpołdnjoestniski külä ‘wjas’, tervüs ‘strowosć’, pisna rěc küla a tervis).

Stopnjowa změna

Ako teke druge finsko-samiske rěcy (mimo wepšćiny a pódpołdnjosamiskeje rěcy) pokazujo estnišćina t. pomj. stopnjowu změnu. Na rozdźěl wót finšćiny pódlaže tej w estnišćinje wšykne wokale a konsonanty, na pś. kapp  ‘spižka’ (nominatiw singulara) – kapi  ‘spižki’ (genitiw singulara) – kappi  ‘do spižki’ (illatiw singulara), samm  ‘kšac’ (nom. sg.) – sammu  ‘kšaca’ (gen. sg.) – sammu  ‘kšac’ (par. sg.), tool  ‘stoł’ (nom. sg.) – tooli  ‘stoła’ (gen. sg.) – tooli  ‘stoł’ (par. sg.). Cesto pśi tom jadnotliwe konsonanty wupaduju a wokolnej wokala se znižatej: uba  ‘bob’ (nom. sg.) – oa  ‘boba’ (gen. sg.) – uba  ‘bob’ (par. sg.), tigu ‘slinik’ (nom. sg.) – teo ’slinika’ (gen. sg.) – tigu ’slinika’ (par. sg.).

 Gramatika 

Substantiwy a adjektiwy

Estnišćina ma 14 padow a dwa numerusa, ale njama žeden genus. 

    ‘knigły’  ‘swinja’    pad  singular  plural  singular  plural  wótegronja na pšašanje… nominatiw  raamat  raamatud  siga  sead  chto? co? genitiw  raamatu  raamatute  sea  sigade  kogo? cogo?  partitiw  raamatut  raamatuid  siga  sigu  (gl. dołojce) ilatiw  raamatusse  raamatutesse / raamatuisse  seasse  sigadesse  do kogo? do cogo? inesiw  raamatus  raamatutes / raamatuis  seas  sigades  w kim? w com? elatiw  raamatust  raamatutest / raamatuist  seast  sigadest  z kogo? z cogo? alatiw  raamatule  raamatutele / raamatuile  seale  sigadele  ku komu? k comu? adesiw  raamatul  raamatutel / raamatuil  seal  sigadel  pśi kim? pśi com? ablatiw  raamatult  raamatutelt / raamatuilt  sealt  sigadelt  wót kogo? wót cogo? translatiw  raamatuks  raamatuteks / raamatuiks  seaks  sigadeks  z kim? z cym? terminatiw  raamatuni  raamatuteni  seani  sigadeni  až do kogo? až do cogo? esiw  raamatuna  raamatutena  seana  sigadena  ako chto? ako co? abesiw  raamatuta  raamatuteta  seata  sigadeta  bźez kogo? bźez cogo? komitatiw  raamatuga  raamatutega  seaga  sigadega  z kim? z cym?

Partitiw słužy k zwuraznjanjeju źělnego subjekta, na pś. Lapsed on tänaval ‘Źiśi su na droze’ (wěste źiśi), ale Tänaval on lapsi ‘Na droze su źiśi’ (někake, njeznata kopica). W młogich padach słužy partitiw ako pad indirektnego objekta, wósebje z werbami zawupytnjenja, na pś. Ma näen autot ‘Ja wiźim awto’. Z drugimi werbami zwuraznja partitiw njedopołnosć wugbanja, tak Ma söön torti ‘Ja jěm tortu’, ale Ma sõin tordi ära ‘Ja som tortu zjědł’. Partitiw slědujo teke numeralam mimo üks ‘jaden’: üks raamat ‘jadne knigły’ kaks raamatut ‘dwě knigły’, kümme raamatut ‘źaseś knigłow’ atd. 

Wjeliki źěl substantiwow móžo twóriś plural ako z kóńcowku -de- ako teke z kóńcowku -i- (kótaraž móžo teke formu -e- abo -u- měś).

Deklinacija adjektiwow jo jadnaka ako ta substantiwow.

Werby

Estniski werb ma dwa numerusa (singular, plural), tśi wósoby (1., 2., 3.), styri case (prezens, imperfekt, perfekt, pluskwamperfekt) a styri moduse (indikatiw, kondicional, imperatiw a modus obliquus). Estnišćina ma dwa infinitiwa, jaden na -ma a jaden na -da: Ma tahan lugeda ‘Ja cu cytaś’, ale Ma hakkan lugema ‘Ja zachopijom cytaś’.

 lugema, lugeda ‘cytaś’ wosoba  prezens  imperfekt  perfekt  kondicional 1. sg. (ma)  loen  lugesin  olen lugenud  loeksin 2. sg. (sa)  loed  lugesid  oled lugenud  loeksid 3. sg. (ta)  loeb  luges  on lugenud  loeks 1. pl. (me)  loeme  lugesime  oleme lugenud  loeksime 2. pl. (te)  loete  lugesite  olete lugenud  loeksite 3. pl. (nad)  loevad  lugesid  olid lugenud  loeksid

Tak pomjenowany modus obliquus (kóńcowka -vat) zwuraznja, až powědaŕ jo wopśimjeśe gronjonego jano słyšał a nic sam dožywił, na pś. Poiss loeb ‘Gólc cyta’, ale Poiss lugevat ‘Gólc zazdaśim cyta’.

Pśi negaciji werba wužywa se njepśeměnjata partikla ei, za kótarejuž slědujo forma werba bźez kóńcowki: (ma) loen ‘(ja) cytam’, ale ma ei loe ‘ja njecytam’. W imperfekśe slědujo partikli forma participa na -nud: ma ei lugenud ‘ja njejsom cytał’.

Słowoskład

Nejwětšy źěl słowoskłada estnišćiny jo uralskego abo finougriskego póchada. Z 13. stolěśa jo estnišćina ale teke wjeliku licbu słowow z nimčiny pśewzeła (zaprědka z dolnonimčiny, pózdźej z wusokonimčiny), na pś. müts ‘mica, šapka’, kool ‘šula’, köök ‘kuchnja’, nööp ‘bublin’, naaber ‘sused’ a kleit ‘suknja’, tudeng ‘student’, tisler ‘blidaŕ’, liiderlik ‘njerodny’, rehkendama ‘licyś’. 

Zwězanja z prepozicije a werba póchadaju w estnišćinje teke zwětšego z nimčiny, na pś. ette tulema ‘staś se’ (< nim. vorkommen), juurde võtma ‘pśiběraś’ (< nim. zunehmen) abo läbi kukkuma ‘pśepadnuś’ (<nim. durchfallen).

Wósebnosć estnišćiny jo twórjenje neologizmow bźez pśikłada w drugich rěcach, tak na pś. relv ‘bróń’, laup ‘coło’, raal ‘licadło’ abo rula ‘skateboard’.

Stawizny

Nejstarše dokłady estnišćiny su z Heinrichoweje Chroniki Liwiskeje (Henrici Chronicon Livoniae) wót 1224–1227, prědny tekst z lěta 1524 (rukopis z Kullamaa). Do kóńca 19. stolěśa jo estnišćina dwě rozdźělnej formje pisneje rěcy měła – pódpołnocnoestnišćinu (t. pomj. rěc Tallinna) a pódpołdnjowoestnišćinu (t. pomj. rěc Tartua).

Pisanje staršych tekstow jo se na principy nimskego pšawopisa zeprěło, pśez což na pś. rozeznawanje dłujkosćow njejo móžno było – słowo kalla jo mógło stojaś za  (‘ryba’, źinsa kala) abo  (‘lej’, źinsa kalla).

Kategorija:Estniska
Kategorija:Baltofinske rěcy