Bislamšćina

Bislamšćina, teke Bislama, jo jadna  amtskich rěcow republiki Vanuatu a zrownju Lingua franca pód 108 rozdźělnych rěcow (wobej rěcy »Aore« a »Ifo« se wěcej njepowědatej), kótarež se w Vanuatu powědaju; 90 % Ni-Vanuatu (tak mjenjeju se wobydlarje Vanuatua) wužywa Bislama ako drugu rěc, 10 % – nejmjeńša młoda generacija z wobeju městow Port Vila a Santo – ako prědnu rěc; mimo togo se wót wěcej 1.200 luźi w Nowej Kaledoniskej powěda. Wóna licy k pacifiskim na engelšćinje bazěrowanym kreolskim rěcam. Dla stawiznow Vanuatua ma wjele požčonkow z Francojšćiny a z melanesiskich rěcow. Syntaksa jo mócnje melanesiski charakterizěrowana. Pó źělach jo Pijinoju (Salomony), Tokpisinšćinje (Papua-Neuguinea) a Broken of the Torres Strait (Queensland, Awstralska) pódobna. 
 SIL-Code:  BCY ISO 639-1:  bi ISO 639-2:  bis

 Stawizny 
Kupy źinsajšnego Vanuatua buchu pśed někotarymi tysac lětami wót Melanezičanow wusedlowane, kótarež su rozdźělne oceaniske rěcy na kupy pśinjasli. Wjele jsow su měli lěbda kontakt jaden k drugemu, tak až se wjelika wjelerakosć na rěcach wuwiwašo (Vanuatu ma nejwětšu rěcnu gustosć). Europejarje su pśišli akle w srjejźišću 19. lětstotka na kupy – nejmjeńša Brity a Francozarje, kótarež tam :de:Sandelholz su nadejšli a sajźili. Wóne su rekrutěrowali wjele Ni-Vanuatuow k źěłu na plantažach cukorinow w Queensland. Za cas Drugeje Swětoweje wójny su musali wjele Ni-Vanuatuow na ameriskich wójaŕskich bazach źěłaś. Z wjelerěcneje situacije nastawašo nejpjerwjej engelski pidgin, kótaryž bu wót generacije ku generaciji dalej daty a k źinsajšnej kreolskej rěcy Bislama bywašo.
Mě se góźi wót Beach-la-Mar wótwóźiś, kótarež sam z Francojskego biche de mer (mórski górki, nimski: Seegurke) póchada. W 19. lětstotku buchu mórske górki na kupach we wjelikem měrje žněte a sušone. Wót źěłaśerjow tegdy powědany pidgin bu z toś tom cynom asociěrowany, tak až se jo mě rěcy etablěrowało.

 Situacija 
Vanuatu jo (mimo na pś. Haitija) jaden mało statow, w kótarychž se jo kreolska rěc k amtskej rěcy cyniła. Pśicyna jo była wěsće, až su komunalne politikaŕje problem z engelšćinu abo francojšćinu njepowědajucym wobydlaŕstwom měli. Parlament, rozgłosowe wusćełanja, nowiny wužywaju pśedewšym Bislamšćinu.
Akle něnto se w zakładnych šulach kraja zachopijo, teke Bislamšćinu wucyś.

 Fonetika 
Bislamšćina ma pěś wokalow, a to a, e, i, o, u. Mimo togo diftongi ae, oe a ao wustupuju.W pdf-dataji faculty, bok 8

 Bilabial Labiodental Alweolar Palatal Welar Glotal Plosive  p b   t d  j /c/  k g  Nazal  m   n   ng //  Frikatiw   f v  s    h Aproksimant   r //  y /j/  w  Lateralny aproksimant    l   

Fonetiska wariacija
Wótwisnje wót regionalnych rěcow fonetiska wariacija wustupujo.W pdf-dataji faculty, bok 9

 mjaz spiwnymi a njespiwnymi konsonantami, na pś.d a t, dok, tok (: dog) "pjas", tok (: talk)
 rozeznawanje mjaz f a v, na př. Vanuatu, Fanuatu
 kombinacije z eksploziwnego zuka a nazala, na pś. stampa, stamba (: stump) "pjeńk"
 rozeznawanje mjaz p a f, na př. pig, fig (: pig) "swinja", faea, paea (: fire) "wogeń"W pdf-dataji faculty, bok 10
 wuwóstajanje h, na pś. biaen, bihaen (: behind) "pó", harem, arem (: hear) "słyšaś, cuś, ...", pśidaśe h, na pś. ae, hae (: eye) "woko"

 Gramatika 
Bislamšćina ma pódobne pronomeny kaž Tokpisinšćina.Boretzky, bok 161. Ale tam njejsu trialne formy.Glědaj pśi e-gli.comW pdf-dataji faculty, bok 13

 Singular Dual Trial Plural 1. ekskluziwny mi(ja) mitufala, mituvala(wón/wona a ja) mitrifala(wobej a ja) mifala, mivala(wóni a ja) 1. inkluziwny - yumitu(fala), yumituvala(ty a ja) yumitrifala(mój a ja) yumi(wy a ja) 2. yu(ty) yutufala(wej) yutrifala(wy tśi/tśo) yufala, yuvala(wy štyri/styrjo abo wěcej) 3. em(wón/wona) tufala, tuvala, tugeta(wonaj/wonej) trifala(wóni tśo/wóni tśi) ol, olgeta(wóni styrjo/wóni styri abo wěcej)

 Leksika 
Bislama jo jadnora a harmoniska rěc z něźi 2.800 słowami.
Głowny źěl leksika póchada z Engelšćiny 19. lětstotka, a to něźi 90 %. Zbytk póchada z lokalnych rěcow (něźi 3,75 %; na pś. nawita "tintowa ryba"), z francojšćiny (mjaz 6 a 12 %; na pś. pamplimus "pampelmuza") a drugich rěcow (něźi 0,25; z portugišćiny jo pikinini "źiśe")W pdf-dataji faculty, bok 11. 

Pśikłady: 
 Bislama Engelski Nimski Serbski brij  bridge  Brücke  móst buluk  wot bullock  Ochse  woł masket  musket  Gewehr  stśělba giaman  staroeng. gammon  betrügen  wobšuźiś puskat  wot pussy cat  Katze  kócka Tank yu tumas  Thank you very much Vielen Dank  Źěkujom se Yu gat…?  Do you have…?  Haben Sie/Hast Du ...?  Maš/Maśo ...? Mi wantem samting long kakae. I am hungry/I want something to eat. Ich bin hungrig. Som głodny.

Dla wliwa oceaniskich rěcow se jo změnjał teke cesto wóznam z Engelšćiny póchadajucych słowow.

Pśikłady:
 Bislama Engelski Nimski Serbski han  hand  Finger, Hand, Arm  palc, ruka leg  leg  Fuß od. Bein  noga harem  harem  Sinne (hören, fühlen, etc.)  słyšaś, cuś atd. mamaW pdf-dataji faculty, bok 12  biological mother; mother's sisters  Mutter; Mutters Schwestern  maś; sotšy maśerje

Nic snadna licba leksiki póchada teke z Francojšćiny.

Pśikłady:
 Bislama Francojski Nimski Serbski bonane  bonne année  Neujahrsfeier  swěźeń na Nowe lěto kabine  cabinet  Toilette  toaleta pima  piment  Chili  chili

Pśikłady melanesiskego wliwa:
Nambawan - ekscelentny
kakae - caroby, jěza, jěsć
pikinini - góle, źiśe

Dla snadnego słowoskłada se cesto wjeglin wobrazne pśepisowanja wužywa.
 mama loa "wustawa" (pó słowje "maśerska kazń", : mother law)
 blufis "?" (pó słowje "carna ryba", : blue fish)
 hanbom "granata (pó słowje "rucna bomba", : hand/arm bomb)

 Pśikładowy tekst 
Tekst z Bible :Tufala i stap yet long Betlehem, nao i kam kasem stret taem blong Meri i bonem pikinini. Nao hem i bonem fasbon pikinin blong hem we hem i boe. Hem i kavremapgud long kaliko, nao i putum hem i slip long wan bokis we oltaim ol man oli stap putum gras long hem, blong ol anamol oli kakae. Tufala i mekem olsem, from we long hotel, i no gat ples blong tufala i stap.''

(2. Kapitel: Die Geburt Jesu - Während sie dort waren, geschah es, daß sich die Tage erfüllten, da sie gebären sollte, und sie gebar ihren erstgeborenen Sohn, hüllte ihn in Windeln und legte ihn in eine Krippe, weil nicht Platz für sie war in der Herberge).

 Nožki 

 Žrědła 
 Norbert Boretzky, Werner Enninger, Thomas Stolz, Akten des 2. Essener Kolloquiums über "Kreolsprachen und Sprachkontakte", Studienverlag Dr. N. Brockmeyer, Bochum 1986, ISBN=3-88339-476-9  

 Wótkaze 

 Bibliografija 
 Ethnologue  
 Małki słownik rědowany pó Bislamšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011)
 Małki słownik rědowany pó Engelšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011)
 Pśeglěd wó Bislamšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011) 
 Nastawk wó Bislamšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011) 
 Pśeglěd wó Bislamšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011) 

Kategorija:Jadnotliwa rěc
Kategorija:Vanuatu
Kategorija:Kreolske rěcy