Tupiske rěcy

Tupiske rěcy su jadna z nejdalšej rozšyrjonych indigenych rěcnych swójźbow w nižynje pódzajtšneje Pódpołdnjoweje Ameriki. K jich stronam rozšyrjenja słušaju abo su słušali wjelike źěle Brazilskeje, Paraguay, pódzajtšna Boliwiska, Francojska Guyana, źěle pódpołnocneje Argentinskeje ale teke nakšomne strony w dłujkem zajtšu Peruwa a w dłujkem zajtšu Kolumbiskeje. Tupiske rěcy se tuchylu wót wjele milionow luźi powěda, pśi comž rozšyrjenje jadnotliwych gałuzow a rěcow jo pak wjelgin njestawne. Z wótstawkom nejdalšej rozšyrjony gałuz Tupiskich rěcow su Tupi-Guaraniske rěcy. Mjaztym až k toś tej gałuzy słušajuca paraguayiska Guaranišćina ma sama ca. 4 milionow rěcnikow, wucynijo licba rěcnikow wšych wuškownych rěcow gromaźe mjeńše ako 200.000, a w licbje bogate toś tych rěcow su wót wótemrěśa pógrozone.

 Klasifikacija 
Tupiske rěcy se do źaseś gałuzow rozrěduju, z kótarychž Tupi-Guaraniske rěcy su z wótstawkom nejdalšej rozšyrjone, mjaztym až někotare druge jano jadnu abo mało rěcow wopśimjeju. Slědujuca pśeglědka pomjenjujo wše źinsa hyšći powědana abo dosegajuce dokumentěrowane wótemrěte rěcy z jich źinsajšnymi abo něgajšnymi stronami rozšyrjenja ale teke jich licbu rěcnikow.Žrědła za klasifikaciju a licby rěcnikow: Aryon D. Rodrigues: Tupí, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999, S. 107-110; ale teke specielnje ta Tupi-Guaraniske rěcy: Cheryl Jensen: Tupí-Guaraní, ibid., S. 125-133.

 Tupiske rěcy
 Arikém-gałuz
 Karitiána (ca. 200 w Rondônia)
 Arikém (wótemrěta, něga w Rondônia)
 Awetí-gałuz
 Awetí (Aueti, Auetö) (ca. 90 w Mato Grosso)
 Juruna-gałuz
 Juruna (Yuruna, Yudya) (ca. 200 w Mato Grosso; něga w Pará)
 Xipáya (2 w Pará)
 Manitsawá (wótemrěta, něga w Mato Grosso)
 Mawé-gałuz
 Mawé (Maué, Sateré-Mawé) (6.000 w Amaconasu)
 Mondé-gałuz
 Mondé (małko rěcnikow w Rondônia)
 Aruá (małko rěcnikow w Rondônia)
 Gavião (Ikõro, Digüt) (ca. 350 w Rondônia)
 Suruí (Paitér) (ca. 450 w Rondônia a Mato Grosso)
 Cinta-larga (ca. 600 w Mato Grosso a Rondônia)
 Zoró (ca. 300 w Mato Grosso)
 Mundurukú-gałuz
 Mundurukú (ca. 7.000 w Pará a Amaconasu)
 Kuruáya (5 w Pará)
 Puruborá-gałuz
 Puruborá (Boruborá) (małke w Rondônia)
 Ramaráma-gałuz
 Káro (Arara, Urukú, Itogapúk, Ntogapíd, Ramaráma) (ca. 200 w Rondônia)
 Urumí (wótemrěta, něga w Rondônia)
 Tuparí-gałuz
 Tuparí (ca. 300 w Rondônia)
 Wayoró (Ajurú) (ca. 80 w Rondônia)
 Mekéns (ca. 150 w Rondônia)
 Makurap (nejskerjej ca. 700 w Rondônia)
 Sakirabiát (nejskerjej ca. 70 w Rondônia)
 Kepkiriwát (wótemrěta, něga w Rondônia)
 Tupi-Guaraniski gałuz
 Pódkupka 1 (Guaraniska pódkupka)
 Chiriguano-narěcny cluster (w Boliwiskej zwětšego [boliwiska] Guaranišćina) (ca. 50.000 w Boliwiskej, ca. 15.000 w Argentinskej, ca. 2.000 w Paraguayju)
 Avá (w Paraguayju Guarayu) (w Boliwiskej, Argentinskej, Paraguayju)
 Chané-narěc
 Tapieté-narěc
 Izoceño (w Boliwiskej)
 Guayakí (Aché) (ca. 850 w Paraguayju)
  [slědujuce rěcne formy twórje kupku wusko pśiswójźbnych warietetow, za kótarež njejo žedne wósebne głowne zapśimjeśe]
 Stara Guaranišćina (w 16. až 18. lětstotku w pódzajtšnem Paraguayju a źinsajšnej dłujkozajtšnej Argentinskej a Pódpołdnjowej Brazilskej; źinsa pókšacowana wót paraguayskeje Guaranišćiny)
 paraguayska Guaranišćina (ca. 4.000.000 w Paraguayju a granicujucych źělach Argentinskeje a Brazilskeje
 Kaiwá (Pãi-Tavyterã) (ca. 10.000 w Paraguayju, ca. 9.000 w Mato Grosso do Sul, ca. 500 w Argentinskej)
 Mbyá (ca. 8.000 w Paraguayju, ca. 2.300 w brazilskich zwězkowych statach Espírito Santo, Rio de Janeiro, São Paulo, Paraná, Santa Catarina a Rio Grande do Sul, ca. 1.000-2.000 w Argentinskej)
 Nhandéva (Chiripá) (ca. 4.900 w brazilskich zwězkowych statach Paraná, São Paulo a Mato Grosso do Sul)
 Xetá (pśisamem wótemrěta, w Paraná)
 Pódkupka 2
 Guarayu (ca. 5.000 w Boliwiskej)
  [slědujuce rěcne formy twórje kupku wusko pśiswójźbnych warietetow, za kótarež njejo žedne wósebne głowne zapśimjeśe]
 Sirionó (ca. 500 w Boliwiskej)
 Yuqui-Dialekt (ca. 150 w Boliwiskej)
 Jorá (Hora) (wótemrěta, něga w Boliwiskej)
 Pódkupka 3
 Tupí (wótemrěta, něga w pśibrjoznych stronach wót São Paulo)
 Tupí Austral (Língua Geral Paulista) (něga w krajnem nutśikownem wót São Paulo a  wuškowneje pódpołdnjoweje Brazilskeje)
 Tupinambá (wótemrěta, něga w brazilskich pśibrjoznych stronach wót Rio de Janeiro až Pará)
 Nheengatú (Língua Geral Amazônica) (ca. 3.000 w Amaconasu; něga podłu wobchadnych puśow w cełej rumnosći Amaconasa)
 Kokáma/Omáwa
 Kokáma (nejskerjej nejmjeńša 2.000 w Peruwje, ca. 50 w Amaconasu, ca. 20 w Kolumbiskej)
 Omáwa (wótemrěta)
 Kokamíya (małko rěcnikow w Peruwje)
 Pódkupka 4
 Avá (Canoeiro) (ca. 100 w Tocantins)
 Akwáwa-narěcny cluster
 Asuriní do Tocantins (Asuriní do Trocará) (ca. 200 w Pará)
 Suruí do Tocantins (Suruí do Pará) (ca. 150 w Pará)
 Parakanã (ca. 350 w Pará)
 Tapirapé (ca. 200-350 w Mato Grosso)
 Tenetehára-narěcny cluster
 Guajajára (ca. 10.000 w Maranhão)
 Tembé (ca. 100-200 w Maranhão a Pará)
 Pódkupka 5
 Araweté [dokóńcna klasifikacija hyšći njejo wěsta] (ca. 200 w Pará)
 Asuriní do Xingu (ca. 70 w Pará)
 Kayabí (ca. 800 w Mato Grosso a Pará)
 Pódkupka 6
 Apiaká (licba rěcnikow njejo znata, w Mato Grosso)
 Kawahíb-narěcny cluster
 Amondawa (ca. 50 w Acre a Rondônia)
 Karipuna (12-15 w Acre a Rondônia)
 Juma (9 w Amaconasu)
 Parintintín (ca. 130 w Amaconasu)
 Tenharím (ca. 260 w Amaconasu)
 Uru-eu-wau-wau (ca. 100 w Rondônia)
 Pódkupka 7
 Kamayurá (Kamaiurá) (ca. 270 w Mato Grosso)
 Pódkupka 8
 na sewjer Amaconasa
 Emerillon (ca. 200 w Francojskej Guyanje)
 Wayampi (ca. 650 w Francojskej Guyanje, ca. 500 w Amapá, ca. 10 w Pará)
 Zo'é (něga Poturu) (ca. 180 w Pará)
 na pódpołdnjo Amaconasa
 Anambé (pśisamem wótemrěta, w Pará)
 Guajá (ca. 350 w Maranhão)
 Urubú-Kaapor (ca. 500 w Maranhão)
 Takunyapé (wótemrěta, něga w Pará)
 Turiwára (nejskerjej wótemrěta, něga w Pará)
 Amanayé (nejskerjej wótemrěta, něga w Pará)

 Nožki 

 Literatura 
 Cheryl Jensen: Tupí-Guaraní, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 125-163.
 Aryon D. Rodrigues: Tupí, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 107-124.

Kategorija:Rěcna swójźba

Kategorija:Rěcy w pódpołdnjowej Americe