Sardišćina

Sardišćina (sardiski sardu, limba sarda) jo pódpołdnjoworomaniska rěc, kótaruž nałožuju někak 1.200.000 rěcnikow na kupje Sardiniska. Tśi nejwažnjejše sardiske narěcy su logudorska, nugorska a campidanska; sassariska a gallurska narěcy licytej se skerjej ku korsiskim narěcam, w měsće Alghero powěda se katalański. Wót lěta 2006 amty awtonomneje Sardiniskeje (Regione Autònoma de sa Sardigna) nałožuju tak pomjenjonu Limba Sarda Comuna (LSC), kótaraž wužywa se w oficielnych dokumentach. LSC jo kompromis mjaz wšakimi narěcami a jeje nałožowanje ma akle eksperimentalny charakter.

 Wósebnosći sardišćiny 
Sardišćina jo se wuwiwała na kupje ako relatiwnje izolěrowana rěc. W pśirownanju z drugimi romaniskimi rěcami jo sardišćina wjelgin konserwatiwna, wótergi jo wóna bliša ludowej łatyńšćinje ako modernym romaniskim rěcam. Za cas fašistiskego režima su musali duchowne wěriwym wujasnjowaś, až łatyńšćina, kótaruž w cerkwi słyše, sardišćina njejo. 

Někotare źinsajšne sardiske gramatiske formy su bliše klasiskej łatyńšćinje ako łatyńšćina napismow, kótarež su se w Pompejach wobchowali. Na pśikład klasiske łatyńske amat jo se wugroniło w Pompejach južo amaHarrington, K. P., J. Pucci, and A. G. Elliott (1997), Medieval Latin, 2nd edition, Univ. of Chicago Press. ISBN 0-226-31712-9. (kaž w źinsajšnej italšćinje), w sardišćinje až do źinsajšnego jo se zdźaržała forma amatPittau, Massimo, Grammatica del sardo-nuorese, Bologna, Casa Editrice Pàtron 1972, 2. nakład. (sam werb amare pak jo w sardišćinje italskego póchada).

Prědne sardiske teksty póchadaju z 13. lětstotka, ale wětšyna sardiniskich spisowaśelow jo twóriła wósebnje we łatyńšćinje a špańšćinje, wótergi, ale jano rědko, w katalańšćinje, pózdźej w italšćinje. Literatura w sardišćinje jo se zachopiła wuwiwaś akle w 19. lětstotku. Ako prědny jo wopytał jadnotnu spisownu rěc wutwóriś Giovanni Spanu (1803-1878) na zakłaźe logudorskeje narěcy. W lěśe 1940 jo wudał Pietro Casu di Barchidda (1878-1954) swój pśełožk Dantoweje Bóžeje komedije. Cełu Bibliju pśełožył do nugorskeje sardišćiny profesor Bobore Ruju (italski Salvatore Ruju, pisane teke Salvatore Ruiu)Sa Bibbia sacra, Bortada in limba sarda dae Bobore Ruju, Introdussione di Bobore Ruju supra sa metodolozia de sa tradussione e s'esezesi bibrica, Presentassione de Mussennore Ottorinu Alberti, Prefassione de Massimo Pittau, Illustrassiones de Elio Moncesi, 1. nakład Edizioni Solinas 2003, 2. nakład L'Unione Sarda 2006., pśedsłowo k jogo pśełožkoju jo profesor Massimo Pittau napisał. Nejwuznamnjejša sardiniska spisowaśelka 20. lětstotka, Grazia Deledda (1871-1936, Nobelowe myto 1926), jo pisała italski. 

W Italskej sardišćina dłujko njejo była pśipóznata ako wósebna rěc, až do źinsajšnego ju někotare narěc mjenjuju. Akle w lěśe 1997 sardiniska kazń cysło 26 definěrujo sardišćinu ako samostatnu rěc, w lěśe 2006 su zachopili amty na Sardiniskej tak pomjenjonu Limba sarda comuna („powšyknu sardišćinu“) ako amtsku rěc nałožowaś. Sardiski móžo 80% wobydlarjow kupy; nejwěcej wobgrozona jo campidanska narěc, logudorsku a nogursku narěcy (wěcej konserwatiwnej) powěda teke młoźina.https://www.regione.sardegna.it/documenti/1_4_20070510134456.pdf

 Pśeglěd sardiskeje gramatiki 
Na slědujucych linkach pódajomy krotki, wjelgin jadnory pśeglěd gramatiki nacasneje sardišćiny na zakłaźe nugorskeje narěcy.Pittau, Massimo, Grammatica del sardo-nuorese, Bologna, Casa Editrice Pàtron 1972, 2. nakład.

 Substantiw (wěcownik) 
Sardiski wěcownik ma dwa roda (maskulinum a femininum) a dwě cysle (singular a plural). 

Pśed substantiwom zwětšego stoj artikel, pak definitny, pak indefinitny. Na rozdźěl k wšym pódzajtšnoromaniskim a pódwjacornoromaniskim rěcam (z wuwześim někotarych pódzajtšnych katalańskich narěcow na Balearach a pó źělach na Costa Brava, tak pomjenjonego català salat) sardiski definitny artikel su, sa njejo se wuwił z łatyńskego ille, ale z ipse.

Definitny artikel ma toś te formy: 
 maskulinum
 singular: su, na pś. su pane (serbski „klěb“)
 plural: sos, na pś. sos panes
 femininum
 singular: sa, na pś. sa rosa (roža)
 plural: sas, na pś. sas rosas

Indefinitny artikel ma slědujuce formy:
 maskulinum
 singular: unu, na pś. unu pane 
 femininum
 singular: una, na pś. una rosa

W singularje pśed wokalami artikel se eliděrujo: s’amicu („pśijaśel“), s’amica („pśijaśelka“), un’amicu, un’amica.

Definitny artikel góźi se wugranjaś a pisaś gromaźe z prepozicijami a (do, k), kin (z, t.gr. „z kim“, „z cym“), de (z, wót) a in (w):

assu, assa, assos, assas; kissu, kissa, kissos, kissas; dessu, dessa, dessos, dessas; issu, issa, issos, issas.

Artikel a prepoziciju móžomy wugranjaś teke kaž dwě słowje, na pśikład: kin su, de su, in su.

Indefinitny artikel góźi se wugranjaś a pisaś gromaźe z prepozicijoma kin a in: kindunu, kinduna, indunu, induna.

Sardiske substantiwy źěle se do styrjoch klasow. Kaž w pódwjacornoromaniskich rěcach teke w sardišćinje twóri se plural substantiwow a adjektiwow na zakłaźe łatyńskego akuzatiwa plurala, na pś. pane („klěb“) - panes („klěby“), rosa („roža“) - rosas („rože“).

 Klasy sardiskich substantiwowKlasaSingularPluralI. klasa (femininumy)rosarosasII. klasa (maskulinumy)ortuortosIII. klasa (maskulinumy)panepanesIII. klasa (femininumy)muzeremuzeresIV. klasa (maskulinumy)barberibarberis

 Adjektiw (kakostnik) 
ma teke wósebne formy za maskulinum/femininum a za singular/plural: 

 maskulinum
 singular: bónu (serbski „dobry“)
 plural: bònos
 femininum
 singular: bòna
 plural: bònas

Stopnjowanje adjektiwow:

 Pozitiw:	caru (serbski „drogi“)
 Komparatiw:	prus caru
 Superlatiw:	su prus caru abo meda caru („wjelgin drogi“)

(Feminimum: cara, prus cara, sa prus cara/meda cara; plural: maskulinum: caros, prus caros, sos prus caros/meda caros, femininum: caras, prus caras, sas prus caras/meda caras.)

 Pronomen (naměstnik) 
 Personalne pronomeny (wósobowe naměstniki)

dego, deo	(ja)

teu	(ty)

issu, issa	(wón, wóna)

nóis (my)

bóis (wy)

issos, issas (wóni)

 Personalny pronomen ako subjekt a objekt (dłujke formy)SubjektObjektdego,deoammim(m)e, ammim(m)idae, de, in, pro, tra menekin mécusmnjowóte mnjo, ze mnjo, we mnjo, za mnjo, mjaz mnuze mnu teuattibedae, de, in, pro, tra tenekin tecustebjewót tebje, z tebje, w tebje, za tebje, mjaz tobuz tobuissuissui ssejogow nimissaissai ssejuw njejnóisnoisnasbóisboiswasissosissosi ssejichw nichissasissasi ssejew nich

 Personalny pronomen ako subjekt a objekt (krotke formy)SubjektObjektdego,deoměmě teutiśiissulilujomujogoissalilajejju(refleksiwny)sisenóisnosnam, nasbóisboswam, wasissoslislosjimjichissaslislasjimje(refleksiwny)sise

 Posesiwne pronomeny (pśiswójujuce naměstniki)

 Singular

méu, mèa (mój, mója)

tuo, tua (twój, twója)

suo, sua (jogo, jeje)

nóstru, nòstra (naš, naša)

bróstu, bròsta (waš, waša)

issòro (jich)

 Plural
mèos, mèas (móje)

tuos, tuas (twóje)

suos, suas (jogo, jeje)

nòstros, nòstras (naše)

bróstos, bròstas (waše)

issòro (jich)

 Demonstratiwne pronomeny (pokazujuce naměstniki)

 wěc abo wósoba bliska rěcnikoju
 maskulinum
 singular: custu
 plural: custos

 femininum
 singular: custa
 plural: custas

 wěc abo wósoba bliska pśisłucharjeju
 maskulinum
 singular: cussu
 plural: cussos

 femininum
 singular: cussa
 plural: cussas

 daloka wěc abo wósoba
 maskulinum
 singular: cuddu
 plural: cuddos

 femininum
 singular: cudda
 plural: cuddas

 Numeral (licbnik) 
 Kardinalne numerale (zakładne licbniki)1 unu, una11 úndiki21 bintunu, bintuna2 duos, duas12 dóiki30 trinta3 tres(e)13 tréiki40 baranta4 battor14 battórdiki50 kimbanta5 kimbe15 bíndiki60 sessanta6 ses(e)16 séiki70 settanta7 sette17 dekessette80 ottanta8 otto18 dekeotto90 nobanta9 nobe19 dekennobe100 kentu; kentos, kentas10 deke20 binti1000 milli

 Ordinalne numerale (rědowe licbniki)

maju w sardišćinje perifrastisku formu: su ’e unu (prědny), sa ’e una (prědna), su ’e duos (drugi), sa ’e duas (druga), a pod.

 Werb (słowjeso) 

Sardiske werby źěle se do tśoch konjugacijow, werby 1. konjugacije maju w infinitiwje kóńcowku –are, werby 2. konjugacije kóńcowku –ere a werby 3. konjugacije kóńcowku –ire. Sardiski werb ma styri modusy (indikatiw, imperatiw, kondicional a konjunktiw) a šesć tempusow (prezens, zestajony preteritum, imperfekt, pluskwamperfekt, futur a zachadny futur – futuro anteriore).

Negacija twóri se z pomocu non: Non faeddo su sardu. (Njepowědam sardiski.)

POMOCNE WERBY
 ÁERE (měś)
 infinitiw
 prezens: áere
 preteritum: áer áppiu

 particip: áppiu, áppia

 gerundium
 prezens: aènde
 preteritum: aènde áppiu

 indikatiw
 prezens: appo, as, at, amus, azes, an
 imperfekt: aío/aía, aías, aíat, abamus/ayabamus, abazes/ayabazes, aían
 zestajony preteritum: app’ áppiu, as áppiu, at áppiu, amus áppiu, azes áppiu, an áppiu
 pluskwamperfekt: aí(o) áppiu, aías áppiu, aíat áppiu, abamus áppiu, abazes áppiu, aían áppiu
 futur: app’ áere, as áere, at áere, amus áere, azes áere, an áere (2. forma: –, des áere, det áere, demus áere, dezes áere, den áere)
 zachadny futur: app’ áer áppiu, as áer áppiu, at áer áppiu, amus áer áppiu, azes áer áppiu, an áer áppiu (2. forma: –, des áer áppiu, det áer áppiu, demus áer áppiu, dezes áer áppiu, den áer áppiu)

 konjunktiw
 prezens: appa, appas, appat, appamus, appazes, áppan
 imperfekt: aère/aèrepo, aères, aèret, aerémus, aerèzes/aerézis, aèren
 perfekt: app’ áppiu, appas áppiu, appat áppiu, appamus áppiu, appazes áppiu, áppan áppiu
 pluskwamperfekt: aèr(ep)’ áppiu, aères áppiu, aèret áppiu, aerémus áppiu, aerèzes áppiu, aèren áppiu

 kondicional
 prezens: dío áere, días áere, díat áere, diámus áere, diázes áere, dían áere
 preteritum: dío áer áppiu, días áer áppiu, díat áer áppiu, diámus áer áppiu, diázes áer áppiu, dían áer áppiu

 ESSERE (byś)
 infinitiw
 prezens: èssere
 preteritum: èsser istáu

 particip: istáu, istada

 gerundium
 prezens: essènde
 preteritum: essènd’ istáu

 indikatiw
 prezens: sòe, ses, est, semus, sezis, sun
 imperfekt: fippo, fis, fit, fimus, fizis, fin
 zestajony preteritum: so(e) istáu/istada, ses istáu/istada, est istáu/istada, semus istáos/istadas, sezis istáos/istadas, sun istáos/istadas
 pluskwamperfekt: fipp(o) istáu/istada, fis istáu/istada, fit istáu/istada, fimus istáos/istadas, fizis istáos/istadas, fin istáos/istadas
 futur: app’ a èssere, as a èssere, at a èssere, amus a èssere, azes a èssere, an a èssere (2. forma: –, des èssere, det èssere, demus èssere, dezes èssere, den èssere)
 zachadny futur: app’ a èsser istáu... (2. forma: –, des èsser istáu...)

 konjunktiw
 prezens: sía, sías, síat, siámus, siázes, sían
 imperfekt: essère/essèrepo, essères, essèret, esserémus, esserèzes, -is, essèren
 perfekt: sía istáu...
 pluskwamperfekt: essère(po) istáu...

 kondicional
 prezens: día/dío èssere, días èssere...
 preteritum: día èsser istáu, días èsser istáu...

I. konjugacija
 infinitiw
 prezens: cantare
 preteritum: áer cantáu

 particip: cantáu, cantada

 gerundium
 prezens: cantande
 preteritum: aènde cantáu

 Konjugacija werba cantare (spiwaś) - indikatiw prezens zestajony preteritumimperfektpluskwamperfektcantoappo cantáucantaboaío cantáucantasas cantáucantabasaías cantáucantatat cantáucantabataíat cantáucantamusamus cantáucantabamusabamus cantáucantáesazes cantáucantabazesabazes cantáucantanan cantáucantabanaían cantáu

Futur: app’ a cantare

Zachadny futur: app’ áer cantáu (2. forma: des áer cantáu)

Imperatiw: canta, cantáe

 Konjugacija werba cantare - konjunktiw prezens imperfektcantecantáre(po)cantescantarescantetcantaretcantémuscantarémuscantèdascantarèzes/cantaréziscantencantáren

Perfekt: appa cantáu...

Pluskwamperfekt: aère(po) cantáu...

Kondicional
 prezens: día (dío) cantare
 preteritum: dío áer cantáu

II. konjugacija
 infinitiw 
 prezens: fákere (cyniś)
 preteritum: áer fattu

 particip: fattu, fatta

 gerundium
 prezens: fakende
 preteritum: aènde fattu

 indikatiw
 prezens: faco, fakes, faket, fakímus, fakíes, fáken
 imperfekt: fakío/fakía, fakías, fakíat, fakiabamus, fakiabazes/fakiabades, fakían
 zestajony perfekt: appo fattu...
 pluskwamperfekt: aío fattu...
 futur: app’ a ffakkere...
 zachadny futur: app’ áer fattu... (2. forma: –, des áer fattu...)

 konjunktiw
 prezens: faca, facas, facat, facamus/fakemus, facades, fácan
 imperfekt: fakère(po), fakères, fakèret, fakerémus, fakerèzes, -is, fakèren
 perfekt: appa fattu...
 pluskwamperfekt: aère(po) fattu...

 kondicional
 prezens: día/dío fákere...
 preteritum: dío áer fattu...

 imperatiw: fake, fakíe

III. konjugacija
 infinitiw 
 prezens: finire (kóńcyś)
 preteritum: áer finíu

 particip: finíu, finía

 gerundium
 prezens: fininde
 preteritum: aènde finíu

 indikatiw
 prezens: fino, finis, finit, finímus, finíes, fínin
 imperfekt: finío/finía, finías, finíat, finiabamus, finiabazes/fakiabades, finían
 zestajony perfekt: appo finíu...
 pluskwamperfekt: aío finíu...
 futur: app’ a ffiníre...
 zachadny futur: app’ áer finíu... (2. forma: –, des áer finíu...)

 konjunktiw
 prezens: fina, finas, finat, finamus/finemus, finazes, fínan
 imperfekt: finíre(po), finires, finiret, finiremus, finirezes, -is, finíren
 perfekt: appa finíu...
 pluskwamperfekt: aère(po) finíu...

 kondicional
 prezens: día/dío finire...
 preteritum: dío áer finíu...

 imperatiw: fini, finíe

 Pśirownanje konjugacijow w někotarych romaniskich rěcach a w łatyńšćinje (indikatiw prezensa werba cantare)Łatyńšćina Sardišćina(nugorska narěc)Sardišćina(LSC)ItalšćinaŠpańšćinacantocantocantocantocantocantascantascantascanticantascantatcantatcantatcantacantacantamuscantamuscantamuscantiamocantamoscantatiscantáescantadescantatecantáiscantantcantancantantcantanocantan

 Pśirownanje sardiskego, łatyńskego a italskego teksta 

Jona 1,4-9

 Sardiski (nugorska narěc, pśełožk njerespektěrujo pšawopis LSC). (Toś ten pśełožk njerespektěrujo pšawopis LSC.)

4 Ma su Sennore at iscadenau in mare unu bette bentu e est supria una burrasca gai chi su nabiu si fit irfassande. 5 Sos marineris timende an imbocau cadaunu su deu suo e an ghettau a mare su chi tenian pro lu facher prus lepiu. Intantu Giona, falau a su locu prus cubau de su nabiu, si fit corcau e dormiat a sorrocru. 6 Si l'est accurziau su cumandante de sos marineris e l'at nau: - Itte tenes gai dormiu? Pesa, imboca su Deus tuo! Forzis Deus s'at a piccare pessamentu de nois e no amus a morrere. 7. Tando s'ana nau tra issos: Benie, tiramus a sorte a ischire pro gurpa de chie nos est capitada custa dirgrassia. An tirau a sorte e sa sorte l'est toccada a Giona. 8 L'an dimandau: - Edducas, irbeleganos pro more 'e chie amus custa dirgrassia. Itte faches de travallu? Dae ube ses benende? Cal'est sa bidda tua? A cale populu appartenes? 9 Issu at rispostu: Soe Ebreu e istimo su Sennore Deus de su chelu, chi at fattu su mare e-i sa terra.

 Sardiski (logudorska narěc)La profezia di Giona, volgarizzata in dialetto Sardo Logudorese dal can G. Spano, Strangeways & Walden, London 1861.

4 Su Segnore però mandesit unu grande bentu in su mare: et facta est una tempestade manna in mare, et sa nae perigulaiat de si fracassare.
5 Et timesint sos marineris, et clamesint sos homines ad su Deus ipsoro: et bettesint sas mercanzias, qui fint in sa nae, in mare, ad tales qui si allezerigheret da ipsas: et Jonas si que fit faladu ad s' internu de sa nae, et dormiat a somnu grae.
6 Et s' accostesit ad ipsu su patronu, et li nesit: Et proite tue ti laxas opprimere dai su somnu ? pesa, et invoca su Deus tou, si pro sorte si ammentet Deus de nois, et non morzamus.
7 Et nesit s' unu ad s' ateru cumpagnu: Benide, et tiremus a sorte, et iscamus, proite custa istroscia siat ad nois. Et tiresint a sorte: et ruesit sa sorte subra Jonas.
8 Et nesint ad ipsu: Inzitanos, pro quale motivu siat ruta ad nois custa istroscia: qual' est s' arte tua ? de quale populu ses tue ?
9 Et nesit ad ipsos: Eo so Hebreu, et eo timo su Segnore Deus de su chelu, qui factesit su mare, et i sa terra.

 Łatyński

4 Dominus autem misit ventum magnum in mare, et facta est tempestas magna in mari, et navis periclitabatur conteri. 5 Et timuerunt nautae et clamaverunt unusquisque ad deum suum et miserunt vasa, quae erant in navi, in mare, ut alleviaretur ab eis. Ionas autem descenderat ad interiora navis et, cum recubuisset, dormiebat sopore gravi. 6 Et accessit ad eum gubernator et dixit ei: " Quid? Tu sopore deprimeris? Surge, invoca Deum tuum, si forte recogitet Deus de nobis, et non pereamus ". 7 Et dixit unusquisque ad collegam suum: " Venite, et mittamus sortes, ut sciamus quare hoc malum sit nobis ". Et miserunt sortes, et cecidit sors super Ionam. 8 Et dixerunt ad eum: " Indica nobis cuius causa malum istud sit nobis. Quod est opus tuum, et unde venis? Quae terra tua, et ex quo populo es tu? ". 9 Et dixit ad eos: " Hebraeus ego sum et Dominum, Deum caeli, ego timeo, qui fecit mare et aridam ".

 ItalskiParola del Signore. La Bibbia in lingua corrente, EDITRICE ELLE DI CI, 10096 LEUMANN (Torino), ALLEANZA BIBLICA UNIVERSALE, Via IV Novembre, 107 – 00187 Roma 1989

4 Ma il Signore mandò sul mare un forte vento che scatenò una grande tempesta. Tutti pensarono che la nave stesse per sfasciarsi. 5 I marinai ebbero paura e ciascuno chiese aiuto al suo dio. Per non affondare gettarono in mare il carico della nave. Giona, invece, era sceso nella stiva e dormiva profondamente. 6 Il capitano gli si avvicinò e gli disse: “Come? Tu dormi? Alzati! Prega il tuo Dio! Forse avrà pietà di noi e non moriremo.” 7 I marinai si dissero l’un l’altro: “Tiriamo a sorte per sapere chi di noi è la causa di questa disgrazia.” La sorte indicò Giona. 8 Allora gli chiesero: – Dunque sei tu la causa di questa disgrazia? Che cosa fai qui? Da dove vieni? Qual è il tuo paese? Qual è il tuo popolo? 9 – Io sono Ebreo, – rispose Giona, – e credoW italskim přełožku credo rěka wěrju, nic boju so. nel Signore, Dio del cielo, che ha fatto la terra e il mare.

 Žrědła 

 Wótkaze 

 Sas normas de sa LSC, Normy Limba Sarda Comuna (italski)
 Sas normas de sa LSC, Normy Limba Sarda Comuna (sardiski, wěcej wobšyrne, ale bźez morfologije werbow)
 Słownik Limba Sarda Comuna (italsko-sardiski)
 Deliberatzione n. 16/14 de su 18.04.2006 "Limba Sarda Comuna: Adotzione de sas normas de referèntzia de caràtere isperimentale pro sa limba sarda iscrita in essida de s'Amministratzione regionale"
 Sardegna DigitalLibrary TESTI knihownja sardiskich tekstow
 Sardegna DigitalLibrary AUDIO audijowa knigłownja sardiskich tekstow

Kategorija:Pódpołdnjoworomaniske rěcy