Kulka

Kulka (Solanum tuberosum) jo rostlina ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae). Regionalne słowa su knydel, knydla, knygla.

Jeje pódzemske kule su wažna caroba za cłowjekow a zwěrjeta. 

 Wopis 
Kulka jo wěcejlětna, w kulturje jano jadnolětna zelišćata rostlina.

Kijašk jo granity.

Łopjena su pśetergowane pjerinate.

 Kwiśonki 
Kwiśonkowy stołk wobstoj zwětšego z dweju zawitkowu. Kwiśonki njasu kólaskaśe rozšyrjonu, pěślicbnu kwiśonkowu kronu. Jeje barwa wariěrujo a móžo běła, rožojta, wioletna abo módra byś. Prošniki pěś proškowych łopjeńkow kjaglojśe wokoło pěsty stoje. Wótwórjenje prošnikow se pśez pory na špicku stanjo. 

 Płody 
Płodnik wobstoj z dweju zrosćoneju płodoweju łopjeńkow, kótarejž kśiwo w kwiśonce stojtej. Z jogo se jagoda wuwiwa, kótaraž teke w zdrjałosći jo zelena a gadowata. 

 Kule 
Kule słužy wegetatiwnemu rozmnoženju, pśi comž wóni na pódzemskich wurostkach, nic na korjenjach nastanu. Jich późěl škroba jo w pśerězku 17,5 % (wót 10% až do 30%). Mimo togo wopśimjeju 65% až 80% wódy, 2% syrego proteina, ale tež syry tuk, cukor, mikroelementy a rozdźělne witaminy.

Kužda kula, kótaraž se za sajźanje wužywa, musy nejmjeńša jaden pupk měś. Z pupkow rostu lisćowe wurostki. Jolic toś te wurostki zemju pśełamuju, pótom kulki se wobkopuju, až by k mócnišemu rostej wurostkow pógnuwali. Nejpjerwjej wurostki rostu do dłujkosći, nježli až primarne rosćenje pó tłustosću a twórjenje kulow slědujo. Na kóńcu wegetaciskeje periody nadzemske wurostki wótemrěju, pśi comž epidermis se puknjo. Pótom pódzemske wurostki wótemrěju a kule se wót rostlinow wótźěluju.

 Substancy 
Wše zelene źěle rostliny, toś teke jagody a na swětle se zelenjone kule za ceły rod typiski solanin wopśimjeju a su togodla gadowate.

 Stojnišćo 
Sajźanišća su subtropiske a měrne regiony wšych kontinentow.

 Rozšyrjenje 
Kulka spócetnje z pódpołdnjoweje Ameriki póchada.

 Wužywanje 
Na rozdźěl wót tomatow jagody se njegóźi jěsć, dokulaž solanin wopśimjeju.

Jano pódzemske kule se mógu za cłowjeske zežywjenje wužywaś.

 Produkty 
Z kulkow se mógu rozdźělne produkty producěrowaś, pśi comž se pó nałožowańskem zaměrje mjaz jědnymi, picowańskimi, góspodaŕskimi a sajźańskimi kulkami a pó casu zdrjałosći mjaz ranymi, srjejźnymi a póznymi kulkami rozeznawaju.
 kulkowe kulki
 kulkowa mucka
 kulkowy mlinc
 kwjerlowanki
 kulkowy škrob
 stłocone kulki

 Škódniki a chóroby 
Kulka se móžo wót wjele škódnikow a chórobow zapśimjeś. 

Wažne škódniki su:
 Kulkowy bruk, teke kulkowa wacka (Leptinotarsa decemlineata) jo bruk, kótaryž dośěgnjo dłujkosć wót něźi 1 cm.
 Kulkowa nematoda (Heterodera rostochiensis) škoźi korjenjowu włokninu a mólenje rosćenja wustatkujo. Mimo togo łopjena wótemrěju a se twórjenju kulow zajźowa.
 (Psylliodes affinis) jo brunožołty a dośěgnjo wjelikosć wót něźi 2 až do 3 mm. Jogo larwy na korjenjach žeru.
 Kulkowa móla (Phthorimaea operculella) njaso žołte pódłujkostne smužki na prědnych kśiłkach. Wóni dośěgnu dalokosć rozpněśa wót něźi 1,5 cm.

Wažne chóroby su:
 chorobne zawiće zelišća

 Glědaj teke 
 kulkikopanje

 Nožki 

 Žrědła 
 Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, ISBN 3-411-12023-1, boki 69-71 
 Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, boka 220-221 

 Wótkaze 

Kategorija:Wužytna rostlina
Kategorija:Ronica