Tokpisinšćina

Tokpisinšćina (swójske mě Tok Pisin) jo kreolska rěc w Papua-Neuguinea. Wót lěta 1975 wóna jo jadna z tśich narodnych rěcow w Papua-Neuguinea. Dwě dalšnej stej engelšćina a hirimotuwa rěc. 

Mimo togo jo drugim kreolskim rěcam pódobna, kaž na pś. Bislamje na Vanuatu, Pijinje na Salomonach a Torres Creole na Torres Strait (Awstralska), kótarež su z melaneziskego pidgina nastali.

 Mě rěcy 
Słowo Tok-Pisin póchada wót tok a pisin. Pśi tom tok póchada z engelskego talk, wobznamjenjece "rozgrono", ale teke "słowo", zdźělenje" a "rěc". Pisin wóznamjenja "pidgin" a originalnje póchada wót engelskego business. Na rozdźěl wót sugestije mjenja Tok-Pisin njejo pidgin, ale kreolska rěc.

Něga rěc jo měła druge mjenja, a to Melanesiski Pidgin (engelski Melanesian Pidgin), Neo-Melanesišćina (engelski Neo-Melanesian), Pidginowa Engelšćina (engelski Pidgin English) a 'Tok Boi'. Ale něnto 'Tok Pisin' jo akceptěrowane mě rěcy.

 Oficialnosć a pśiswójźbne rěcy 
Wóna jo jadna z oficialnych rěcow Papua-Neuguinea, z engelšćinu a hirimotuwej rěcu), a nejcesćej powědana rěc w městnje. Wužywaju ju w medijach a kněženju Papua-Neuguinea, lěcrownož mjeńše ako engelšćinu. Někotare bazowe šule wuwucuju w Tokpisinšćinje.

Njewužywaj Bislamšćinu ako mě za Tokpisinšćinu. Wónej stej dwě rozdźělnej rěcy, kótarejž pak stej blisko pśiswójźbnej.

 Powšykne 
Rěc słužy pśedewšym komunikaciji mjaz pśisłušnikami rozdźělnych rěcnych zgromaźeństwow, ma pak - winacej ako nejwětše Pidgin-rěcy - teke se powyšowacu licbu maminorěcnych rěcnikow.

85% słowoskłada bazěrujo na engelskej rěcy, mjaztym zbytk wobstoj z melaneziskich słowow, ale samo słowa z nimšćiny eksistěruju. Rěc ma wjele narěcow, kaž na pś. mócnje wót engelšćiny wobwliwowany Waigani-Pidgin wokoło Port Moresby. Tokpisinšćina se jo z pidginoweje rěcy wuwiła, pśi tom toś te wuwiśe hyšći trajo, dokulaž maminorěcne wót wšych rěcnikow hyšći su mjeńšyna. Ale toś ta kupka wjelgin rosćo, pśi comž wjele rěcow z jano małkimi licbami rěcnikow wótemrěju.

Pśikłady:

 apinun "wótpołdnjo; wjacor; dobre wótpołdnjo"
 misis "běła žona; manźelska"
 sik "chóry; chórosć; chóry byś"
 haus sik "chórownja"
 gude "dobry źeń"
 kaikai "jěź; jěsć"
 bulut, blut "kšej" (z nimskego Blut)
 tenkyu "źěkujom se"

 Fonetika 
Fonetika Tokpisinšćiny jo jadnorjejša ako ta engelšćiny. Eksistěrujo jano 16 konsonantow a 5 wokalow.

 Konsonanty 

LabialKoronalPalatalWelarGlotal Kluzil////// Frikatiwne////// Nazal////// Lateral// Aproksimant// // Wibrant // 

 Źož se dwa symbola jawitej, lěwy reprezentěrujo njespiwny konsonant.
 //, //, a // mógu pak dentalne pak alweolarne konsonanty byś, mjaztym // jo jano alweolarny.
 //, //, a // mógu w někotarych narěcach pśenazalne byś: //, // a //.
 // su wót staršych rěcnikow bilabialnje wugronjone: //, ale // se cesto wót // njerozeznawa.
 W nejwětšych narěcach Tokpisinšćiny, // jo podótk (engelski tap) abo klepk (engelski flap).

 Wěcej engelski 
We wugronjenju, kótarež jo wěcej pódobne engelšćinje, eksistěruju dalšne fonemy, a to pśedewšym: //, //, //, //, //, // a //.
 Fonem Pśikład Pśikład z pśidatnym fonemom Wóznam // vilis, viles   vilidj wjas //, f pis  fish ryba f lip  lif łopjeno // klos  kloudhz drastwa // tisim  tichim wucyś // senis  cheinj změna; změniś

 Wokale 

Tok Pisin ma pěś wokalow, kótarež su wokalam w Špańšćinje, Japańšćinje a dalšym pěśwokalnym rěcam pódobne:
 Prědny Centralny Slězny Zacynjony //  // Srjejźny //  // Wótcynjony  //

Mimo togo eksistěruju tśi diftongi, a to ai, au a oi.
kaikai "jěź; jěsć"
haus "dom, huta"
boi "słužabnik; gólc"

 Wósebnosći pśirownane z Engelšćinu 
Na kóńcach słowow njejsu spiwne konsonanty, tak ze z konsonantow b/v, d, g, dž/dz nastanu konsonanty p, t, k, s. Jano słowo god se zda byś wuwześe, ale se wugroni z kóńcnym t.
 Tokpisinšćina Etymon Wóznam bak, bek  bag taša bet  bed bilip  believe wěriś bis  beads wobšyjk; parle bris  bridge móst hait  hide potajny jas  judge wusud rot  road kurs; droga

Konsonantowe slědy na kóńcach słowow se teke zgubuju. Tu stej dwě warianśe móžnej: 
wótpadnjenje 
zasunjenje wokala.
 Tokpisinšćina Etymon Wóznam akis  axe sekera amaun  amount danis  dance reja das  dust proch gip  Gift gad sikis  six šesć

 Gramatika 
Kaž druge kreolske rěcy tokpisinšćina ma relatiwnje jadnoru gramatiku. Njeeksistěrujo konjugacija daniž deklinacija. 

 Werby 
W tokpisinšćinje eksistěruju tśi werbowe klasy.
 Werby ze sufiksom (-im, z engelskego him), kótaryž su transitiwne, kaž na pś. giv "daś", givim "(co/kogo) daś".
 Ale někotare werby mógu bźez sufiksa transitiwne byś, kaž na pś. gat "měś", kaikai "jěsć" (Werb kaikaim ma drugi wóznam, a to "kusyś, kusnuś").
 Wjele werbow pśecej musy kóńcowku -im wužywaś, kaž na pś. abusim "měšaś", ainim "głaźiś", askim "pšašaś se; pšašanje", baim "kupiś", bihainim "slědowaś", harim "słyšaś", larim "dowóliś"
 Někotare werby mógu z kóńcowku ale teke bźez kóńcowki transitiwne byś, kaž na pś. bilip, bilipim "wěriś", dring, dringim "piś", lain, lainim "wuknuś". Formy bźez kóńcowki -im pominaju prepoziciju long.
 Někotare werby su z kóńcowku -im transitiwne, ale bźez kóńcowki su njetransitiwne, kaž na pś. boil "wariś se", boilim "wariś"; op "wótcyniś se", opim "wótcyniś", pait, paitim "biś".
 Werby w póchadnej formje, toś bźez -im, kótarež su intransitiwne.
 Někotare werby jano bźez kóńcowki wustupuju, kaž na pś. beten "bjatowaś", dai "mrěś", go "hyś", kam "pśiś", krai "drěś se; kśikaś; blariś se", ran "gnaś" (Transitiwny werb ranim ma drugi wóznam, a to "góńtwowaś; pśegónjowaś").
 Wjele werbow móžo teke z kóńcowku -im wustupowaś a su pótom transitiwne, kaž na pś. bruk "łamaś se", brukim "łamaś"; hait "chowaś se", haitim "chowaś".
 Pomocne werby.

Pśi někotarych werbach intransitiwna forma złožku pódwójujo, mjaztym až se toś te pódwójenje pśi wótwóźonej formje na -im njestawa. Na pś.
 lukluk "kukaś, glědaś"; lukim "wiźeś",
 toktok "powědaś z někim"; tokim "powědaś kogo wó com".

Wjele werbowych zdonkow góźi se ze sufiksom abo bźez sufiksa wužywaś.
 Intransitiwny Pśełožk Transitiwny Pśełožk Mi save rait.Mi inap rait. Móžom pisaś. Mi save raitim pas.Mi inap raitim pas. Móžom list pisaś. Em i rit. Wón/Wóna cyta. Em i ritim buk. Wón/Wóna knigły cyta. Wara i boil pinis. Wóda se jo wariła. Meri i boilim wara pinis. Žona jo wódu wariła. Mi lukluk. (Ja) glědam. Mi lukim yu. // Mi lukim bikpela man. Wiźim śi. // Wiźim wjelikego muža. Mi giv. Dam. Mi givim kaikai long meri. Dam žonje jěź. Mi kat. Rěžom. Mi katim prut. Rěžom płod.

Wjele werbow ma jano transitiwnu formu z kóńcowku -im.
 Transitiwny Pśełožk Komentar askim pšašaś se; pšašanje Teke substantiw móžo byś. kisim braś, wześ; dostaś pilim cuś; dotyknuś (se) putim połožyś, lagnuś; scyniś salim pśedaś // słaś, pósłaś Za pśełožk słaś se alternatiwnje warianta salim i go wužywa. yusim wužywaś

Někotare transitiwne werby na -im bazěruju na drugich słownych družynach, kaž na pś. substantiw, adwerb, adjektiw.
 Słowne družyna Baza forma Pśełožk Transitiwny werb Pśełožk adwerb bek slědk bekim mytowaś; narownaś, narownowaś;wrośiś, wrośaś adwerb bihain pó (+ lokatiw) bihainim slědowaś; napódobniś substantiw bilip wěra bilipim wěriś substantiw brum chóžyšćo brumim cysćiś, rěšyś adjektiw daun dłymoki daunim póbiś, dobyś; dołoj pušćiś/pušćaś substantiw kom cesak komim cesaś substantiw kot sudnistwo, sud; wusud kotim pśeskjaržyś; wobśěžkaś se; zasuźiś substantiw lait swětło laitim zapaliś  substantiw win dych, wódych; powětš; wětš winim wěś, duś substantiw win dobyśe winim póbiś, dobyś; pśetrjefiś

Wótergi zmóžnja kóńcowka -im mjaz słowami rozeznawaś, kótarež by howacej homonymy byli.
 Słowne družyna Forma bźez sufiksa Pśełožk Transitiwny werb Pśełožk substantiw het głowa; głowny hetim gramowaś; zajśpiś // z głowu zabuchnuś adjektiw holi swěty holim źaržaś substantiw kari // kar curry // awto karim wutraś; póroźiś, póroźowaś;njasć, nosyś adjektiw kol, kolpela zymny kolim wołaś

 Partikla i 
Pó pronomeny za 3. wósobu w singularje, wše wósoby w pluralu a pó substantiwje ako subjekt musy partikla i staś. W prědnej a drugej wósobje singulara se nigdy njewužywa. W Engelšćinje se predicate marker mjenjujo.

Pó slědujucych słowach se partikla i móžo wuwóstajaś: mipela, yupela, ken, laik. Partikla pśed partiklu no stoj, kótaraž markěrujo negaciju.

Wótergi se partikla i ako formu werba "byś" pśełožyś.
 Bźez partikle i Pśełožk Z partiklu i Pśełožk Pozitiwne sady Mi kam. // Yu kam. Pśidu. // Pśiźoš. Em i kam. Wón/Wóna pśiźo. Mi kaikai. // Yu kaikai. (Ja) jěm. // (Ty) jěš. Ol i kaikai. Wóni jěźe. Mi wok. // Yu wok. (Ja) źěłam. // (Ty) źěłaš. Tom i wok. Tom źěła. Mipela go. // Yupela go. Źomy. // Źośo. Mipela i go. // Yupela i go. Źomy. // Źośo. Sip i longpela. Łoź jo dłujka. Negatiwne sady Mi no kam. // Yu no kam. Njepśidu. // Njepśiźoš. Em i no kam. Wón/Wóna njepśiźo. Mi no kaikai. // Yu no kaikai. (Ja) njejěm. // (Ty) njejěš. Ol i no kaikai. Wóni njejěźe. Mi no wok. // Yu no wok. (Ja) njeźěłam. // (Ty) njeźěłaš. Tom i no wok. Tom njeźěła. Mipela no go. // Yupela no go. Njejźomy. // Njejźośo. Mipela i no go. // Yupela i no go. Njejźomy. // Njejźośo. Sip i no longpela. Łoź njejo dłujka.

 Partikle za casy 
Dokulaž konjugacija felujo, za casy se partikle wužywaju. Pozicija partikle i wótwisujo wót wužywaneje partikle za cas. Stoj toś pśed bin, ale pó bai.
 Cas Partikla Pśikład Pśełožk preteritum bin Mi bin go. (Ja) źěch. / (Ja) som šeł/šła. Em i bin slip. Wón/Wóna jo spał(a). perfekt pinis Mi go pinis. (Ja) som šeł/šła. Ol i slip pinis. Woni/Wóni su spali. futur bai Mi bai go. (Ja) pójdu. Man bai i wok tumora. Muž buźo witśe źěłaś.

Bai (abo dłujka warianta baimbai) cesto samo stoj pśed subjektom, kaž na pś.
Bai mi save. "(Ja) budu wěźeś."
Baimbai em i kaikai kek. "Wón/wóna buźo tykańc jěsć."

 Pśeběgowa forma 
Za pśeběgowu formu prezensa su styri móžnosći:Mihalic, bok 29
 z postponowanym słowom i stap.
 Pikinini i kaikai i stap. "Źiśe rowno jě."
 ze zachopjonym słowom stap.
 Mi stap kaikai kek. "Rowno jěm tykańc."
 Pikinini i stap kaikai kiau. "Źiśe rowno jě jajko."
 ze slědujucym nau. 
 Papa i slip nau. "Nan něnto spi."
 ze zachopjonym wok long
 Mi wok long drilim hul bilong skru i go insait bihain. "Wjerśim rowno źěru za šrubu zasajźony pó tym." 

Samo jo móžno kombinacija, kaž na pś. z i stap a nau.
 Jon i wok i stap nau. "Jon rowno źěła." (Tu stap slědujo głownemu werboju.)

Postponowane i stap se móžo z wurazom zachadnosći kombiněrowaś. 
 Asde pikinini i rait i stap. "Cora jo źiśe pisał."
 Mi bin slip i stap. "Som rowno spał."

 Modalne werby 
Tokpisinšćina ma někotare modalne werby.
 Werb Wóznam Etymologija Pśikład Pśełožk laikMihalic, pagxo 33  rady cyniś  like Man i laik wok. Muž rady źěła. saveMihalic, paĝo 32   zwuconosć   saber Wokboi i save wok long fonde. Źěłaśeŕ źěła na stwórtkach. ken směś  can  Meri i ken wok. Žona smějo źěłaś. mas musaś  must Emi i mas wok. Wón/Wóna musy źěłaś. inap1Mihalic, paĝo 34 móc  enough  Jon inap wok. Jon móžo źěłaś.
1 Stoj snaź fonologiskeje formy dla (i + inap > inap) bźez partikle i. Ale pśi negaciji se partikla i wužywa.

 Kopula 
Eksistěruju tśi móžnosći werb byś do tokpisinšćiny pśełožyś.
Ga by se měł substantiw bliže póstajiś, se partikla i wužywa. Na pś. Ol pik i enimal. "Swinje su zwěrjeta."
Jolic wó tuchylny staw źo, to se słowo stap wužywa. Na pś. Mi stap we? "Źo som?", Yu stap long haus. "Sy w domje.", Mi stap gut. "Wjedu derje."
Jolic wó pśitomnosć abo eksistencu wót něcogo źo (nimski da ist; es gibt), to se werb gat wužywa. Na pś. I gat wanpela pukpuk long riva. "Eksistěrujo krokodil w rěce."

 Adwerbowe sufikse 
Někotare werbowe afikse se mógu wužywaś, aby dalše werby twóriś.Mihalic, bok 22
 an ( on), na pś. goan "pókšacowaś; dalej hyś"
 ap ( up), na př. kamap "pśiś; schadaś (słyńco); zachopiś; se jawiś; rosć"; goap "lězć"
 aut ( out), na př. kamaut "wen pśiś, wujś"
 daun ( down), na př. sindaun "sejźeś; wóstaś; bydliś; tudy/tam byś"
 awe, ewe, owe ( away), na př. tekewe "pšec wześ; wótwónoźeś"; ranawe, ranowe, ronowe "wuběgnuś, wuběgaś; "

Někotare werby ze sufiksom -ap, -aut abo -ewe mógu tež -im wopśimjeś.Mihalic, strona 24

Někotare werby wopśimjeju dwójce sufiks -im.
 litimapim ( to lift) "zwigaś, zwignuś"
 pulimapim "laś"

Wětšyna werbow z takim sufiksom jano raz kóńcowku -im wužywa.
 bagarapim "nicyś, kóńcowaś"
 goapim "lězć"
 pulapim "połniś"

 Pronomeny 
Wósobowe pronomeny 
Tokpisinšćina ma tśi wósoby, kótarež genuse njerozeznaju.

Gramatiska wósebnosć tokpisinšćiny stej dwě formje pśi wósobowem pronomenje 1. wósoby w dualu a pluralu, a to ekskluziwna a inkluziwna forma. 
 ekskluziwna forma: Mipela i save (Znajomy. - Ale jano kupka, za kótaruž rěcnik powěda, to znajo.)
 inkluziwna forma: Yumi save (Znajomy. - A kupka, za kótaruž rěcnik powěda, a teke ta, ku kótarejž wón powěda, to znajo.)

Paradigma wariěrujo we wótwisnosći wót lokalnych rěcow; dual jo wšedny, trial wšak mjenjej. Nejwětšy inwentar pronomenow tokpisinšćiny jo:Mihalic, boka 13-14Kapitel wó pronomenach w kursu Unilang wó Tokpisinšćinje

  Singular  Dual  Trial  Plural 1. ekskluziwny mi(I)  mitupela(wón/wona a ja)  mitripela(wobej a ja)  mipela(wóni a ja) 1. inkluziwny -  yumitupela(ty a ja)  yumitripela(mój a ja)  yumipela / yumi(wy a ja) 2. yu(ty)  yutupela(wej)  yutripela(wy tśi/tśo)  yupela(wy styri/styrjo abo wěcej) 3. em(wón/wóna)  tupela(wónej)  tripela(wóni tśo/wóni tśi)  ol(woni styrjo/wóni styri abo wěcej)

Posesiwne pronomeny
Posesiwne pronomeny se wugronje z doprědka stajonym słowom bilong na slědujucem wašnju:Kapitel wó posesiwnych pronomenach w kursu Unilang wó Tokpisinšćinje
haus bilong mi "mój dom"
dok bilong em "jogo pjas"

Demonstratiwne pronomeny To a tamne
Ako demonstratiwne pronomeny se slědujuce słowa wužywaju, jolic wó bliskosć źo:
 hiaLaŭ Kauderwelsch, boka 55-56 "toś ten, toś ta, toś to"
 Pukpuk hia i gat bikpela tit.Wopśimjejo cełu sadu w pitśku drugej formje, a to Pukpuk hia i gat bikpela tis."TOK PISIN ENGLISH Dictionary" na bokach 109 (tit), 9 až 11 (bik-), 117 až 119 (wan-), 191 (yet pód lema each other) "Toś ten krokodil ma wjelike zuby."
 em hia "toś ten, toś ta, toś to"
 em pusi hia i gat pikinini. "toś ta kócka ma młode."
 dispelaMihalic, boka 15-16 "toś ten, toś ta, toś to"
 dispela dok i gat longpela ia. "toś ten pjas ma dłujkej wušy." 

Pśi dalokosći se wužywa:
 em ... long hap "wóny, tamny"
 Em pusi long hap kaikai liklik rat. "Tamna kócka žerjo myš."

Jolic dalokosć njejo wažna, pótom se wužywa:
 em "to" "(toś) to"

W pluralu wšak se slědujuce formy wužywaju:
ol ... hia "te"
 Ol dok hia i kraim, ol dok long hap i slip. "Toś te psy łaju, tamne psy spě."
ol ... long hap "wóne, tamne"
 em ol "toś te"

Mimo togo eksistěrujotej slědujucej pronomena:
 em tasol ""
 diskain, dispela kainMihalic, bok 81 "taki"

 Refleksiwny pronomen 
Njejo wopšawdny refleksiwny pronomen. Město togo se yet pó wósobowem pronomenje wužywa.Mihalic, bok 15
 mi yet, yu yet atd.
 Yu mas lukautim em olsem yu save lukautim yu yet. "Musyš na nim glědaś, tak glědam na sebi."

Pśi někotarych werbach se reduplikacija wužywa.
 Ol i mas waswas gut wantaim wara na sop. "Wóni se muse derje z wódu a mydłom myś."

W někotarych regionach se wužywa bilong z personalnym pronomenom.
 Mi no katim yu, bilong yu katim yu. "Ja njejsom tebje rězał, sy sebje rězał."

 Reciprokny pronomen 
W Tokpisinšćinje su rozdźělne móžnosći pśełožyś "jaden drugego/drugemu/na drugego/na drugem".

Jadna warianta jo reduplikacija werba.Nastawk wó Reciproknosć w rěcy. Pśikład w Tokpisinšćinje jo na boku 13. 
 Tupela i paitim-paitim. "Wónej bitej."

Druga warianta su kombinacije wósobowego pronomena ze słowom "yet".
 tupela yet
 yumi yet
 mi(tu)pela yet
Na pś. mitupela i lukim mitupela yet "(mój) wiźimej jaden drugego"

 Pšašajuce słowa 
W Tokpisinšćinje su jano někotare pšašajuce słowa, z kótarychž někotare su pronomeny, někotare su adjektiwy abo adwerby.
 husat; wanem man "chto, kogo"
 husat man "chto"
 husat ol man "chto (pl.)"
 bilong husat "ceji"
 wanem  "co; kótary ..."
 wanem samting "co"
 wanem kain "kaki"
 bilong wanem, watpo, wai, hausat "cogodla"
 long wanem hap "źo"
 long wanem as "z kótareje pśicyny"
 olsem wanem, hau "kak"
 wataim, wanem taim "ga, gdy"
 long wanem taim "ku kótaremu casoju?"
 we "źo"
 hamas, haumas, hamani "(kak) wjele"
 hamas taim "kak cesto"

 Substantiwy 
Substantiwy pady a genusy njamaju. Za plural słowo ol pśed tym stoj, jolic tam numeral njestoj.
 Singular Pśełožk Plural Pśełožk Mi lukim dok. Wiźim psa. Mi lukim ol dok. // Mi lukim foapela dok. Wiźim psy. // Wiźim styri psy. Wanpela meri Jadna žona Tupela meri Dwě žonje

Jolic coš substantiw pó roźe rozeznawaś, móžoš za muske stwórjeńko słowo man a za žeńske stwórjeńko słowo meri wužywaś. Wobej słowje pśecej slědujotej a twóritej nominalnu frazu.Pukpuk meri i kaikai wanpela dok man. "Žeński krokodil jo žrał muskego psa."pikinini man "syn"pikinini meri "źowka"paul man "kokot"paul meri "kokoš, kura"

 Zestajenje 
Eksistěrujotej dwa typa zestajanych substantiwow.
Rozdźělone pisane su
Pó Mihalic wóni njejsu wopšawdne zestajanki, ale nominalne frazy.
 Substantiw Pó słowje Wóznam skin diwai kóža  bom škóra masta kot kněz  sud/pšawo pšawiznik kot ren płašć  dešć dešćowy płašć bokis diwai kašćik  drjewo drjewjany kašćik dua ain wrota  zelezo zelezne wrota haus kapa dom  blach dom z blachowym kšywom mit sol měso  sol wósolona/nasolona měso  rum slip śpa  spaś/spanje spańska śpa; spańska rumnosć; lěgarnja haus lotu dom  nabóžnina; bjatowaś cerkwja haus pepa dom  papjera; dokument amt; běrow
Gromadu pisane su
Pó Mihalic jano wóni su wopšawdne zestajanki. Drugi źěl pótom jo substantiw, mjaztym až prědny móžo k rozdźělnych słownej družynje słušaś.
 Substantiw Pó słowje Wóznam sikman chóry  cłowjek chóry (cłowjek); pacient skulboi šula  gólc wuknik skulrum šula  rumnosć šulowa rumnosć wokboi źěło  gólc źěłaśeŕ
Wótergi rezultěrujuce słowo samo substantiw wěcej njejo.
 Substantiw Pó słowje Wóznam kwiktaim spěšny, malsny  cas skóro

 Adjektiwy 
Adjektiwy cesto maju sufiks -pela (z engelšćiny "fellow"), gaž substantiwy modificěruju;  wuwześe jo liklik "małki". Liklik da se teke ako adwerb z wóznamom "pitśku" wužywaś, kaž na pś. dispela bikpela liklik ston, "toś ten pitśku wjeliki kamjeń".

Adjektiwy z jadnozłožkowym zdonkom, kaž na pś. gut, bik, nais, se zwětšego z kóńcowku -pela jawje a stoje pśed substantiwom, kótaryž maju wopisowaś.Mihalic, boka 17-18 bikpela haus "wjeliki dom" (ale bikpela bilong haus "wjelikosć doma"Nastawk "Tok Pisin, die Verkehrsprache Melanesiens", na bokach 16 ("-pela"), 29 ("long", substantiwy),  33 (progresiwna forma, modalny inap) a 39 ("long"))naispela meri "dušna/šikwana žona"strongpela man "mócny muž"
Jolic se ako predikat  wužywaju, pótom formy ze sufiksu abo bźez sufiksa -pela su móžne.Dispela rot i sot. "Toś ta droga jo krotka."Dispela rot i sotpela.Jano někotare njepšawidłowne jadnozłožkowe adjektiwy se bźez kóńcowki -pela wužywaju. Źaseś z tych se ako participy zachadnosći pśełožuju, mjaztym až 17 jo wšedne adjektiwy. Jolic se ako atributy wužywaju, pótom wóni slěduju pótrjefjony substantiw.Mihalic, paĝo 18ples hait "schowane městno"han kais "lěwa ruka"

Adjektiwy z wěcejzłožkowym zdonkom, kaž na pś. nogut "špatny", redi "gótowy", se pśecej bźez kóńcowki -pela jawje a normalnje stoje pó substantiwje, kótaryž maju wopisowaś.Mihalic, bok 19taim nogut "špatne wjedro"skulboi orait "spokojny wuknik"

Jano někotare adjektiwy, kaž na pś. liklik "małki" stoj pśed substantiwom. liklik haus "mały dom"lapun papa "póstaršy muž"

Stopnjowanje
Za stopnjowanje se słowje moa (za komparatiw) a long ol (za superlatiw) wužywatej, kótarejž adjektiwoju slědujotej.liklik "mały"liklik moa "mjeńšy"liklik long ol "nejmjeńšy"

Ale eksistěrujotej dwě wuwześi, a to słowje planti "wjele" a hanggre "głodny", kótarejž se za superlatiw słowo tumas wužywatej (wóno howacej wóznamjenja "wjelgin", kaž na pś. liklik tumas "wjelgin mały"). hanggre "głodny"hanggre moa "głodnjejšy"hanggre tumas "nejgłodnjejšy"

Pśirownanje
Za pśirownanje se słowo olsem wužywa.
Ples hia na ples long hap olsem i nogut. "Toś ta wjas a tamna wjas stej jadnak špatnej."
Mi gat bigpela moa pik olsem yu gat. "Mam wětšu swinju ako ty (maš)."

 Adwerby 
Adwerby se wót adjektiwow pśez to rozeznawaju, až kóńcowka -pela felujo. Mimo togo stoje pó werbje.
Em i strongpela man, em i wok strong. "Wón jo mócny muž, wón mócnje źěła."
Gutpela buk hia. Em i peim gut. "To jo dobre knigły. Pśedawa se derje."

 Prepozicije 
Eksistěrujotej jano dwě wopšawdnej prepoziciji: bilong (z "belong"), kótaraž wóznamjenja "wót" abo "za" (toś pśiswójźbnosć, wobsejźeństwo, swójstwo), a long, kótaraž wóznamjenja wšo wuškowne. Někotare frazy se ako prepozicije wužywaju, kaž na pś. long namel (bilong), "srjejź, wósrjejź".

long
 Pśikład  Dolnoserbska prepozicija Pśełožk i siutim long spia z (+ instrumental) stśělaś z kopim i go long rot na (+ lokatiw); pó (+ lokatiw) hyś na droze; hyś pó droze i stap long tebol na (+ lokatiw) byś na bliźe i kam long Siamani z (+ genitiw) pśiś z Nimskeje

Móžo se teke ze substantiwami kombiněrujaś.
 Pśikład Pśełožk Kompleksna prepozicija  Pśełožk aninit long taunam pód seśu pśeśiwo moskitam, pód moskitowej seśu aninit long pód (+ instrumental) antap long paia nad wognjom antap long nad  (+ instrumental) gaden arere long haus rola/póla pódla doma arere long pódla (+ genitiw); podłu  (+ genitiw)Hlej Kauderwelsch 18, na bokach 156 (arere long), 161 (klostu long), 170 (tit) arere long rot pódla drogi ausait long penalti eria zwenka šesnasćometerskego ruma autsait long zwenka (+ genitiw) rum baksait long bikpela laplap rum slězy gardiny/zapowjeska baksait long slězy (+ genitiw), za (+ lokatiw)   bihain long slězy (+ genitiw), za (+ instrumental);  pó (+ lokatiw) i stap insait long haus byś znutśika doma, byś w domje insait long znutśika (+ genitiw), w (+ lokatiw) graun insait long mak areal znutśika kolikow/słupow bus klostu long nambis lěs/góla blisko pśibrjoga/brjoga klostu long blisko (+ genitiw); podłu  (+ genitiw) banis namel long tupela rum sćěna/murja mjaz dwěma rumoma namel long mjaz (+ instrumental); srjejź/wósrjejź (+ genitiw)  namel long gaden srjejź zagrody namel long 6 mun na 12 mun mjaz šesć a dwanasćo mjasecami paslain long bal i kamap pśed pśiducym balom, pśed balom, kótaryž pśiźo  paslain long pśed (+ instrumental) raun long haus sel wokoło stana raun long wokoło (+ genitiw)

bilong
 Pśikład Dolnoserbska prepozicija Pśełožk Brata bilong mi i lukim bilong kaikai. -1 ; za (+ instrumental) Mój bratš za jěźu pyta. Em i brata bilong mi. -1 Wón jo mój bratš. Wóna teke móžo funkciju jadneje konjunkcijow "aby"; "dokulaž" měś. Em i kam bilong lukim yupela. aby Wón/Wóna pśiźo, aby was wiźał(a). Liklik pikinini i krai bilong no gat kaikai. dokulaž Małe źiśe źerjo, dokulaž jěź njama.
1 To jo ekwiwalent serbskego posesiwnego pronomena.

 Konjunkcije 
Eksistěruju konjunkcije na "a", o "abo", sapos "jolic" a tasol "ale; jano; jolic".

na
wanpela meri na tupela pikinini "jadna žona a dwě góleśi"

o
tupela man o tripela man "dwa muža abo tśo muže"

sapos
Sapos mi hanggre, mi mas kaikai. "Jolic som głodny, musym jěsć."

tasol
Jolic stoj na zachopjeńku sady, to wóznamjenja "ale; jolic", mjaztym až na kóńcu sady abo pó někakem słowje tasol "jano" wóznamjenja.
Tasol tupela pikinin i no laik kaikai. "Ale dwě góleśi njocotej jěsć."
Mi save tok Pisin liklik tasol. "Móžom jano mało Pidgin powědaś."

Pśirownaj teke
Mipela tasol i kaikai mango. "Jano my jěmy mango."
Mipela i kaikai mango tasol. "Jěmy jano mango."

 Numerale 
Tokpisinšćina ma numerale z engelšćiny, ale cesto wužywa kóńcowku -pela.

 Cyfra Tokpisinšćina Pśikład Pśełožk 11-20 11-20 z engelskeje 10-100 10-100 z engelskeje 1  wan, wanpela wanpela pikinini  jadne źiśo wanpela ten wan  ileven wanpela ten 2  tu, tupela tupela buk dwě knigłow wanpela ten tu twelve, twelpela  tupela ten twenti, twentipela  3  tri, tripela tripela meri tśi žony wanpela ten tri tetin, tetinpela tripela ten teti 4  foa, fopela fopela pusi  styri kócki wanpela ten foa fotin fopela ten foti 5  faiv, faivpela faivpela dok  pěś psow wanpela ten faiv fiftin faivpela ten fifti 6  sikis, sikispela sikispela fail šesć datajow wanpela ten sikis sikistin sikispela ten sikisti 7  seven, sevenpela sevenpela de sedym dnjow wanpela ten seven seventin sevenpela ten seventi 8  et, etpela etpela man wósmjo mužojo wanpela ten et etin etpela ten eti 9  nain, nainpela nainpela diwai źewjeś bomow wanpela ten nain naintin nainpela ten nainti 10  ten, tenpela tenpela yia źaseś lět tupela ten twenti, twentipela  wan handet

Dalšne licbniki su: tausen "tysac" (na pś. tu tausen "2 tysac", tu tausen wanpela ten wan "2011") a milien "milion" (na pś. tu milien "2 miliona").Bok wó licbniki w Tokpisinšćinje 

 Dalšne pśiznamjenja 
Reduplikacija jo wjelgin běžna w tokpisinšćinje, mjaztym až móžo rozdźělne funkcije měś. Pó Nose, Masahiko wóna jano rědko pokazujo plural a wariaciju. Rozdźělne werby mógu reduplikowaś aby wugroniś wóspjetowanje, pókšacowanje abo něco pódobne, ale nic wše.  
+ Semantiske efekty reduplikacije, pó Nose, Masahiko Jadnozłožkowesłowo Wóznam Etymon Dwójozłožkowesłowo Wóznam pokazujo plural  kain družyna  kind kainkain  rozdźělne družyny wót wil koło  wheel wil-wil kólaso  wjelerakosć kala barwa"   color kala-kala wjelebarwny, pyšny mak znamješko, markěrowanja  mark mak-mak pyšny intensiw abo iteratiw (Nose, Masahiko mjenjujo to engelski repetitive and continuous aspect) danis rejowaś  dance danis-danis pókšacowaś rejowanje luk kukaś, kuknuś  look lukluk glědaś, wiźeś oltaim pśecej  all the time oltaim-oltaim pśecej, wěcnje; permanentnje paitim biś  fight pait-paitim stawne biś tok zdźělenje, słowo; powědaś, groniś  talk toktok  diskusija, rěc připadnosć a wzajomnosć hait schowaś  hide hait-hait schowaś na rozdźělnych městnach pilai graś  play pilai-pilai stawnje graś was myś  wash waswas myś se
 wobija se homonymiju kaž na pśikład:
 Jadnozłožkowesłowo Wóznam Etymon Dwójozłožkowesłowo Wóznam Etymon kus kašel; pśezymnjenje; wuchytk, charchel  kuskus sekretaŕ, sekretarka// bomowy kenguru  kuskus lap smjaśe; se smjaś  laugh laplap material za drastwu lik  źěra; pśepušćiś wódu  leak liklik  małki; pitśku  ikilik mat mata  mat matmat row   pis ryba  fish pispis lulaś, scaś   piss sip  łoź   ship sipsip  wójca  sheep
 Změna słowneje družyny
+ Změna słowneje družiny z reduplikaciju, po Nose, MasahikoLaux Nose, Masahiko: Reduplication in Tok Pisin  Jadnozłožkowesłowo Wóznam Etymon Dwójozłožkowesłowo Wóznam sing spiwaś  sing sing-sing tradicionalny festiwal ting ideja, měnjenje  think ting-ting  mysliś

Někotare z toś tych pśiznamjenjow póchadaju wót zgromadnych gramatiskich normow Awstroneziskich rěcow - lěcrownož zwětšego w zjadnorjonej formje. Druge pśiznamjenja wšak, kaž ako słowoslěd, su engelšćinje wěcej pódobne.

 Słowoskład 
Słowoskład wopśimjejo słowa rozdźělnego póchada, a to pó něźi 85 % z engelšćiny, a zbytk z melanesiskich rěcow, malajišćiny, portugišćiny a nimšćiny.

+ Informacije wó póchaźe słowow Słowo Wóznam# Etymon Komentar Z engelšćiny ai wócko, woko eye Na rozdźěl wót engelšćinyma teke dalšne wóznamy. ain zelezo, stal iron ainim głaźiś + sufiks -im ais lod ice bagarapim  bóleś; znicyś, kóńcowaś bugger up + him bata butra butter bruk łamaś; se łamaś broken kisim  dostaś; wześ, braś; pśiwześ, pśimaś, pśijaś catch him meri  žona  Mary mi ja me  sapos  jolic  suppose yu ty you Na rozdźěl wót engelšćiny sejano w singularje wužywa.  Z malajišćiny binatang insekt; wirus binatang 'Tier, Vieh'Erich-Dieter Krause: Wörterbuch Indonesisch-Deutsch, 4. nakład, ISBN 3-324-00470-5, na bokach 61 (binatang); 399 (sayur); 434 (susu) Adolf Heuken: Wörterbuch Deutsch-Indonesisch, 2. nakład, 1994, ISBN 3-324-00609-0, na bokoma 506 a 577 Z malajišćiny sayor zelenina sayur susu mloko; nadro susu Z melanesiskich rěčow balus  gołub; lětadło balus  'airplane'Kurs wó Tolai-rěc Druga wersija kursa (lětadło), balu 'pigeon'Wó fonologiji wót Tolai (gołub) Z Tolai-rěcy bung zmakanje; wiki; zmakaś bung 'market' (wiki) diwai bom; drjewo davai 'wood, tree' (drjewo, bom) kiauBok wó rěcnych warjetetach  jajko; cybula; jajo (muža) kiau 'egg' (jajko) kumul paradiziski ptašk kumul 'bird of paradise'Drugi źěl kursa  (paradiziski ptašk) lapun stary liklik małki; pitśku ikilik 'little' (małki) palai jašćerica dinau dług; póžycowaś (se(bje)) pjenjeze dinau 'debt'Diskusija wó awstroneskich słowach w Tokpisinšćinje  (dług) Z fidžišćiny Z nimšćiny bang ławka Bank beten bjatowaś beten binen pcołka Bienen Mimo słowa bi bogen wobłuk Bogen boksen boksowaś boxen bros gruź Brust gip gad Gift gumi gumij; gumijowe pasmo; raděrowak; ... Gummi raus pšec hyś; wótejś raus  rausim wótpóraś; pušćiś, ze źěła pušćiśněmsce entlassen"  + sufiks -im supka kara Schubkarre(n) Z portugalšćiny pikinini baby, góletko; źiśe, syn, źowka; semje pequeninho "wjelgin małki" save  znaś; móc; wěźeś; pytnuś; znaśe, wěda saber
# Tam se jano zakładna forma mjenjujo, dokulaž by howacej tam njepśeglědny było.

 Kompozicija 
Wjele słowow se pśez kompoziciju twóri, pśi comž někotare słowa zwětšego jano w kompozicijach wustupuju. Pśi tom su někotare warianty. A to: gromaźe pisane a rozdźělone pisane kompozicije.

Gromaźe pisane
Pó Krifka to su kompozicije z modifikatorami (nimski Kompositionen mit Modifikatoren), mjaztym až Mihalic pomjenjujo to kompozicije (engelski Compounding).
 ara- (z jendźelskeho other. Jenož so w kompozicijach abo ze sufiksom -pela wužiwa.)
 arakain "rozdźělny"
 arasait "na druhim boku"
 bik- (Z engelskego big. Zwětšego se w kompozicijach wužywa.)
 bikbel "buwoł; tucny muž" (drugi źěl jo bel)
 bikbrata "staršy bratš" (drugi źěl jo brata)
 bikbus "źiwi lěs" (drugi źěl jo bus)
 bikman "nawóda; wjednik" (drugi źěl jo man)
 bikmaus "wótśe drěś se" (drugi źěl jo maus)
 biknait "połnoc" (drugi źěl jo nait "noc")
 biknem "mě,  reputacija; sławny" (drugi źěl jo nem "mě")
 biksan "połdnjo" (drugi źěl jo san "słyńco")
 mausgras "broda" (ze słowow maus "guba", gras "tšawa; włosy, kósmy; wałma")
 wan- (Z engelskego one. Zwětšego se w kompozicijach wužywa.)
 wanbel "pśigłosowanje; měr" (drugi źěl jo bel)
 wanblut "pó kšwě pśiswójźbny" (drugi źěl jo blut)
 wande "jaden raz; něga (raz); (něźi) raz" (drugi źěl jo de)
 wanhaus "luźe, kótarež bydle w samskim domje" (drugi źěl jo haus)
 wanpela "jaden; sam, samlutki" (drugi źěl jo sufiks -pela)
 wanples "wósoba samskego jsy" (drugi źěl jo ples)
 wanskul "sobuwuknik" (drugi źěl jo skul)
 wantok "wósoba, kótaraž samsku rěc powěda abo samskej etniskej kupce słuša; pśijaśel" (drugi źěl jo tok)
 wanwok "kolega" (drugi źěl jo wok)

Rozdźělone pisane
Tokpisinšćina cesto wužywa kompozicije rozdźělnych słowow, mjaztym až engelšćina wužywa wósebne korjenje słowow. Tudejšej tabeli wopśimjejotej formy ze słowom "bilong" a bźez toś togo słowa. Pó Krifka warianta bźez "bilong" jo kompozicija z nomenami (nimski Kompositionen mit Nomina), mjaztym až Mihalic pomjenjujo to nominalne fraze (engelski noun phrases).

 Tokpisinšćina Engelšćina Dolnoserbšćina bel  stomach; pregnancy; heart (emotions)  žołdk; brjuch; samodrugosć; wutšoba (emocije)" belhat, bel i hat  angry; impatient  pógóršny; njesćerpny bel hevi, bel i hevi  sad, worried  tužny; starosćiwy bel isi, bel i isi  calm  měrny bel kirap, bel i kirap  aroused, excited  znjeměrnjony,   pjeršaty bel kol, bel i kol  at ease, reconciled  wujadnany bel kros, bel i kros  angry  pógóršny bel pas, bel i pas  sad  tužny haus  house  dom haus ais  walk-in freezer  chłoźeński rum, chłoźarnja haus balus  hangar  hangar haus buk  library  biblioteka haus kar  garage  garaža haus skul  school building  šulske twarjenje ples ples pilai  playground  grajkanišćo ples singsing  dancing ground  rejowanišćo

 Tokpisinšćina Engelšćina Dolnoserbšćina gras  grass  tšawa, ... gras bilong fes  beard  broda gras bilong het  hair  włosy gras bilong pisin  feather  pjerje, pjero gras antap long ai  eyebrow  wobwóco gras nogut  weed  zele bilum  net bag  seśowa taša bilum bilong pikinini  placenta, uterus  roźeńca

Mimo togo su wopišuce warianty:
 pikinini i dring susu yet "baby" (pó słowach "źiśe, kótarež hyšći mloko pijo")

 Afikse 
Tokpisinšćina ma jano mało afiksow, kótarež samo jano su sufikse.
-pela - wón se pśi adjektiwach, někotarych pronomenach a licbnikach wužywa.
 bikpela "wjeliki; wažny"
 dispela "toś ten"
 tripela "tśi, tśo"
-im - wón transitiwne werby wutwóri z rozdźělnych słownych družynow. Někotare werby eksistěruju samo jano z toś tym sufiksom.
 ritim (z rit) "cytaś"
 raitim (z rait) "pisaś"
 helpim "pomagaś" (Njejo forma bźez sufiksa.)
 bihaimim "slědowaś; (pó)słuchaś na kogo; kopěrowaś" (z bihain "pó (+LOK); za (+INSTR)")

 Warianty we pšawopisu 
Pśi někotarych słowach pšawopis móžo wótwisnje wót narěcy abo žrědła wariěrowaś.
 aitingk, aiting, ating "myslu, wěrim, měnim; nejskerjej; snaź"
 bilong, bolongKenneth G. Linton: Kanako el Kananam, 1960, blong, blo "wot, z (+ genitiw)"
 bilong wanem, bolong wonem "cogodla?"
 dispela, disla "toś ten, toś ta, toś te"
 em, en (cesto pó słowoma bilong a long, toś: bilong en, long en) "wón, wóna, wóno"
 halivim, halvim, helvim, helpim "pomagaś"
 long, lo "na, pśi, ..."
 -pela, -pla sufiks pśi numeralach, adjektiwach a pronomenach
 popaia, popai "sfelowaś, pśepasć; wobsunuś se, wusunuś se"
 sisa, susa "sotša; (w někotarych arealach) bratš abo sotša abo bliski pśijaśel drugego roda"
 wanem, wonem "co"

 Rozdźěle we woznamje 
Na rozdźěl wót engelskich etymonow słowa cesto rozdźělne wóznamy maju.

 Słowo Engelski etymon Wóznam pó Engelšćinje Pśidatne wóznamy antap on top górjejce, zwjercha górje; pówjerch; mócnjejšy/lěpšy grasW gras bolong em i dai pinis „jogo włose južo su wóšerjeli“, na boku 71, a w gras bolong kokoruk „herbaĵo de koko“ („tšawa kokoše“), na boku 72, z knigłow Kanako el Kananam grass tšawa kósma, włosy; pjero karim carry (+ him) njasć, nosyś roźiś inap enough dosć zamóžny  laik like žycenje, žycyś; wóla, kśěśPó słownikach a Kauderwelsch kśěś co cyniś, se gótowaś/se nastajiś p/se nastajaś sapim sharpen (+ him) wóstśiś rězbniś, wurězbniś; tšugaś

 Homonymija 
Dokulaž Tokpisinšćina ma mjenjej zukow ako Engelšćina, cesto eksistěruju homonymy, kótarež rozdźělne etymony maju.

+ Nastanje homonymow bek  taša, toboła; měch   bag slědk  back bekim płaśenje; wrośiś, slědk daś; wótegroniś  back + him pjac  bake + him bin bob, šnibob  bean som, sy, je -ł(a/o), smy, sćo, su -li  been hat  twardy   hard wutšoba  heart kłobyk; šapka, mica, micka  hat górucy, śopły  hot sel  běliznja; škórpina; ...   shell płachta; płachtowaś  sail; to sail cela (biologija)   cell

Cesto se pśidatne elementy abo alternatiwne formy wužywaju, aby homonymy wobejšli.

 Bźez pśidatnego elementa Wóznam Etymon Z pśidatnym elementom Wóznam Etymon nil gózdź; glicka  nail nildaun klěkaś se  kneel + down ol woni  all olpela stary  old + fellow wok źěłaś  work wokabaut drogowaś  walk + about

Ale teke reduplikacija se móžo za to wužywaś. 

Kaž na pś. z engelskeju słowow ship a sheep stej słowje sip „łoź“ a sipsip „wójca“ nastałej.

 Nožki 

 Žrědła 
 Bildatlas der Sprachen, ISBN 978-3-937872-84-1, boki 107, 147-153 (wó tokpisinšćinje); boki 107-109 (wó hirimotuwej rěcy) 
 Francis Mihalic: The  Jacaranda Dictionary and Grammar of Melanesian Pidgin, ISBN 0-7016-8224-8 
 Kauderwelsch Band 18, Pidgin-Englisch für Papua-Neuguinea, 3. nakład 2001, ISBN 3-89416-517-0 
 Papua New Guinea TOK PISIN ENGLISH Dictionary, The perfect dictionary for learners of English and Tok Pisin, Oxford University Press 2008, 1. nakład, ISBN 978-0-19-555112-9 

 Eksterne wótkaze 

 Program w Tokpisinšćinje wót Radio Australia 
 Gramatika wót Tok Pisin 
 Seminarski material wót prof. dr. Krifka 
 Daty wo Tokpisinšćinje w Ethnologue z wjelgin wjele literaturu 
Pśełožk (Engelsko-Tok-Pisinski) 
Bok wó rěcnych warjetetach 
Unilang-wiki wó Tokpisinšćinje 
Nastawk wó pšašanju "Tokpisinšćina jo zjadnorjona engelšćina?" 
Słownik wót projekta "Mihalic Project" 

Kategorija:Kreolske rěcy
Kategorija:Rěcy Papua-Neuguinea