Esperanto

Esperanto jo planowa rěc. Wózjawił jo ju wócny gójc dr. Ludwik Zamenhof w lěśe 1887. Wón kśěšo z teju rěcu dorozměśe mjazy narodami wólažcowaś. Esperanto jo nejwuspěšnjejšy taki projekt a ma powědarjow w nejwěcej stronach swěta. Europske strony su reprezentěrowali wjelgin pśez měru. Licba tych Esperanto wužywajucych jo w pśirownanju z drugimi mjazynarodnje wužywanymi rěcami, n. pś. engelsku abo špańsku, wjelgin małka.

 Wužywanje 
Esperanto se we wjele krajach wužywa, mjaz drugim w Nimskej južo wót wěcej ako 100 lět.

Rěcnicy se na drogowanjach a zarědowanjach zmakaju, wužywaju Esperanto w městnych kupkach a w interneśe, maju listowe pśijaśelstwa, cytaju literaturu w Esperanśe, pósłuchaju esperantsku muziku a wužywaju Esperanto we wjele žywjeńskich wobłukach. Wótergi Esperanto funkcioněrujo ako swójźbnu rěc. Teke eksistěruju radijowe wusćełanja w toś tej rěcy. Ale teke podkasty južo eksistěruju.

 Alfabet 
Esperanto wužywa łatyński alfabet z někotarymi diakritiskimi pismikami: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Pismiki q, x, y njeeksistěruju w pšawych esperantskich słowach. Alfabet jo fonematiski.
 Esperanski dolnoserbski drugi pśikład pśełožk ĉ  č nimski tsch ĉapo šapka ĝ  dź česki, chorwatski: dž ĝangalo džungel ĥ  ch teke nimski, pólski, česki ch ĥoro chor ĵ  ž teke česki, chorwatski ž ĵurnalisto žurnalist ŝ  š teke česki, chorwatski š ŝanco šansa ŭ  w teke swahilski, engelski w aŭto awto v  nimski a pólski w vazo waza

 Gramatika 
W Esperanśe ma kužda słowna družyna swóje wósebne kóńcowki, pó kótarychž móžoš słownu družynu jasnje spóznaś.
Substantiwy a adjektiwy maju dwa pada, nominatiw (-) a akuzatiw (-n), ale teke dwě gramatiskej cysle, singular (-) a plural (-j). Pluralowy akuzatiw kóńcy se na -jn, znamješko plurala toś pśed tym akuzatiwa stoj. Na pśikład Paŭlo havas malsuprasorabajn librojn. "Pawoł ma dolnoserbske knigły."

Lokalne adwerby mógu akuzatiwny n měś, gaž směr zwuraznjaju, na pś. tie "tam, tamle" - tien "tam".

Z werba danci "rejowaś" móžo substantiw nastaś danco "reja", adjektiw danca "rejowański" a adwerb dance "rejowański", ale teke z substantiwa martelo "klapac" móžo nastaś werb marteli "klapaś z klapacom", adjektiw martela "klapacowy" a adwerb martele "z klapacom".
 słowna družyna kóńcowka pśikład funkcija komentar substantiw o kato "kócka" dika kato "tłusta kócka" adjektiw a dika "tłusty" adwerb eofte "cesto"  werb i danci "rejowaś" infinitiw njepšawidłowne werbynjejsu as mi dancas "ja rejuju" prezens is mi dancis "ja rejowach" imperfekt os mi dancos "ja budu rejowaś"  futur u dancu "rejuj(śo)" imperatiw us mi dancus "ja by rejował(a)" konjunktiw

 Někotare spisowaśele 
Južo w lěśe 1887 su zachopili někotare spisowaśele knigły w rěcy Esperanto spisowaś abo literaturu z drugich rěcow pśełožowaś.
 Claude Piron (*1931-†2008)
 Feliks Zamenhof (bratš załožarja toś teje rěcy) (*1868-†1933)
 Ludwik Lejzer Zamenhof (*1859-†1917)
 Marjorie Boulton (*1924)
 William Auld (*1924-†2006)
 Rikardo Ŝulco (*1906-†1997)
 Trevor Steele (*1940)

 Eksterne wótkaze 

 Portal wó esperanśe na lernu.net (górnoserbski)
 Esperanto - Pśedstajenje rěcy, alfabet
 Esperanto - Zwięzła gramatyka
 Esperantowe kurse

Kategorija:Kumštne rěcy
Kategorija:Planowe rěcy
Kategorija:Esperanto