İran

İran (be  Jomhurī-ye Eslāmī-ye Īrān) ya zi be nameyo resmi Cumhuriyetê İranio İslami, yew dewleta qıtay Asyaya. Zımeyê İrani de Deryayê Xezeri, Ermenıstan, Azerbaycan û Tırkmenıstan; veroc de Korfezê Farsi; rocawan de  Tırkiya û Iraq; rocvetış de Efğanıstan û Pakıstan estê. Paytextê İrani Tehrano. İran 30 eyaletan ra yeno pêro û ezayê Mıletê Yewbiyayeyan (UN) û OPECio. Sistemê idarey cumhuriyeto İslamiyo, labelê sistemê Ekonomiye sosyalisto.

 Etimolociye 
Etimolociya çekuya İrani, çekuya Ewıstki Aryan ra yena. Aryan maney dewleta Aryananra yeno. Wextê Hexamenişiyan û Sasaniyan de namey İrani Aryan/Ērān biyo. Bahdo seserra 6ıne (İ.V.) ra heta serra 1936ıne namey İrani  biyo Persia û eno name qebul biyo. Bahdo serra 1935ıne de Rıza Şah namey Persia be anciya be namey İrani vurnayo.http://www.iranicaonline.org/newsite/articles/v2f1/v2f1a035.html Tewr pey serra 1979ıne de namey dewlete Cumhuriyetê İranio İslami biyo.

 Coğrafya û iklım 

Erdê İrani 1 648 000 km²yo û dınya de 18ıno (des û heşt).http://www.mongabay.com/igapo/world_statistics_by_area.htm Erdê İrani, pêro erdê Britanya Gırde, Almanya, Fransa û İspanya ra zafêr gırdo.http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Iran-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html Zımeyê rocawanê İrani de Azerbaycan (432 km/268 mi) û Ermenıstan(35 km/22 mi); zıme de Deryayê Xezeri; zımeyê rocakewtışi de Tırkmenıstan (992 km/616 mi); rocvetış de Pakıstan(909 km/565 mi) û Efğanıstan (936 km/582 mi), rocawan de Tırkiya (499 km/310 mi) û Iraq (1,458 km/906 mi), veroc de Korfezê Farsi û Deryayê Umani estê. İran de Deryayê Xezeri û Xuzistan miyan de Platoyê İrani estê. İrani de zaf koy estê. Koyê Demavendi hem İran de hem Rocvetışo Miyan de, hem zi leteyê qıtaya Ewrasyaya ke Koyê Hindukuşi ra rocawan de dero, koyo tewr berzo. Yanê leteyê rocawanê İrani zaf kohıno. Leteyê rocvetışê İrani zaf berz niyo û zaf koy çıniyê. Rocvetışê İrani de Deşta Luti û Deşta Keviri estê. Zıme (dormeyê Deryayê Xezeri) de zaf dari û deşti estê. Veroc de (dormeyê Arvand Rūd/Şat el Erebi de) deşti estê. İklımê İrani zımıstani zaf serd û vewrıno, amnani de zaf germo. Zıme (Gilan, Mazenderan, Gulıstan û ê bini) de iklım subtropikalo û amnani germ niyo. Veroc û leteyo ke tede deşti estê, uca amnani zaf germo.

 Tarix 

Tarix û medeniyetê İrani zaf dewletiyo û zaf kıhano. Wextê İsay ra ver, qebileyê Aryani amey İran û medeniyetê Aryanan biyo medeniyetê İrani. Wextê Parsan de İran zaf biyo gırd. Erdê İrani zaf işqali di: Ê Ereban, Moğolan û Tırkan. Nıka dewleta İrani biya qewetıne.

 Tarixo antik 
Tarixo İrani zaf kıhano,wextê İV. 7000i rê şıno.http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm Wextê kıhani de sivilizasyonê İrani u sivilizasyonê Mezopotamya miyan de mınasabati ameyo meydan. Wextê İ.V.(İsay ra ver), qebileyê Aryani amey İran u medeniyetê Aryanan biyo medeniyetê İrani. Deyî/Goreyê tarixkaran qebileyê Aryani eno erdi rê be goçi ameyo u be eno goçi qebileyê İran beno dı letey; Rocawani u Rocvetışi.http://www.panshin.com/trogholm/wonder/indoeuropean/indoeuropean3.html Wextê Parsan de İran biyo zaf gırd.İV. seserra 10,000 de erdê rocawanê İrani de Medi, Farsi, Baktriy. Seserra İV 1000ine de Zerduştiye vıraşt biyo u İmperatoriya Hexamenışiyan u dewletê peyêni de biyo dinê resmi.http://www.vohuman.org/Article/Historical%20perspective%20on%20Zoroastrianism.htm

 İslam ra ver tarixê cı (İ.V 625 – İ.P 651) 

 → Bıvênên: Mucadeley Sasani u Bizans
 → Bıvênên: İmperatoriya Selewkiyan
 → Bıvênên: İmperatoriya Sasani

Sivilizasyonê Elami İran de sivilizasyonê tewr kıhano. Eno sivilizasyon erdê veroc-rocawan İran de ameyo meydan u İV 500i ra dewam kerdo. Bahdo Medi ameyo erdê İrani rê u Medya biyo saz(İV 625 ). Medya İV 559 de biyo xırabe. Medya yew İmperatoriyê Persi nêbiyo. Serra İV 559 de Kûruşo Gırd Medya xırab kerdo u İV 550 de İmperatoriya Hexamenışiyan saz kerdo. Dewrê Kûruşo Gırd u Darius I de İmperatoriya Hexamenışiyan dınya de imperatoriya tewr qewtıne, gırde u tewr hera biyo. Erdê xo rocvetış de Hindıstan, rocawan de Bulğarıstan, Yunanıstan, Deryayo Miyanên, Libya, zıme de dormey Romanya u veroc de Habêşıstan biyo. Serra İV 500 de Mucadeley Persi u Yunani sıfte kerdo. Eno mucadeley de Persi ğelib biyo u Persi İ.V. 480 de paytextê Yunanan Atina işğal kerdo. Serra IV 449 de be Haştiyê Callias mucadeley qadiyeno. İV seserra 3ın de İmperatoriya Hexamenışiyan biyo zeyıf u İV 333 de İskendero Gırd peyêno Leco Issusi erdê İrani işğal kerdo. Mabênê İV 323 u İV 63 de İran de İmperatoriya Selewkiyan hukım kerdo.http://www.iranchamber.com/history/seleucids/seleucids.php Serra İV 247 de İmperatoriya Parti saz biyo u İ.P 224 de xırab biyo. İmperatoriya Parti erdê İrani teqriben 400 serri hukım kerdo. Serra İP 224 de Erdeşir I İmperatoriya Parti xırab kerdo u İmperatoriya Sasani saz kerdo. İmperatoriya Sasani erdê İrani de 450 serri hukım kerdo u raverê İslam imperatoriya tewr peyêni biyo.

 Dewro Miyanên (652–1501) 
Serrê 600ıne de Erebi erdê İran işğal kerdo u İmperatoriya Sasani biyo xırab. Bahdo işğali İslambiyayışê İran sıfte kerdo ema İran pêr İslami nêbiyo. İslambiyayışê İran seserra 9ıne de qadiyeno. Dewrê Miyanêne de İran de Emeviy,Ebbasiy,Tahiriy, Samaniy, Ğazneviy, İmperatoriya Selçukiyano Gırd, Xarezmşahiy, Moğoli u Timuriy hukım kerdo. Dewrê Miyanêne de Moğoli erdê İrani işğal kerdo u erdê İrani zaf biyo xırabe. Moğolierdê İrani de zaf terteley kerdo, mabênê 1220 u 1260 be veşaney u terteley  nıfusê İrani  2,500,000 ra 250,000 kemayeyo.

 Dewro moderno verên (1501–1921) 
Dewrê Vermodernite de İran de dewletê Tırki hukım kerdo. Dewletê Safewi, Efşari, Zendi u Kaçari hukım kerdo. Dewrê Vermodernite erdê İrani de rocawan de be İmperatoriya Usmanıcan, rocvetış de be İngılızi u zıme de be İmperatoriya Rusya leci biyo.

 Dewro moderno peyên (1921–) 
Peyênê Vermodernite serra 1925 de Rıza Şah Kaçari xırab kerdo, Pehlewiy saz kerdo u qralê İrani biyo. Dewro Rıza Şah de İran zaf biyo qewetıne. Farski zıwano resmi biyo. Erdê İrani zaf endustrilize biyo, şarê İrani zaf zengın biyo. Ema Cengê Dınyaê Dıyine de Rıza Şah Almanya desteg kerdo u 26 Keşkelun 1941 de İran terk kerdo. Bahdo Mıhemmed Rıza Şah biyo qralê İran. 1 Nisan 1979 de İran de yew xowerdayış ameyo meydan u Mıhemmed Rıza Şah İran terk kerdo. 1979 de Pehlewiy xırab biyo u Ruhullah Xomeni Cumhuriyetê İrano İslami saz kerdo.

 Sistemê idareyi 

İran yew cumhuriyeto de İslamiyo u İran rıstımı qanunanê İrani Şerieto. İdareyê İrani de serdarê dini, resiocumhur, serdar estê. Serdarê dini serdaro de tewr pilo. Bahdo reisocumhur yeno. İran de 30(hirıs) eyaleti estê. Paytextê eyaleti Farski: مرکز markaz / Zazaki: merkezo.Namey eyaleti استان (ostān) = eyalet u استانها (ostānhā) = eyaletiyo. İdarekaro eyaleti استاندار ostāndāro.

350px|right|İran'ın 30 ostanının haritası
 Tehran
 Qum
 Markazi
 Kazvin
 Gilan
 Erdebil
 Zencan
 Azerbaycanê Rocvetışi
 Azerbaycanê Rocawani
 Kurdıstan
 Hemedan
 Kırmanşah
 İlam
 Lurıstan
 Xuzıstan
 Çeharmehal u Bextıyari<ol start=17>
<li>Kohgıluye u Buyer-Ehmed
<li>Buşehr
<li>Fars
<li>Hurmızgan
<li>Sistan u Beluçıstan
<li>Kırman
<li>Yezd
<li>İsfehan
<li>Sımnan
<li>Mazenderan
<li>Gulıstan
<li>Xorasanê Zımey
<li>Xorasanê Rezewi
<li>Xorasanê Veroci
<li>Elburz

 Demografiye 
→ Heqa ena pele de, yew nuşteyê seri esto. Qandê nuşteyê seri, şo pela  

 Nıfus 

Nıfusê İrani 75 milyoni ra nezdiyo.https://archive.is/20120604093909/www.un.org/Depts/escap/pop/journal/v10n1a1.htm Gırdbiyayışê nıfusê İrani rêx/lez niyo. Sıxletiya nıfusi 44,9 sero/km²yo. Rocawanê İrani de nıfus sıxleto.
Nıfus (x 1000)Biyayışi MerdışiVuriyayışi(Serê 1000)(Serê 1000)Vuriyayış (serê 1000) 199962,738,0001 177 557374 838802 71918.86.012.8 200063,658,0001 095 165382 674712 49117.26.011.2 200164,592,0001 110 836421 525689 31117.26.510.7 200265,540,0001 122 104337 237784 86717.15.112.0 200366,480,0001 171 573368 518803 05517.65.512.1 200467,477,0001 154 368355 213799 15517.15.311.8 200568,467,001 239 408363 723875 68518.15.312.8 200670,496,0001 253 912408 566845 34617.85.812.0 200771,532,0001 286 716412 736873 98018.05.812.2 200872,584,0001 300 166417 798882 36817.95.812.2 200973,651,0001 348 546393 514955 03218.35.313.0 201074,733,0001 363 542441 042922 50018.25.912.3
 Sûkê tewr gırdi
 Rêze Sûke 2007 Nıfus 1. Tehran (Tehran) 12,765,238 (metropol) (8,088,287 merkez)Website of "Statistical Center of Iran" (in Persian) 2. Meşhed (Xorasanê Rezewi) 2,868,350 (metropole)(2,410,800 merkeze) 3. İsfahan (İsfahan) 3,430,353 (metropole) (1,602,110   merkeze) 4. Tebriz (Azerbaycanê Rocvetışi) 1,597,319 (metropole)(1,378,935 merkeze) 5. Kerac (Tehran) 1,377,450 6. Şiraz (Fars) 1,204,882

 Şari 
%80-85ê nıfusê İrani aidê yew şaro ke şarê İraniyo. (Farsi, Gileki, Mazenderani, Kurdi, Luri u bini)%10-12ê nıfusê İrani Tırko.%2ê nıfusi Erebo u şarê binani zi İran de cıwiyenê.

 Zıwani 

Farski zıwanê İranê resmiyo. İran de zıwanê  Gileki, Mazenderanki, Kurdki, Beluçki, Azerki, Turkmenki, Lurki, Goranki u Beluçki zi qısey beno.

 Baweriye 
İslamo Şii bawerışê İrano resmiyo u %90 ê nıfusê İrani Şiiyo. %8 ê nıfusi Sunniyo. %2 ê nıfusi Zerduşt, Xıristiyan, Behai, Cıhudo.http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf

 Ekonomiye 

Ekonomiyê İrani zaf qewetıno. İran de hem makroekonomi, hem zi mikroekonomi estê.http://www.traveldocs.com/index.php?page=about-iran-2 Ekonomiya İran her serre beno pil. İGM İran $1.003 trilyono u rêzê xo 17ıno. (Ema mabênê mılletanê ğerbi iqtısadê İrani ra hewlo. İran zaf petrol u qaz roşeno. %80 ê rotışi petrolo. İran be dewletê Çin, Korya Zımey, Hindıstan, Japonya, Tırkiya, Rusya u İtalya rotış-grotış kenê.
  Qıta  Dewlete (1992–2008)Procey  MiqdarAsya  Yewina Emirano Erebi (YEE), Singapur, İnonezya and Uman  190 $11.6 milyarEwropa  Almanya, Hollanda, İspanya, Britanya Gırde, Tırkiya, Italya and Fransa  253 $10.9 milyarAmerika Canada, Panama, the USA and Jamaica 7 $1.4 milyarAfrika  Mauritius, Liberia and South Africa  $8 milyarAwıstralya  Awstralya   1  $682 milyon

 Kultur 
Kulturê İrani, yewbiyayışê kulturê verê İslami u kulturê ke İslam ra tepeya ameo meydan, oyo. Kulturê İrani zaf kıhan u gırdo. Kulturê İrani Kulturê Andronovo ra yeno. Dewrê Sasaniyan de Kulturê İrani filoloci, literatur, huquq, felsefe, tıb u zanışiye de tewr qewetın biyo.http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm Fırdewsi, İbni Sina, Rumi, Umer Xeyyam, Sadi, Hafız Şirazi kulturê İrani de tay merdımê de pilê.

 Roşani
→ Newroz (Serra Newiye) - 21 Mart de sıfte keno 
→ Sizdah be dar (Roca Tebieti) 
→ Jashn-e-Tirgan (Roşanê Awe) 
→ Jashn-e-Sadeh (Roşanê Adıri) 
→ Jashn-e-Mehregan (Roşanê Payizi) 
→ Shab-e-Yalda (Roşanê Zımıstani) 
→ Charshanbeh Suri


 Literatur 
İran de zıwanê resmi Farskiyo u Farski tarix de zıwanê literatur biyo. Farski tewr ver İmperatoriya Hexamenışiyan de zıwanê resmi biyo. Ewro İran, Iraq, Tırkiya u Mısır de nımuneyê aidê Farskiyo Kıhani estê. Fırdewsi seba/qandê Farski zaf kari kerdo u seba Farski eno nuşte nuşto;

 Mı çewres serre zaf dec u xırabi di,Mı be zıwanê Farski heyat da Acemi.
Fırdewsi
<center></font>بسی رنج بردم در این سال سیعجم زنده کردم بدین پارسی<font size="3"></center></font>

 Kodi 
 Hewa : EP
 ISO 3166-1 alpha-2 : IR
 Otomobil : IR
 NATO alpha-2 : IR
 IOC : IRI
 ISO 3166-1 alpha-3 : IRN
 NATO alpha-3: IRN ICAO : OI AIR : RV'

 Galeriye 

 Bıvênên 
 Tarixê İrani
 İran de baweriye
 Demografiyê İran
 Kulturê İrani
 Ekonomiya İrani
 Siteyê İranio resmi,

 Referansi 

Kategoriye:İran
Kategoriye:Teslağê İrani
Kategoriye:Dewletê Rocvetışê Miyani
Kategoriye:Dewletê Asya
Kategoriye:Dewletê Korfezê Farsi