Efğanıstan

Efğanıstan (be Peştuki: افغانستان Afġānestān), yew dewleta qıtaya Asyaya. Cayê xo verocê qıtaya Asya dero. Dormeyê Efğanıstani de Tırkmenıstan, Ozbekıstan, Pakıstan, Tacikıstan, İran û Çin estê. Serra 2021ıne de Talibani sıfte kerd ke galımê Efğanıstani kero, tarixê 15 Ağustose 2021ıne de paytextê Efğanıstani Kabıl vêrd a destê Talibani, hukmatê Efğanıstani zi kewt. O taw ra nata organizsyono terorist Talibani idare vıst era xo dest.

Paytextê Efğanıstani sûka Kabıliya. Nıfusê xo 31,889,923yo. Şarê Efğanıstani Peştun, Tacık, Xezer û Ozbekan ra yeno pêra. Zıwanê xoyo resmi Farski û Peştukiyê. Miyanê serranê 2004 û 2021ıne de sistemê idareyê xo cumhuriyet bi. Efğanıstani serra 1919ıne de xo reyno ra, xoseriya xo ilan kerde. Demê cumhuriyeti de serdarê cıyo verên Hamit Karzai, serdaro peyên zi Eşref Ğani bi.

 Etimolociya nameyi 
Nameyê Efğanıstani (be Farski: افغانستان), maneyê "Herranê Efğanan" ra yeno.http://books.google.com.tr/books?id=KRt0HfYFZGsC&lpg=PP1&vq=place+of+Afghans&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Efğan Farski de namey merdımanê Peştunan rê vaciyeno.http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation

 Coğrafya û iklım 
Efğanıstan de zaf koy estê û Efğanıstan zaf kohıno û berzo. Rocakewtış de Koyê Hindukuşi, veroc de Kohê Çeğayi û zıme de Koyê Pamir estê. Berziya Nowşaki 7492 metreya û Efğanıstan de tewr cayo berzo. Rocawan û verocê Efğanıstani koyın niyê, ema enê erdan de royi çıniyê û cenaney nêbeno. Efğanıstan de royê Amu Derya, Helmend, Farahrud, Murgap û Herirudi estê. İklımê Efğanıstani iklimo serdıno. Zımıstan zaf serdo û amnani zi zaf germo.

 Tarix 
Tarixê Efğanıstani kıhano. Efğanıstan de tewr raveri İ.V 500 de İranıcan hukım kerdo. Bahdo İskenderê Gırdi erdê Efğanıstani işğal kerdo û o zeman ra pey zi Baktriya saz biya. Baktriya serra İ.P. 50ıne de xırabe biya û İ.P. 50-125ıne de İskıtıcan hukım kerdo. Dewrê Miyanêni de erdê Efğanıstani de Tahiriyan, Samaniyan, Ğaznewiyan, İmperatoriya Selçukıcana Gırde, Xarezmşahiyan, Moğolan û Timurıcan hukım kerdo. Mabeynê seserranê 14ıne - 19ıne de Efğanıstan de Baburıcan hukım kerdo û Efğanıstan zaf biyo quwetın. Seserra 19ıne de be gırdbiyayışê kolonizasyoni ra piya lecê İngıltere-Efğanıstani sıfte kerdo. 1839-1842 miyan de Lecê İngıltere-Efğanıstani I biyo û enê leci de Efğani ğelıb biyê. Serra 1878ıne de anciya lec sıfte biyo û enê leci de Efğani meğlub biyê. Tewr pey 1919 de yew lec ameyo meydan û Efğanıstan biyo xoser. Dewrê Moderni de Efğanıstan de dı leci biyê. Kanun 7, 1979 – Şıbate 15, 1989 miyan de Lecê Sowyet-Efğani ameyo meydan. Serra 2001ıne de anciya Efğanıstan de lec sıfte biyo û nêqediyo, ewro zi Efğanıstan de lec esto.http://www.iranicaonline.org/articles/anglo-afghan-wars

 Sistemê idareyi 
Efğanıstan yew cumhuriyetê do İslamiyo û qanunê Efğanıstani qanunê Şerietiyo. Efğanıstan pêro piya hirıs û çehar (34) wılayetan (Peştuki: ولسوالۍ
volasvaleyi) ra yeno pêra:

 1 Badğis
 2 Bamyan
 3 Bedexşan
 4 Beğlan
 5 Belx
 6 Cewzcan ya zi Cuzcan
 7 Daykındi
 8 Ferah
 9 Feryab
 10 Ğezni ya zi Qezni
 11 Ğur ya zi Qewr 12 Hılmend
 13 Hırat
 14 Kabıl
 15 Kendehar ya zi Qendehar
 16 Kapisa
 17 Kınduz
 18 Kıner
 19 Leğman
 20 Lewger ya zi Luger
 21 Nengerhar
 22 Nêmroz 23 Nurıstan
 24 Pektika
 25 Pektiya
 26 Pencşêr
 27 Perwan
 28 Semengan
 29 Serê Puli
 30 Texar
 31 Urozgan
 32 Werdek
 33 Xust ya zi Xewst
 34 Zabul

 Demografiye 
 Nıfus 
Nıfusê Efğanıstani 30,419,928o

 Şari 
+Efğanıstan de grubê şaranŞarFotrafWorld Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (ver-2004) Peştu 150px42%se re 38–50  Tacik 150px27%25–26.3% (ninan ra 1% Qızılbaşê) Hazari 150px9%se ra 10–19  Uzbek150px9%se ra 6–8 Aimak4%500,000 to 800,000 Tırkomen3%se ra 2.5  Beluc2%100,000 Ê bini (Pashai, Nurıstani, Erebi, Brahui, Pamiri, Gujjar, uêb.)4%se ra 6.9 

 Zıwani 
Dari û Peştuki zıwanê Efğanıstaniyê resmiyê, dı zıwani resmiyê, hema Farski deha hirayo.
+Zıwanê Efğanıstani Zıwan Dari)50%25-50% Peştuki35%35-55% Uzbeki8.5%9% Tırkmenki2.5%500,000 qıseykerdoği 30 others (Balochi, Nuristani, Pashayi, Brahui, Hindko, Pamiri, Kyrgyz, Gujari, etc.)4%4%

 Baweriye 
 İslam: 99.7%
 İslamo Sunni: 80-89%
 İslamo Şıi: 10-19%
 Bini: 1%

 Ekonomiye 
Ekonomiya Efğanıstani zaf xırabeya. Seserra 20ıne de ekonomiye biye quwetıne, ema ewro be leci ra piya zaf biye xırabe.

 Kultur û literatur 
Mıtbaxê Efğanan zaf zengıno. 

 Nanweri:
 Palao (traditional rice dish)
 Mosh Palao
 Shorba (Afghan soup)
 Do Pyaza
 Mantu (meat dumplings)
 Kofta (meatballs)
 Kichiri
 Qorma Sabzi
 Baunjan (cooked eggplant w/potatoes and tomatoes)
 Bendee/Baumya (cooked okra w/potatoes and tomatoes)
 Heeknusb (hummus)
 Ashak
 Aush (hand made noodles)
 Baghlava (baklava)
 Bolani (Afghan flat bread or crêpes)
 Chapli Kabab
 Shor-Nakhod (chick peas w/special toppings)
 Naan (Afghan bread)

 Şirini:
 Gosh Feel (pastry)
 Halwa
 Shir Berinj (rice pudding)
 Ferni
 Kadu Bouranee (sweet pumpkins)
 Jelabi
 Maleeda or Khajoor
 Spice Rub

 Galeriye 

 Referansi 



Kategoriye:Efğanıstan
Kategoriye:Asya
Kategoriye:Dewletê Asya