Farski

Farski (be  Farsi ya zi  Zebân-i Fârsi) yew zıwanê Hind-Ewropao u aidê keyeyê zıwananê İrankiyano, ê İrankiyê verocê rocawaniyo. Texminen 110 milyon merdım Farski qısey keno. Dewletanê zey İran, Efğanıstan u Tacikıstani de Farski zıwano resmiyo. Farski İran, Efğanıstan, Tacikıstan, Uzbekıstan u Korfezê Farsi sero qısey beno. Zıwanê şarê Persanê antik ra veciyao miyan.

Farski u fekê cı dewletanê İran, Efğanıstan u Tacikıstani de statuyê zıwanê resmi derê. Goreyê CIA World Factbooki Farski ma u piyê nezdiyê sey (100) milyon merdımiyo İran, Efğanıstan, Tacikıstan u Uzbekıstan de. Hindıstan u Pakıstan de zi qısey beno, amarê qalkerdoğanê cı zafo. Serra 1006ıne de waziyayo ke Farski UNESCO ra "Zıwanê Ma u Piyiyo İnternasyonal" bıweçiniyo.

Farski be çend sey serran ra Asya Miyanêne, verocê Asya u Rocvetışê Miyani zıwanê kulturi u zıwano presticın biyo. Hıni zi Farski zıwanê embıryani gırewtê bınê tesirê xo, Asya Miyanêne, Kofkas u Anadoliye de, bılxasa zıwanê Tırki. Tesirê Farski zıwananê Mezopotamya u Erebki sero zi esto.http://www.britannica.com/EBchecked/topic/452843/Persian-literature/277134/The-proliferation-of-court-patronage?anchor=ref997402

Kışta bine ra Farski alemê İslami de zıwano dıyın şınasiyao, klasikanê İslami bilxasa tesawuf Farski de nuşiyayo. Hetê şıir u melodi ra gırano. Şeno bıçarniyo a edebiyati.

Kolonizasyonê İngılızan ra ver Hindıstan u dormey (çorşmey) cı de zey zıwanê dıyıni yew eraziyo hira de gırweniyao. Verocê Asya de zıwanê kultur u edebiyati biyo. Demê İmperatoriya Moğolan de zi zıwano resmi vêniyayo. Coka ewro zi zıwananê ena mıntıqa Hindıstani, Keşmirki, Pencabki, Sındki, Guceratki, Bengalki u Telugki de tesirê Farski aseno u edebiyatê İrani siniyeno. Bılxasa Urduki Farski, Erebki, Tırki u zıwananê verocê Asya ra vıraziyao. İmperatoriya Moğolan de mıntıqanê Mısılmanan de zaf gırweynao.

 Rıçıkê zıwani 
Farski, İsay ra aver miyanê serranê 550-330 de, şarê Parsa ke İran vısto xo dest, zıwananê inan ra yeno. Farski pê namanê Farisî, Fārsī, Pārsī şınasiyeno. Key ke Farski biyo zıwanê İmperatoriya Persan'o resmi, eraziyê do gırd sero qısey biyo miyanê sinoranê imperatori de. Heta İngılızan Farski kerdo yasağ Hindıstan de, seserra heştêsıne (18.) de, zıwanê mehkemey biyo. Delhi de Kela Sûre sero wıni nuşiyayo:

Cokao ke Farski pê alfabey Erebki nuşiyeno u herfa "p" tey çıniya, Parski ra vırriyo u biyo Farsi. Farski demanê verênan ra heta ewro zaf vıriyayışo gırd diyo emma ewro hıni kategorize beno:

 Farskiyo Kıhan
 Farskiyo Miyanên
 Farskiyo Klasik
 Farskiyo Newe

 Fekê Farski 
 Farski: İran de (pê Alfabey Farski nusiyeno)
 Dariki: Efğanıstan de (pê Alfabey Farski nusiyeno)
 Taciki: Tacikıstan de (pê Alfabey Kırilki nusiyeno)

 Alfabey Farski 
Alfabey Farski de 32 (hirıs u dı) herfi estê:

RêzeBe herfanê ErebkiNamey herfanBe herfanê Latinki [wendışê cı]1.ﺍalefa [e], â [a], e [ê], î, o, û2.ﺏbeb3.ﭖpep4.ﺕtet5.ﺙses6.ﺝjîmj [c]7.ﭺchech [ç]8.ﺡhâh9.ﺥkhekh [x]10.ﺩdâld11.ﺫzâlz12.ﺭrer13.ﺯzez14.ﮊzhezh [j]15.ﺱsîns16.ﺵshînsh [ş]17.ﺹsâds18.ﺽzâdz19.ﻁtât20.ﻅzâz21.ﻉeyn', a [e], â [a], e [ê], o22.ﻍgheyngh [ğ]23.ﻑfef24.ﻕqâfq25.ﻙkâfk26.ﮒgâfg27.ﻝlâml28.ﻡmîmm29.ﻥnûnn30.ﻭvâvv, o, ou [ow], û31.ﻩheh32.ﻯyey, î, û

 Amarê Farski 

ReqemFarskiZazaki0sefrsıfır /nên1yekyew /jü2dodı3sehhirê4chehârç(ıh)ar5penchpanc 6sheshşeş /ses7hafthewt /howt8hashtheşt9nohnew10dahdes11yâzdahyewndes /des u jü12davâzdahdıwês /des u dı13sîzdahhirês /des u hirê14chehârdahçarês /des u çar15pânzdahphancês /des phanc16shânzdahşiyês /des u şeş17hafdahhewtês /des u hewt18hîjdahheştês /des u heşt19nûzdahnewês /des u new20bîstvist 21bîst o yekvist u yew22bîst o dovist u dı30sîhirıs40chehelçewres50panjâhphancas60shastşeşti70haftâdhewtae80hashtâdheştae90navadnewae100sadse200devîstdısey300sîsadhirêsey400chehârsadçarsey500pânsadphan(c)sey600sheshsadşeşsey700haftsadhewtsey800hashtsadheştsey900nohsadnewsey1000hezârhezar10000dah hezârdes hezari100000sad hezârse hezar1000000milionmilyon1000000000miliârdmilyar

 Rengê Farski 

FarskiZazakiâbikhewe, hewzbanafshbınewşkhâkestari /tusîgewrnârenjinaranceqahveyiqehwerengsepid/sefidsıpêsabzzergu, kesk, hewzsiyâh /meshkisiyasorkh /qermezsürsormeyi /lâjverdlaciwerdsûratipembezardzerd

 Fêlê Farski 

Farski [rıstımê wextê nıkay]Zazakiyo Standardâmadan [ây] amayenebârîdan [bâr] varayenebûdan [bâş] biyenedânestan [dân] zanayenedîdan [bîn] diyene, vênıtenefahmîdan [fahm] fam kerdenegereftan [gîr] gırewtenegoftan [gûy] vatenekardan [kon] kerdenekhandîdan [khand] huiyayenekharîdan [khar] herinayenekhândan [khân] wendenekhâstan [khâh] waştenemândan [mân] mendeneneveshtan [nevîs] nuşteneporsîdan [pors] persayene, pers kerdeneraftan [rav], shodan [shav] şiyenesûkhtan [sûz] veş(n)ayeneshenîdan [shenav] eşnawıtene, eşnayeneshostan [shuy] şütenetarsîden [tars] tersayene

 Tayê çekuyê Farski be zıwananê binan 

ZazakiTırkiKurdkiİngılızkiFarskibalışnayastıkBalgehpillowbâleş şikiyayeneyapabilmekşiyan, karîncantevanêstanuca-itaora-buravêder-wêder/êrehereanca-incaşıma kerdênesiz yapıyordunuzwe dikiryou were doingşoma mikerdido nêşeno/a nêşenao yapamıyorew neşê/nikarehe can't u nêmitevanedherinayenesatın almakkirînbuyxeridenestovarheyeavailablehestmasaeneşişmekverimînto swellamasaden  bermaeneağlamakgirîncry gêrye kerden şımıteneiçmekvexwarindrinkaşamidenmı rêbanaji min reto mebe manto rêsanaji te reto yoube toşıma rêsizeji we reyoube şomama rêbizeji me reusbe mâbiya!getir!bîne!you bring!biyar!Ewro tu çıturia/senênê?Bugün nasılsın?Îro tu çerî/çawanî?How are you today?Emruz to çetori? waşteneistemek xwastin/wîştinto wantxâstenamardenesaymakhejmartincountşêmordenNamê şıma çıyo?Adınız nedir?Navê we çiye?What is your name?Nâme şomâ çist?rêsnayeneyetiştirmekgıyandınbring upresiden gırewtenealmakstandin/gırtınto take gêrêften  kerdeneyapmak, etmekkırın/kırdınto dokerdenmerdım/mêrdekadam, insan mirov/merivpeopleadem, (merdom)estorathesphorseesp  engûreüzümtirîgrapeengurardenegetirmekanîn/awırdVnbringavordenHeq/Homa/EllaTanrıXwedê/YezdanGod/DeityXoda bêçıke/engışteparmaktili/bêçîfinger angoştmasebalıkmasîfish mahitarikaranlıktarî/tîrîcdarktarik vızêridün duh/dwêneyesterdaydiruz waştisözlü/nişanlıdersgirtîfiance nâm-zad xozdomuzberaz/werezpig xok

 Nımuney Farski 

FarskiZazaki Namê (êsmê) şoma çist? (qiseykerdena rociye: çiye)  Namey şıma çıko/çıto/çıçiyo?Namê to çist? (qiseykerdena rociye: çiye)  Namey to çıko/çıto/çıçiyo?Ehlê koca hastî? (qseykerdena rociye: kocayî)  Tı koti raê? Tı kamca raê?Çetori?  Tı Senênê/senênay/çıtewray (çıturia)? Farsi midânid (beledid)?  Şıma Farski zanenê? Ârê midânem (beledem)  Heya, zanenan Ne, nemidânem (beled nistem)  Nê, nêzanenan.Sâ'et çende/(-est)? (qiseykerdena rociye: çende)  Saete çenda? To çend sâl dari?  Tı çend serriyê/serriyay (Çend serri deray)?Se rûz e(-st) kê henûz çîzî nexordem  Hirê rocio ke mı hewna çiyê newerdo.Destê to derd nakonad!  Destê to derd mevêno/nêvino!men mirevem  ez şonan (ez şınan)

 Beyannameyê cihanio heqanê merdımi -Bend 1 

 Zıwanê Farski 

Hameye merdom azad be donya miyayend va ez cehetê heysiyet va  hoquq ba hem beraberend. Heme darayê hûş va vêjdan hestend va bayed ba yekdiger ba ruhê beraderî reftar konend.

 Zıwanê Zazaki 
Heme merdım xosere yeno dınya u cihetê heysiyet u huquqi ra têdüş rayê. Heme wehêrê heş u wıcdaniê u lazımo ke yewbinan de be ruhê bırayiye bılewiyên.

 Referansi 

Kategoriye:Zıwani
Kategoriye:Zıwanê İranki
Kategoriye:Zıwanê İrani
Kategoriye:Zıwanê Efğanıstani
Kategoriye:Zıwanê Tacikıstani
Kategoriye:Zıwanê Hind-Ewropa