Yewiya Ewropa

Yewiya Ewropa, yew cemiyetê dewletanê Ewropao. Yewiya Ewropa, 27 dewletan ra yena pêra. Dormey Yewiya Ewropa de dewletê Rusya, Tırkiya, Ukrayna, Belarus u Okyanusê Atlasi u Deryao Sıpê estê. Sistemê idarekerdışê Yewiya Ewropa demokrasiya. 

 Tarix 
Fıkrê Yewiya Ewropa devdevê serranê 50an de zil da. Herbê Dınyayê Dıyine ra tepiya Ewropa de her ca xırabe bi. Nê dıwelê ke her cihet ra (yanê hetê iqtısadi [ekonomiye] û zagoni [kultur] ûçb. ra) serê erdi de çhok biyê û waşto ke anciya/fına bêrê ra xo ser. No semed ra (serba/qandê ney) yew plan vıraşto. Namey nê plani Planê Şumani (Schuman-Plan)o. 

Mabeynê 9 Gulane 1950 û 18 Nisane 1951 de be dewletanê Belçıka, Almanya, Fransa, İtalya, Luxemburg û Holanda verênde Cemiyetê Komır û Polati nao ro. 

Serra 1973yıne de Danimarka, İrlanda û Qraliya Yewbiyayiye; serra 1981ıne de Yunanıstan; serra 1986ıne de Portekiz û İspanya; serra 1995ıne de Awıstırya, İswec û Finlanda biyê ezay. Serra 2004ıne de zaf dewletê binê Ewropa biy ezayê Yewiya Ewropa: Estonya, Qıbrıs, Litwanya, Letonya, Macarıstan, Malta, Polonya û Slovenya. Dıma zi serra 2007ıne de Bulğarıstan û Romanya biy ezay. İslanda, Makedonya, Montenegro, Sırbıstan û Tırkiya hewna ezayiye rê namzedê. 1 Temuze 2013 de Xırvatıstan biyo ezayê Yewina Ewropa.

 Demografiye 

456,9 milyon merdumi ezayê nê cemiyetiê (nıfusê dınya ra %7). Gırdiya nê dıwelanê (dewletanê) têmiyan-ameyiyan 3.975.372 km²yo.

 Dewletê Yewiya Ewropa 
 Almanya
 Belçıka
 Bulğarıstan
 Çekıstan
 Danimarka
 Estonya
 Finlanda
 Fransa
 Holanda İrlanda
 İspanya
 İswec
 İtalya
 Litwanya
 Letonya
 Luksemburg
 Macarıstan
 Awıstırya Malta
 Polonya
 Portekiz
 Romanya
 Qıbrıs
 Slovakya
 Slovenya
 Xırvatıstan
 Yunanıstan

 Ewropa senin amê merheley ewroyi? 
Tarix Fealiyet19 Gülan 1950Wezirê ê teberi Fransa Robert Schuman qıseyê xü dı wuni vano (na qıseyê xü zi Jean Monnet ra gino); "Gerek siyê siyayê (komır) Fıransa u asın, polayê Almanya ju institüsyon dı biyarê pêser u no zenginey qandê welatê Awrupa akerde bo.18 Nısan 1951Na waştena cori EKSG (ju biyayenda siyê siya u asıni) ya beno raşt u bı hetê 6 welatiya Paris dı yeno qebul kerdış.27 Gülan 1952Waştena ju biyayenda pawutışê Ewrope, Paris yeno qebul kerdış.30 Tabax 1954Fransa waştena ju biyayenda pawutışê Awrupa red keno u qerarê xü peydı gino. 20-23 payızê verên (october)20-23 Payızê verên 1954Dıma konferansê Londra, waştenda paketê Bırüksel hera biyayenda rocawanê (batı) Awrupa, Paris dı imza bi (VEU).1-2 Héziran 1955Wezirê teberi ê ézayê şeş welatê Awrupa Messina dı yenê pêser u qererê newe ginê. Bı no qererê newe Awrupa bı hetê ekonomik zi sınoranê xü hera kerê.25 Awdar 1957Pê ameyaenda EEG (Piyabestenda Ekonomiyê Awrupa) u EURATOM (Piyabestenda Enerjiyê Atom ê Awrupa) Roma dı ame qebul kerdış.1 Çıle 1958Êy qanuni u piyabestenê Roma kewno dewre. Komisyonê EEG u EURATOM Brükseli dı ca benê.4 Çıle 1960Pê ameyenda Stockholm qerarê EFTA (Jubiyayenda Serbeteya Ticaretê Awrupa) bı insiyatifê İngiltere yeno qebul kerdiş.30 Temuz 1962Qerarê piyabestenda ziréti yeno qebul kerdış.14 Çıle 1963Reisê cumhurê Fıransa General de Gaulle xezeteciyan rê vano; -Ma nê wazenê UK (İngiltere) bı kewo miyanê Ju biyayenda Awrupa u ma heqê xü yê -Veto anê kar.29 Temuz 1963JBA (EU) 18 welatê Afriqa ya pêyenêu Yaoundé bın protokolı imzayê xü erzenê.Nısan 1965Pê ameyenda pê miyandı hélıyayenı (fusion) qandê piya-bestenda ju Meclis u ju Parlamento yeno qebul kerdış. Na qanun 1 temuz 1967 dı kewno dewre.29 Çıle 1966Warêy ameyenda Lüksemburg, Fıransa meclis dı newede ra cayê xü gino. Bı şertêna, gerek Fıransa her wext germey bımısno Ju Biyayenda Awrupa.1 Temuz 19681,5 ser verê werzeynayenda qererê sınoran, sınori ézayê welatê Ju Biyayenda Awrupa werzêna. Heqê zsınoran beno şirikey.1-2 Kanun 1969Haag dı ézayê JBA yenê pêser. Na cüwayışi dı Serdemê Cumhuri u Serdemê Hükmeti ca ginê u qereê kı heta na ser ameyo gıroten qebul kenê u nêy qanuni kewnê dewre.22 Nısan 1970Lüksemburg dı qererê xü finanse kerdenı dayêno u Parlamen-toya Awrupa bı qanunana otoriteyê ci vêşi kenê.30 Héziran 1970Lüksemburg dı welatanê JBA yenê pêser u qerar danê kamcin welat bıbo ézayê JBA. Êy kı waştê bıbê ézayê JBA nêyê; Danimarka, İrland, Norweç u İngıltere.22 Çıle 1972Brükseli dı qererê qebul kerdenda Danimarka, İrland, Norweç u İngiltere yeno dayış.24 Nısan 1972"Marêdöviz" qebul beno. Nêy 6 dewletê Èzay mabênê xü dı pêyenê. Kı pereyê kesi ê kesi ra vêşi nêbo. En vêşi % dı 2,25 şeno bıvıriyo.1 Çıle 1973Danimarka, Írlandiya u Qıraliyetê Britanya kewnê EGG (Şarê Norweç qandê Èzayey vano Nê.9-10 Kanun 1974Pêser ameyenda Paris. New dewleti u reisêcumhurê nêy dewletan qerar danê kı serê dı hirê fınê birê pêser u Parlementoyê Awrupa qandê her merdım akerde bo.28 Sebat 1975Konvensiyonê Lomé sıfte mabênê JBA=EU u 46 welatê Afrika, Rocawanêindi dı pê yenê şartan imza kenê.22 Temuz 1975Awrupa Parlemnetosi ra qererê do newe vıcêno, bı no qerera hetê ekonomiya imkananê JBA dıha hera beno 1 héziran 1977 dı tam kewno dewre.6-7 Temuz 1978Pêser ameyenda Bremen. Fransa u Almanya bı teklifê do newe yenê. "Marêdövizi" ma hewadê u newedera sistemê JBA dı bı nameyê Sistemê Moneter Awrupa vırazê.13 Awdar 1979Sistemê Moneter Awrupa kewno dewre.28 Gülan 1979Yunanistan bın ézabiyayenı nameyê xü nuşneno u şartê JBA qebul keno.7 u 10 Héziran 1979Tarixê JBA sıfte 410 ézayê Parlamentoyê Awrupa bı reya veçêyênê (yenê weçêynayış).31 Payızê verên 1979Konvensiyonê Lomé ê dıdını (Lomé II) newedera mabênê 48 welatê Afrika u Rocawanêindi (Westindia) imza beno.1 Çıle 1981Yunanistan beno ézayê ju biyayende Avrupa (JBA)28 Sebat 1984Programê Esprist rey gino u bı no programa JBA hetê teknik, infermasyon piya bı gürweyê u gamê berzê.14 u 17 Héziran 1984Reyê sıfte qandê Parlementoyê Avrupa.8 Kanun 1984Konwesiyonê Lomé fına hirêyın Togo dı yenê pêser, bı 66 welatê Afrikaya u mabênê 10 welatê Awrupa şartê piya gürwe kerdenı imza bena.Çıle 1985Jacques Delores weçêynenê komisyonê JBA.2 u 4 Kanun 1985Meclisê JBA Lüksemburg dı yenê pêser u bı na pêser ameyena wazenê qererê kı Rom dı ameyo dayen ravêr berê u nezdi biyayenda Awrupa rew aver şıro.1 Çıle 1986İspanya u Portekiz benê ézayê JBA.17 u 28 Sebat 1986JBA newedera suka Lüksemburg Haag dı imza bena.14 Nısan 1987Türkiye wazeno bıbo ézayê JBA.1 Temuz 1987Qanunê (JBA) Awrupa bı şeklê do quwetyeno gürweynayenı.27 Payızê verên 1987Haag dı qanunê qandê pawutenda Rocawanê Awrupa (Westeuro) hetê éskeri lez kenê.Sebat 1988Reformê finanse kerdenda politikayê Awrupa. Planê ekonomiyê çend seran fınê dı qebul beno na qerer qandê 1982-1992 yo.Çıle 1989Qandê çıhar serı serdemeya komisyonê JBA, Jacues Delors hetê ézayan yeno veçêynayenı.15-18 Héziran 1989Weçêynayenda hirêyênda Parlementoyê Avrupa vırazêna.17 Temuz 1989Avusturya wazeno bıbo ézayê JBA.9 Payızê peyên 1989Dızê Berlini xılnenê (hewadanê).15 Kanun 1989Konvensiyonê Lomé-IV bı welatanê Afrika, Rocawanê İndi (Vestindia) u Ocenian (Awusturalya, New Zeland, Melanesiya, Mikronesiya, Polenesiya u Hawayi) imza beno.29 Gülan 1990Pêameyenda, raver berdenda u newedera vıraştenda Bankayê Awrupa qebul beno.19 Héziran 1990Qererê Şengen (Schengen) qebul beno.4-16 Temuz 1990Malta u Qıbrıs (Cyprus) wazenê bıbê ézayê JBA.3 Payızê verên 1990Almanya bena ju (Almanya Rocakewte "şerq" u Almanya Rocawan "xerb").14 Kanun 1990Konferansê qandê ravêr berdenda ekonomi u şartê piya gürweyenda ser Meclisê ézayê JBA Rum (İtalya) dı yenê pêser.1 Temuz 1991Swêd (İsveç) wazeno bıbo ézayê JBA.21 Payızê verên 1991EES (Meclisê Piya gürweyanda Ekonomiyê Awrupa) fıkrê élaqayê weş vıraştenda embıryanê JBA dı ju fıkır benê.9-10 Kanun 1991Mastriş (Maastrich) dı Meclisê Awrupa yeno pêser.7 Sebat 1992Mastriş dı JBA (Ju Biyayenda Awrupa) newedera qebul bena.18 Awdar 1992Finlandiya wazeno bıbo ézayê JBA (EU).25 Awdar 1992Norweç wazeno bıbo ézayê JBA.2 Gülan 1992Portekiz dı suka Porto dı JBA yenê pêser u EEC (European Economic Commission) imza beno.2 Héziran 1992Şarê Danimarka qandê pêser ameyenda Maastricht şıno referandum u şarê Danimarka vano nê.20 Héziran 1992Şarê Írlanda qandê pêser ameyenda Maastricht şıno referandum u şar referandum dı pêser ameyenda Maastricht vano ya.20 Elun 1992Şarê Fransa qandê pêser ameyenda Maastricht şıno referandum u şar referandum dı pêser ameyenda Maastricht vano ya.11-12 Kanun 1992Meclisê Awrupa (European Council) suka ‹skoçya Edinburgh dı yenê pêser.1 Çıle 1993Bazarê miyanê Awrupa qandê héme ézayê welatanê Awrupa abêno.18 Gülan 1993Fına dıdını Danimarka şıno referandum qandê pêser ameyenda Maastricht. No fın şarê Danimarka qandê pêser ameyenda Maastricht vano ya.1 Payızê peyên 1993Qanunê Maastricht kewno dewre.1 Nısan 1994Macaristan wazeno bıbo ézayê JBA (EU).8 Nısan 1994Polonya wazeno bıbo ézayê JBA (EU).15 Nısan 1994Suka Fas Marakêş dı mabênê JBA u Uruguway dı pêameyenda GATT qebul beno.9 u 12 Héziran 1994Fına çıharın reydayenda Parlemento Awrupa.

Şarê Awustırya bı rayê reyana qandê éza biyayenda Awrupa vano: "-E"24 u 25 Héziran 1994Korfu dı pêser ameyenda Meclisê Awrupa.

Awustırya, Finlaniya, Norweç u Swêd (İsveç) wazenê xü gırêdê qanunanê Awrupa. u imzayê xü erzenê u şartê JBA qebul kenê.14 Payızê verên 1994Şarê Finlandya bı rayê reyana éza biyayenda JBA qebul kenê.13 Payızê peyên 1994Şarê Swêd bı rayê reyana éza biyayenda JBA qebul kenê.27 u 28 Payızê peyên 1994Şarê Norwec bı rayê reyana éza biyayenda JBA qebul nêkenê.9 Kanun 1994Essen dı pêser ameyenda JBA.1 Çıle 1995Awustırya, Swêd u Finlandya kewnê JBA miyan.23 Çıle 1995Jauques Sander beno serdemê Komisyonê Awrupa mabênê serandê 1995-2000.26 Awdar 1995Konvensiyonê Schengen beno resmi.22 Héziran 1995JBA bı Estonya, Lettonya u Litonya qandê şartê ézabiyayenı pêyenê.27 Héziran 1995Slowakya qandê ézabiyayenı sere dano pıro.27 Payızê verên 1995Letonya wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.24 Payızê peyên 1995Estonya wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.27-28 Payızê peyên 1995Konfrenasê welatanê dengızê sıpe (akdeniz).8 Kanun 1995Litwanya wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.14 Kanun 1995Bulgaristan wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.15-16 Kanun 1995Parlementyoyê Awrupa Madrid dı yenê pêser.16 Çıle 1996Sılowanya wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.17 Çıle 1996Cımhuriyetê Çek wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.29 Awdar 1996Turind dı pêser ameyenda hükmetê Awrupa.21-22 Héziran 1996Komiteyê hémeyê Awrupa Florens dı yenê pêser.13-14 Kanun 1996Komiteyê hémeyê Awrupa Dablin (Dublin) dı yenê pêser.17 Sebat 1997Jacques Santer Parlementoyê Awrupa dı heqê BSE (bovin spongiform encefalopati) qısey keno.16-17 Héziran 1997Parlementoyê Awrupa Amsterdam dı yenê pêser.16 Temuz 1997Fıkrê "Agenda 2000" anê Awrupa parlementosi qandê kı münaqaşe bıbo.2 Payızê verên 1997Qerê peynêyin kı Awrupa Parlementosi pê ameyê qebul beno.20-21 Payızê peyên 1997Lüksemburg dı qandê verê bêkarey gıroten senin bo êy ser qısey benê.12-13 Kanun 1997Komite merkezi Awrupa, Lüksemburg dı yenê pêser.1 Çıle 1998Íngiltere beno serdemê Ju biyanda Awrupa.30 Awdar 199810 welati newe, êy kı wazenê bıbê ézayê JBA qebul beno. Nêy welatan ra 6 cı kı ameyê vêndayenı nêy welatiyê: Qıbrıs, Estonya, Polonya, Sılowanya, Cımhuriyetê Çek u Macaristan.31 Awdar 1998Şengen (Schengen): Ítaliya hıdudê xü dı qontrolê kes u pasaport hewanano.1-3 Gülan 199815 baqanê maliye êy kı ézayê JBA'yê yenê pêser u Parlementoyê Awrupa déweti rê wahêrey keno. Na déweti dı qerer ginê kı kamcin welati şenê qandê éza biyayenı dom kerê.15-16 Héziran 1998Komiteyê Merkeziyê Awrupa Kardif (Cardiff) dı yenê pêser.1 Temuz 1998Awusturya beno serdemê Ju biyanda Awrupa.1 Çıle 1999Almanya beno serdemê Ju biyanda Awrupa. 11 welati JBA qandê ju kerdenda pereyê xü yenê pêser.25 Awdar 1999Ju biyayenda Awrupa Berlin dı yenê pêser. Agenda 2000 u planê ekonomiyê newe dı ju fıkır benê.1 Gülan 1999Qererê kı Amsterdam dı ameyo gıroten qebul beno.3-4 Héziran 1999Komiteyê merkeziyê Awrupa Köln dı yeno pêser.8-13 Héziran 1999Rêydayenda pancên qandê weçeynayenda Parlemento-yê Awrupa vırazêna.1 Temuz 1999Finlandaya beno serdemê Ju biyanda Awrupa.15 Elun 1999Parlementoyê Awrupa, Romano Prodi weçêyneno ser-demeyda Awrupa.10-11 Kanun 1999Komiteyê Merkeziyê Awrupa Helsinforş (Helsingfors) dı yenê pêser. 1 Çıle 2000Portekiz beno serdemê Ju biyanda Awrupa.1 Temuz 2000Fransa beno serdemê Ju biyanda Awrupa.1 Çıle 2002Pereyê Ju Biyayenda Awrupa pazaran dı vela beno.1 Temuz 2002Pereyê héme welatanê awrupa pazaran ra werzeno.

 Bıvênên 
 Konsilê Ewropa

 Çımeyi 
 Siteyê Yewiya Ewropayo resmi
 Xeritay Ewropa 

Kategoriye:Yewiya Ewropa