Agbadza

Agbadza  nyɛla Aligbenima yila mini bi waa shɛli din yini tɔbu saha ka pa nyɛ dɛima waa din yoli. Di nyɛla din yina tɔbu kuri waa shɛli bini daa boli Atrikpui ka daa nyɛ Aligbenima ni daa wari shɛli, Volta region yaɣali Ghana tiŋgbani, bi tooi wari li chuɣu shɛli bini boli Hegbotsotso festival la saha, lala chuɣu ŋɔ nyɛla Anlo Ewe  zuliya nima ni wari shɛli. Din pahi bi  di lahi nyɛla Togolese nima mini Beninese nima ban nyɛ aligbenim zuliya la ni wari shɛli. Lala waa maa mali la yaɣa  anu di yi kana di wabu polo, 1.Banyinyi, n nyɛ tuuli ka di nyɛ zaɣa gbaa, di nyɛla jɛma laasabu n ti bi tiŋgbana mini bi yaanima. 2. Vutsortsor n pahiri ayi, ka nyɛ waa ma maŋmaŋ. 3. Adzo n pahiri ata, din waa ma di ka yaa, kpe luŋ kaari maa ku ka bi gberi n pahiri Gankogui mini Axatse maa zuɣu. 4. Hatsatsa n pahiri anahi ka di mi nyɛ saha shɛli bini yilidi kali yila ka Gankogui  mini  Atroke gbera n pahi di zuɣu. 5. Vutsortsor din nyɛ bahigu, waa maa maŋmaŋ ka bi lahi wara ka din tooi diri awa gbaliŋ. Gankogui nyɛla buɣilimbuɣilinga  kabi mali dɔɣu n gmeri li. Atoke nyɛla  nyɛla dawule ka bi mali kurigu n gmeri li. Ani tooi zaŋ dawule ayi ka buɣilibuɣilim, di zaa tuma nyɛla yim.

Waa ŋɔ nyɛla bini tooi gmeri shɛli kuyiya, amiliya mini dɛima ni. Di nyɛla Dɛima shɛli bini dɛimda di yi kana Aligbenim laɣigu puuni, di ni niŋ ka zuliya kam mi ni lala dɛima maa nyɛla Aligbenima dini maa. Sokam nyɛla ŋun ni tooi Wa waa ŋun, amaa ka Aligbenim ŋun waa zaa ka sokam  ni tooi wa domishi di mali la ban wari kama bi mali wa shɛŋa bini zaŋ zali yuun shɛŋa nima adiini yaɣa shɛŋa nima mini paɣaba mini dooba ni wari shɛŋa. Saha shɛli bi bolidili noobihi waa , saha shɛŋa bi niŋdimi kamani noobihi maa waa maa wabu shɛi.

 Virili 
Agbadza nyɛla wa shɛli di yina tɔbu saha na. Aligbenim ŋɔ daa nyɛla ban nyɛ miisim ka tuhi tɔbu ka naa tooi ʒini  Volta Region Ghana puuni mini Southern yaɣali Togo puuni. Bi ni daa yan wumsi bi tɔbutuhiriba n gili tɔbu, Aligbenima ŋɔ daa malila yili shɛŋa mini Wa shɛŋa bi ni niŋ da ka di nyɛmida bi ni. Di puuni ka wa shɛli bini daa boli  Atrikpui la daa yina . Lala wa maa ka bi lahi niŋim n boli Agbadza maa, ka di lahi pa bini niŋdi shɛli tɔbu zuɣu, amaa laɣimgu shɛli din nyɛ suhupiɛli laɣimgu. Agbadza puuni, saha shɛli din daa nyɛ Atrikpui la, aligbe yili yiniba mini poet nim daa yilidi n salindi tɔbu, nyɛvuya mini kum, waɣira, alali, gorim,  nasara dibu, imperialism ni tɔbutuhuriba kpaŋmaŋa. Agbadza nyɛla bini daa niŋ shɛli bini daa ti nyɛ suhudoo Aligbenima sunsuni yuuni1920s la saha bi daa nyɛla ban kpei bi yili kura n nyɛmi bi ni. Zuŋu Agbadza nyɛla aligbe dɛinshɛli din yoli ka bi lahi dɛimdili pam.

 Biŋkumda 
Dawule:  nyɛla din kumsi dola ka di nyɛ bin kpeeni yila puuni, ka di zaya saha zaa ni nti biŋkumda di pahi.

Sogo: n nyɛ guŋgɔŋ n yɛrila luŋ kari. Di ni n wuhiri luŋ shɛŋa din pahi maa dini yɛn gmeri shem. Lala luŋ ŋɔ lahi wuhiri wa wariba maa saha shɛli bi ni yan  piligi  wabu.

Lala luŋ ŋɔ lahi wuhiri wa wariba maa saha shɛli bi ni yan  piligi  wabu.

Kidi: nyɛla luŋ shɛli din pahi luŋ kari maa zuɣu ka din tohisiri  n tiri wa wariba maa

Kagan: nyɛla di gba kumsi dola hali ni waa maa naabu ka di gba tumdi ni dawule maa n yihiri kumsi nyɛŋsili na.

Rattle/Axatse: mi nyɛ chaɣisa shɛli bini zaŋ yari n gili di luɣuli kam ka di gba pahiri yila  maa kumsi .

Nuhikpahibu: nyɛla din pahiri Agbadza waa maa ninsalinima suŋsim yila maa puuni ka kpaŋsi waa ni nyɛmbu.

 Yila 
Yila maa nyɛla buyi zuɣu ban yilinda ni ban sahira, ka di yilindi doli West Africa yila soli.

Yilibu: Ye Se Se Ioooo

Sahibu: Aho Aho Ahoooo

Yilibu: Se Se Se Iooo

Sahibu: Aho Aho Ahoooo

Sokam: Enyo o Egble o ahooo

 Ne meku Agbadzawua nadim hee
 Ne meku Agbadzawua nadim hee
 Ne mekua Kiniwua nadi hee
 Ne makua Kiniwua nadi hee

 References