Banku

Ghanaian cuisine puuni, banku mini akple () nyɛla bindiri' shɛli din yina kawana mini banchi moli puuni.  Bɛ yi duɣili n naai,  bɛ puɣiri li mi n niŋ ŋmana ni bee lobanima ni.  Di nyɛla bindiri' shɛli din valinda.

Bɛ zaŋdila kom n gari banchi mɔli mini kawana mɔli ka ŋa laɣim taba ka bɛ niŋ yɛlim biɛla m bahi di puuni k zaŋ n-tam buɣim zuɣu ka zaŋ saɣ' vuɣili n dam li hali ka di m bi bee m mooi. ʒiɛri, bɛ ni n-zaŋ maana n-niŋ kpa' shɛli, bee nanzua ni zahim ka bɛ mali n-diri li.online reference, by J Dzeagu-Kudjodji and others ;

Akple ka nivuɣ' shɛba ban m-be Ghana southern regions yaɣili ŋɔ—Ewenima,(1) A Grammatical Sketch of the Akra or Ga-language - By Johannes Zimmermann, (2) Online Reference By J DZeagu-Kudjodji and Others. Fantenima nti pahi Ga-Dangmenima ban m bɔri pam—tɔ! amaa di lahi nyɛla niriba ban m-be Ghana yaɣa ni di bɔba puuni ni n-diri shɛli. Banku nyɛla bindiri' balli shɛli Ga-Dangmenima (Ga bee Dangbe) ni dira, ka naan n chɛ Fantenima gba ni mali di bal' shɛli ka din n-kuui ka bɛ booni li ɛtsew la.

Taarihi
Banku nyɛla yu' shɛli din yina Ga-Dangmenima zuliya balli puuni na. Lala yuli ŋɔ, Banku, di nyɛla din n yi Dangbenima yɛltɔɣ' ŋmasuɣu ŋɔ "ba mi ku" puuni na. "Ba" gbunni nyɛla 'vaɣu bee vari'. "Ku" nyɛla yu' shɛli Ga-Dangbenima ni tooi n zooi ka bɛ mali n-tiri bindiri' shɛŋa zaa din mali nahingbana yinsi ka ŋanima duɣibu lahi n ŋmani taba. Taarihi wuhiya ni bɛ daa na n-nyuhirila banku n niŋdi vari ni. Lala yɛltɔɣ' ŋmasuɣu ŋɔ, "ba mi ku" gbunni kuli n nyɛla ku din m-be vari puuni ka saha kana nti saɣim ŋa n lɛbi banku. Di bal' shɛŋa gba m beni ka di mini li yee ŋmani taba amaa ka ŋa gbuna ni yi di ko lala Ga balli maa puuni kamani, inku (ŋa gbunni nyɛ kpa' ʒerim Ga balli puuni), ashanku (ŋa nyɛ boraade chimda bal' shɛli ka di yuli m boli tatale), ni ŋa m pahi pahi ka ŋa yuya bahindiri ni 'ku'.
 Di duɣibu nɛma mini di ni duɣiri shɛm 
Banku duɣibu nɛma n-nyɛ kawan' mɔli, banchi, yɛlim, nti pahi kom. Duɣibu nɛn' yinsi ka bɛ mali n-duɣiri Banku mini akple.

Bɛ pehirila banchi ka n-ŋmahi n-ŋmahi li n zaŋ li n gabi kawana ni n lohi la n neei biɛɣu. Di n neeei biɛɣu, bɛ yɛn n-yaala kawana maa mini banchi maa ka chɛ kom maa n-kpaai bahi.  Din nyaaŋa ka bɛ zaŋ li n chaŋ nti niɛm ka di lɛbi zaɣ' zim zaa. Lala di zim mahili maa ka bɛ yɛn n-ŋɔri zali dabaa ayi zaŋ chaŋ dabaa anu sunsuuni (din n lu saha shɛli ni)  ka di mii. 

Bɛ yɛn n zaŋ kom n-gari lala kawana mini banchi mɔli maa ka zaŋ n tam buɣim zuɣu ni di bi. Saha shɛli din n tam buɣim maa zuɣu, bɛ yɛn m bola saɣ' vuɣili n-damdi li biɛla biɛla hali ka di ti nahi taba n gbaai. Lala saha ŋɔ ka bɛ yɛn n niŋ kom din n saɣinsi n niŋ di puuni ka m bɔ binlɛŋa m pili li ka chɛli ka di kpeei. Di yi n kpeei n naai, ka a lahi n zaŋ saɣ' vuɣili n damdam li hali ka di ti nahi ka m mooi.

Lala ka a kuli yɛn n niŋda hali ka di ti m baligi n saɣi a ni m bɔri li shɛm Di yi nyɛla di na bi m baligi n saɣi a ni m bɔri li shɛm. Di yi ti pa m mooi ka m baligi n saɣisi a ni bɔri li shɛm, ka yi pa n kpulisi bee m puɣi li zaɣ' kpula

Ti paɣirila ti nuhi n-diri Banku mini akple. Maana ʒiɛri Ewenima ni boli shɛli ni fetri detsi la ka ti tooi m mali n-diri. Ti ni tooi lahi n zaŋ ʒiɛri, kpam, bee nanzu' mahili ni nimdi bee zahim n-di li.

 Anfooninima 

 Kundivihira 

Pubu:Fermented foods
Pubu:Ghanaian cuisine
Pubu:Maize dishes
Pubu:Swallows (food)
Pubu:Togolese cuisine
Pubu:WLF 2026