Ndan Yaa Naa

Yaa Naa n-nyɛ Dagbaŋ zaa Na zuɣu. Ŋuni ka bɛ lahi booni Naa Gbewaa. Ŋuni n-su Dagbaŋ zaasa fukumsi. Yaa Naa Abubakari Mahama (Naa Gariba) n-na nyɛ ŋun na diri Yani. Naya (Yendi) ka Yaa Nayili be. Dina n-nyɛ Dagbaŋ tinzuɣu.

 Di piligu 
Yani nam pilila Naa Gbewaa bia Naa Shitobu ʒaamani. Saha shɛli Naa Gbewaa ni milim ka dunia lee zaɣ' zaŋli, Naa Shitobu n-daa lɛbi yɔɣutolana. Ŋuni n-daa nyɛ bia o mini o biɛya sunsuuni amaa ka o daa fa nam gbana ka che o bɛli Naa Tohigu, ka yɛli ni ŋun nyɛla o yaa lana ka so mi ku tooi toogi o. Lala Yaa lana ŋɔ n-chilim nti lɛbi Yaa Naa (Naa ŋun mali o yaa)

 Ban diri Yani 
Yaa nabihi n-diri Yani. A ba yi namin ʒini Yani gbandi zuɣu a nyɛla ŋun ni tooi di Yani. Tɔ, amaa pɔi ka Yaa nabia ti di Yani, shee o di la Kariga, Savelugu bee Miɛŋ. Lala tinsi ŋɔ n-nyɛ tin' shɛŋa din nanima yiri diri Yani.

 Yaan Nayili 

 Yaan nabihi nama 

 Savulugu
 Karaga
 Nanton
 Tampiŋ
 Vɔɣu (Voggu)
 Tibuŋ (Tibung)
 Saɣinarigu (Sagnarigu)
 Banvum
 Saɣinarigu
 Mion
 Zuɣu
 Tuɣu 

 Bɛ ni gbaari Yaa Naa shɛm 
Yaan-Naa gbaabu pɔi yuuni 1950 yuun tuuli, daa nyɛla kali gbaabu committee ka ban daa su di fukumsi n-nyɛ ; Kuɣu-Naa, Gushie-Naa, Gomli ni Tuɣiri-Nam. Kuɣu-Naa n-nyɛ ŋuni buɣiri baɣisi ntiri Ndan Yaan-Naa, lala nam daa nam la  Naa Shitɔbu mini o mabia Shibee ŋun daa nyɛ tuuli Kuɣu-Naa. Yaa-Naa gbaabu committee ŋɔ yɛn bahila kom n-ti Yaa-Naa kpiinkura ka buɣi baɣisi n-nya nam maa ni simsi so, baɣa ni nyɛ so ka bɛ yɛn gbaai Yaa-Naa ka di tahi suhudoo mini toontibo na.    

Yuuni 1948, ka bɛ taɣi kali Yaa-Naa gbaabu committee nti ʒɛmani committee ka ban be di puuni nyɛ Yɔɣu-Kpamba mini nazuɣiri, lala Yaa-Naa gbaabu committee palli ŋɔ n tahi gadama din be Dagbaŋ ŋɔ. Kuɣu-Naa mini kpamba yi ni saɣiti so ni ŋuni yɛn di Yani, bɛ yɛn chirigi la Gushie-naa Naya gulinyaaŋa kali n-nyɛli ka lahi nyɛ chihili nti Gushie-naa ni o kpe Yendi di yi ti niŋ ka Ndan Yaa-Naa kani.     

Kuɣu-Naa yɛn gbuligi la Gushie-Naa tibili kali committee ni gbaai so.      

 Yaa Na'kura 

 Yaan Nayili 
Ndan Yaan Naa mali la yuri ata:

 Bin zaɣu
 Malimali
 Gabiga

 Kundivihira 

Pubu:Dagbaŋ
Pubu:Kaya ni taɣada
Yaa Nanima
Pubu:Lahabaya zaa