Ecosystem services

Ecosystem Services nyɛla tuun' shɛŋa din nyɛ tihi ni mɔri ni binkɔbiri biɛhigu yulibu bee dunia namtɛri biɛhigu zuɣu yulibu. Din kuli yɛn che ka ti namtɛri maa ti bo gubu ni taɣibu zaŋ chaŋ di daalaafee polo.

Ecosystem services shɛhiranima n-nyɛ; bindirigu mini kom, ko'kpɛɣu, tam bɔɣa gbibu, dɔri'yɔya bayana niŋbu.

 Bɛ Tuma 
Bɛ nyɛla ban zaŋ bɛ zaɣa niŋ dunia namtɛri yulibu ni din kuli yɛn che ka lala namtɛri ŋɔ maa biɛhigu kpaŋsi. Bɛ lahi nyɛla ban yɛn bo soya m-bo gubu ni taɣibu zaŋ chaŋ lala dunia namtɛri ŋɔ maa polo dama lala namtɛri ŋɔ maa nyɛla ban tiri ti alaafee ti ʒilɛli puuni.

 Bɛ sɔŋsim zaŋ ti ʒilɛli 
Mɔɣuni binkɔbiri ŋɔ nyɛla ban sɔŋdi kpaŋsiri ti kaya ni taadanima ti ʒilɛli puuni bɛ ti dii yɛri ti gbansabila tingbana ni. Hali gbampiɛla tingbana kamani Americanima gba, di nyɛla din sɔŋdi ba lɛbigiri bɛ tingbani maa tiri ba. Di zuɣu ti bɔrimi ni ti gu ka taɣi lala namtɛri ŋɔ maa din yɛn che ka ti mini ti bihi zaa ti di di daafaaninima ni nyɛ shɛŋa.

Din niŋ tɔm pam ni nira tooi baŋ lala namtɛri ŋɔ maa ni anfaaninima bee sɔŋsim shɛŋa zaa zaŋ ti dunia, amaa anfaani kara beni pam ka di nyɛla ti namtɛri ŋɔ maa puuni ka di yirina zaŋ ti ʒilɛli ni. Ti bɔmma ni nyamma soya nyɛla din zooi ka lahi mali yaa pam. Bindira balibu lahi nyɛla atakobo ti ti ni ninvuɣ' shɛba ban kpaŋdi bɛ maŋ che ka lala namtɛri ŋɔ maa daalaafee chani viɛnyɛla zaa beni n-che bɛ daalaafee chani dede.

 Di balibu ni anfaaninima 
 Ti dunia namtɛri ŋɔ mali balibu pam, di shɛŋa n-nyɛ 

 Muɣisigu shɛŋa din paari ba 
Muɣisigu shɛŋa din tooi paari ti namtɛri ŋɔ zooya pam ti ʒilɛli ni, di shɛŋa n-do gbunni ŋɔ.

• Dɔriti: Tuuli muɣisigu kpeen' shɛli din tooi paari ti dunia namtɛri ŋɔ nyɛla dɔriti, n-nahindi binkɔbiri mini binnema, tihi ni bindira balibu zaa. Lala dɔriti ŋɔ mi yi gbaai di yini kam, di biɛhigu yɛn taɣimi, di ni di tu ni di zooi shɛm la, di ku lahi tooi zooi paai lala. Dɔriti ŋɔ shɛŋa min nahim ti namtɛri ŋɔ hali n-ti kuri li. Di zuɣu di nyɛla muɣisigu zaɣ' titali zaŋ ti ti namtɛri ŋɔ maa zaa.

• Buɣim dili: Buɣim dili gba nyɛla muɣisigu karili ti dunia namtɛri ti ʒilɛli puuni, dama di yi niŋ ka bɛ nyɔ mɔɣu di tooi di namtɛri ŋɔ hali ti ku li. Di yi niŋ ka buɣim ŋɔ yi diri lala namtɛri ŋɔ maa yuuni kam, di yɛn ti paala saha shɛli ka lala binyɛra maa ku lahi be nimaani di saha di filindila lala namtɛri shɛŋa din be lala bobili maa.

• Kom saɣimbu: Kom saɣimbu gba saha shɛŋa tooi nyɛla muɣisigu ti ti namtɛri ŋɔ maa biɛhigu puuni. Kom yi bɔri bee n-saɣim, bukaata shɛŋa bɛ ni mali lala kom maa kura, di ku tooi lahi ku. Bee sɔŋsim shɛŋa kom maa ni yi sɔŋdi ʒilɛli ni ku lahi tooi sɔŋ.

• Pegɔriba: Pegɔriba gba nyɛla ban tooi bɔri muɣisigu tiri namtɛri ŋɔ maa shɛŋa. Pegɔriba ŋɔ shɛba beni n-chaŋ mɔɣuni n-ti kurila binkɔbiri ŋɔ maa mini bɛ bihi zaa. Di mi yi niŋ ka lala niŋda di yɛn ti paala saha shɛli lala binkɔbiri lahi ka ti ʒilɛli ni di saha ti kɔhimi ka lu maa.

 Kundivihira 

Pubu:WikiForHumanRights 2022 in Northern Ghana
Pubu:Lahabaya zaa