Durango

Tref a bwrdeistref yn ne-ddwyrain Bizkaia yw Durango. Mae'n rhan o ardal Durango, Durangaldea. Mae ganddi arwynebedd o 10.79 km², ac yn 2023 roedd ganddi 29,767 o drigolion.

 Enw 
Mae sawl barn gwahanol am darddiad enw'r dref. Awgrymodd yr ieithydd Alfonso Irigoyen mai'r enw Duranco, a ddefnyddiwyd yn y canol oesoedd, yw'r tarddiad.History of Durango at Durango's City Hall website (Basque) Mae eraill yn awgrymu ei fod yn tarddu o Urazango neu Padurango. Mae'r Euskaltzaindia yn awgrymu bod yr enw Durango'''n deillio o'r enw Lladin Turanicus, sef fundus Rhufeinig fel sawl un arall yng Ngwlad y Basg (Kuartango er enghraifft). Yn statud fuero'r dref, cyfeirir ati fel Tavira de Durango; Tabira oedd enw gwreiddiol y dref mae'n debyg, gyda Durango'n enw ar ardal ehangach o'i chwmpas. Tan y 16g, gelwid y dref yn Uribarri de Durango, sef Tref Newydd de Durango.

Enwyd Durango ym Mecsico, Durango yn Colorado, a Durangos eraill yn Iowa a Tecsas ar ei hôl.

 Daearyddiaeth 
Lleolir Durango ym mherfeddwlad Bizkaia, ar wastadedd bach a grëwyd gan afon Ibaizabal. Mae afon Ibaizabal yn mynd trwy'r dref, lle mae ffrydiau Mañarierreka a Larrinagatxu yn ymuno â hi.

O fewn adal y fwrdeistref, mae mynyddoedd Mugarra (960 metr) a Neberondo (453 metr) yn sefyll allan, gan ffurfio cadwyn o fynyddoedd calchfaen. Mugarra yw dechrau cadwyn mynyddoedd Durangalde, sy'n ymestyn ar draws y rhanbarth hwn o Bizkaia ac yn cynnwys mynyddoedd Alluitz, Untxillatz ac Anboto ym Mharc Natur Urkiola.

 Bwrdeistrefi cyfagos 
Mae Durango'n ffinio ag Iurreta i'r gogledd, Izurtza i'r de, Amorebieta-Etxano a Dima i'r gorllewin, ac Abadiño i'r dwyrain.

 Hanes 
canol|bawd|250x250px| Map o Durango a wnaed gan Francisco Coello yn 1857. Yn ogystal â'r ddinas, gellir gweld y pum maestref.
Roedd ardal Durango'n rhan o deyrnas Nafarroa, nes iddi gael ei gynnwys yn derfynol yn nheyrnas Castilla yn 1200. Ddeuddeng mlynedd yn ddiweddarach, rhoddodd Brenin Harri'r 1af denantiaeth ardal Durango i Diego Lopéz de Harro, am ei wasanaeth ym mrwydr Navas de Tolosa.

Ganol y 12g, sefydlodd brenin Nafarroa dref o'r enw Villanueva de Durango'', ar safle tref Tabira.

Un o'r digwyddiadau enwocaf oedd heresi Durango (1442-1445), mudiad anghydffurfiol dan arweiniad Fray Alfonso de Mella. Roedd yn argymell darllen y Beibl yn bersonol, rhyddid i eiddo a rhyddid personol. Cyhoeddodd yr Eglwys Gatholig bod Fray Alfonso yn heretic, ac anfonwyd y Chwil-Lys i erlyn y mudiad. Dedfrydwyd dros gant i farwolaeth, a llosgwyd 13 yn Kurutziaga, yn Santo Domingo de la Calzada ac yn Valladolid. Dywedir i groes Kurutziaga gael ei hadeiladu'n ymddiheuriad am y digwyddiad hwn.

Ar 31 Mawrth, 1937, bomiodd awyrennau Eidalaidd o dan orchymyn Franco y ddinas, gan ladd tua 400 o bobl.

Rhwng 1939 a 1940, roedd Carchar Menywod Durango dan ofal lleianod y Karidade. Bu farw 5 o fenywod a 6 o blant yno.

Ar 1 Tachwedd, 1965, trefnwyd Ffair Lyfrau Durango am y tro cyntaf.

 Demograffeg 
Fel llawer o leoedd eraill yn Bizkaia, cynyddodd poblogaeth Durango yn fawr yn ystod ail hanne, gyda phobl yn dod o Sbaen. Ar ddiwedd y ganrif sefydlogodd y boblogaeth, ond tyfodd eto ar ddechrau'r 20fed ganrif, gyda mewnfudwyr o bob rhan o'r byd y tro hwn.

Ym 1990, gwahanodd Iurreta oddi wrth Durango; ers hynny nid yw ei thrigolion yn ymddangos yn ystadegau Durango.
canol|bawd|600x600px| Trosolwg o Durango.

 Cymdogaethau 
A siarad yn ystadegol, mae gan dref Durango yr adrannau canlynol:

 Aramotz
 Aldezaharra/Casco Viejo
 Ensanche
 Erretentxu
 Landako
 Magdalena
 San Fausto
 San Ignazio
 San Roke
 Tabira

Ac o ran ardaloedd ffermydd:

 Sant Luzia
 Eguzkitza
 Larrinagatxu

 Diwylliant 

 Yr iaith Fasgeg 
bawd| Fideo a wnaed gyda thystiolaeth siaradwyr o Durango, a wnaed ar gyfer prosiect Ahotsak - Lleisiau Gwlad y Basg , i gasglu a lledaenu treftadaeth lafar
Mae tafodiaith gynhenid y dref a'r cyffiniau yn amrywiad ar Fasgeg Orllewinol, tafodiaith Durangalde sef ardal Durango. Erbyn hyn, o edrych ar ddata Eustat, roedd 52.91% o drigolion Durango (yn 2016) yn siaradwyr Basgeg.
start=0|thumbtime=0|bawd|
Fideo Basgeg yn cyflwyno hanes Ffair Lyfrau Durango, o brosiect fideos agored Ikusgela

 Canolfannau diwylliannol 

 Canolfan Ddiwylliannol San Agustin .
 Plas Etxezarreta: Amgueddfa Gelf a Hanes Durango.
 Theatr Plateruena Kafe.
 Andragunea

 Digwyddiadau 

 Ffair Lyfrau Durango .
 Pasiñue Durango .
 Diwrnod llenyddol gyda geiriau a lleisiau
 Aratusteak Durango

 Cyfryngau 

 Cylchlythyr Anboto

 Enwogion 
Ymhlith enwogion Durango, ceir Juan Zumarraga, a sefydlodd brifysgol Mecsico yn yr 16g; Xabier Castillo, chwaraewr gydag Athletic; Pablo Pedro Astarloa, offeiriad ac un o garedigion y Fasgeg; a'r bertsolaris Unai Iturriaga ac Igor Elortza.

 Oriel luniau 

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 

 Gwefan Dinas Durango
 Gwefan rhanbarth Durangaldea
 Gwefan Ffair Durango
 Prosiect Berbalaguna
 Amgueddfa Gelf a Hanes Durango (Palas Etxezarreta)
 Canolfan Ddiwylliannol Agustin
 Pasiñue Durango (Wythnos y Pasg)
 Theatr Caffi Plateurena
 Cylchgrawn digidol Anbot
 Radio Bizkaia (96.7 FM)

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Bizkaia