Ballynamaddoo/Baile na Mada

Mae Baile na Mada ("Tref y cŵn/llwynogod") yn drefdir ym mhlwyf sifil Templeport/Teampall an Phoirt, An Cabhán, Iwerddon . Saif ym mhlwyf Catholig Rhufeinig Teampall an Phoirt a barwniaeth Tullyhaw/Teallach Eathach .

 Daearyddiaeth 
Mae Baile na Mada wedi'i ffinio i'r gogledd-orllewin gan dreflan Gortnavreeghan, i'r gorllewin gan dreflan An Bábhún Buí, i'r de gan drefi Corrasmongan a Killycrin ac i'r dwyrain gan drefi Gowlagh North a Coirnín . Ei phrif nodweddion daearyddol yw mynydd Slieve Rushen - ar lethr gorllewinol y mynydd hwn mae Baile na Mada wedi ei leoli, yn o gystal â nentydd, rhosdiroedd mynydd, planhigfeydd a ffynhonnau. Mae'n rhan o Ardal Treftadaeth Naturiol Cors Slieve Rushen.  Mae isffyrdd a lonydd gwledig yn croesi Baile na Mada. Mae'r drefdir yn gorchuddio 234 erw statud. 

 Hanes 
Yn y canol oesoedd rhannwyd barwniaeth McGovern o Teallach Eathach yn ardaloedd trethiant economaidd o'r enw balibetoes, o'r Gwyddeleg Baile Biataigh (a Seisnigwyd fel 'Ballybetagh'), sy'n golygu 'Tref neu Anheddiad Darpariaethwr'. Y pwrpas gwreiddiol oedd galluogi’r ffermwr, oedd yn rheoli’r beili, i ddarparu lletygarwch i’r rhai oedd ei angen, megis pobl dlawd a theithwyr. Rhannwyd y ballybetagh ymhellach yn drefdiroedd a oedd yn cael eu ffermio gan deuluoedd unigol a oedd yn talu teyrnged neu dreth i bennaeth y ballybetagh, a dalodd deyrnged debyg i'r pennaeth clan yn ei dro. Byddai stiward y ballybetagh wedi bod yn gyfwerth â'r erenagh a oedd â gofal tiroedd eglwysig. Roedd saith ballybetagh ym mhlwyf Teampaill an Phoirt. Lleolwyd Baile na Mada yn ballybetagh "Balleagheboynagh" (hefyd 'Ballyoghnemoynagh'). Yr Wyddeleg wreiddiol a y drefdir yw Baile Na Muighe Eanach, sy'n golygu 'Tref y Gwastadedd Corsiog'). Gelwid y ballybetagh hefyd yn "Aghawenagh", â'r Wyddeleg gwreiddiol yw Achadh an Bhuí Eanaigh, sy'n golygu 'Cae y Gors Felen').

Hyd at Ddeddf Cromwell ar gyfer Gwladfa Iwerddon 1652, roedd Baile na Mada yn rhan o drefdir fodern Corrasmongan ac mae ei hanes yr un peth hyd hynny.

Canfu Chwil-lys a gynhaliwyd yn Béal Tairbirt ar 12 Mehefin 1661 fod George Greames wedi ei atafaelu, ymhlith pethau eraill, Ballyoghnemoynagh a bu farw 9 Hydref 1624. Trwy ei ewyllys dyddiedig 1 Mai 1615 gadawodd ei diroedd i'w fab a'i etifedd William Greames a oedd ar y pryd yn 30 mlwydd oed (ganwyd 1594) ac yn ddibriod.  Ar ôl Deddf Cromwell ar gyfer Gwladfa Iwerddon 1652 roedd y teulu Graham yn dal ym meddiant Baile na Mada.

Yn y Hearth Money Rolls yn 1662 nid oedd neb yn talu Treth yr Aelwyd yn Baile na Mada.

Mae Cyfeiriadur 1814 Ambrose Leet yn sillafu'r enw fel Ballinamaddy . 

Mae Llyfrau Rhaniadau'r Degwm 1827 yn rhestru pedwar ar ddeg o dalwyr y degwm yn y drefdir. Search National Archives and Search National Archives and Search National Archives and Search National Archives and Search National Archives

Mae llyfrau maes Swyddfa Brisio Baile na Mada ar gael ar gyfer Tachwedd 1839. Ireland Census National Archives Ireland Census National Archives

Mae Prisiad Griffith dyddiedig 1857 yn rhestru tri ar hugain o ddeiliaid tir yn y drefdir. 

Dywed traddodiad lleol fod enw'r dref yn tarddu o gi a laddwyd gan fochyn du chwedl Clawdd y Moch Du .

 Cyfrifiad 
Blwyddyn Poblogaeth Gwrywod Benywod Cyfanswm Tai Anghyfannedd 1841.  70 34 36 13 1 1851.  66 31 35 10 0 1861.  61 32 29 12 0 1871.  53 29 24 11 0 1881.  54 29 25 10 0 1891.  48 24 24 9 0
Yng nghyfrifiad Iwerddon 1901, rhestrir naw teulu yn y drefdir  ac yng nghyfrifiad Iwerddon 1911, dim ond saith teulu a restrwyd yno. Census of Ireland 1911

 Hynafiaethau 
Nid yw'n ymddangos bod unrhyw strwythurau o ddiddordeb hanesyddol yn y drefdir.

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Cronfa Ddata Gwladfa IreAtlas
Categori:Daearyddiaeth Swydd Cavan