Castell Brynbuga

Castell yn nhref Brynbuga, Sir Fynwy, Cymru, yw Castell Brynbuga. Fe'i lleolir yn union i'r gogledd o'r dref ar fryn sy'n edrych dros y strydoedd a phrif sgwâr. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I. "Usk Castle and precincts", British Listed Buildings; adalwyd 21 Gorffennaf 2025 Mae'r porthdy bellach yn gartref preifat ac yn adeilad rhestredig Gradd I yn ei rinwedd ei hun.

Mae adfeilion y castell yn eithaf sylweddol ac yn cynnwys rhai elfennau diddorol megis tŵr colomennod. Mae'r castell mewn perchnogaeth breifat, ond mae ei erddi ar agor i ymwelwyr dridiau bob wythnos a chynhelir digwyddiadau yno yn ystod yr haf.

Hanes
Mae'r cofnod cynharaf o gastell ym Mrynbuga yn dyddio o 1138, pan gafodd ei gipio dros dro gan y Cymry oddi wrth deulu de Clare o Netherwent. Mae'n debyg bod y strwythur carreg cyntaf, y gorthwr, wedi'i adeiladu tua 1174 gan Richard "Strongbow" de Clare. Creodd William Marshal waith amddiffyn helaeth, gan ychwanegu'r tyrau a ward fewnol â waliau petryalog o dan y mwnt. Ailfodelwyd y gorthwr gan un o feibion Marshal fel preswylfa yng nghanol y 13g. Erbyn 1289 roedd Gilbert de Clare wedi adeiladu'r tŵr gogleddol i wasanaethu fel trysorlys a siambr ar ben tŵr y garsiwn. Ar ddechrau'r 14g, adeiladodd Elizabeth de Clare neuadd fawr a chapel yn erbyn y wal len ogleddol a bloc siambr y tu allan ac ailfodelwyd y gorthwr i ddarparu tair llawr o lety byw. Ar ddiwedd y 14g neu ddechrau'r 15g pasiwyd yr arglwyddiaeth i'r Mortimeriaid o Wigmore, Ieirll y Gororau, a chafodd amddiffynfeydd y wardiau isaf i'r de eu cryfhau trwy adeiladu porthdy, wal a thŵr murlun crwn. Ym 1431, William ap Thomas oedd stiward yr arglwyddiaeth ac ailfodelwyd y castell gan ei fab William Herbert fel llety i stiwardiaid. Erbyn dechrau'r 16g, roedd y stiward yn byw yn y porthdy ac roedd y castell yn dechrau dadfeilio, a chyflymwyd y broses gan ddymchwel y neuadd fawr a'r ysgubor gan Roger Williams o Frynbuga ym 1556. O ganol y 18g hyd at ddiwedd y 19g, roedd yn rhan o ystâd Beaufort."Full Report for Listed Buildings: Usk Castle and Precincts", Cadw; adalwyd 21 Gorffennaf 2025

Cyfeiriadau

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Categori:Brynbuga
Brynbuga
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru