Afon Ainí

Afon yn Swydd Meath, Iwerddon, yw Afon Ainí (; Saesneg: River Nanny neu Nanny Water). Mae'r afon yn enwog fel lle i bysgota am frithyll, ac mae ei haber yn hafan i adar yn ystod y gaeaf.

 Cwrs a daeareg 
Mae'r tirfyrddau helaeth rhwng dyffrynnoedd Boyne ac Ainí yn ffurfio cefndeuddwr Afon Ainí.Ireland Geological Survey, Explanation Sheets (H.M. Stationery Office, 1871), t.6 Mae'r ffynhonnell yn gorwedd i fyny Afon Navan (An Uaimh), ger Brannantowns; mae rhai awdurdodau’n disgrifio’r ffynhonnell fel 3 km i'r de o dref Navan (An Uaimh), "Meath", Encyclopaedia Londinensis, cyf.14 (1816); adalwyd 23 Rhagfyr 2015 ac mae'n llifo i Kentstown (Baile an Cheantaigh). Mae'n croesi o dan yr N2 ger Balrath (Baile na Rátha) ac yn parhau fwy neu lai yn gyfochrog â'r L1670. Mae ganddi un llednant arwyddocaol, Afon Hurley (An Camán),Explore Ireland. River Nanny Estuary and Shore; adalwyd 23 Rhagfyr 2015 sy'n ymuno â hi yn Boolies Little. Oddi yno mae Afon Ainí yn llifo o'r dwyrain i'r gogledd-ddwyrain, gan ennill dŵr ar y gweundir rhwng Annesbrook (An Lochán Mór) a Duleek (Damhliag). Oddi yno mae'n llifo i'r dwyrain, gan dorri i mewn i ddwy nant rhwng Gaffney a Beaumont, lle mae'n uno eto, gan redeg yn fyr gerllaw'r R150, ac yna'n llifo i'r dwyrain, gan groesi o dan yr M1, gan deithio trwy Dardistown Cross, heibio Rockbellew, ac yn rhedeg yn gyfochrog â'r Ffordd Damhliag ger Julianstown (Baile Iúilián).Peter O'Reilly, Rivers of Ireland: A Flyfisher's Guide (Stackpole Books, 2003), t.226 Wedyn mae'r afon yn lledu'n sylweddol, i'r aber i'r de o Laytown (An Inse).

Mae yna hefyd dwmpathau o raean ger ffynhonnell Afon Ainí, cefnen o raean tua 3.2 km o hyd, yn gymysgedig â cherrig mân calchfaen a tywod haenedig.Ireland Geological Survey, Explanation Sheets, tt.30–43

O Julianstown, mae ochr Ainí wedi'i nodi gan galchfaen grisialaidd llwyd, gwely trwchus, yn agored i'r wyneb, ac yn gogwyddo tua'r gogledd ar 15 gradd. Mae clogwyni calchfaen hefyd yn agored ar hyd yr afon yn Rock Bellew, er bod y rhain yn lwydlas eu lliw. Mae'r afon yn troelli ger pont Dardistown (Baile an Dairdisigh), eto wrth Ffynnon St Columbkille, a 0.4 km i'r gogledd o'r ffynnon, gan amlygu calchfaen gwastad tebyg i'r rhai a amlygwyd yn Rock Bellew.

 Digwyddiadau hanesyddol 
Yn ôl y chwedl, yn 848, cynghreiriodd Cineadh, arglwydd Cianachta-Breagh, â'r Llychlynwyr a gwrthryfelodd yn erbyn Malachy ac ysbeilio eglwysi a thiriogaethau'r Hy-Niall o An tSionainnAfon Shannon i'r môr; flwyddyn yn ddiweddarach, boddodd pobl Malachy ef yn Ainí (a elwid bryd hynny yn Ainge ), a oedd yn llifo trwy ei etifeddiaeth.John O'Hanlon, Catechism of Irish history: from earliest events to the death of O'Connell (J. Mullany, 1864), t.63

Yn ystod y Gwrthryfel Gwyddelig 1641 ar groesfan Afon Ainí, ymladdwyd Brwydr Baile Iúilián pan orchfygwyd llu cymorth Brenhinwyr Seisnig o Ddulyn ar eu ffordd i dorri'r gwarchae cyntaf ar Droichead Átha gan wrthryfelwyr Gwyddelig.

Yn ystod y Rhyfeloedd Williamite, ar ôl Brwydr y Boyne, enciliodd byddin y Jacobitiaid o'r maes ac anelu am y bont yn Damhliag, i groesi afon Ainí.Thomas Bartlett, A Military History of Ireland (Cambridge University Press, 1999), t.201

 Fflora a ffawna 

 Pysgota 
Yn ôl y chwedl, roedd Sant Padrig wedi melltithio nifer o afonydd Meath, gan gynnwys y Ainí, oherwydd eu diffyg pysgod.Mary Francis Cusack, The Life of Saint Patrick, Apostle of Ireland (Catholic Pub. Soc., 1869), t.381 Mae'r afon yn gyforiog o frithyllod gwyllt, fodd bynnag, ac yn llawn brithyllod brown, sy'n cyfrif am fwy na hanner y daliad blynyddol. Yr amser brig ar gyfer brithyllod yw mis Mawrth i fis Mai, ac mae ardal pysgota-â-phlu yn unig ger Baile an Bheileogaigh/Bellewstown. Mae sewin hefyd yn gwneud eu ffordd i fyny o'r aber.

 Aber 
Mae'r aber, sydd â hyd rhwng 2 km a 3 km, yn safle pwysig ar gyfer adar hirgoes sy'n gaeafu ac mae'n ardal sydd yn cael ei warchod o dan Gyfarwyddeb Adar yr Undeb Ewropeaidd. Mae'r ffurfiant ei hun yn gul ac yn gysgodol, gan ddarparu cynefin rhagorol i adar dŵr. Mae corgwtiad aur, piod y môr/saeri, cwtiaid torchog a phibydd y tywod yn cysgodi yno dros y gaeaf. Ymhlith yr adar dŵr preswyl eraill mae gwyddau du , rhostog gynffonfraith, gwylanod cefnddu mwyaf, gwylanod cyffredin, gylfinirod Ewrasiaidd, pibydd y mawn a bilidowcar.Ask about Ireland. Nanny. 23 Rhagfyr 2015. Mae gwaddod lleidiog yn effeithio ar sianel yr aber. Mae'n cynnwys morfa heli a dŵr croyw, a rhai ardaloedd o laswelltir gwlyb. Mae'r morfa heli yn fwyaf amlwg yn ochr ddwyreiniol y sianel. Mae llyriad y môr, seren y môr, peiswellt coch, a helys y môr yn tyfu yno. Yn ddyfnach i'r aber, mae cynefinoedd y gors yn cynnal cynffon y gath a'r gellesgen/banner y gors. Mae'r draethlin, tua 500 medr ar y llanw isel, yn cynnwys cynefinoedd traeth a rhynglanwol.

Oriel

 Cyfeiriadau 

Categori:Afonydd Swydd Meath
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg