Llyffantod (drama Gymraeg)

Drama lwyfan hir gan y dramodydd Huw Lloyd Edwards yw Llyffantod. Seiliwyd y ddrama "ar un o'r comedïau enwocaf a ysgrifennwyd erioed", sef Y Llyffantod gan y Groegwr Aristoffanes. Llwyfannwyd y ddrama Gymraeg gan Gwmni Theatr Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973.

 Cefndir 
Er mwyn deall y ddrama Gymraeg, a'r cyd-destun, dylid bod yn ymwybodol o'r ddrama Roegaidd wreiddiol o'r enw Y Llyffantod gan Aristoffanes, a welodd olau dydd gyntaf oll mewn cystadleueth ddrama yn y flwyddyn 405 CC.

"Roedd dwy gomedi arall yn y gystadleuaeth ond Y Llyffantod  aeth â'r wobr ac mae'n debyg iddi gael cryn gymeradwyaeth gan y gynulleidfa a'i gwelodd hi gyntaf oherwydd fe fu'n rhaid trefnu i'w llwyfannu ar frys yr eildro o fewn ychydig ddyddiau. [...] 

Pan Iwyfannwyd Y Llyffantod  [...], buasai Athen yn amddiffyn ei hun rhag ymosodiadau Sparta ers chwe mlynedd ar hugain, ac o fewn ychydig fisoedd i'r Ilwyfaniad fu’n rhaid [...]  iddi ildio i nerth arfau dinas Sparta lle rhoddwyd bri ar nerth corfforol. [...] 

I Aristoffanes, pan ysgrifennodd Y Llyffantod, yr oedd y dyfodol yn hollol ddu er na wyddai, wrth gwrs, y byddai tranc ei ddinas yn cael ei gyflawni o fewn ychydig fisoedd. Felly, yr hyn a gawn ni yn nrama Aristoffanes yw'r dramodydd, yn ei anobaith ynglŷn â'r dyfodol, yn troi tua'r gorffennol i chwilio am arweinwyr doeth i arbed Athen rhag difodiant Ilwyr. [...] 

Yn y ddrama Roegaidd, mae Aristoffanes yn anfon y duw Dionysos - un o'r mân dduwiau - i Hades, sef y byd arall, i ofyn cyngor dau o brif ddramodwyr trasiedi Athen, sef Aeschulos ac Ewripides. Er ei fod yn fân dduw, roedd gan Dionysos gyfrifoldeb mewn dau faes; y gyntaf, ef oedd duw drama; ac yn ail, ef oedd duw gwin. A hanes anturiaethau Dionysos ar ei ffordd i Hades ac yn Hades ei hun i ymgynghori â'r ddau ddramodwr yw Y Llyffantod Aristoffanes. 

Ond nid yw Dionysos yn croesi'r afon Styx i Hades yng nghwch Charon ar ei ben ei hun; y mae ganddo gwmni gwas go ddigri Xanthias digon tebyg o ran personoliaeth ydy hwn i Sancho Panza, gwas yr arwr Sbaenaidd hwnnw, Don Quixote. Ac with groesi'r afon Styx caiff y ddau eu cyfarch gan gorws o Iyffantod. Ar ôl cyrraedd yr ochr draw caiff Dionysos a Xanthias eu hunain ar ganol gŵyl fawr lle mae pobl ifanc yn cael eu derbyn yn aelodau cymdeithas gyfriniol. Yna, ceir mwy o anturiaethau digri ac yn y man cawn Dionysos yn farnwr mewn cystadleuaeth farddoni rhwng Ewripides ac Aeschylus. Yn y gystadleuaeth, sydd yn ôl y beirniaid llenyddol yn un o'r enghreifftiau gorau a ysgrifennwyd erioed o ddychan llenyddol, gwelwn y ddau ddramodydd yn gwrthwynebu ei gilydd mewn brwydr eiriol - yn ymladd ar gownt arddull lenyddol a syniadau ynglŷn â chynnwys llenyddiaeth."

 Y ddrama Gymraeg 
"Yn y ddrama Gymraeg gan Huw Lloyd Edwards fe gawn lawer iawn mwy nag addasiad o hen chwedl; cawn ganddo gymhwyso hen stori i ateb gofynion cyfoes. Mae'r tebygrwydd rhwng y ddwy ddrama yn hollol amlwg. Athen yw'r ddinas gan Huw Lloyd Edwards fel ydoedd gan Aristoffanes; Dionysos yw'r duw sy'n mynd i Hades ganddo yntau, ond yng nghwmni Nicias nid Xanthias. Maent hwythau yn croesi'r afon Styx yng nghwch Charon ac ar y daith yn clywed y llyffantod yn crawcian eu gwaeau. Ac ar yr ochr cânt hwythau eu hanturiaethau annisgwyl - rhai yn wirioneddol ddoniol fel yr helyntion â Cherberws ac eraill yn fwy arswydus megis wrth fynd heibio pwll Tartarws."

"Ar lawer cyfrif dramodydd y mae'r gorffennol yn ei swyngyfareddu yw Huw Lloyd Edwards. Nid i ddianc iddo rhag gorfod wynebu dyryswch, ac ing yn wir, ein bywyd cyfoes ond er mwyn ceisio eì amgyffred yn well ac o'r herwydd canfod hwyrach fod 'na obaith am ffordd ymwared o ganol y trybestod i gyd." 

"Alegorïau yw ei ddramâu Y Gŵr O Wlad US ac Y Gŵr O Gath Heffer a'u cymysgedd o eironi deheuig a theimlad diffuant yn un ffordd o danlinellu'r berthynas rhwng doe a heddiw. Ond dychan a ddewisodd Huw Lloyd Edwards yn bennaf yn Llyffantod, fel petai wedi penderfynu y talai chwerthin a gwawdio lawn cymaint â cheisio argyhoeddi drwy fod yn ddifrifol ddwys."

"Manteisiodd Huw Lloyd Edwards ar fframwaith drama'r Groegwr ond sylwadaeth ar lawer agwedd ar hurtrwydd, twpdra, anghyfiawnder a ffaeleddau ein Cymru ni sy'n ei gwneud yn ddrama wreiddiol. Ys dywed yr awdur: "Drama newydd sbon yw hon ... ond mae'n syndod mor debyg oedd argyfwng Athen yn y cyfnod cynnar hwnnw i'n sefyllfa ni yng Nghymru heddiw". Rhan o foddhad darllen y ddrama nodedig hon fydd sylwi pa mor wir yw hynny; ond y pennaf boddhad mae'n sicr fydd gwybod fod dyn yn profi llenyddiaeth o werth."

"Rwy'n rhoi'r bai am y ddrama hon yn solet ar sgwyddau fy nghyfeillion yn Adran Ddrama y Coleg Normal, Bangor" ebe'r dramodydd yn y Rhagair i'r ddrama: "Ers tro byd, mi fuon nhw'n ceisio fy mherswadio i sgrifennu drama a fyddai'n rhoi cyfle i'r myfyrwyr ymarfer amryfal agweddau ar weithgaredd llwyfan, gan gynnwys cydadrodd, dawns a meim. Ar ôl hir ymesgusodi a gohirio, penderfynais o'r diwedd mai'r ffordd orau i wneud hynny fyddai cymhwyso ffurf yr Hen Gomedi Roegaidd, a chymryd Y Llyffantod gan Aristoffanes yn rhyw fath o batrwm. Sgrifennwyd hi ganddo yn fuan ar ôl marw Ewripides, ac ynddi ceir hanes Dionysos, nawdd-dduw Drama a Gwin, yn mynd i Hades i geisio denu'r dramodydd enwog hwnnw yn ôl i Fyd y Byw er mwyn sicrhau dyfodol y Theatr yn Athen. I werthfawrogi ergyd dychan Aristoffanes, mae'n rhaid gwybod rhywbeth am ei gefndir cymdeithasol a pholiticaidd, ac mae'n syndod mor debyg oedd argyfwng Athen yn y cyfnod cynnar hwnnw i'n sefyllfa ni yng Nghymru heddiw. Nid wyf wedi ystumio dim ar yr ychydig ffeithiau a digwyddiadau hanesyddol y cyfeirir atyn nhw yn fy nrama; y cyfan a wnes oedd eu dethol a'u haildrefnu. Drama newydd sbon yw hon, serch hynny, ond wrth fenthyca mymryn o'r un hen chwedl — ynghyd â'r teitl — beiddiais geisio tywallt gwin cyfoes i hen gostrel. Os digwydd i hyn beri iddo egru, rwy'n siwr mai Aristoffanes fyddai'r cyntaf i faddau imi."

 Cymeriadau 

 Nicias, Atheniad cyffredin
 Iris, ei wraig
 Harmonia, ei fam-yng-nghyfraith
 Dionysos, duw Gwin a Drama
 Merch, un ifanc yn rhannu pamffledi, ac un arall
 Côr, (a) fel Dinasyddion Athen, (b) fel Cynghorwyr Plwton yn Hades
 Côr A
 Côr B
 Côr y Llyffantod
 Pobl Ifainc
 Cleon, llefarydd y Democratiaid Eithafol
 Cadmos, llefarydd yr Oligarchiaid
 Dyn 1
 Dyn 2
 Dyn 3
 Hen Wraig
 Dyn Busnes
 Gweithiwr 1
 Gweithiwr 2
 Gweddw ifanc
 Charon, cychwr yr Afon Stycs
 Cerberws, gwarcheidwad Hades
 Plwton, pennaeth Hades
 Ysgrifenyddes Plwton
 Blaenor y Côr
 Dyn Ifanc
 Llanc
 Y Dorf
 Un o'r Grŵp
 Llais
 Lleisiau

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973 gyda "30 o gwmni" oedd yn cynnwys myfyrwyr o'r Coleg Normal, Bangor. Cyfarwyddwr Edwin Williams gyda chymorth darlithwyr y Coleg Normal, J.O Roberts a Morien Phillips; cynllunydd Martin Morley; coreograffi Molly Kelly; cast Elen Roger Jones, Christine Pritchard, Glyn Williams, J.O Roberts, Guto Roberts, Stewart Jones, Dic Hughes ac Aled Roberts, ynghyd â myfyrwyr o'r Coleg Normal, Bangor. 

 Cyfeiriadau 

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru