Bernadette Devlin McAliskey

Arweinydd hawliau sifil Gwyddelig a chyn wleidydd yw Josephine Bernadette McAliskey (née Devlin; ganwyd 23 Ebrill 1947), a elwir fel arfer yn Bernadette Devlin. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol (AS) dros Ganol Ulster yng Ngogledd Iwerddon rhwng 1969 a 1974. Daeth McAliskey i amlygrwydd wrth gael ei hethol yn aelod o Senedd y Wladwriaeth Brydeinig yn 21 oed, yr ieuengaf erioed (ar y pryd). 

Torrodd McAliskey y polisi gweriniaethol Gwyddelig traddodiadol o ymatal rhag cymryd eu seddi. a chymerodd ei sedd yn San Steffan. Roedd hyn ar ddechrau'r cyfnod a elwir yn Helyntion (Saesneg: the Troubles), cyfnod o wrthdaro rhwng milwyr Lloegr a'r Gwyddelod Catholig yng Ngogledd Iwerddon a barodd am  y 30 mlynedd nesaf. Am y rhan fwyaf o'r amser hwnnw, byddai McAliskey yn wleidyddol weithgar, gan eiriol dros weriniaeth Wyddelig sosialaidd o 32 sir i ddisodli gafael y Saeson ar ogledd yr ynys. Fe'i cysylltir yn wreiddiol â grŵp Democratiaeth y Bobl, cyn i McAliskey yn ddiweddarach sefydlu Plaid Sosialaidd Weriniaethol Iwerddon. Fodd bynnag, gadawodd McAliskey y blaid ar ôl blwyddyn pan bleidleisiodd yr aelodau nad oedd yn rhaid i'w adain barafilwrol, y Irish National Liberation Army, ufuddhau i'r adain wleidyddol.

Parhaodd McAliskey i fod yn wleidyddol weithgar, megis yn ystod streic newyn Iwerddon 1981 pan oroesodd hi a'i gŵr ymgais i'w llofruddio gan unoliaethwyr cudd o Gymdeithas Amddiffyn Ulster (yr UDA), parafilwr teyrngarol o Ulster.

 Bywyd cynnar 
Ganed Devlin yn Cookstown, Swydd Tyrone, i deulu Catholig, y trydydd o chwe phlentyn a aned i John James ac Elizabeth Bernadette Devlin. Cododd ei thad hi i ddal delfrydau Gweriniaethol Gwyddelig cyn iddo farw pan oedd Bernadette yn naw oed. Yn dilyn hynny, bu'n rhaid i'r teulu ddibynnu ar les i oroesi, profiad a effeithiodd yn ddwfn ar Bernadette. Bu farw mam Bernadette pan oedd Bernadette yn un deg naw oed, gan ei gadael i fagu ei brodyr a'i chwiorydd yn rhannol tra hefyd yn mynychu'r brifysgol.

Mynychodd Academi Merched Sant Padrig yn Dungannon cyn mynd ati i astudio seicoleg ym Mhrifysgol y Frenhines, Belffast yn 1968 pan gymerodd ran amlwg mewn mudiad hawliau sifil dan arweiniad myfyrwyr a'r grwp, People's Democracy. Yn dilyn cwynion gan wleidyddion Unoliaethol, dirymwyd ysgoloriaeth Devlin a gwrthodwyd caniatáu iddi sefyll ei harholiadau terfynol. Nid yw Prifysgol y Frenhines erioed wedi cynnig ymddiheuriad ffurfiol i Devlin, ond mae Devlin wedi datgan na fyddai'n derbyn un hyd yn oed pe bai'n cael ei gynnig.

 Gweithredu'n wleidyddol 
Safodd yn aflwyddiannus yn erbyn James Chichester-Clark yn etholiad cyffredinol Gogledd Iwerddon 1969. Pan fu farw George Forrest, AS Canol Ulster, ymladdodd yr isetholiad dilynol fel cynrychiolydd o'r blaid "Unity", gan drechu ymgeisydd Plaid Unoliaethol Ulster, Anna sef gweddw Forrest, a chafodd ei hethol i Senedd San Steffan. Yn 21 oed, hi oedd yr AS ieuengaf ar y pryd, a pharhaodd y fenyw ieuengaf erioed i gael ei hethol i San Steffan tan etholiad cyffredinol Mai 2015 pan lwyddodd Mhairi Black, 20 oed, i guro camp Devlin.

Safodd Devlin ar y slogan "I will take my seat and fight for your rights" - arwydd ei bod yn gwrthod egwyddor draddodiadol gweriniaethol Iwerddon o ymatal. Ar 22 Ebrill 1969, y diwrnod cyn ei phen-blwydd yn 22 oed, tyngodd y Llw Teyrngarwch i Frenhines Lloegr a thraddododd ei haraith gyntaf o fewn awr.

 Brwydr y Bogside 
Ar ôl cymryd rhan, ar ochr y trigolion lleol, ym Mrwydr y Bogside yn Awst, fe’i cafwyd yn euog o gymell terfysg yn Rhagfyr 1969, a threuliodd chwe mis mewn carchar. Ar ôl cael ei hailethol yn etholiad cyffredinol 1970, datganodd Devlin y byddai'n eistedd yn y Senedd fel sosialydd annibynnol.

 Taith i'r Unol Daleithiau a chyfarfodydd gyda Black Panthers 
Bron yn syth ar ôl Brwydr y Bogside, aeth Devlin ar daith o amgylch yr Unol Daleithiau yn Awst 1969, taith a ddenodd gryn dipyn o sylw yn y cyfryngau. Cyfarfu ag aelodau o'r Black Panther  yn Watts, Los Angeles a rhoddodd ei chefnogaeth iddynt. Ymddangosodd ar Meet the Press a The Tonight Show Starring Johnny Carson. Mewn sawl araith, dyluniodd y tebygrwydd rhwng brwydr y Duon yn yr Unol Daleithiau gan Americanwyr Affricanaidd a Chatholigion Gogledd Iwerddon. 

Yn Detroit, gwrthododd fynd ar y llwyfan nes bod Americanwyr Affricanaidd, a oedd wedi'u gwahardd o'r digwyddiad, yn cael caniatad i ddod i mewn. Yn Efrog Newydd, trefnodd y Maer John Lindsay seremoni i gyflwyno allwedd Dinas Efrog Newydd i Devlin. Gadawodd Devlin yr Unol Daleithiau wedi'i siomi yng ngheidwadwyr y gymuned Wyddelig-Americanaidd, a dychwelodd i Ogledd Iwerddon. Yno mynnodd y dylai allwedd rhyddid Efrog Newydd fynd i dlodion America, ac anfonodd Eamonn McCann i gyflwyno'r allwedd ar ei rhan i gynrychiolydd o gell Harlem o Blaid y Black Panthers.

 Bloody Sunday 

de|thumbtime=0:21|bawd|300x300px| Devlin yn 1971, mewn ffilm am yr Helyntion.
Ar ôl bod yn dyst i gyflafan Bloody Sunday yn Derry yn 1972, cynddeiriogwyd Devlin bod Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, Selwyn Lloyd wedi gwrthod caniatau iddi rhag siarad, yn gyson, er gwaethaf y ffaith bod confensiwn seneddol yn mynnu y dylai unrhyw Aelod Seneddol a oedd yn dyst i ddigwyddiad gael y cyfle i siarad am y digwyddiad hwnnw.

Y diwrnod ar ôl Bloody Sunday, fe drawodd Devlin yr Ysgrifennydd Cartref Ceidwadol Reginald Maudling. Gwnaeth hyn gan i Maudling ddweud fod y Gatrawd Barasiwt wedi tanio i'r dorf er mwyn amddiffyn eu hunain. Pan ofynnwyd iddi gan y wasg a oedd hi’n bwriadu ymddiheuro i Maudling, dywedodd Devlin: “Mae’n ddrwg gen i na wnes i afael ynddo gerfydd ei wddf".

Ymddangosodd Devlin ar Firing Line yn 1972 i drafod y sefyllfa yng Ngogledd Iwerddon.

 Plaid Sosialaidd Weriniaethol Iwerddon 
Cynorthwyodd Devlin i ffurfio Plaid Sosialaidd Weriniaethol Iwerddon (IRSP) gyda Seamus Costello ym 1974. Torrodd y grwp yn rhydd oddi wrth Sinn Féin Swyddogol (Gwyddeleg: Páirtí na nOibrithe) ac, yn ddiweddarach yr un diwrnod, creodd Costello The Irish National Liberation Army (INLA) hefyd fel rhaniad oddi wrth Fyddin Weriniaethol Swyddogol Iwerddon (yr Official IRA). Ni ymunodd Devlin â'r INLA a thra bu'n gwasanaethu ar bwyllgor gwaith cenedlaethol y blaid ym 1975, ymddiswyddodd pan drechwyd cynnig i'r INLA ddod yn eilradd i'r blaid. Ym 1977 ymunodd â'r Blaid Sosialaidd Annibynnol, ond daeth honno i ben y flwyddyn ganlynol. 

 Cefnogaeth i garcharorion 
Safodd McAliskey fel ymgeisydd annibynnol i gefnogi’r carcharorion ar brotest y blancedi a’r brotest fudr yng ngharchar Long Kesh yn etholiadau 1979 i Senedd Ewrop yn etholaeth Gogledd Iwerddon, ac enillodd 5.9% o’r bleidlais. Roedd hi'n llefarydd blaenllaw i'r Smash H-Block Campaign, a chefnogodd y streiciau newyn ym 1980 a 1981.

Ym Medi 1981 aeth McAliskey ar daith i gyfandir Ewrop i geisio codi cefnogaeth i'r streicwyr. Cafodd ei halltudio o Sbaen yr eiliad y glaniodd ym maes awyr Barcelona. Oherwydd hynny, hedfanodd McAliskey i Baris a galw ar Undebau Llafur Ffrainc i osod embargo ar drin nwyddau Prydeinig nes i'r streiciau newyn ddod i ben.

 Ymgais i'w llofruddio 
Ar 16 Ionawr 1981, ymosodwyd ar Devlin a'i gŵr gan aelodau o'r Ulster Freedom Fighters, enw amgen am yr Ulster Defence Association (UDA), a dorrodd i mewn i'w cartref ger Coalisland, Swydd Tyrone. Saethodd y dynion Devlin naw gwaith o flaen ei phlant.

Roedd milwyr Lloegr yn gwylio cartref McAliskey ar y pryd, ond ni wnaethon nhw atal yr ymgais hwn i'w llofruddio. Yn dilyn hynny, gwnaed honiadau bod elfennau o fyddin Lloegr wedi cydgynllwynio â'r UDA i'w llofruddio. Daeth patrôl y fyddin i mewn i’r tŷ ar ôl aros y tu allan am hanner awr. Ymddengys fod y milwyr "yno i wneud yn siŵr bod dynion yr UDA yn mynd i mewn i'm tŷ ac iddynt gael eu dal ar y ffordd allan." Cyrhaeddodd milwyr o Ucheldir Argyll a Sutherland (ASH) wedyn a’i chludo mewn hofrennydd i ysbyty cyfagos.

Roedd y parafilitariaid wedi rhwygo gwifrau ffôn cartref Devlin, ond wedi peth amser cludwyd y cwpl mewn hofrennydd i ysbyty yn Dungannon gerllaw i gael triniaeth frys ac yna i Ysbyty Musgrave Park, Adain Filwrol, yn Belfast, lle bu'r ddau dan ofal dwys.

Cafodd yr ymosodwyr— Ray Smallwoods, Tom Graham (38), y ddau o Lisburn, ac Andrew Watson (25) o Seymour Hill, Dunmurry - eu dal gan batrôl y fyddin a’u carcharu. Roedd y tri yn aelodau o UDA De Belfast. Smallwoods oedd gyrrwr y car a ddefnyddiwyd i ddianc. 

 Rhaglen Grymuso De Tyrone 
McAliskey yw prif weithredwr Rhaglen Grymuso De Tyrone (STEP) a sefydlodd ym 1997. Mae STEP yn darparu amrywiaeth o wasanaethau ac eiriolaeth mewn meysydd gan gynnwys datblygu cymunedol, hyfforddiant, cymorth a chyngor i ymfudwyr, gwaith polisi, a menter gymunedol.

 Bywyd personol 
Ym 1971, rhoddodd enedigaeth i merch, Róisín Michael McAliskey , a chollodd rywfaint o gefnogaeth wleidyddol gan ei bod yn ddibriod. Priododd yn ddiweddarach â thad Róisín ar ei phen-blwydd yn 26 a hynny ar 23 Ebrill 1973.

 Mewn diwylliant poblogaidd 
Ym 1969, gwnaeth y cyfarwyddwr a chynhyrchydd John Goldschmidt y ffilm ddogfen Bernadette Devlin ar gyfer ATV, a ddangoswyd ar y sianel deledu Brydeinig ITV ac ar raglen 60 Minutes CBS y sianel deledu Americanaidd, ac a oedd yn cynnwys ffilm o Devlin yn ystod Brwydr y Bogside. Cafodd ei chyfweld yn drylwyr hefyd gan Marcel Ophüls yn A Sense of Loss (1972). Rhyddhawyd rhaglen ddogfen arall, Bernadette: Notes on a Political Journey, a gyfarwyddwyd gan y gwneuthurwr rhaglenni Gwyddelig Leila Doolan, yn 2011. Yng Ngŵyl Ffilm Cannes 2008 cyhoeddwyd ffilm fywgraffyddol o Devlin, ond dywedodd fod "yr holl gysyniad yn wrthun i mi" ac ni wnaethpwyd y ffilm.

Yn 1990 rhyddhawyd cân deitl albwm o gerddoriaeth, Slap! yn seiliedig ar ymosodiad Devlin ar Reginald Maudling AS gan y band pop/pync anarchaidd Chumbawamba.

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Cyfweliad Podlediad gyda Bernadette Devlin McAliskey . Podlediad y Blindboy . 2018
 Darlith Gyhoeddus gan Bernadette Devlin McAliskey. 'A Terrible State of Chassis', Derry, 2016 (51 mun. fideo) , Diwrnod Maes, 30 Medi 2016 .
 McAliskey, Bernadette Devlin. The Price of My Soul (Rhagair a Phennod Deuddeg) , cain.ulst.ac.uk; cyrchwyd 8 Awst 2015.
 McIntyre, Anthony. "Gwybod Gormod a'i Ddweud yn Rhy Dda: Bernadette McAliskey Wedi'i Gwahardd o'r UD", lark.phoblacht.net, 23 Chwefror 2003; cyrchwyd 8 Awst 2015.
 Cyfweliad gyda Peter Stanford, Independent.co.uk, 29 Gorffennaf 2007.

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cenedlaetholwyr Gwyddelig
Categori:Pobl o Ogledd Iwerddon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ogledd Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ogledd Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Antrim
Categori:Gwleidyddion Gogledd Iwerddon
Categori:Ymgyrchwyr o Ogledd Iwerddon
Categori:Troseddwyr o Ogledd Iwerddon