Haearnbren Persiaidd

Coeden gollddail yn y teulu Hamamelidaceae yw Parrotia persica, sef yr haearnbren Persiaidd, sy'n perthyn yn agos i genws y collen ystwyth Hamamelis . Mae'n frodorol i ranbarth Caspia Iran (lle caiff ei alw'n   ) ac Azerbaijan (lle y'i gelwir  ). Mae'n endemig ym mynyddoedd Alborz, lle mae i'w gael yn bennaf ym Mharc Cenedlaethol Golestan . 

Enwyd y rhywogaeth gan Carl Anton von Meyer i anrhydeddu ei ragflaenydd ym Mhrifysgol Dorpat, y naturiaethwr Almaeneg Georg Friedrich Parrot . ,  a fotanegodd yn yr Alborz ar alldaith fynydda yn y 1830au.

Mae rhywogaeth arall Parrotia subaequalis  (a elwir yn gyffredin yn haearnbren Tsieineaidd ) yn tarddu o ddwyrain Tsieina. Mae pum poblogaeth ddigyswllt o P. subaequalis yn nwyrain Tsieina: dwy yr un yn nhaleithiau Jiangsu a Zhejiang (Huang et al. 2005) Huang, S., Y. Fang, Y. Peng, J. Yan, and S. Fang. 2005. The niche study of Shaniodendron subaequale population of Longchi mountain. Journal of Central South Forestry University 25: 80–83. ac un yn Anhui (Shao a Fang 2004). Shao, X. F. and G. F. Fang. 2004. Habitat survey and ex situ conservation of Shaniodendron subaequale. Journal of Anhui Forest Science and Technology. 2: pp. 12–13 Ceir disgrifiad llawn o'r rhywogaeth gyfochrog hon mewn erthygl "The Chinese Parrotia: A Sibling Species of the Persian Parrotia" gan Jianhua Li a Peter Del Tredici. 

Rhestrir y rhywogaeth hon fel un sydd mewn perygl difrifol gan yr IUCN (o dan ei hen enw Shaniodendron subaequale, nad yw bellach yn enw derbyniol ar gyfer y rhywogaeth). [ dyfyniad sydd ei angen ] Mae P. subaequalis hefyd yn cael ei ystyried mewn perygl difrifol (Planhigion Gwyllt Gwarchodedig Allweddol Gradd I) yn Llyfr Data Coch Tsieina, gydag amrediad dosbarthiad cul iawn. Nid yw'r pum poblogaeth greiriol hysbys o P. subaqualis yn cynnwys mwy na 100 o unigolion atgenhedlu. Felly, mae gan y rhywogaeth hon flaenoriaeth cadwraeth uchel. 
de|bawd| Deiliach

 Disgrifiad 
Mae Parrotia persica yn tyfu'n gyflym pan yn ifanc, gan aeddfedu mewn gerddi i 30 medr o daldra a 8-15 medr o led, aml-goesyn ac yn naturiol braidd yn orlawn ond gellir ei docio i un boncyff hyd at 150cm mewn diamedr. Mae'r rhisgl yn llyfn, yn binc-frown yn plicio/pilio i adael brithwaith o glytiau sinamon, pinc, gwyrdd a melyn golau mewn modd tebyg i blanwydden . Mae'r dail bob yn ail, yn ofoidaidd, yn aml ychydig ag ochrau brig, 6-15cm hir a 4-10cm ar draws, gydag ymylon tonnog; maen nhw'n wyrdd sgleiniog, yn troi yn yr hydref i borffor cyfoethog i oren a choch gwych, yn aml ar yr un goeden.

Mae'r blodau braidd yn debyg i flodau collen ystwyth ond yn coch tywyll; fe'u cynhyrchir yn yr un modd yn niwedd y gaeaf ar goesau moel, ond gwahaniaethant gan nad oes ganddynt ond pedwar madredd crynion heb ddim petalau ; mae'r brigerau fodd bynnag yn weddol amlwg, gan ffurfio clwstwr coch trwchus 3-4 mm ar draws. Mae'r ffrwyth yn gapsiwl dwy ran sy'n cynnwys dau hedyn, un ym mhob hanner. 
bawd|Enghraifft o fonnyn a rhisgl haearnbren Persiaidd aeddfed,

 Cofnod ffosil 
Ymhlith paill a sborau (palynoflora) adeg Serrafallaidd oes y Mïosen o Fasn Lavanttal, Awstria, mae ymchwilwyr wedi cydnabod paill ffosil Parrotia . Roedd y gwaddod a oedd yn ei gynnwys wedi cronni mewn amgylchedd gwlyptir iseldir gyda gwahanol unedau llystyfiant o goedwigoedd cymysg bytholwyrdd/collddail, collddail/conwydd o amgylch y basn gwlyptirog. Ar hyn o bryd mae perthnasau allweddol y tacsa ffosil a ddarganfuwyd gyda Parrotia wedi'u cyfyngu i amgylcheddau tymherus, cynnes llaith, sy'n awgrymu hinsawdd isdrofannol yn ystod y Mïosen canol yn Awstria. Combined LM and SEM study of the middle Miocene (Sarmatian) palynoflora from the Lavanttal Basin, Austria: part III. Magnoliophyta 1 – Magnoliales to Fabales, Friðgeir Grímsson, Barbara Meller, Johannes M. Bouchal & Reinhard Zetter, Grana 2015, Vol 54, No. 2,85-128.

 Amaethu 
Mae Parrotia persica yn cael ei thrin fel coeden addurniadol oherwydd ei lliw hydrefol gwych a'r rhisgl llyfn, patrymog.  Fel coeden ardd anghyffredin o faint cymedrol sy'n goddef sychder, mae'n cael ei gwerthfawrogi am ei lliw hydrefol trawiadol a'r rhisgl diblisiannol sy'n datblygu ar sbesimenau aeddfed. 

Mae sawl cyltifar wedi'u dewis ar gyfer plannu gardd:

 'Horizontalis': patrwm canghennog llorweddol lled-wylo, lled-led.
 'Pendula' (Kew Form): Compact, wylofain, digon gosgeiddig
 'Dewis': Mae gan ddail ifanc ymylon porffor, fel arall yr un fath â rhywogaeth
 'Vanessa': Arferiad unionsyth, colofnog

Mae ‘Vanessa’ wedi ennill Gwobr Teilyngdod Gardd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol .  

 Oriel 

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol