Chwaraewyr Garthewin

Er bod cwmnïau drama yn gysylltiedig â Theatr Garthewin mor gynnar a 1946, roedd yn rhaid aros tan 1947 i Chwaraewyr Garthewin neu Chwaraewyr Sir Ddinbych gael ei sefydlu'n swyddogol yn y Plasdy yn Nyffryn Clwyd.  Bu'r cwmni ymysg y rhai cyntaf i lwyfannu dramâu Saunders Lewis a Huw Lloyd Edwards, oherwydd cysylltiad y dramodwyr â pherchennog y Plas, Robert O. F. Wynne. Penderfynodd Wynne drawsnewid ysgubor ar ei Ystad yn Theatr, a chael cwmni drama preswyl, ar ei chyfer. Ymysg rhai o aelodau'r cynnar y cwmni roedd Nora Jones, Edwin Williams, Nesta Harris, Morris Jones, Owen Huw Roberts a Trefor Selway. 

 Cefndir 
Yn ôl Hazel Walford Davies yn ei chyfrol Saunders Lewis a Theatr Garthewin (Gomer 1995), ym mis Medi 1937 y penderfynodd Robert Wynne i "wireddu ei freuddwyd am wneud Garthewin yn gartref i'r ddrama Gymraeg". Daeth Wynne i gysylltiad â Saunders Lewis ym 1932, a thrwy eu cyd-angerdd am y Ffydd Gatholig a Phlaid Genedlaethol Cymru, tyfodd cyfeillgarwch a dealltwriaeth dwfn rhwng y ddau. Wedi eifeddu Garthewin ym 1933, daeth Saunders yn ymwelydd cyson â'r Plas. Yn ystod y cyfnod yma, byddai Saunders wedi ciniawa gydag unigolion a ddaeth yn flaenllaw dros hybu dyfodol a pharhâd y Theatr yng Nghymru, fel Thomas Evelyn Scott-Ellis, sy'n fwy cyfarwydd wrth ei deitl, yr Arglwydd Howard de Walden.  Roedd de Walden eisoes yn rhan o'r criw oedd am weld sefydlu 'Chwaraedy Genedlaethol Cymru' yn Llangollen, gyda'r gobaith iddi fod yn rhyw lun ar Theatr Genedlaethol. Oherwydd diffyg adeiladau ac adnoddau pwrpasol i gynnal a gwahodd y Chwaraedy Genedlaethol i'r ardal, dyna reswm arall pam y dewisodd Wynne i greu Theatr Garthewin.

Bu'r cyfnod rhwng 1947 a 1952 yn llewyrchus iawn yn hanes y cwmni [gweler isod]. 

Ar ddiwedd 1953, dewisioedd Robert O. F. Wynne i "drosglwyddo gweinyddiaeth y theatr i ofal Cyngor Gwlad Sir Ddinbych", penderfyniad a fu'n "sioc fawr" i aelodau Chwaraewyr Garthewin. Trafferthion ariannol Wynne a chostau cynyddol y Theatr oedd tu cefn i'r penderfyniad. Ond daeth mwy o sioc i ran y Cwmni, gan na welai'r Cyngor unrhyw reswm paham y dylent barhau i gynnal y Cwmni yn ogystal â'r Theatr. Siomwyd Wynne hefyd, gan ei fod wedi erfyn ar y Cyngor i gefnogi'r Cwmni drama. Methiant fu'r trosglwyddo a phenderfynodd Wynne barhau fel ag yr oedd. 

Wedi i Saunders Lewis "bellhau" oddi wrth y cwmni ym 1953, aethont ati i lwyfannu trosiadau J. T. Jones o ddramâu Shakespeare, a dramâu newydd gan Huw Lloyd Edwards ac Aeres Evans.

Tua 1970, penderfynodd y cwmni ail-leoli, oherwydd dyledion ariannol Robert O. F. Wynne a phroblemau ymarferol yng Ngharthewin. Ymgartrefodd y cwmni, a'r Ŵyl Ddrama flynyddol yn Theatr Tywysog Cymru, Bae Colwyn.

 Dramâu Saunders Lewis 
Amlyn ac Amig
bawd|Hysbyseb Amlyn ac Amig yn 1947
Pan gyhoeddodd Saunders Lewis ei ddrama Amlyn ac Amig ym Mai 1940, penderfynodd Robert Wynne bod yn rhaid iddo gyfieithu'r ddrama i'r Saesneg, ynghyd â Buchedd Garmon. Ni orffennodd y gwaith tan mis Tachwedd 1944. Erbyn hynny, roedd y Cwmni Cenedlaethol wedi dod i ben yn sgil yr Ail Ryfel Byd, ac wedi ymadawiad mam Robert Wynne ar ôl iddo briodi, ni fu llawer o weithgaredd dramatig yn y Theatr tan ddiwedd y Rhyfel. 

Wedi llwyddo i gael Radio Éireann i ddarlledu ei gyfieithiad ef o Amlyn ac Amig - A Christmas Candle ym mis Rhagfyr 1945, roedd Wynne yn awyddus iawn i weld llwyfaniad ohoni yng Ngarthewin. Y bwriad cychwynol oedd gwahodd cwmnïau i'r Plasdy i berfformio yn y Theatr. Gwahoddwyd Morris Jones i ymgymeryd â'r gwaith o weithredu'r Theatr ym 1946, a daeth yntau maes o law yn Gynhyrchydd y Cwmni.

"Chwaraewyr Sir Ddinbych" oedd dewis enw'r Cwmni gyda'i cynhyrchiad cyntaf ym mis Ionawr 1947, sef Amlyn ac Amig. Er bod y cwmni wedi cytuno i arddel yr enw newydd ym mis Mai, ni welwyd yr enw ar ddefnydd tan mis Tachwedd 1947.

Blodeuwedd
bawd|Cynllun gwisgoedd cynhyrchiad Blodeuwedd 1948 gan Morris Jones wedi'i ddarlunio gan Jane Owen.
bawd|Chwaraewyr Garthewin yn llwyfannu Blodeuwedd ym 1948
Ym 1947, wedi siarsio gan Morris Jones, fe gytunodd Saunders Lewis i gwblhau ei ddrama Blodeuwedd, ac i Chwaraewyr Garthewin gael ei llwyfannu hi am y tro cyntaf, er bod gan Saunders "amheuon" am "addasrwydd" y ddrama i Garthewin. Yn sgil derbyn "gwarant o £150 yn erbyn colledion" gan Gyngor Celfyddyd Prydain Fawr ym 1948, bu'n rhaid i'r cwmni gytuno i berfformio'r ddrama mewn "saith o ganolfannau yng Ngogledd Cymru". Ymddengys mai'r canolfannau hynny oedd Garthewin, Rhuthun, Wrecsam, Bangor, Corwen, Porthmadog ac Aberystwyth..

Er mwyn codi arian a nawdd at y Theatr, cychwynwyd ymgyrchu i "ddenu ffrindiau'r theatr i danysgrifio deg swllt y flwyddyn i'r achos yng Ngarthewin". Gwrthodwyd nawdd ariannol gan rhai o'r prif Sefydliadau fel yr Eisteddfod Genedlaethol a'r Bwrdd Petroliwm.

Eisteddfod Bodran

Pan gyhoeddodd Theatr Garthewin eu bod am gyflwyno "Gŵyl Ddrama Genedlaethol" ym mis Mai 1950, addawodd Saunders Lewis y byddai wedi gorffen drama newydd ar gyfer Chwaraewyr Garthewin erbyn Gwanwyn 1950. Drama am "fywyd cyffrous Santes Catherine o Siena" oedd y bwriad, a'i galw yn Avignon, ond ni fedrodd Saunders gyflawni'r gwaith. Aeth ati yn hytrach i greu ffars, er iddo gyfaddef wrth Kate Roberts mai nid gorchwyl hawdd oedd hynny.

Bu'n rhaid i gyfarwyddwr y ddrama, Edwin Williams, "'yrru yr holl ffordd i Lygad-y-glyn, Llanfarian [cartref Saunders ar y pryd] i gymell yr awdur i orffen y ddrama ar frys." Dechreuwyd ymarfer Eisteddfod Bodran ddechrau Mehefin 1950. Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf ar y 24 Awst 1950.

Gan Bwyll

"Methiant" fu'r perfformiad cyntaf o Gan Bwyll yng Ngŵyl Garthewin ym 1952, yn ôl Hazel Walford Davies, a hynny oherwydd mai "dieithrio'r gynulleidfa a wnaeth y ffurfiau mydryddol, y mwys a'r digrifwch ymwybodol-glyfar". Bu cryn feirniadu ar safon yr actio a'r cynhyrchiad, ac ar ôl y cynhyrchiad yma, fe ddechreuodd Saunders Lewis "ymbellhau" oddi wrth y cwmni ym 1953.

Siwan

Mewn llythyr at Kate Roberts [25 Awst 1954] cyfaddefodd Saunders Lewis mai "nid fel drama radio y meddyliais i gynta' am Siwan ond ar gyfer llwyfan Garthewin". Roedd Saunders wedi "sicrhau" ysgwïer Garthewin, Robert O. F. Wynne yn mis Gorffennaf 1953, y "byddai'n ysgrifennu drama newydd i'w llwyfannu yn ei theatr". Bwriad Wynne oedd i gyfieithu'r ddrama i'r Saesneg hefyd, ond bu iddo ildio wedi ymyrraeth Saunders. John Gwilym Jones a gyfarwyddodd y cynhyrchiad ym 1954.
bawd|Golygfa o'r ddrama Taid yn 1961
bawd|Cynhyrchiad Chwarewyr Garthewin o Nos Ystwyll 1953

 Cynyrchiadau nodedig 

 Amlyn ac Amig (1947) gan Saunders Lewis
 Blodeuwedd (1948) gan Saunders Lewis
 Eisteddfod Bodran (1950) gan Saunders Lewis
 Tŷ Dol (1950) gan Henrik Ibsen - cyfieithiad Ifor Williams
 Morwyn y Môr (1951) gan F. George Fisher 
 Fy Ngwely yn Uffern (1951) gan E. Meurig Walter 
 Cân Rhiannon (1951) gan David Monger (cyf. Trefin) 
 Gan Bwyll (1952) gan Saunders Lewis 
 Nos Ystwyll (1953) gan William Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
 Siwan (1954) gan Saunders Lewis 

 Adar Brithion (1956)
 Corn Beca (1956) gan Gwynne D. Evans
 Twentieth Century Lullaby (1956) gan Cedric Mount
 Rhwd yn y Rhedyn (1957) gan J. Mansell Thomas (cyf. Emlyn Thomas)
 Cyfyng-Gyngor (1958) gan Huw Lloyd Edwards
 Ffrindiau a Pherthnasau (1960) gan St John Irvine (cyf. Trevor Williams)
 Gofid Cudd (1960) gan Alejandro Casona (cyfeiria. G. J. Evans)
 Taid (1961) gan S. Kaufman ac Edna Ferber (trosiad Dafydd Williams)
 Gwirionedd (1961)
 Y Gŵr o Wlad Us (1962) gan Huw Lloyd Edwards
 Hamlet (1964) gan William Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
 Llythyrau Malais (1964) gan Richard Llewelyn (cyf. Jeremiah Jones)
 Petalau yn y Gwynt (1965) gan Rhydderch Jones

 Teli'r Teulu (1966) gan Elaine Morgan (cyf. Lewis Williams)
 Amlyn ac Amig (1966) gan Saunders Lewis
 Golygfa o Gwaed yr Uchelwyr (1966) gan Saunders Lewis
 Y Cwch Heb Bysgotwr (1966) gan Alejandro Casona (cyf. G. J. Evans)
 Yr Offeryn (1968) gan R. Gwynedd Jones.
 Marsiandwr Fenis (1968) gan Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
 Cawl Cennin (1970) gan Urien Wiliam
 Plant y Niwl (1972) gan Gwilym T Hughes
 Y Gŵr Llonydd (1973) gan John Gwilym Jones
 Dedwydd Briodas (1974) gan J. B. Priestley (cyf. Mary Lewis)
 Y Ffordd (1980) gan T. Rowland Hughes

bawd|Chwarewyr Garthewin ym 1961

 Cyfeiriadau 

Categori:Sefydliadau 1947
Categori:Theatr Gymraeg
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru