Gŵyl Ifan

Noswyl Sant Ioan, sy’n dechrau ar fachlud haul ar 23 Mehefin, yw noswyl dydd gŵyl Sant Ioan Fedyddiwr. Yng Nghymru gelwir y digwyddiad yn Ŵyl Ifan - mae "Ifan" yn amrywiad o'r enw "Ioan" yn y Gymraeg. Dyma un o’r ychydig ddyddiau gwledd sy’n nodi genedigaeth sant, yn hytrach na’u marwolaeth. Dywed Efengyl Luc (Luc 1:26–37, 56–57) fod Ioan wedi ei eni chwe mis cyn Iesu; felly, trefnwyd gwledd Ioan Fedyddiwr ar 24 Mehefin, chwe mis cyn y Nadolig. Yn y calendr Rhufeinig, 24 Mehefin oedd dyddiad heuldro'r haf, ac mae cysylltiad agos rhwng Noswyl Sant Ioan a dathliadau Canol haf neu Heuldro'r Haf, yn Ewrop. Mae traddodiadau yn debyg i rai Calan Mai ac yn cynnwys coelcerthi (tanau Sant Ioan), gwledda, gorymdeithiau, gwasanaethau eglwysig, a chasglu planhigion gwyllt. 

Hanes
Sefydlwyd Dydd Sant Ioan, sef dydd gŵyl Sant Ioan Fedyddiwr, gan yr Eglwys Gristnogol anrhanedig yn y 4edd ganrif OC, i anrhydeddu genedigaeth Sant Ioan Fedyddiwr a ddigwyddodd cyn mis cyn geni Iesu yn ôl y Beibl. Wrth i eglwysi Cristnogol y Gorllewin nodi genedigaeth Iesu ar 25 Rhagfyr (Nadolig), gosodwyd y wledd i nodi genedigaeth Sant Ioan (Dydd Sant Ioan) chwe mis ynghynt.

Yn yr hen fyd Rhufeinig, 24 Mehefin oedd dyddiad traddodiadol heuldro'r haf a 25 Rhagfyr oedd dyddiad heuldro'r gaeaf, a nodwyd ill dau gan wyliau.

Arferion
Tân yw'r elfen fwyaf nodweddiadol sy'n gysylltiedig â dathliadau Noswyl Sant Ioan, er enghraifft yng Nghatalwnia. Cafodd coelcerthi (a elwir yn gyffredin yn Danau Sant Ioan mewn ieithoedd amrywiol) eu cynnau er anrhydedd i Sant Ioan ar Noswyl Sant Ioan a Dydd Sant Ioan, a gwasanaethodd i wrthyrru gwrachod ac ysbrydion drwg. Dehongliad Cristnogol o gario fflachlampau wedi'u goleuo ar Noswyl Sant Ioan yw eu bod yn "arwyddlun o Sant Ioan Fedyddiwr, a 'oedd gannwyll yn llosgi, ac yn goleuo' [Ioan 5:35], ac yn paratoi ffordd Crist". Mae'r traddodiadau hyn yn debyg iawn i rai Calan Mai.

Mae Dydd Sant Ioan hefyd yn ddiwrnod poblogaidd ar gyfer bedyddio babanod ac yn y 19eg ganrif, "gweithredwyd bedyddiadau plant a fu farw yn 'baganiaid'". Yn Sweden, ymwelodd pobl ifanc â ffynhonnau sanctaidd i "atgoffa o'r modd y bedyddiodd Ioan Fedyddiwr Grist yn Afon Iorddonen." 

Heddiw, mae traddodiadau cyffredin Noswyl Sant Ioan a Dydd Sant Ioan yn cynnwys gorymdeithiau, gwasanaethau eglwysig, coelcerthi Sant Ioan, tân gwyllt, a gwledda.

Gŵyl Ifan
Roedd Nos Gŵyl Ifan yn un o dair ‘noswaith ysbryd’ (ysbrydnos) fawr y flwyddyn.

Tybid mai’r rhain oedd y tair noson o’r flwyddyn yr oedd y gorchudd i fyd yr ysbrydion ar ei deneuaf a byddai pobl yn defnyddio hyn i ragweld pwy fyddai eu gwir gariad. Y ddwy noson ysbrydnos arall oedd Noswyl Calan Mai a Chalan Gaeaf. Wrth i’r tywyllwch agosáu ar Nos Galan, cyneuwyd coelcerthi.

Ceir dathliadau ar draws Cymru ac yn flynyddol yng Nghaerdydd gan Gwmni Dawns Werin Caerdydd sy'n cynnwys dawnsio, bwyd a stondinau gan gynnwys yn Amgueddfa Werin Cymru a safleoedd eraill yn y ddinas. Codir y Pawl Haf fel rhan o'r dathliadau hefyd. Dathlwyd yr Ŵyl y tu allan i Senedd Cymru yn 2015 lle codwyd y Pawl Haf. Yn 2019, fel mewn blynyddoedd cynt, gorymdeithiodd y Dawnswyr a'r Pawl Haf drwy ddinas Caerdydd.

Ceir hefyd dawns werin Gymreig o'r enw Dawns Gŵyl Ifan.

Teg nodi nad yw'r dathliadau Gŵyl Ifan mor fynych yng Nghymru ag y mae mewn gwledydd eraill ar draws Ewrop.

Dathliadau Gŵyl Ifan dramor
Fe geir dathliadau Gŵyl Ifan ar draws y byd Cristnogol. Ceir sawl gwahanol fersiwn, yn aml gyda defnydd o goelcerthi. Ymysg y gwledydd lle dethlir Gŵyl Ifan mae:

Yr Almaen (Johannistag); Brasil (festas de São João); Denmarc (Sankthansaften); Croatia (Ivanjske krijesove, hefyd Ivanjdan neu Svitnjak); Estonia (Jaaniõhtu); Hwngari (Szentiván-éj); Latfia (Jāņi); Lithwania (Rãsos (Rasa, Rasos šventė, Kupolės, Saulės, Krešės) ill dau yng ngwledydd y Baltig yn ddathliadau Heuldro'r Haf; Gwlad Pwyl (noc świętojańska ar gyfer dathliadau Cristnogol neu Noc Kupały sef "Noson Kupala" a sobótka ar gyfer dathliadau paganaidd, cyn Gristnogol); Iwerddon (Oíche Fhéile San Seáin neu Oíche Féile Eoin).

Ymhlith y dathliadau nodedig mae:

 Gwledydd Catalanaidd - yn nhiroedd Catalwnia a gwlad Valencia mae gŵyl Sant Joan yn arbennig o boblogaidd yn y wlad a cheir dathliadau Heuldro'r Haul mewn dathliad o Sant Ioan. Bwytir bwydydd arbennig traddodiadol ar y diwrnod megis teisen siocled 'Coca de Sant Joan'. a thraddodiadau ym Menorca.

 Galisia - gelwir yr ŵyl yn San Xoán.

 Gwlad y Basg - enwir y diwrnod yn San Juan Eguna neu Donibane Jaia ("Gŵyl Sant Ioan Fedyddiwr) a tanir coelcerthi yno (San Juan Sua neu Donibane Sua), mae'r ŵyl hefyd yn dynodi Heuldro'r Haf. Ceir dathliadau dawns a cherddoriaeth.

 Quebec - yn Québec, gelwir yr ŵyl yn Fête de la Saint-Jean-Baptiste, la Saint-Jean, ac yn fwy cyfoes, Fête nationale du Québec. Daethpwyd â dathliad Dydd Sant Ioan i Ffrainc Newydd gan y gwladychwyr Ffrengig cyntaf. Cyneuwyd tanau mawr yn y nos. Yn ôl y Jeswitiaid, cynhaliwyd dathliadau cyntaf Dydd Sant Ioan yn Ffrainc Newydd tua 1638 ar lannau Afon St Lawrence gyda'r nos ar 23 Mehefin 1636 gyda choelcerth a phum ergyd canon. Gwelir ef fel diwrnod genedlaethol a gwladgarol yn debyg i Ddydd Gŵyl Dewi'r Cymry. Yn 1908, dynododd y Pâb Pius X Sant Ioan Fedyddiwr yn nawddsant Ffrancwyr Canada, a daeth yn ŵyl gyhoeddus yn Quebec yn 1925. O 1914 i 1923 ni chynhaliwyd y gorymdeithiau. Yn 1925, 91 mlynedd ar ôl gwledd y Ludger Duvernay ym Montreal, daeth Mehefin 24 yn wyliau cyfreithiol yn Quebec. 

Gweler hefyd
 Fête nationale du Québec - Gŵyl Ifan yn Quebec sydd bellach yn debycach i Ddydd Gŵyl Dewi Cymru
 Alban Hefin - Heuldro'r Haf fel ag y'i henwyd gan Iolo Morganwg

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 @GwylIfan tudalen Facebook Gŵyl Ifan Caerdydd
 'Dawns Gŵyl Ifan' dawns a elwid ar ôl yr Ŵyl. Dangosiad gan Ddawnswyr Delyn at Eisteddfod Genedlaethol 2013

Categori:Dawns werin
Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin
Categori:Gwyliau Cristnogol
Categori:Traddodiadau Cymru