Rhynion

Rhynion hefyd rhynnon, yw cnewyllyn cragen o wahanol rawn grawnfwyd, megis ceirch, gwenith, rhyg, a haidd. Mae rhynion yn grawn cyflawn sy'n cynnwys y germ grawnfwyd a'r gyfran bran llawn ffibr o'r grawn, yn ogystal â'r endosperm (sef y cynnyrch arferol o felino). Mae rhynion yn geirch, wedi eu plisgo ond heb eu malu’n llwyr, a hefyd yn air am flawd (ceirch) bras, Tueddir defnyddio ffurf lluosog y gair, "rhynion"; y ffurf unigol yw "rhynionyn". Ceir hefyd y gair talch yn Gymraeg sy'n gytras gyda'r gair Rwsieg toloknó ‘blawd ceirch mâl'.

Gall rhynion hefyd gael eu cynhyrchu o hadau ffug-rawn fel gwenith yr hydd.

Defnyddiau coginiol
Mae rhynion yn faethlon ond gallant fod yn anodd i'w cnoi, felly maent yn aml yn cael eu socian cyn coginio. Defnyddir rhynion fel cynhwysyn mewn cawl, uwd, bara, a llaeth sy'n seiliedig ar lysiau.

Rhynion yw sail llawer o rawnfwydydd fel kasha, prif bryd tebyg i uwd yn Nwyrain Ewrop ac Ewrasia. Yng Ngogledd America mae kasha neu kashi fel arfer yn cyfeirio at rhynion gwenith rhost yn arbennig.

Yng Ngogledd India, gelwir rhynion gwenith wedi'i dorri'n fras neu wedi'i falu'n fras yn dalia ac fe'u paratoir yn gyffredin â llaeth i mewn i uwd melys neu gyda llysiau a sbeisys yn baratoadau hallt.

Yn Iemen, mae rhynion wedi'u berwi yn cael eu bwyta fel grawnfwyd brecwast poeth, a elwir yn harish, gyda menyn clir (samneh), neu fêl ar ei ben. Ym Mhalestina a Syria, gelwir yr un saig yn lleol yn ğarīš (Arabeg: جَرِيش), a all hefyd gyfeirio at y ddysgl farinaceous o semolina.

Mae rhynion gwenith caled (gwenith durum) wedi'u rhan-ferwi a'u torri, a elwir yn bulgur, yn gynhwysyn hanfodol mewn llawer o brydau o'r Dwyrain Canol fel mansaf a tabwle (tabbouleh).

Defnyddir rhynion hefyd mewn rhai selsig, fel pwdinau gwaed.

Cynhyrchu
Gwaelod: groats ceirch heb eu torri
Mae'r grawn yn cael ei lanhau, ei ddidoli yn ôl grawn, maint a'i blicio (os oes angen) cyn ei hyrddio. Yn ogystal, gellir sleisio'r grawn ar "dorrwr rhynion", y gellir ei addasu i dorri rhynon mân, canolig neu fras. Beth bynnag, wedi hynny mae'r rhynion yn cael eu rhyddhau o unrhyw rannau glynu o'r gragen gan beiriant brwsio. Yn achos rhynion wedi'u torri, mae eu darnau'n cael eu didoli yn ôl maint trwy ridyllu.

Rhynion a Chymru
Ceir y cofnod cynharaf o'r gair rhynion yn y Gymraeg yn llawysgrif Llyfr Iorwerth o'r 13g. Daw rhan gyntaf y gair rhynion o'r gair 'rhyn' gall olygu "anystwyth, anhyblyg, stiff, diildio, cadarn, dewr; aflonydd, garw".

Pwdin Rhynion
Ceir math o bwdin traddodiadol Gymreig o'r enw Pwdin Rhynion. Cofnodwyd gan Amgueddfa Cymru yn Rhyd-y-main, Meirionnydd. Roedd yn cynnwys: rhynion ceirch, dŵr, a triog du.

Rhynion yr India
Ceir cyfeiriad o 1771 yn llyfr Pob Dyn ei Physygwr ei Hun o alw reis yn "Rhynion yr India".

Cyfeiriadau

Categori:Coginio
Rhynion
Rhynion
Rhynion
Rhynion