Cored bysgod

Rhwystr a osodir ger yr arfordir, mewn aber neu ar draws afon, i reoli llif y dŵr yw cored neu gorad. Amrywiad arni yw'r cored bysgod, gyda'r nod o ddal pysgod. Arferid codi a defnyddio coredau i ddal pysgod yn agos i'r lan, wrth i'r llanw gilio, pysgod fel eogiaid wrth iddynt geisio nofio i fyny'r afon i fridio i fyny'r afon, neu lysywod wrth iddynt fudo i lawr yr afon. Erbyn hyn, peidiodd yr arfer o ddefnyddio coredau yng Nghymru, ond mae'n parhau ledled y byd. Adeiladwyd coredau'n draddodiadol o bren neu gerrig, a cheir enghreifftiau o'r ddau fath yma yn y Fenai. Mae’n debyg bod y defnydd o goredau pysgota fel maglau pysgod yn dyddio’n ôl cyn ymddangosiad bodau dynol modern.

Fe'i cofnodir yn gyntaf yn y Gymraeg yn y 12g yn Llyfr Llandaf.https://geiriadur.ac.uk; adalwyd 5 Yachwedd 2024.Ar hyt Guy hahafrenn can y choretou haidiscynua yloggou betaper muric.
Proto-Geltaidd*koret = palis, paredHen Wyddeleg (Goídelc)cora = coredGwyddeleg Canol (Gaoidhealg)cora = wal garreg, coredGwyddeleg (Gaeilge)cora = cored, rhyd carreg lle croesir afon, penrhyn
cora éisc = cored bysgod
cloch chora = cerrig camuGaeleg yr Alban (Gàidhlig)caradh, cairidh = cored, twmpath mewn dŵr (llyn fel arfer)
cairidh-iasgaich = cored bysgodCymraeg Canolkored, cored, coret = argae, cored, cawell pysgodCymraegcoredHen Lydawegkored / gored = cored bysgodLlydaweg
(Brezhoneg)kored = cored bysgod

 Coredau pysgota fesul rhanbarth 

 Affrica 
Mae'n bosibl bod llinell o gerrig yn dyddio i'r Acheulean (Hen Oes y Cerrig Isaf) yn Cenia wedi ei defnyddio fel cored llanw carreg mewn llyn cynhanesyddol. Os yw hyn yn gywir, yna mae'n gwneud y dechnoleg hon yn hŷn na bodau dynol modern.

 Americas 
 Gogledd America 
de|bawd| Cored eogiaid ym Mhentref Quamichan ar Afon Cowichan, Ynys Vancouver, t. 1866.
Ym Medi 2014 daeth ymchwilwyr o Brifysgol Victoria o hyd i'r hyn a all fod yn gored bysgod 14,000 o flynyddoedd oed mewn  o ddŵr oddi ar arfordir Haida Gwaii, British Columbia./

Yn Virginia, adeiladodd yr Americanwyr Brodorol goredau carreg siâp V yn Afon Potomac ac Afon James. Disgrifiwyd y rhain yn 1705 yn The History and Present State of Virginia, In Four Parts gan Robert Beverley Jr.

Mabwysiadwyd yr arfer hwn gan y gwladfawyr cynnar ond gorchmynnodd Cynulliad Cyffredinol Maryland ddinistrio'r coredau ar y Potomac ym 1768. Rhwng 1768 a 1828 dinistriwyd llawer o goredau  a oedd yn rhwystr i gychod fordwyo, ac o ganol y 1800au, y rhai y tybiwyd eu bod yn niweidiol i bysgota gwialen a rhwyd. 

 De America 
Adeiladwyd cyfres o goredau, camlesi ac ynysoedd artiffisial gan ddiwylliant cyn-Columbaidd anhysbys yn rhanbarth Baures yn Bolifia, rhan o'r Llanos de Moxos. Mae’r gwrthgloddiau hyn yn gorchuddio dros 500 metr sg (190 milltir sg), ac mae'n ymddangos iddynt gynnal poblogaeth fawr a dwys tua 3000 CC.

 Asia ac Oceania 
bawd| Cored bysgota 'Y Galon-Ddwbwl o Garreg' ym Mhenghu, Taiwan
bawd| Cored yn Efate, Fanwatw
Mae coredau carreg llanw yn un o dechnolegau pysgota hynafol y bobloedd Awstronesaidd morwrol. Maent i'w cael ledled rhanbarthau a setlwyd gan Awstronesiaid yn rhwng 3.000 a 1,500 CC ac maent yn debyg iawn o ran siâp ac adeiladwaith drwyddi draw. Mewn rhai rhanbarthau maent defnyddio deunyddiau mwy darfodus fel bambŵ, pren o lwyni a rhwydi. Ar Ynys Penghu yn Taiwan, y ceir y casgliad gorau o goredau, a hefyd yn Ynysoedd y Philipinau, a ledled Micronesia. Maent hefyd yn gyffredin yn nwyrain Indonesia, Melanesia, a Pholynesia. Mae tua 500 o goredau carreg wedi goroesi yn Taiwan, a chredir bod miliynau o goredau carreg yn arfer bodoli trwy holl ynysoedd Micronesia. Adeiladwyd yr enghraifft hynaf y gwyddys amdani o gored pysgod carreg yn Taiwan gan bobl frodorol Taokas yn Sir Miaoli. Credir bod y rhan fwyaf o goredau pysgod carreg hefyd yn hynafol, ond mae'n beth anodd iawn gan eu bod yn cael eu hailadeiladu'n barhaus yn yr un lleoliad.

 Ewrop 
Yn Ewrop yr Oesoedd Canol, adeiladwyd coredau mawr o byst pren a ffensys plethwaith i ddal pysgod. Gallai strwythurau siâp V mewn afonydd fod cyhyd â  ac yn gweithio trwy gyfeirio pysgod tuag at faglau neu rwydi pysgod. Ceir darluniau o faglau basged mewn darluniau canoloesol a darganfuwyd enghreifftiau sydd wedi goroesi. Mae coredau basged tua dwy fetr (6.6 tr) o hyd ac yn cynnwys dau gôn gwiail, y naill y tu mewn i'r llall - gan ei wneud yn hawdd i bysgod fynd i mewn iddynt ond anodd dianc.

 Gwledydd Prydain 
Yn ngwledydd Prydain, y ffurf draddodiadol oedd un neu fwy o goredau carreg a adeiladwyd fel argae llanw neu ar draeth tywodlyd, gyda bwlch bach y gellid ei rwystro gan ffensys plethwaith neu rwydi pan drodd y llanw i lifo allan eto.

 Cymru 
bawd| Olion cored bysgod ganoloesol ychydig uwchben y marc distyll yn Nhraeth Lligwy, Ynys Môn
bawd|Cored ganoloesol Gwyrfai ger Caernarfon, Cymru
Ceir enghreifftiau da sydd wedi goroesi, ond nad ydynt yn cael eu defnyddio bellach, yn Afon Menai, gyda'r enghreifftiau sydd wedi'u cadw orau i'w cael yn Ynys Gored Goch sy'n dyddio'n ôl i tua 1842. Hefyd yn goroesi mae 'goredi' (deuddeg mewn nifer yn wreiddiol) ar draeth Aberarth, Ceredigion. Enghraifft hynafol arall oedd yn Llandrillo-yn-Rhos yng Nghymru, a oedd yn dal i gael ei defnyddio tan y Rhyfel Byd Cyntaf. Cofrestrwyd y gored ganoloesol yn Nhraeth Lligwy, Moelfre, Ynys Môn yn heneb yn 2002.

 Lloegr 
Ystyria'r Sais fod coredau pysgod yn rhwystr i longau ac yn fygythiad i stociau pysgod, a gwnaed sawl ymdrech i'w rheoli. Mae’r Magna Carta o 1215 yn cynnwys cymal sy’n ymgorffori gofynion y barwniaid i gael gwared ar goredau’r brenin ac eraill:

 Iwerddon 
Yn Iwerddon, mae darganfyddiadau o drapiau dal pysgod sy'n gysylltiedig â choredau wedi'u dyddio i 8,000 o flynyddoedd yn ôl.

 Oriel 

Gweler hefyd
 Cored

 Cyfeiriadau 

 Dolen allanol 
 Coredau Pysgod Cynhanesyddol yn Nwyrain Gogledd America – thesis meistr ar goredau pysgod

Categori:Pysgota
Categori:Cyrff dŵr
Categori:Daearyddiaeth Affrica yn ôl gwlad