Yr Hen Bersoniaid Llengar

Mae'r Hen Bersoniaid Llengar, Yr Hen Offeiriaid Llengar neu'r Offeiriaid Llengar yn dermau a ddefnyddir i gyfeirio at grŵp anffurfiol o offeiriaid o fewn Eglwys Lloegr fu'n hyrwyddo llenyddiaeth Gymraeg, diwylliant ac ysgolheictod Cymreig (yn enweidg ym meysydd Hanes ac Archaeoleg) a'r traddodiad Eisteddfodol yn ystod hanner gyntaf yr 19g. Bathwyd y term gan Bedwyr Lewis Jones yn 1963,Jones, Bedwyr Lewis (1963) Yr Hen Bersoniaid Llengar, Gwasg yr Eglwys yng Nghymru. ond roedd haneswyr cynharach megis R. T. Jenkins wedi cyfeirio atynt eisoes.

Yr Hen Bersoniaid
Nid sefydliad ffurfiol ag aelodaeth swyddogol oedd yr Hen Bersoniaid ac roeddynt yn gweithio mewn mannau a chyd-destunau gwahanol dros gyfnod hir, weithiau gyda'i gilydd ond weithiau fel unigolion, ac weithiau'n groes i'w gilydd. Mae'n gwestiwn felly a yw'r term yn cyfeirio at bob offeiriad Eglwysig o'r cyfnod oedd yn weithredol mewn unrhyw ffordd o fewn llenyddiaeth Gymraeg, neu dim ond rhai ohonynt. Fodd bynnag, defnyddiodd Bedwyr Lewis Jones y term i gyfeirio at  

ynghyd â "dwsin o offeiriaid eraill". O bwys hefyd oedd Thomas Burgess (1756-1837), Sais a benodwyd yn esgob Tyddewi a gymerai diddordeb yng ngwaith yr Hen Bersoniaid. 

Yn ôl diffiniad Jones roedd cyfnod y mudiad yn dechrau yn 1818, pan sefydlwyd Cymdeithas Cymroaidd Dyfed gan Ifor Ceri gyda'r bwriad o drefnu'r hyn a ddaeth yn Eisteddfod Caerfyrddin 1819, ac yn dod i ben gydag Eisteddfod Fawr Llangollen yn 1858.Jones, Bedwyr Lewis (1965) 'Yr Offeiriaid Llengar' yn Gwŷr Llên y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg, Llandybie: Llyfrau'r Dryw Gwŷr cymharol ifanc oedd rhai o'r "Hen" bersoniaid yn ystod y cyfnod yma.

Ceir unigolion pwysig o fewn llenyddiaeth Gymraeg o gyfnodau eraill oedd hefyd yn offeiriaid Eglwysig, megis William Morgan, Y Ficer Prichard a Goronwy Owen, ond nid atyn nhw mae'r term yn cyfeirio.

Gwaddol a Dylanwad
Roedd yr Hen Bersoniaid yn hynafiaethwyr, yn gasglwyr llawysgrifau, yn gyhoeddwyr a sefydlodd cylchgronau dylanwadol megis Y Gwyliedydd ac Yr Haul, ac yn Eisteddfodwyr. Cafodd Iolo Morgannwg ddylanwad sylweddol ar y grŵp; dan arweinyddiaeth Ifor Ceri trefnwyd Eisteddfod Caerfyrddin 1819 lle daeth Gorsedd y Beirdd yn ran rheolaidd o'r Eisteddfodau mawrion. Hon oedd yr Eisteddfod fwyaf a gynhaliwyd hyd hynny ac arweiniodd at sefydlu'r cymdeithasau taleithiol a drefnodd yr Eisteddfodau Taleithiol o 1819-1834. Drwy Carnhuanawc yn enwedig cafodd yr Hen Bersoniaid ddylanwad mawr ar Cymreigyddion y Fenni ac Eisteddfodau'r Fenni Ymhlith y sefyliadau a sefydlwyd gan rai o'r Hen Bersoniaid, neu y cawsant ddylanwad sylweddol arnynt, oedd yr Welsh MSS Society a Cymdeithas Hynafiaethau Cymru.

Roedd safonau ysgolheigaidd yr Hen Bersoniaid yn aml yn llac iawn, a hynny'n rannol sy'n gyfrifol am y ffaith i bethau fel ffugiadau Iolo a syniadau cyfeiliornus William Owen Pughe an iaith ac orgraff gael troedle. Serch hynny, yr Hen Bersoniaid i raddau helaeth oedd yn gyfrifol am gynnal ysgolheictod llenyddol Cymraeg rhwng edwiniad y Cymdeithasau Llundeinig ar ddechrau'r 19g a sefydliad yr Eisteddfod Genedlaethol ac ysgolheigion proffesiynol Rhydychen a Phrifysgol Cymru yn ystod chwarter olaf y ganrif.

Nid oedd y rhan fwyaf o'r Hen Bersoniaid yn feirdd ynddynt eu hunain, ond ymhlith y rhai a oedd roedd rhai o feirdd pwysicaf a mwyaf dylanwadol y cyfnod, yn enwedig Ieuan Glan Geirionydd ac Alun. Ffafriai'r ddau yma'r mesurau rhydd, er bod Nicander, un arall o'r Hen Bersoniaid, yn pledio'r mesurau caeth.

Perthynas â'r Eglwys Ehangach
Fel y nodir uchod, nid oedd yr Hen Bersoniaid yn fudiad nac yn sefydliad ffurfiol ac nid oeddynt yn cynrychioli polisi swyddogol ar ran Eglwys Lloegr. Lleiafrif oeddynt o fewn yr Eglwys ac offeiriaid cymharol isel yn y sefydliad ar y cyfan (eithriadau oedd esgob Tyddewi Thomas Burgess a Thomas Beynon oedd yn Archddiagon Ceredigion), ac roedd nifer o offeiriaid eraill yng Nghymru yn y cyfnod yn arddel safbwyntiau gwrth-Gymraeg oedd yn cyferbynnu'n llwyr â'r Hen Bersoniaid. 

Roedd nifer o'r Hen Bersoniaid yn rhan o Fudiad Rhydychen, grŵp o fewn yr Eglwys oedd yn arddel traddodiadau Cristnogol hŷn o fewn Anglicaniaeth.A. Tudno Williams, Mudiad Rhydychen a Chymru (Gwasg Gee, 1983)

Ffynhonellau
 Bedwyr Lewis Jones, Yr Hen Bersoniaid Llengar (Gwasg yr Eglwys yng Nghymru, 1963)
 A. Tudno Williams, Mudiad Rhydychen a Chymru (Gwasg Gee, 1983)

Category:Eglwys Loegr