Y Ffon Dafl (drama)

Drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926 ydi Y Ffon Dafl o waith y dramodydd John Ellis Williams. Cyhoeddwyd y ddrama gan wasg Y Cyhoeddwyr Addysgiadol yng Nghaerdydd a Samuel French yn Llundain, fel rhan o'u Cyfres y Welsh Drama Series.

 Disgrifiad byr 
Mae'r ddrama wedi'i gosod ar ddiwedd y 1920au yng Nghymru. Disgrifia'r dramodydd y ddrama fel un "seicolegol". Drama deuluaidd oedd yn "ymgais at lunio rhywbeth newydd i'r ddrama Gymraeg [ym 1926], sef astudiaeth seicolegol o gymeriadau. Gwneuthum ddefnydd alegoriaidd ynddi o stori Dafydd a Goliath: dyna paham y gelwais y ddrama Y Ffon Dafl", ychwanegodd. Roedd dylanwad Ibsen yn drwm arni hefyd.

 Cefndir 
Anfonodd John Ellis Williams sawl drama i'r gystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 1926, a phan dderbyniodd lythyr yn dweud ei fod yn fuddugol, ni wyddai pa ddrama oedd wedi dod i'r brig. "'Nemo' oedd fy ffugenw," yn ôl y dramodydd yn ei hunangofiant, "a dyma'r hyn a ddywedai'r tri beirniad am ei waith: 'Y mae holl anghenion drama yng ngwaith Nemo - cymeriadau cyson, datblygiad cymeriad, plot rhesymol, a'r cwbl yn cyd-weithio at un crisis mawr, lle rhoddi'r barn a therfyn ar bob problem oedd wedi codi yn ystod y ddrama. Gwelir felly fod hon yn sefyll ar ei phen ei hun yn y gystadleuaeth, nid oes un arall (oddi eithr yr ail orau) yn yr un byd â hi."

Er gwaetha'r canmol, roedd yna hefyd dro yng nghynffon y feirniadaeth : "Nid oedd y ddrama, ebe'r beirniaid, 'yn waith godidog, na hyd yn oed efallai yn waith rhagorol'".

 Cymeriadau 

 Harri, y gŵr
 Mary, ei ail wraig
 Gwen, ei ferch
 Dafydd, ei lysfab
 Sarah, y forwyn

 Cynyrchiadau nodedig 
Cymdeithas y Ddrama Gymraeg Abertawe oedd y cwmni cyntaf i lwyfannu'r ddrama, a hynny yn ystod wythnos yr Eisteddfod.

Cafwyd perfformiadau pellach gan gwmni drama amatur John Ellis Williams ei hun, o Flaenau Ffestiniog, a hynny yn y Gaeaf 1926. Perfformiwyd y ddrama i "dros ddeugain o gynulleidfaoedd ar hyd a lled gogledd Cymru". Nododd hefyd bod "y derbyniad a roddwyd i'r ddrama wedi amrywio'n fawr o le i le. Drama seicolegol ydoedd, yn apelio'n fwy at y meddwl nag at y teimlad; gan hynny, nid oedd yn gymeradwy iawn gan gynulleidfa a ddisgwyliai weld potsiar a phlismon ym mhob drama".

Cynddeiriogwyd un aelod o'r gynulleidfa yn Nhrawsfynydd nes iddynt ysgrifennu llythyr "ffyrnig" i bapur newydd Y Brython yn condemnio'r dramodydd am adael i'r forwyn ddefnyddio'r gair "bitch" yn y ddrama. Cyhoeddwyd llythyr yn Y Drych hefyd yn awgrymu mai "Ffon y Diafl" [diafol] y dylai'r teitl fod, am fod y forwyn yn dweud "y diawch bach" wrth y plentyn.

Llwyfannwyd y ddrama gan gwmni drama Penmaenmawr yn Eisteddfod Genedlaethol Caergybi 1927 gyda Cynan yn cyfarwyddo ac yn actio'r rhan y tad. Dyma'r "perfformiad gorau" o'r ddrama a welodd y dramodydd, yn ôl ei hunangofiant ym 1963. "Anaml iawn y byddaf yn mwynhau perfformiad o un o'm dramậu fy hun, ond mi fwynheais y perfformiad hwn. Profais fel y mae actorion da - Cynan fel y tad, Marian Penmaen fel y fam wen—yn gallu tynnu mwy o bart nag a roes yr awdur ynddo; a phrofais hefyd fel y gall cynulleidfa ddethol ddylanwadu ar berfformiad o ddrama."

 Cyfeiriadau 

Categori:Llyfrau Cymreig 1926
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1920au
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru