Ararteko

Ararteko yw'r teitl ar gyfer Ombwdsmon Euskadi sy'n Uchel Gomisiynydd Hawliau Dynol Senedd Gwlad y Basg. Sefydlwyd y swydd gan Senedd Euskadi (senedd ymreolaethol sy'n cynnwys 3 o daleithiau y Basgiaid - Gipuzkoa, Biskaia, a Gazteis) yn 1985, mae'n gorff ymreolaethol sy'n gweithio'n annibynnol ar unrhyw bwerau gwleidyddol. Rhaid i Ararteko fod yn ddiduedd ac annibynnol a’i brif swyddogaeth yw diogelu dinasyddion rhag camddefnydd o awdurdod, pŵer a chamau esgeulus Gweinyddiaethau Cyhoeddus Gwlad y Basg. Rydym hefyd yn anelu at gynyddu ymwybyddiaeth a sensitifrwydd am Ddiwylliant Hawliau Dynol. Arddelir y teitl Ombudsan of the Basque Country fel teitl Saesneg ar wefan y sefydliad.

Yn Nafara (cymuned ymreolaeth Basgeg arall sy'n rhan o Wlad y Basg ond nad sydd wedi ei huno gydag Euskadi, gelwir Ombwdsmon y gymuned ranbarthol hefyd yn Ararteko yn Fasgeg a Defensor del Pueblo de Navarra yn Sbaenaeg.Defensor del Pueblo de Navarra - Arartekoa 

Mae'n aelod o Gymdeithas Ryngwladol y Comisiynwyr Iaith er bod remit yr Ararteko yn fwy nad dim ond yr iaith Fasgeg.

Fe etholir y Prif Weithredwr i'r swydd bob 5 mlynedd gan bleidlais o aelodau Senedd Euskadi. Mae gwasanaethau'r corff am ddim.

Sefydlu
Crëwyd a rheoleiddiwyd sefydliad Ararteko gan Gyfraith Ararteko 3/1985, 27 Chwefror,Ley del Ararteko 3/1985, 27 Chwefror. Senedd Gwlad y Basg, yn unol â darpariaethau Stadud Ymreolaeth Gwlad y Basg 1979 yn ei erthygl 15.

Grymoedd
Mae pwerau'r Ararteko yn cynnwys:
 Agor ac ymarfer ymchwiliadau i egluro trafodion Gweinyddiaeth Gyhoeddus Gwlad y Basg.
 Gwneud argymhellion penodol, atgoffa dyletswyddau cyfreithiol a chywiro gweithredoedd anghyfreithlon neu annheg i gyflawni gwelliant yng ngwasanaethau Gweinyddiaeth Gyhoeddus Gwlad y Basg.
 Tynnu sylw at ddiffygion y Gyfraith a gwella gwrthrychedd ac effeithiolrwydd y Gwasanaeth Cyhoeddus trwy warantu hawliau dinasyddiaeth.
 Cynhyrchu adroddiadau craff o fewn ffrâm ei gymwyseddau neu ar gais Senedd Gwlad y Basg neu Weinyddiaethau Cyhoeddus Gwlad y Basg.
 Lledaenu natur ei waith, ei hymchwil a'i adroddiad blynyddol ym mhob ffordd.

Er mwyn cyflawni ei genhadaeth, gall yr Ararteko, ymhlith eraill:

Cynnal ymweliadau arolygu â chanolfannau a chyfleusterau sy'n darparu gwasanaethau cyhoeddus i ddinasyddion a gofyn am wrandawiad gydag unrhyw was sifil neu gyflogai cyhoeddus i gymryd rhan mewn ymchwil, cynnal yr holl ymchwil y mae'n ei ystyried yn gyfleus neu ddod o hyd i'r atebion cywir i amddiffyn buddiannau cyfreithlon y dinesydd. 

Mae Ararteko yn aml mewn cysylltiad â gwahanol randdeiliaid, cymdeithasau a sefydliadau cymunedol ac yn cymryd rhan mewn nifer o ddigwyddiadau a fforymau lleol a rhyngwladol i wella polisi a gweithredu cyhoeddus gweinyddiaeth Fasgeg, gwella ansawdd y gwasanaeth cyhoeddus a ddarperir, yr hawliau a sicrhawyd, a brwydro yn erbyn yr anghydraddoldeb a gwahaniaethu.

Mae cenhadaeth Ararteko hefyd yn cynnwys amddiffyn hawliau iaith sy'n deillio o statws cyd-swyddogol yr ieithoedd Basgeg a Sbaeneg.

Meysydd gwaith
Mae meysydd gwaith yr Ararteko yn eang iawn a nid dim ond wedi eu cyfyngu i un arbenigedd fel Comisiynydd y Gymraeg neu Comisiynydd Plant Cymru a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru. Y meysydd gweithredu yw:
 Cymhwysiad Cymdeithasol
 Hawliau ieithyddol, diwylliant, a chwaraeon
 Addysg
 Materion Treth
 Diogelwch Cyhoeddus
 Cyfiawnder
 Yr Amgylchedd
 Gwaith Cyhoeddus, Trafnidiaeth, a Seilwaith
 Trefn Gweithgaredd Economaidd Staff gweinyddol cyhoeddus
 Rheolaeth, Gweithdrefn, Asedau cyhoeddus, a Gwasanaethau
 Iechyd
 Tryloywder, Cyfranogiad dinasyddion, Llywodraethu da, a Diogelu Data
 Llafur a Diogelwch Cymdeithasol
 Cynllunio trefol a gofodol
 Tai

Arartekos 
 1989-1995: Juan San Martín Ortiz de Zárate 
 1995-2000: Xabier Markiegi CandinaXabier Markiegi Candina
 2000-2004: Mercedes Agúndez Basterra (acting)
 2004-2014: Íñigo Lamarca Iturbe 
 2015: Julia Hernández Valles (gweithredol)Julia Hernández Valles es, desde hoy, Ararteko en funciones . 16 Ebrill 2015.
 2015–presennol: Manuel Lezertua RodríguezManuel Lezertua Rodríguez toma posesión del cargo como Ararteko . 15 Mehefin 2015.

Gweler hefyd
 Cymdeithas Ryngwladol y Comisiynwyr Iaith

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Categori:Adfer iaith
Categori:Basgeg
Categori:Gwlad y Basg
Categori:Ombwdsmyn
Categori:Sefydliadau 1985