Hen Ŵr y Mynydd

Drama lwyfan Gymraeg gan Cynan yw Hen Ŵr y Mynydd sy'n "seiliedig" ar 'The Old Man of the Mountains''' (1946) o waith Norman Nicholson. Cyhoeddwyd y ddrama Gymraeg gan Lyfrau'r Dryw, Llandybïe ym 1949. Drama yw hon sy'n darlunio stori'r Proffwyd Elias o'r Beibl "yn erbyn cefndir Cymru heddiw" [1940au]. Ar glawr y ddrama, mae Dewi Llwyd Jones yn nodi "Dylid pwysleisio nad cyfieithiad yw'r gwaith, ond cyfaddasiad grymus sydd yn greadigaeth newydd ynddo ei hunan."

 Cymeriadau 
 Y Gigfran
 Ruth - gwraig weddw ifanc
 Obadiah - stiward Ahab
 Dafydd - llafurwr
 Martha - un o wragedd y pentref
 Rebecca - gwraig Obadiah
 Ahab - tir-feddianwr
 Elias - ffarmwr a bugail
 Ben - mab Ruth
 Lleisiau'r Nant

 Crynodeb 
Rhennir y ddrama yn ddwy ran - y Prolog sy'n cynnwys 4 Act, a'r Epilog: 

 Act 1 - Bwthyn Ruth a'i gardd ar fore o wanwyn, ac yna fisoedd yn ddiweddarach;
 Act 2 - Bwthyn Ruth eto - awr yn ddiweddarach na diwedd Act 1;
 Act 3 - Pen Carmel - cyn toriad gwawr drannoeth;
 Act 4 - Bwthyn Ruth - ychydig oriau wedi Act 3;

Drwy leisiau "Y Gigfran" sy'n trigo "uwchben ar gramen y graig" a "Lleisiau'r Nant" y cyflwynir y stori, byd natur sy'n feirniadol iawn ohonom ni, fel "pobl ddedwydd [...] unwaith yn y cymoedd hyn, / Tylwyth cyfrannog o naws cymdogaeth, / A bendith Dduw arnoch mewn cawod a haul". Ond bellach, cawn ein cyhuddo o reibio'r tir:"Ond yn awr wele boldyn bob yr un gan raib.

Rhwygwch y cnwd fel gwallt oddi ar benglog,

A gyrru ar y ddaear fel caethferch, a gwasgu'r

Dafn olaf o waed o'r pridd a'i droi'n hysb.

Y bryniau, lle bu'ch allorau, yn gen tomennydd,

A'r nentydd, a fu mor bêr, yn warth ysgarthion".Ategir hynny gan Leisiau'r Nant, sy'n ein beirniadu am "Ein baeddu, a'n boddi, / Ein tagu, a'n rhannu'n ffosydd rhwth; / Tipio eich slag ynom, tipio eich slaets, / Llanw ein llynnoedd â rhwbel a rhwd".

Mae'r Gigfran yn ein hatgoffa mai nid dyma'r tro cyntaf i hynny ddigwydd, gan fod "Hyn oll a fu o'r blaen ym mryniau Samaria / Pan oedd Elias yn broffwyd, ac Ahab yn frenin, / A'r bobl yn dostion ac yn cefnu ar Dduw".  Beio "Baal" y mae'r lleisiau, sy'n cael ei ddefnyddio i gynrychioli'r dynol, a'u gweithredoedd. Cyflwynir ni i'r hen ŵr yn nheitl y ddrama, "Elias" sy'n cynrychioli'r proffwyd yn yr adnodau Beiblaidd.

"Obadiah", a'i fab " Dafydd" yw'r ddau ddynol, sy'n cael eu beirniadu gyntaf, pan mae nhw'n cesio torri'r goeden ger bwthyn y weddw "Ruth", er mwyn ei "throi hi'n bres". Cwynai Ruth wrth ei chwaer, "Martha", ac fe ddadlenir nad oes dim yn eiddo i Ruth bellach, ddim hyd yn oed y coed na ffrwythau'r coed, gan bod y "landlord Mr Ahab" yn hawlio popeth. Mae'n amlwg bod pris ar bopeth, gan gynnwys wyau'r ieir, y llaeth, gwlân y defaid a'r menyn, a dadleua Martha fod eu bywydau wedi gwella o'r herwydd. 

Ond daw Elias i herio'r meddylfryd ariannog, gan eu hatgoffa bod pawb yn "atebol i Dduw am herio'i ddeddfau / A halogi'i greadigaeth yn domen-faw". Mae'n eu rhybuddio bod "sychder" mawr ar ddod. Ar gyngor Y Gigfran, ac wedi cysgu "am fisoedd", mae Elias yn deffro i weld y nant wedi sychu a'r byd wedi newid, yn ôl rhybuddion Duw.

Daw'r ddrama i'w phenllanw gyda dewis rhwng "...gras yr Iôr holl rad y tymhorau; / Gweithio, pob un yn ei faes, fel cyd-weithwyr Duw, / A thrin y ddaearen, eich mam, fel mam, nid fel slaf". Y gwrthgyferbyniad fythol rhwng "yr hen draddodiad amaethyddol cefn gwlad" neu "anturiaeth ac arbraw - syniadau newydd a dulliau newydd."

 Cefndir 
Eglura Cynan bod "Mr Nicholson mor garedig â'i ymddiried [...] [iddo] gyfaddasu ei ddrama i'r Gymraeg ac i'r bywyd Cymreig". Aeth yn ei flaen yn y Rhagair i'r ddrama i nodi bod hynny wedi rhoi'r "rhyddid i ganu'r rhannau barddonol megis o newydd yn Gymraeg".

Gwelodd Cynan gynhyrchiad Saesneg o "ddrama ysbrydol, ddwys" Norman Nicholson, The Old Man of the Mountains'' (1946)  mewn theatr fechan ym Mwclai ym 1947. Dyma a'i "gymhellodd" i'w chyflwyno yn Gymraeg. Cafwyd "arbrawf llwyfan" o'r Act Gyntaf yn ystod Wythnos y Pasg, 1948 yn Ysgol Ddrama Caergybi, a'r perfformiad cyntaf o'r ddrama llawn y flwyddyn ganlynol, gan Gwmni Cenedlaethol y Genhinen.

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y gwaith yn gyflawn am y tro cyntaf gan Gwmni Cenedlaethol y Genhinen ym mis Awst 1949. Cyfarwyddyddion Cynan, Dewi Llwyd Jones a Gwilym Treharne; trydanwr C. Robson; effeithiau Avril Hughes; celfi Glyn Roberts; cast:

 Y Gigfran - Raymond Edwards
 Ruth - Ronèe Evens
 Obadiah - Emyr Jones
 Dafydd - Oswald Griffiths
 Martha - Gwyneth Llwyd Jones
 Rebecca - Doris Aethwy Jones / Ellen Wyn Jones
 Ahab - Hugh Pierce Jones
 Elias - Edwin Williams
 Ben - Nora Jones
 Lleisiau'r Nant

 Cyfeiriadau 

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1949
Categori:Theatr Gymraeg y 1940au
Categori:Theatr Gymraeg y 1950au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru