Adroddiad Clywch

Adroddiad a gyhoeddwyd ar y 1 Gorffennaf 2004 gan Gomisiynydd Plant Cymru, Peter Clarke wedi ymchwiliad arbennig i achos y cyn-athro drama John Owen yw Adroddiad Clywch. Lladdodd Owen ei hun yn Hydref 2001, pan oedd ar fin sefyll ei brawf ar gyhuddiadau o gam-drin yn rhywiol nifer o'i gyn-ddisgyblion yn Ysgol Gyfun Rhydfelen ger Pontypridd yn ystod yr 1980au. Pan fu farw Owen, roedd pwysau mawr am ymchwiliad arbennig, yn bennaf i weld pa wersi y gellid eu dysgu o sut y deliodd yr awdurdodau â'r achos yn 1991 pan gafwyd y cwynion cyhoeddus cyntaf amdano. "Agorodd achos John rwyg aruthrol ym myd y ddrama Gymraeg ar y pryd", yn ôl Cefin Roberts yn 2023, "ac mae'r creithiau yn dyner o hyd".

 Cefndir 
Roedd John Owen yn athro drama uchel ei barch yn Ysgol Gyfun Rhydfelen rhwng 1974 a 1991.  Roedd yr ysgol yn enwog am eu cynyrchiadau theatrig a'u doniau o gystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd a'r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghymru. Daeth nifer fawr o gyn-ddisgyblion yr ysgol yn enwau cyfarwydd ym myd y ddrama. Nododd Cefin Roberts yn ei hunangofiant Yn Blwmp ac yn Blaen [Bwthyn 2023] "Roedd yn gyfarwyddwr heriol ac yn feistr caled. Gwthiodd ffiniau ac, fel y gwyddom i gyd, fe'u gwthiodd yn rhy bell ar adegau - a'i wthio'i hun, yn y diwedd, dros y dibyn". Roedd Owen hefyd yn awdur nifer o ddramâu a dramâu cerdd a lwyfannwyd gan yr ysgol, ac yn feirniad mewn Eisteddfodau Cenedlaethol. "Rhwygwyd cyfeillgarwch a chwalwyd y ddelwedd o'r hyn a greodd yn Ysgol Rhydfelen yn rhacs wedi'i farwolaeth", yn ôl Cefin Roberts.

Nodwyd yn yr Adroddiad bod John Owen wedi cychwyn dysgu yn yr ysgol tua 1974 "fel athro addysg grefyddol". Roedd hefyd yn gyn-ddisgybl o'r ysgol ac nad oedd hi'n glir pryd yn union y daeth yn athro drama. Rhwng 1978 a 1986, derbyniodd sawl "dyrchafiad" cyn cael ei benodi'n "ddirprwy bennaeth" ym mis Mai 1987. Dychwelodd i fod yn "uwch athro" ym 1989, cyn ei benodi'n "Bennaeth Blynyddoedd 2 a 3" ym 1990. 

Cyfaddefodd llawer o'r cyn-ddisgyblion yn ystod yr Ymchwiliad, "eu bod am ddenu ei sylw. 'Ers dechrau yn yr ysgol roeddwn am ei blesio ac nid oedd yn rhywun yr oeddwn am ei groesi'". Roedd rhai hyd yn oed yn ei "eilunaddoli" ac yn ei ystyried fel "tad benthyg". Ond fe nodwyd hefyd fod gan John Owen ei "ddethol rai" a ffurfiodd grŵp drama ar eu cyfer, a barodd i rieni'r plant "deimlo'n arbennig" ac yn "ddiolchgar iawn". Roedd hefyd yn llym iawn yn ei orfodiaeth "o'r iaith Gymraeg" yn unig yn yr ysgol.

Ond ei "bwêr dros rai disgyblion" oedd yn bryderus, yn ogystal â'i "reol" na ddylai bechgyn a merched yn ei grŵp gynnal perthynas â'i gilydd, "gan y byddai hynny yn tynnu oddi ar y gwaith". Roedd hefyd y trafod rhyw yn agored iawn gyda'r plant, ac yn feirniadol o unrhyw rai nad oedd yn cydymffurfio gyda'i ddymuniadau.

 Athro Drama 
Nodwyd yn yr Adroddiad bod "dwy nodwedd arwyddocáol iawn" i ddulliau dysgu John Owen yn Ysgol Gyfun Rhydfelen, sef "y defnydd dwys a phwerus o actio method a diddordeb mewn rhyw". "Gallai ei wersi fod yn ysbrydoledig i berson yn ei arddegau. Roedd ymdeimlad enfawr o ryddid, roedd yno regi a rhyw. Fel pobl ifanc hormonaidd, roedd yn rhyddhaol, yn wych ac yn ysbrydoledig iawn", eglurodd un disgybl.

Roedd yr elfen rywiol yn amlwg iawn hefyd yn y testunau a ddewisiodd Owen ar gyfer y plant. Mynnodd bod y plant yn barod i "gymryd risgiau" ac i archwilio ffiniau personol a chymdeithasol. Roedd annog disgybl benywaidd "i fastyrbio disgybl gwrywaidd mewn ymarfer" yn honiad a arweiniodd at ei ymddiswyddiad. Yn ôl ei gyfaddefiad ei hun, cafodd Owen ddau fachgen 13 oed i "ddawnsio'n noeth yn ystod ymarfer arall". Siarsiodd y plant i beidio sôn dim am yr hyn oedd yn digwydd yn ei wersi, am na fyddai eu rhieni "yn deall".  Ond yn ei "sesiynau unigol" yr honnir i'r gamdriniaeth fwyaf difrifol ddigwydd.

Nodwyd yn yr Adroddiad, bod John Owen yn aelod o "bwyllgor llywio CBAC a ddyfeisiodd yr arholiad drama Safon Uwch yng Nghymru" a'i fod hefyd ar ddechrau'r 1980au yn "gynrychiolydd athrawon o Forgannwg Ganol ar bwyllgor pwnc drama CBAC a oedd yn gyfrifol am adolygu arholiadau yn flynyddol." Ar adeg ei ymddiswyddiad ym 1991, "roedd yn arholwr Cymraeg llafar gyda CBAC".

 Cyhuddiadau 
Wedi derbyn y cyhuddiadau cyntaf gan y plant yn erbyn John Owen yn Ionawr 1991, ni chysylltodd yr awdurdodau addysg lleol â'r heddlu.

Ymddiswyddodd Owen o'i swydd fel athro ar 24 Ionawr 1991. Nodwyd yn yr Ymchwiliad bod yr awdurdod addysg lleol wedi "ymrwymo na fyddai'n wynebu cyhuddiadau disgyblu petai'n ymddiswyddo" a bod hynny wedi'i wireddu.

Y tro cyntaf i'r heddlu glywed am yr achos oedd tua mis Mawrth 1991, a nodwyd eto yn ystod yr Ymchwiliad bod ymchwiliad yr heddlu "wedi'i rwystro gan fethiant yr awdurdod addysg lleol i rannu'u holl wybodaeth â'r heddlu". Daeth yr heddlu i'r casgliad "bod tystiolaeth ddigonol i brofi bod Mr Owen wedi troseddu o dan adran 1 Deddf Anwedduster â phlant 1961". Trosglwyddwyd y wybodaeth i Wasanaeth Erlyn y Goron, ond fe benderfynwyd "peidio ag erlyn gan nad oedd, yn ei barn hwy, debygolrwydd digonol o sicrhau collfarn o ystyried y posibilrwydd o gyfiawnhad dramatig". Ni chafodd Owen ei ddisgyblu nac ychwaith ei erlyn. 

Daeth hi'n amlwg hefyd yn ystod yr Ymchwiliad, bod "digwyddiad ym 1983 y dylid bod wedi ymchwilio iddo'n fwy trwyadl", a bod plant "wedi cwyno dros nifer o flynyddoedd bod Mr Owen yn eu bwlio". Bod "digwyddiad ar wahân ym 1988 y dylid fod wedi ymchwilio iddo'n fwy trwyadl" a "chyfres o ddigwyddiadau rhwng 1986 a 1991 a oedd yn ymwneud ag arholwyr CBAC a ddylai fod wedi ysgogi ymchwiliad a chymryd camau gweithredu". Mae manylion llawn am bob enghraifft ar gael yn Adroddiad Clywch sydd i'w ddarllen yma.

Cododd rhai o arholwyr allannol CBAC eu pryderon ym mis Chwefror a Mawrth 1991, am y deunydd anweddus roedd John Owen yn ei gyflwyno a'i orfodi ar blant yr ysgol. Synnai rhai ohonynt nad oedd eraill wedi datgan eu pryderon am hyn ynghynt. Yn ystod yr Ymchwiliad, daeth hi'n amlwg bod pryderon mor gynnar â 1988 am y deunydd arholi, ond ni weithredwyd ar eu pryderon.

 Gyrfa wedi Rhydfelen 
bawd|DVD o'r gyfres Pam fi, Duw?
Wedi ymadael â'r ysgol ym 1991, ysgrifennodd Owen y nofel boblogaidd Pam Fi, Duw? Pam Fi? a dau ddilyniant iddi. Rhwng 1991 a 2001, addaswyd y nofelau yn 6 cyfres deledu llwyddianus i S4C wedi'i chynhyrchu gan HTV, ac Owen ei hun yn cyfarwyddo gan weithio'n agos unwaith eto gyda phlant a phobl ifanc. Ffilmiwyd y gyfres gyntaf ym 1996 a'r olaf, na chafodd ei ddarlledu, yn 2001. 

Cyfansoddodd John Owen ffilmiau i S4C a dramâu i BBC Radio Cymru, a bu'n gwasanaethu fel beirniad yn Eisteddfod yr Urdd.

Ond nododd yr Adroddiad ei fod wedi parhau "i gael cysylltiad gyda disgyblion o'r ysgol" ar ôl ymddiswyddo. Bu hefyd yn rhan o sawl "tîm cynhyrchu" a lwyfannodd sioeau gydag Urdd Gobaith Cymru, yn ogystal ag ymweld â sawl ysgol yn sgil y gyfres Pam fi, Duw? Parhau wnaeth y camdrin rhywiol yn ogystal.

Ni rannwyd yr amheuon na'r "honiadau difrifol o gam-drin plant" gyda'r gwahanol Sefydliadau na'r Ysgolion eraill.

Ym mis Mai 2001, dair wythnos cyn saethu cyfres olaf Pam fi, Duw?, daeth y cynhyrchwyr yn ymwybodol "bod natur yr honiadau yn ymwneud â chamdriniaeth rhywiol". Nodwyd mai agwedd John Owen oedd ei fod yn "ddieuog hyd nes y'i profwyd yn euog". Arestiwyd Owen ar y 13 Medi 2001, a hynny tra'n ffilmio'r gyfres. Cafodd ei atal o'i swydd "ar gyflog llawn".

Nodwyd yn yr Adroddiad bod 5 cyhuddiad "o droseddau difrifol yn erbyn plant" wedi'i dderbyn yn 2001, yn erbyn "y diweddar Mr Owen".

Ar y 4 Hydref 2001, canfuwyd ei gorff gan yr heddlu mewn carfán ym Mhorthcawl, wedi iddo fethu ymddangos yn y llys i ateb yr honiadau yn ei erbyn. Roedd wedi cyflawni hunanladdiad. 

 Ymchwiliad Clywch 
bawd|Peter Clarke yn 2004 wrth gyflwyno'r Adroddiad
Dechreuodd yr ymchwiliad cyntaf ar 25 Mawrth 2002 a'i gynnal ym Mhrifysgol Morgannwg yn Nhrefforest, ger Pontypridd. Dyma'r ymchwiliad cyntaf i Peter Clarke ei gynnal ers ei benodi yng ngwanwyn 2001. Dilynodd adroddiad Syr Ronald Waterhouse i achosion o gamdrin plant yng Ngogledd Cymru. 

"Cylch Gorchwyl" yr Ymchwiliad oedd:

 archwilio datganiadau gan gyn-ddisgyblion John Owen, ac eraill;
 archwilio i ba raddau yr oedd plant ac eraill yn gallu rhannu eu pryderon gydag oedolion priodol;
 ystyried adroddiad Pwyllgor Adolygu Achosion Difrifol Pwyllgor Amddiffyn Plant Rhondda Cynon Taf;
 archwilio arferion a gweithdrefnau diogel ar gyfer gweithio gyda phlant yn y celfyddydau perfformio; 

Cynhaliwyd yr Ymchwiliad yn gyhoeddus am 37 diwrnod, a bu'n rhaid ei ohirio ddwywaith, "tra bu Heddlu De Cymru yn cynnal ymchwiliadau troseddol" o ganlyniad i dystiolaeth newydd a gyflwynwyd i Peter Clarke. 

Ar gychwyn yr Ymchwiliad, roedd "4 cyn-ddisgybl, 2 lywodraethwr a 3 mam i gyn-ddisgyblion wedi rhoi tystiolaeth". Wedi hynny, cafwyd tystiolaeth gan 58 o dystion pellach. Derbyniodd "dystiolaeth ysgrifenedig gan 27 o dystion a thystiolaeth ysgrifenedig a llafar gan 67 o dystion eraill." Rhoddwyd arddeall i'r holl dystion mai bwriad yr ymchwiliad oedd ymchwilio i'r mater yn hytrach na dweud os oedd unrhyw un yn euog ai peidio. 

Clywyd tystiolaeth gan nifer o gyn-ddisgyblion yr athro drama. Dywedodd un ferch iddo'i threisio ac honnodd nifer o ddynion eraill iddo ymosod yn anweddus arnynt. 

Fe gymerodd hi ddegawd rhwng 1991 a 2001 cyn i nifer o'i ddisgyblion fynd at yr heddlu yn honni iddyn nhw gael eu cam drin yn rhywiol gan eu cyn-athro. Clywyd tystiolaeth gan rieni rhai o'r disgyblion yn ogystal. 

Cafodd yr Ymchwiliad effaith ar 'yrfaoedd nifer o'i gydnabod, gan gynnwys Emyr Edwards oedd yn Brif Arholwr Drama y Cyd Bwyllgor Addysg ar y pryd. Ymddiswyddodd Edwards yn Chwefror 2003 "oherwydd y ffordd y mae'n honni i'w gyflogwyr ei drin" wedi iddo roi tystiolaeth yn yr Ymchwiliad. O flaen y Comisiynydd Plant fe wadodd Edwards honiadau ei fod yn bresennol yn ystod arholiadau ymarferol, pan fu disgyblion Ysgol Gyfun Rhydfelen yn perfformio deunydd o natur rywiol gan gynnwys noethni. Wrth gyhoeddi ei ymddiswyddiad dywedodd "ei fod yn teimlo'n flin na chafodd y cyfle i glirio ei enw da yr adeg honno ac o flaen tribiwnlys."

Ar ddiwedd yr Ymchwiliad, nododd Peter Clarke y byddai'n "cyflwyno adroddiad yn nodi fy nghanfyddiadau, fy nghasgliadau ac unrhyw argymhellion". 

 Cynnwys yr Adroddiad 
Yn y Rhagair i'r Adroddiad, mae Peter Clarke yn nodi'n glir:"Ni all unrhyw un a glywodd y dystiolaeth a glywais i yn fy Ymchwiliad amau, â didwylledd, fod Mr John Owen yn euog o weithredoedd o anweddustra rhywiol difrifol yn erbyn rhai disgyblion yn Ysgol Gyfun Rhydfelen. Mae'r dystiolaeth a glywais wedi dangos i Mr Owen, yn ôl pwysau tebygolrwydd, gam-drin disgyblion yn ei ofal yr rhywiol dros nifer o flynyddoedd".Aeth yn ei flaen i egluro nad oedd hi'n ofynnol iddo "fynd ymhellach, ond credaf fod fy nghanfyddiad cyffredinol yn angenrheidiol i bwysleisio difrifoldeb yr amgylchiadau a archwiliwyd gennyf a'r canlyniadau ar gyfer ei ddioddefwyr, ynghyd â'r cyfrifoldeb dwys y mae'n rhaid i'r rheini a wnaeth lai na'u dyletswydd ei ddwyn".

Yn y ddogfen 216 o dudalennau, sydd wedi'i rannu yn 22 pennod, mae manylion manwl am y cefndir a'r cyfweliadau a gynhaliwyd. Nid yw'r Adroddiad yn enwi unrhyw ddisgybl o'r ysgol. Yn Ebrill 2021, mewn rhaglen ddogfen ar S4C, Cadw Cyfrinach, bu i'r actor Gareth Potter gyfaddef yn gyhoeddus ei fod ef yn un o gyn-ddisgyblion John Owen, ac wedi cael ei gamdrin ganddo. Rhannodd ef a dau arall a weithiodd gyda John Owen ar gyfres Pam Fi Duw? eu profiadau o feithrin perthynas amhriodol gyda'r cyn-athro, a gweld bechgyn eraill yn cael eu hecsbloetio'n rhywiol ganddo.

 Casgliadau 
Yn ogystal â beirniadu arfer "dylanwad absoliwt [John Owen] dros ei ddisgyblion", a'r patrwm o ddewis ei "hoff ddisgyblion" a'u hanrhegu, daeth Peter Clarke i'r casgliad ei fod wedi mynd "y tu hwnt i berthynas arferol athro/disgybl mewn nifer fawr o ffyrdd". Nododd hefyd mai dim ond yn ystod yr Ymchwiliad y sylweddolodd nifer o'r rhieni, "bod yr hyn a oedd yn digwydd yn gyfystyr â chamdriniaeth".

Nododd "yn ôl pwysau tebygolrwydd" bod rhai unigolion wedi ceisio "taro bargen" gyda John Owen i ymadael â'r ysgol mewn "cyn lleied o anhawsterau â phosibl i'r awdurdodau addysg lleol". Mae Clarke yn gorfod ystyried pu'n a'i yw "ymgais i gelu'r gwirionedd" yn ddisgrifiad teg o'r hyn a ddigwyddodd. Nododd hefyd bod eraill heb "weithredu yn unol â'r gweithdrefnau a oedd mewn grym ar y pryd" i ddiogelu plant.

Yn ôl Peter Clarke, "roedd cymaint nad oedd yr heddlu na'r Gwasanaeth Erlyn y Goron yn ymwybodol ohono ym 1991". "Dro ar ôl tro, mewn Ymchwiliad ar ôl Ymchwiliad, rydym yn clywed sut y mae plant wedi'u siomi mewn modd truenus ac weithiau drasig gan fethiant gweithwyr proffesiynol i rannu gwybodaeth. Siomwyd y plant yn Ysgol Gyfun Rhydfelen a roddodd dystiolaeth mewn modd mor ddewr gan yr awdurdod addysg lleol a'u methiant i alw'r heddlu ar unwaith ac yna'u methiant i roi'r holl wybodaeth berthnasol a oedd yn eu meddiant i'r heddlu".

 Argymhellion 
Nodwyd sawl argymhelliad yn yr Adroddiad, gan gynnwys [yn fras] y canlynol:

 Corfforiaethol ac Addysgiadol 

 "Mewn unhyw ymchwiliad amddiffyn plant, argymhellaf y dylid canfod dymuniadau a barn y plentyn ar y modd y cynhelir y cyfweliad."
 "y dylai'r heddlu ystyried hysbysu'r plentyn ei hun o ganlyniad ymchwiliad gan yr heddlu bob amser, gan ofalu eu bod yn esbonio'r hyn a ddigwyddodd."
 "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru, Cyngor Addysgu Cyffredinol Cymru a’r DfES gymryd camau i sicrhau bod athrawon yn derbyn gwybodaeth arbenigol yn eu rhaglen hyfforddi cymhwyso proffesiynol."
 "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru gyhoeddi canllawiau er mwyn ei gwneud yn ofynnol bod gan lywodraethwyr pob ysgol bolisi datgelu cyfrinachau ar waith."
 "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru gyhoeddi canllawiau ar sut y dylid ymchwilio i honiadau o gam-drin plant a wneir yn erbyn staff sy’n addysgu a staff nad ydynt yn addysgu"
 "y dylai’r cyfrifoldeb dros benderfynu p’un a ddylid cyflwyno cyhuddiadau a chynnal ymchwiliad a gwrandawiad gael ei drosglwyddo i’r awdurdod addysg lleol [...] y dylid sefydlu pedwar tribiwnlys annibynnol newydd, yn cwmpasu pedair rhan o Gymru."
 "y dylai CBAC adolygu ei weithdrefnau disgyblu mewnol a’i gontractau gydag arholwyr allanol ar fyrder".
 "y dylai CBAC lunio canllawiau, polisïau a gweithdrefnau amddiffyn plant manwl i arholwyr a’i gyflogeion a sicrhau y darperir hyfforddiant priodol."
 "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru gyhoeddi canllawiau ynglyn â pha wybodaeth y gellid ei rhannu lle ceir honiadau o gam-drin plant p’un a wnaed canfyddiadau a'i peidio."
 "dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru lunio strategaeth genedlaethol ar gyfer darparu gwasanaeth cynghori annibynnol i blant a phobl ifanc mewn addysg"
 "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru ei gwneud yn ofynnol i bob corff llywodraethu ysgol sicrhau bod plant yn cael eu hysbysu yn eu hysgol o argaeledd a phwrpas gwasanaethau perthnasol, gan gynnwys ChildLine, Llinell Gymorth Amddiffyn Plant yr NSPCC, gwasanaethau cymdeithasol, swyddfa Comisiynydd Plant Cymru a gwasanaethau eirioli."

 Cyfryngau 
 "Dylai pob rhan o’r cyfryngau yng Nghymru ymgorffori polisïau, gweithdrefnau a hyfforddiant amddiffyn plant effeithiol yn eu systemau presennol ac enwebu person penodedig i dderbyn ac ystyried unrhyw bryderon".
 "Dylai pob awdurdod addysg lleol gadw cofrestr o warchodwyr y mae eu cofrestriad yn amodol ar gael eu gwirio gan y swyddfa cofnodion troseddol, cael cyfeiriadau boddhaol, hyfforddiant amddiffyn plant sylfaenol a gwybodaeth am eu dyletswyddau cyfreithiol a’u cyfrifoldebau."
 "Dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru adolygu Rheoliadau Plant (Perfformiadau) 1968 a’r canllawiau iddynt er mwyn mynd i’r afael â’r gwendidau a amlinellir yn fy adroddiad."

 Cyfeiriadau 

Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 2004
Categori:Dogfennau cyfreithiol
Categori:Dogfennau swyddogol