Adeiladau brenhinol Cymru

Dyma restr o adeiladau sy'n gysylltiedig a Brenihoedd Cymru a Thywysogion cynhenid Cymru.

 Teyrnas Gwynedd 

 Llys Aberffraw
 Prif lys brenhinol cynnar Gwynedd.
 Dywedir mai “Llys Aberffraw” oedd sedd brenhiniaeth Cymru am sawl canrif.
 Castell y Bere

 Un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13g.
 Fe'i codwyd gan Lywelyn Fawr (Llywelyn ab Iorwerth)

 Castell Degannwy (a'r Llys)
 Un o gestyll cynharaf brenhinoedd Gwynedd, gan gynnwys Maelgwn Gwynedd yn y 6g.
 Fe'i dinistriwyd a'i hailadeiladwyd sawl gwaith cyn symud i ganolfannau eraill.

 Castell Dolwyddelan
 Adeiladwyd gan Lywelyn Fawr i warchod ei diriogaeth yn Eryri.

 Castell Ewlo
 Adeiladwyd Castell Ewlo yn ystod hanner cyntaf y 13g, yn ôl pob tebyg gan Lywelyn Fawr (Llywelyn ab Iorwerth)
 Mae'r gorthwr siâp D nodweddiadol wedi para hyd heddiw. 
 Roedd yn safle amddiffynnol ac yn anheddle brenhinol am gyfnodau.

 Castell Dolbadarn
 Adeiladwyd gan Lywelyn Fawr fel castell strategol wrth fynedfa i Eryri.

 Llys Abergwyngregyn
 Cysylltir y castell hwn â theyrnasiad Llywelyn Fawr, ei fab Dafydd ap Llywelyn a'i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. 
 Prif lys Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf) a’i wraig Eleanor de Montfort.

 Castell Cricieth
 Tua dechrau’r 13g, dan reolaeth Llywelyn Fawr ac yn ddiweddarach Llywelyn ap Gruffudd.

 Llys Rhosyr (Môn)
 Safle archeolegol llys brenhinol Cymreig — llys Llywelyn Fawr.

 Teyrnas Powys 

 Castell Dinas Brân
 Cartref Tywysogion Powys Fadog.
 Yn ganolfan bwysig cyn cwymp annibyniaeth Powys.

 Mathrafal 
 Prif lys brenhinoedd Powys ac un o’r seddi mwyaf traddodiadol.
 Cysylltiedig â Bleddyn ap Cynfyn a’i ddisgynyddion.

 Castell y Rhingyll
 Adeiladwyd tua'r 12g gan Rhys ap Gruffydd (Yr Arglwydd Rhys) i warchod rhan uchaf Dyffryn Tywi; rhan o rwydwaith amddiffynnol Deheubarth.
 Fe’i lleolir yn Llanfihangel Aberbythych, Sir Gaerfyrddin, heb fod ymhell o Landeilo a Dinefwr.

 Castell y Rhodwydd
 Codwyd gan Owain Gwynedd yn 1149, yn ôl Brut y Tywysogion
 Cyn hynny, roedd yma domen a beili a fu am ganrifoedd yn nwylo Tywysogion Powys gan gynnwys Madog ap Maredudd.

 Teyrnas Deheubarth 

 Dinefwr
 Prif sedd Hywel Dda ac yn ddiweddarach Rhys ap Gruffydd (“Yr Arglwydd Rhys”).
 Ystyrid Dinefwr fel prif lys Deheubarth, yn gyfatebol i Aberffraw yng Ngwynedd.

 Carreg Cennen
 Adeiladwyd ac atgyfnerthwyd gan deulu Rhys ap Gruffydd.

 Cyfnod Owain Glyn Dŵr 

 Sycharth
 Cartref prifol Owain Glyn Dŵr cyn y gwrthryfel.

 Glyndyfrdwy
 Safle lle datganodd Glyn Dŵr ei hun yn Dywysog Cymru yn 1400.

 Castell Harlech
 Daeth yn brif ganolfan Glyn Dŵr yn dilyn annibyniaeth, rhwng pan reolodd bron y cyfan o Gymru.

 Senedd-dy Owain Glyn Dŵr, Machynlleth
 Adeilad o'r 15g a adeiladwyd ar safle lle y cyfarfu Senedd Cymru yn ystod teyrnasiad y Tywysog Owain Glyn Dŵr. 

 Safleoedd Crefyddol â Chysylltiad Brenhinol 

 Abaty Glyn y Groes (Valle Crucis)
 Sefydlwyd 1201 gan Madog ap Gruffudd Maelor, Tywysog gogledd Powys (Powys Fadog)
 Fe'i noddwyd gan frenhinoedd Powys fel safle claddu a diwylliannol o bwys.

 Abaty Hendy-gwyn ar Daf Cysylltir gyda Chyfraith Hywel Dda Noddwyd gan Dywysogion megis Rhys ap Gruffydd.

 Abaty Talyllychau  Fe'i sefydlwyd fel mynachlog Bremonstratensaidd gan yr Arglwydd Rhys rhwng 1184 a 1189.

 Abaty Ystrad Fflur (Strata Florida) Lle claddwyd sawl tywysog Cymreig, gan gynnwys rhai o Dywysogion y Deheubarth.

 Eglwys Gadeiriol Tyddewi Wedi’i noddi gan sawl tywysog a brenin Cymreig, gan gynnwys Hywel Dda'''

Cyfeiriadau

Categori:Pensaernïaeth Cymru