José Eustasio Rivera

Bardd, nofelydd a chyfreithiwr o Golombia oedd José Eustasio Rivera (19 Chwefror 1888 – 1 Rhagfyr 1928) sy'n nodedig am ei nofel La vorágine ("Y Trobwll", 1924).

Ganed ef yn Neiva, yng nghanolbarth Colombia, i deulu tlawd. Plentyn anodd gartref ac yn yr ysgol ydoedd, ac wedi'i ddiarddel o dair ysgol, gwnaeth sefyllfa economaidd ei deulu hyd yn oed yn fwy ansicr. Ond roedd ganddo duedd naturiol tuag at lenyddiaeth, ac yn ystod ei ddyddiau gorau yn yr ysgol fe'i gelwid ymlaen i draddodi areithiau a datganiadau, ac hyd yn oed barddoni ar y pryd. J. David Suárez-Torres, "Rivera, José Eustasio (1888–1928)", Encyclopedia of Latin American History and Culture. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 28 Ionawr 2028.

Astudiodd i ddod yn athro yn yr Escuela Normal yn Bogotá, gan dreulio blwyddyn ychwanegol i wneud cais am swydd arolygydd ysgol. Ym 1910 fe'i penodwyd o'r diwedd yn arolygydd Tolima, talaith yn y canolbarth. Aeth Rivera ati i'w waith yn frwd ac yn gydwybodol, ond roedd yn rhwystredig o orfod arafu a derbyn gweithdrefnau a dulliau traddodiadol. At y rhwystredigaeth hon ychwanegwyd marwolaeth sydyn ei chwaer yn ddim ond 17 oed. Daeth i'r amlwg fel llenor gyda Tierra de promisión ("Gwlad yr Addewid", 1921), casgliad o sonedau sy'n portreadu harddwch gwyllt y trofannau.

Yn ogystal â'i waith fel arolygydd addysg a chyfreithiwr, bu Rivera yn hynod o weithgar ym mywyd gwleidyddol a diplomyddol ei wlad, ac yn un o arweinwyr y Blaid Geidwadol. Gwasanaethodd yn llywydd Siambr y Dirprwyon, yn ysgrifennydd i nifer o lysgenadaethau Colombia, ac yn bennaeth ar sawl comisiwn llywodraethol, gan gynnwys yr alldaith ym 1922 i osod y ffin â Feneswela ym mherfeddion y coedwigoedd glaw ym masn Amazonas. Teithiodd ar hyd Afon Orinoco, gan fyw am gyfnod ymhlith y brodorion a chael gwybodaeth fanwl am drais y jyngl a'r frwydr barhaus sydd ei hangen i oroesi ynddi. Cafodd ei glafychu gan beriberi, ac yn ystod ei gyfnod yn gwella, ysgrifennodd ei gampwaith—a'i unig nofel—La vorágine ar sail ei brofiadau. Sonir yn y nofel am y caledi a’r dioddefaint creulon a brofwyd gan gasglwyr rwber, gan gyfuno stori antur â themâu cymdeithasol. Caiff ei hystyried yn un o'r nofelau gwychaf am y jyngl yn holl lenyddiaeth America Ladin.

Teithiodd Rivera i Unol Daleithiau America ym 1928 i olygu'r pumed argraffiad o La vorágine, a threuliodd chwe mis olaf ei oes yn Ninas Efrog Newydd. Cynlluniodd hefyd gyda gwasg yn Efrog Newydd i gyhoeddi cyfieithiad Saesneg o'r nofel. Bu farw yn yr ysbyty ym Manhattan yn 40 oed. "DR. JOSE E. RIVERA, AUTHOR, DIES HERE; Colombian Was Writing English Edition of His Noved 'La Voragine' --Prominent Diplomat.", The New York Times (2 Rhagfyr 1928). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 28 Ionawr 2026.

 Cyfeiriadau 

Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Beirdd Sbaeneg o Golombia
Categori:Cyfreithwyr yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Diplomyddion yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Golombia
Categori:Pobl a aned yng Ngholombia
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Categori:Sonedwyr Sbaeneg