Cymdeithas Ddrama Gymraeg Abertawe

Sefydlwyd Cymdeithas Ddrama Gymraeg Abertawe ym 1919, a bu'r Gymdeithas yn weithgar iawn drwy lwyfannu nifer o ddramâu Cymraeg ar hyd y blynyddoedd yn ogystal â chynnal gwyliau dramâu a darlithoedd. Dathlodd y Gymdeithas ei Chanmlwyddiant yn 2019. Mae'r Gymdeithas yn parhau yn weithredol hyd heddiw [2025]. Ymhlith yr enwau cyfarwydd a fu’n rhan o’r Gymdeithas y mae Islwyn Morris, Huw Ceredig, Victoria Plucknett a Steffan Rhodri.

 Cefndir 
Ym 1919 cynhaliwyd yr Ŵyl Ddrama gyntaf gan y Gymdeithas yn Neuadd Albert, Abertawe ac yn Theatr y Grand ar ôl 1923. Yn ôl Ioan Williams yn ei gyfrol Y Mudiad Drama yng Nghymru 1880-1940 : "Croesawyd ymgyrch pwyllgor Cymdeithas Ddrama Abertawe yn frwd o'r dechrau fel mynegiant o aeddfedrwydd y Mudiad Drama yng Nghymru ac fel addewid o'r tyfiant ar datblygiad oedd i ddod". Datblygodd yr Ŵyl yn Wythnos o Ddramâu blynyddol.

Ymysg rhai o'r sylfaenwyr cyntaf roedd Richard Hughes (Llwyfanydd) a'r Athro Ernest Hughes.

Llwyfannwyd sawl drama fuddugol yng nghystadleuaeth y Ddrama Hir neu Tlws y Ddrama'r Eisteddfod Genedlaethol gan y Gymdeithas, a hynny'n aml, am y tro cyntaf. Dramâu dadleuol fel Y Ffon Dafl (1926) a Pobl yr Ymylon (1927) Yn dilyn llwyfannu Pobl yr Ymylon, codwyd cwynion a phryderon gan sawl garfan Grefyddol, am "oself moseol" y dramâu a gyflwynwyd gan y Gymdeithas.

Ym 1928, dim ond tridiau o ŵyl a gafwyd yn hytrach nag wythnos fel a fu.

Erbyn dechrau'r 1930au, roedd cwynion am brinder dramâu newydd Cymraeg, gyda'r Gymdeithas yn ddibynnol ar ail-gyflwyno'r hen ddramâu neu gyfieithiadau o waith Saesneg, Ffrangeg neu Sbaeneg.

Ymysg y cyfarwyddwyr roedd Ernest Hughes, Mary Hughes, 
Yn 2009, symudodd y Gymdeithas i Theatr Dylan Thomas, yn Abertawe.  Cyn hynny bu'r Gymdeithas yn ran o Ganolfan Celfyddydau'r Taliesin. Ers 2009, nodwyd fod y Gymdeithas yn "mentro allan i'r gymuned gyda'u cynyrchiadau, a thros y flwyddyn ddiwethaf [2024] cafwyd perfformiadau ym Mhontardawe, Rhydaman, Penrhiwllan, Felindre, Porthyrhyd a Sgeti."

 Y Ddarlith Drama 
Yn 2019, i nodi eu Canmlwyddiant, sefydlwyd "darlith gyhoeddus newydd ym maes y ddrama mewn perthynas â Phrifysgol Abertawe – y Ddarlith Ddrama." Y nod oedd cynnal Y Ddarlith bob dwy flynedd mewn perthynas â Phrifysgol Abertawe. 

2019

Dr. Hannah Sams oedd y cyntaf i'w thraddodi a ‘Theatr Genedlaethol Cymru: Theatr Rhwng Dau Fyd?’ oedd y testun. Roedd y ddarlith yn craffu ar waith dau ddramodydd, sef y Cymro Aled Jones Williams a'r dramodydd o Gatalwnia Sergi Belbel.

 Grandramodi 
Yn 2025, lawnsiodd y Gymdeithas Gystadleuaeth Ysgrifennu Drama Gymraeg o'r enw GRANDRAMODI ar y cyd â Grŵp Cydweithredol Grand Ambition a Chyngor Abertawe. Cynhaliwyd y seremoni wobrwyo yn Theatr y Grand ar 25 Ionawr. Yr enillydd oedd Noni Lewis gyda'i drama Cysur Dychymyg Creulon. Bydd yn derbyn blwyddyn o fentora gan y dramatwrg, awdur a'r actores Manon Eames ynghyd â gwobr ariannol o £5000.

 Cynyrchiadau nodedig 

 1919 

 Gŵyl Ddrama 1919 
 Cwmni'r Drindod, Pontarddulais - Asgre Lân
 Capel Als, Llanelli - Noson o Farrug / Y Pwyllgor / Ble Ma Fa?
 Cwmni Gwauncaegurwen - Aeres Maesyfelin - AIL
 Cwmni Tabernacl, Treforus - Y Briodas Ddirgel
 Cwmni Dan Matthews, Pontarddulais - Ephraim Harris - ENILLWYR
 Cwmni Plasmarl - Ar y Groesffordd
 Cwmni Siloh, Pontarddulais - Maesymeillion

 1920au 

 Dramâu 1920
 Beddau'r Proffwydi gan W. J. Gruffydd

 Wythnos o Ddramâu 1921
 Beddau'r Proffwydi gan W. J. Gruffydd
 Y Ddraenen Wen gan R. G. Berry
 Gwas y Derlwyn gan J. P. Walters
 Ffroes (drama fer) gan D. T. Davies
 Y Pwyllgor (drama fer) D. T. Davies
 Dwywaith yn Blentyn (drama fer) R. G. Berry

 Wythnos o Ddramâu 1922
 Cwmni Plasmarl - Gwas y Derlwyn gan J. P. Walters
 Castell Martin gan D. T. Davies
 Beddau'r Proffwydi gan W. J. Gruffydd

 Wythnos o Ddramâu 1923 
 Marchogion y Nos gan Brinley Jones
 Y Ddraenen Wen gan R. G. Berry
 Y Diethryn gan D. T. Davies

 Wythnos o Ddramâu 1924 
 Y Potsiar gan J. O. Francis
 Doctor er ei Waethaf gan Moliere cyf. Saunders Lewis
 Troi'r Tir (drama fer) gan D. T. Davies
 Y Pwyllgor (drama fer) D. T. Davies
 Ble Ma Fa?
 Beddau'r Proffwydi 
 Y Diethryn gan D. T. Davies
 Wythnos o Ddramâu 1925 
 Pelenni Pitar gan D. T. Davies - llwyfanniad cyntaf
 Doctor er ei Waethaf gan Moliere cyf. Saunders Lewis
 Y Ddraenen Wen gan R. G. Berry
 Eiddo Cesar (drama fer) gan J. O. Francis 
 Ffrois (drama fer) gan D. T. Davies
 Troi'r Tir (drama fer) gan D. T. Davies
 Y Ficar Newydd (drama fer) gan Brynwel Edwards.
 Y Potsiar gan J. O. Francis
 Y Doctor

 Wythnos o Ddramâu 1926 
 Y Machgen Gwyn I gan Lennox Robinson
 Y Briodas Orfod gan Molière (cyf. Nathaniel H. Thomas)
 Adar o'r Unlliw - ail ddrafft o'r ddrama Eiddo Cesar gan J. O. Francis.
 Castell Martin gan D. T. Davies
 Y Ffon Dafl gan J. Ellis Williams - drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926
 Tuag Adref cyf. Magdalen Morgan

 Wythnos o Ddramâu 1927 
 Pobl yr Ymylon gan Idwal Jones
 Croeso gan Parch. Jason Thomas (fu farw'n 33 oed ym Mrynaman ym mis Ebrill 1927)
 Castell Martin gan D. T. Davies
 Y Machgen Gwyn I gan Lennox Robinson
 Y Briodas Orfod gan Molière (cyf. Nathaniel H. Thomas)
 Adar o'r Unlliw - ail ddrafft o'r ddrama Eiddo Cesar gan J. O. Francis.
 Wythnos o Ddramâu 1928 
 Yr Anfarwol Ifan Harris gan Idwal Jones - drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caergybi 1927. teithwyd i Gaerfyrddin
 Dros y Dŵr (drama fer) gan W. J. Gruffydd
 Antur Fasnachol (drama fer) gan Shirland Quinn
 John Jones (drama fer) gan J. O. Francis
 Y Machgen Gwyn I - teithwyd i Aberteifi

 What every woman knows (james Barrie) cyf. Richard Jones
 Wythnos o Ddramâu 1929
 The Little Village
 Change
 Pelenni Pitar gan D. T. Davies
 Eilunod - J. Eddie Parry
 Joan Danvers gan D. R. Davies o waith J. Strayton.

 1930au 
Wythnos o Ddramâu 1930

 Pelenni Pitar gan D. T. Davies
 Ffordd yr Holl Ddaear gan J. O. Francis (cyf.o Change)
 Yr Hen Anian gan R. G. Berry - NEWYDD
 Ffordd y Menywod cyf. o waith J.& S Quintero cyf. Mary Hughes - NEWYDD
 Adar o'r Unlliw - ail ddrafft o'r ddrama Eiddo Cesar J. O. Francis.
 Croeso gan Parch. Jason Thomas
 Antur Fasnachol (drama fer) gan Shirland Quinn

Wythnos o Ddramâu 1931

 Y Ddraenen Wen gan R. G. Berry
 Y Canmlwydd o waith J.& S Quintero cyf. Mary Hughes
 Jane Clegg - gan St John Irvine cyf. R. Williams Parry
 Y Pwyllgorddyn gan John Ellis WIlliams

Wythnos o Ddramâu 1932

 Pen y Daith gan J. Ellis Williams
 Streic gan John Galsworthy cyf. Ithel Davies
 Y Pwyllgorddyn gan John Ellis WIlliams (drama ddewisiol cystadleuaeth perfformio eisteddfod)
 Ann Marlowe gan Florence Howell cyf. Mary Hughes

Wythnos o Ddramâu 1934

 Points gan J. Eddie Parry - NEWYDD
 Y Briodas Arian gan Eden Phillpotts cyf. Pencerdd Gwenallt.
 Dirgel Ffyrdd - Ieuan Griffiths - NEWYDD

Wythnos o Ddramâu 1936

 Bugail y Fan gan J. D. Williams
 Y Ferch o Gefn Ydfa gan Rhys Davies
 Dau Dylwyth - Ieuan Griffiths - NEWYDD

 2000au 

 Hywel A (2009) gan Huw Roberts - cynhyrchiad dathlu 90 mlynedd o'r Gymdeithas.

 Oriel 

 Cyfeiriadau 

Categori:Sefydliadau 1919