Delyth Evans

Gweithredwr busnes o Gymru a chyn wleidydd yw Margaret Delyth Evans (ganwyd 17 Mawrth 1958). Gwasanaethodd fel Dirprwy Weinidog dros Faterion Gwledig, Diwylliant a'r Amgylchedd yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng 2000 a 2003. Yn aelod o’r Blaid Lafur, bu’n Aelod Cynulliad (AC) dros Ganolbarth a Gorllewin Cymru o 2000 hyd ei hymddeoliad o’r Cynulliad Cenedlaethol yn 2003. Yn 2010, daeth yn brif weithredwr yr elusen Dress For Success London, lle arhosodd tan 2014.Mae hi hefyd wedi bod yn gyfarwyddwr yn Asiantaeth Ffilm Cymru, yn ymddiriedolwr i’r elusen United Response, ac wedi bod yn aelod o fwrdd Chwaraeon Cymru ers 2019. Cyhoeddwyd ym mis Mawrth 2025 mai hi oedd yr ymgeisydd a ffefrir gan y Llywodraeth ar gyfer swydd cadeirydd y sianel deledu S4C.

Ganed Evans yng Nghaerdydd. Ymunodd â’r Blaid Lafur ym 1984, lle bu’n gweithio’n ddiweddarach fel ymgynghorydd i’r arweinydd Llafur John Smith rhwng 1992 a 1994. Fe'i dewiswyd gan Lafur i sefyll yn etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999 fel yr ail ymgeisydd atodol ar restr y blaid ar gyfer rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru, y tu ôl i arweinydd Llafur Cymru, Alun Michael. Wedi ymddiswyddiad Michael o'r cynulliad yn 2000, fe wnaeth Evans ei olynu yn awtomatig fel AC Canolbarth a Gorllewin Cymru yn unol â system etholiadol y cynulliad. O fis Gorffennaf 2000, bu’n gwasanaethu yng ngweinyddiaeth Rhodri Morgan fel Dirprwy Ysgrifennydd Amaethyddiaeth, Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd, gan wasanaethu’n ddiweddarach fel Dirprwy Weinidog dros Faterion Gwledig, Diwylliant a’r Amgylchedd ar ôl ad-drefnu’r swyddfa ym mis Hydref 2000. Sefodd lawr cyn etholiad y cynulliad yn 2003 i dreulio mwy o amser gyda’i theulu. Yn 2013, cafodd ei dewis fel ymgeisydd y Blaid Lafur ar gyfer etholaeth Tŷ’r Cyffredin Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro yn etholiad cyffredinol 2015, lle collodd i Simon Hart o’r Blaid Geidwadol, yr aelod seneddol presennol ar y pryd.

 Bywyd cynnar a gyrfa 
Ganed Margaret Delyth Evans yng Nghaerdydd, ar 17 Mawrth 1958. Addysgwyd hi yn Ysgol Gyfun Rhydfelen, ger Pontypridd, ac yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, lle enillodd radd BA Anrhydedd mewn Ffrangeg. Mae hi'n siaradwr Cymraeg iaith gyntaf. Mae hi wedi dweud iddi gael ei magu yn Sir Gaerfyrddin a cael ei chodi yn y ffydd anghydffurfiol. Mae ganddi hefyd chwaer, Carys Evans, a fu’n gweithio yn uned bolisi Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn ystod arweinyddiaeth Alun Michael gyda chefndir yn Nhrysorlys EM.

Cyn dechrau ei gyrfa mewn gwleidyddiaeth, roedd Evans yn newyddiadurwr ac yn ymgynghorydd rheoli. Fel newyddiadurwr, bu’n gweithio i’r BBC, ITN, HTV Cymru a Sky News. Yn y BBC, bu’n gweithio ar The World at One a rhaglenni’r prynhawn. Ym 1984, ymunodd â'r Blaid Lafur, gan weithio'n ddiweddarach ar ymgyrch lwyddiannus Margaret Beckett ar gyfer dirprwy arweinydd ym 1992. Yn yr un flwyddyn, daeth yn gynorthwyydd i'r canghellor cysgodol Gordon Brown ac yn gynghorydd polisi, ymchwilydd ac ysgrifennwr areithiau i arweinydd Llafur y DU John Smith. Daeth Evans hefyd yn aelod o uned bolisi Smith ochr yn ochr â'r cynghorwyr Dave Ward a Pat McFadden, lle y lluniodd bolisïau ar gyfer y cabinet cysgodol. Rhoddodd y gorau i gynghori'r arweinyddiaeth Lafur yn 1994 cyn dod yn gynghorydd arbennig ac yn ysgrifennwr areithiau i Alun Michael, prif weinidog cyntaf Cymru, yn 1999. Ym mis Gorffennaf 1999, fe'i cyflogwyd gan Michael fel un o bedwar ymgynghorydd arbennig i Gabinet Cymru, ynghyd â Julie Crowley, Gareth Williams ac Andrew Bold.

 Cynulliad Cenedlaethol Cymru 
Ym mis Chwefror 1999, dewiswyd Evans fel ail ymgeisydd atodol y Blaid Lafur ar restr y blaid ar gyfer rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yn etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999, y tu ôl i arweinydd y blaid yng Nghymru, Alun Michael. Roedd Evans wedi cefnogi Michael yn etholiad arweinyddiaeth Llafur Cymru 1999 dros ei wrthwynebydd Rhodri Morgan, gan nodi ei fod yn "gymwys iawn" ac yn y sefyllfa orau i sefydlogi'r blaid a datganoli Cymreig yn ei gyfanrwydd yn dilyn ymddiswyddiad yr arweinydd blaenorol Ron Davies ym mis Hydref 1998. Roedd dewis Evans yn ddadleuol gyda chefnogwyr Morgan, a honnodd fod yr arweinyddiaeth Lafur yn pentyrru rhestrau atodol Llafur yn annheg gyda chefnogwyr Michael. O dan y system aelodau ychwanegol o gynrychiolaeth gyfrannol a ddefnyddwyd gan y cynulliad, rhoddwyd seddau ychwanegol i bleidiau gwleidyddol ym mhob rhanbarth yn dibynnu ar nifer y pleidleisiau a fwriwyd iddynt, i wneud canlyniadau etholiad yn fwy cyfrannol, gyda'r pleidiau'n dewis pa rai o'u hymgeiswyr a gymerodd y seddi a roddwyd iddynt trwy eu trefn ar restrau plaid ar gyfer pob rhanbarth. Yn etholiad y cynulliad ym mis Mai 1999, enillodd Llafur ddigon o bleidleisiau yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru i sicrhau un sedd atodol, a roddwyd i Michael oherwydd ei le ar frig rhestr y blaid. Ni chafodd Evans a'r ddau ymgeisydd arall, yn is ar restr y blaid, gan gynnwys Vaughan Gething, eu hethol i'r cynulliad.
bawd| Ym mis Mai 2000, ar  ymddiswyddiad Alun Michael o’i swydd, fe'i olynwyd yn awtomatig gan Evans fel Aelod Cynulliad (AC) Canolbarth a Gorllewin Cymru (llun mewn coch) gan mai hi oedd yr ail ymgeisydd ar restr plaid Llafur ar gyfer y rhanbarth, yn unol â rheolau’r cynulliad.
Ar 1 Mai 2000, sefodd Michael i lawr o'r cynulliad ar ôl i gynnig o ddiffyg hyder yn ei arweinyddiaeth a basiwyd ym mis Chwefror 2000 ei orfodi i ymddiswyddo fel ysgrifennydd cyntaf. Roedd rheolau'r Cynulliad yn golygu bod Evans yn olynu Michael yn awtomatig fel AC Canolbarth a Gorllewin Cymru ar yr un diwrnod oherwydd mai hi oedd ymgeisydd nesaf Llafur ar restr y blaid ar gyfer y rhanbarth hwnnw.Nid oedd angen isetholiad yn ôl y rheolau, a chafodd Evans ei dyngu i'w swydd fel AC Canolbarth a Gorllewin Cymru ar 8 Mai 1999. Yn y rôl hon, bu’n gwasanaethu ochr yn ochr â’r ACau Ceidwadol Nick Bourne a Glyn Davies ac AC Plaid Cymru Cynog Dafis, a gynrychiolodd yr un rhanbarth. Roedd ei hetholiad i'r cynulliad yn golygu bod mwy na hanner ACau Llafur bellach yn fenywod. Hi hefyd oedd yr unig aelod Llafur yn y cynulliad i ddod oddi ar restr plaid. Ar fater datganoli, ochrodd Evans ei hun â charfan ddatganolaidd y grŵp Llafur yn y cynulliad.

Ar 24 Gorffennaf 2000, penodwyd Evans i weinyddiaeth dros dro Rhodri Morgan yn Ddirprwy Ysgrifennydd Amaethyddiaeth, Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd, gan olynu Carwyn Jones. Yn dilyn ffurfio partneriaeth y glymblaid yn ddiweddarach y flwyddyn honno, ad-drefnwyd ei swydd ac ar 17 Hydref daeth yn Ddirprwy Weinidog dros Faterion Gwledig, Diwylliant a'r Amgylchedd, gan aros yn y rôl hon tan etholiad y cynulliad ym mis Mai 2003. Rhoddodd y rôl hwn gyfrifoldeb iddi yn cynorthwyo’r Gweinidog dros Faterion Gwledig,  y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg  a Gweinidog yr Amgylchedd yn eu gwaith ac wrth weithredu polisi’r llywodraeth yn ymwneud â’u portffolios.

Ym mis Chwefror 2001, gofynnodd Evans i ffermwyr yng Nghymru fod yn effro i'r posibilrwydd o ledaeniad i Gymru o glwy'r traed a'r genau a oedd wedi cydio yn Lloegr. Fe'i hannogodd i gadw golwg am symptomau'r clefyd yn eu da byw. Ym mis Rhagfyr 2001, cyhoeddodd adolygiad i bolisi grantiau'r cynulliad ar gyfer plannu coed. Yn 2002, bu’n gadeirydd Grŵp Gorchwyl a Gorffen ar Gyhoeddi yn Llywodraeth Cynulliad Cymru ar ran Jenny Randerson, y gweinidog dros ddiwylliant, chwaraeon a’r Gymraeg, a argymhellodd gyfres o fesurau i wneud llyfrau Cymraeg yn fwy masnachol hyfyw ac apelgar i’r farchnad. Cyflwynodd hefyd gynlluniau ariannol newydd i alluogi Cyngor Llyfrau Cymru i gefnogi cyhoeddwyr i gomisiynu awduron adnabyddus, penodi golygyddion creadigol a sefydlu mentrau refeniw gwerthadwy. Ystyriwyd yn gyffredinol bod y mesurau hyn yn gwella seilwaith y diwydiant cyhoeddi Cymraeg ac yn arwain at ei broffesiynoli.

Ym mis Mawrth 2002, cyhoeddodd Evans ei bwriad i ymddiswyddo o'r Cynulliad Cenedlaethol yn etholiad y cynulliad yn 2003. Dywedodd ei bod yn teimlo nad oedd yn treulio digon o amser gyda'i phlant a'i bod felly wedi penderfynu ymddiswyddo i dreulio mwy o amser gyda nhw. Erbyn hyn, roedd yn cael ei hystyried yn seren gynyddol yn y Blaid Lafur a dywedir ei bod wedi cael ei chlustnodi ar gyfer rôl yn y cabinet pe bai Llafur yn ennill yr etholiad. Dywedodd ei bod yn agored i ddychwelyd i wleidyddiaeth rheng flaen rywbryd yn y dyfodol, ond nid am yr ychydig flynyddoedd nesaf. Ar yr un diwrnod a’i chyhoeddiad, arestiwyd dau ymgyrchydd o Gymdeithas yr Iaith Gymraeg am fandaleiddio swyddfa etholaeth Evans yn Llanelli a’i chwistrellu â phaent du. Beirniadodd Evans eu gweithred. Ar ôl i'r AC Llafur Ron Davies gyhoeddi ym mis Mawrth 2003 y byddai'n rhoi'r gorau i'w swydd yn etholiad y cynulliad, cafodd Evans ei ystyried fel cystadleuydd posib yn etholiad ymgeisydd Llafur ar gyfer ei etholaeth yng Nghaerffili. Fodd bynnag, diystyrodd ei hun o'r gystadleuaeth. Fel y cynlluniwyd, ni safodd Evans yn etholiad 2003, a chipiwyd ei sedd yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru gan y gwleidydd Ceidwadol Lisa Francis.

Ym mis Tachwedd 2007 argymhellodd yr AC Ceidwadol Glyn Davies, a wasanaethodd gydag Evans fel AC Canolbarth a Gorllewin Cymru pan oedd yn y Cynulliad Cenedlaethol, y dylai dderbyn arglwyddiaeth. Yn ddiweddarach y mis hwnnw, awgrymodd arweinydd Plaid Cymru Dafydd Wigley hefyd y dylai Evans dderbyn arglwyddiaeth, fel rhan o’i gynllun i atal Tŷ’r Arglwyddi rhag rhwystro deddfau oedd yn cael eu pasio gan y cynulliad drwy benodi cyn ACau oedd yn cefnogi rhaglen Llywodraeth Cynulliad Cymru yn arglwyddi.

 Gyrfa ddiweddarach 

 Gyrfa broffesiynol 
Ym mis Tachwedd 2009, penodwyd Evans i fwrdd cyfarwyddwyr Asiantaeth Ffilm Cymru, y corff cyhoeddus sy'n gyfrifol am hyrwyddo diwydiant ffilm Cymru. Gwasanaethodd hefyd fel ymddiriedolwr yn United Response, elusen ar gyfer y rhai ag anableddau dysgu, cyn gadael y sefydliad rywbryd cyn Mehefin 2012.

Yn 2010, gadawodd Evans wleidyddiaeth i ddod yn brif weithredwr Dress For Success London, elusen a oedd â'r nod o gefnogi menywod oedd ar incwm isel neu'n ddi-waith. Roedd yr elusen yn eu hyfforddi ar gyfer cyfweliadau swyddi ac anrhegu gwisg ffurfiol oedd angen arnynt i'w mynychu. Ym mis Awst 2013, ailfrandiodd yr elusen i Smart Works i ddynodi ehangiad yn eu gwaith. Dywedodd Evans y byddai'r ailfrandio yn rhoi "rhyddid i ni adeiladu ein perthnasoedd ar draws y DU i helpu menywod incwm isel hyd eithaf ein gallu." Ym mis Medi 2013, cyhoeddodd yr elusen bartneriaeth gyda'r cyflenwr dillad Kwinnet. Yn 2014, gadawodd Evans yr elusen i ailafael yn ei gweithgareddau gwleidyddol.

Ym mis Tachwedd 2016 penododd Kirsty Williams, ysgrifennydd cabinet Cymru dros addysg, Evans yn gadeirydd Grŵp Gorchwyl a Gorffen y Coleg Cymraeg Cenedlaethol Llywodraeth Cymru, a gafodd y dasg o adolygu trefniadau cyllido’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn y dyfodol. Gorffennodd y grŵp ei adolygiad ym mis Gorffennaf 2017 a gwnaeth nifer o argymhellion, gan gynnwys parhad cyllid y coleg gan Lywodraeth Cymru ac ehangu ei ddyletswyddau i ddysgu seiliedig ar waith ac addysg bellach, ymhlith eraill. Ym mis Awst 2019, penododd Llywodraeth Cymru Evans i fwrdd Chwaraeon Cymru, y corff cyhoeddus sy’n gyfrifol am hyrwyddo chwaraeon yng Nghymru.

Ym mis Mawrth 2025 cyhoeddwyd Evans gan Ysgrifennydd Diwylliant llywodraeth y DU Lisa Nandy fel yr ymgeisydd a ffefrir gan y Llywodraeth i gadeirio bwrdd y darlledwr gwasanaeth cyhoeddus Cymraeg, S4C. Beirniadwyd y cam hwn gan yr Aelod Seneddol Ceidwadol Cymreig Andrew RT Davies a ddywedodd fod y penodiad yn bleidiol oherwydd cefndir Evans. Byddai Delyth Evans yn cymryd yr awenau oddi wrth Guto Bebb a gafodd ei benodi dros dro oherwydd argyfwng arweinyddiaeth o fewn y darlledwr. Cadarnhawyd y penodiad gan Lisa Nandy, Ysgrifennydd Diwylliant San Steffan ar 12 Mai 2025. 

 Ymgeisiadau Seneddol 
Ar 1 Mai 2006, safodd Evans yn yr ornest ddethol ar gyfer darpar ymgeisydd seneddol Llafur yn is-etholiad seneddol Blaenau Gwent ym mis Mehefin yn dilyn marwolaeth yr AS Peter Law. Yn ôl y blaid, roedd Evans eisoes wedi lleisio ei diddordeb yn y posibilrwyd o sefyll i Lafur yn yr etholaeth, cyn marwolaeth Law. Cyrhaeddodd y rhestr fer ar gyfer ei dewis gan y blaid ar 8 Mai ond collodd allan yn y penderfyniad terfynol i Owen Smith, a safodd dros Lafur yn yr etholiad ond a gollodd i ymgeisydd Llais y Bobl Blaenau Gwent Dai Davies o 2,484 o bleidleisiau. Roedd Evans hefyd ar y rhestr fer ar gyfer ymgeisyddiaeth Llafur yn etholaeth seneddol Pontypridd cyn etholiad cyffredinol 2010 ond collodd allan eto i Smith, a aeth ymlaen i ddal y sedd i Lafur yn yr etholiad gyda mwyafrif llai o 2,785 o bleidleisiau.

Ym mis Medi 2013, dewiswyd Evans yn ddarpar ymgeisydd seneddol y Blaid Lafur ar gyfer etholaeth Tŷ’r Cyffredin Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro yn etholiad cyffredinol 2015. Roedd yr etholaeth wedi cael ei ddal gan y Blaid Geidwadol ers etholiad cyffredinol 2010, pan sicrhaodd y Ceidwadwyr gogwydd o 6.9% o'r AS Llafur Nick Ainger. Lansiodd Evans ei hymgyrch etholiadol ym mis Ebrill 2015 ar yr un wythnos â’i phrif wrthwynebydd, yr Aelod Seneddol Ceidwadol ar y pryd, Simon Hart, cyn yr etholiad ym mis Mai. Roedd lansiad ei hymgyrch yn canolbwyntio ar bolisïau cenedlaethol Llafur megis diddymu’r dreth ystafell wely a chreu prentisiaethau newydd i’r ifanc. Mewn cyfweliad gyda’r Pembrokeshire Herald ym mis Chwefror 2015, dywedodd Evans y byddai’n blaenoriaethu cefnogi pobl ifanc a busnesau a mynd i’r afael â difaterwch pleidleiswyr pe bai’n cael ei hethol yn AS. Dywedodd mai’r prif fater sy’n wynebu Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro oedd ei heconomi ranbarthol, gan nodi bod angen i’r llywodraeth gymryd agwedd fwy ymyraethol tuag at yr economi yn hytrach na gadael ei rheolaeth i’r farchnad fel y mae ar hyn o bryd. Yn yr etholiad, collodd Evans i Hart o 6,054 o bleidleisiau, gyda symudiad o 4.0% i ffwrdd oddi wrth Lafur a 2.6% tuag at y Ceidwadwyr.

 Safbwyntiau gwleidyddol 
Mae Evans yn aelod o'r Blaid Lafur, ar ôl ymuno â'r blaid yn 1984. Mae hi’n gefnogwr o ddatganoli, ac fe ochrodd â charfan ddatganolaidd y Blaid Lafur yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru. Mewn memorandwm ysgrifenedig i Gomisiwn Richard o fis Mehefin 2003, mynegodd ei chefnogaeth i roi pwerau newydd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru wneud deddfwriaeth sylfaenol. Dywedodd y byddai’n diogelu pwerau democrataidd y cynulliad pe bai plaid wrth-ddatganoliadol yn ffurfio Llywodraeth y DU, ond galwodd hefyd am agwedd ofalus tuag at roi pwerau datganoledig pellach i’r cynulliad gan nad oedd, yn ei barn hi, yn cael ei chefnogi’n eang eto.

Mynegodd Evans ei gwrthwynebiad i annibyniaeth i Gymru mewn araith o 2017, gan nodi, er nad oedd yn nodi’n bersonol ei bod yn Brydeiniwr, roedd hi “bob amser wedi credu bod Cymru’n well ei byd o fod yn rhan o’r ddadl newydd iawn o sefydlu annibyniaeth y DU. Mae ffiniau, ac apeliadau at genedlaetholdeb, yn gwbl amherthnasol i’r heriau economaidd a chymdeithasol sy’n ein hwynebu ym Mhrydain heddiw”. Yn yr un araith, soniodd hefyd am ei gwrthwynebiad i Brexit ac annibyniaeth i’r Alban. Mewn ymateb i’r “adduned” a wnaed gan arweinwyr pleidiau’r DU cyn refferendwm annibyniaeth yr Alban yn 2014 i gadw fformiwla ariannu Barnett ar gyfer gweinyddiaethau datganoledig pe bai’r Alban yn pleidleisio i aros yn y Deyrnas Unedig, dywedodd Evans fod yr addewid i gadw’r fformiwla yn “anghywir” ac y byddai’n “meithrin drwgdeimlad”. Ar y pryd, roedd y fformiwla yn cael ei gweld yn gyffredinol fel rhywbeth o fudd i’r Alban tra’n gadael Cymru heb ddigon o gyllid, safbwynt a gefnogwyd gan arweinydd Llafur Cymru Carwyn Jones.

Gwrthwynebodd Evans gynigion ar gyfer deddf iaith newydd yn 2000 a fyddai'n ei gwneud yn ofynnol i fusnesau yng Nghymru ddarparu'r Gymraeg, gan nodi y gallai hyn "anfon y neges anghywir" ac atal cwmnïau rhag buddsoddi yng Nghymru. Yn 2002, targedwyd ei swyddfa etholaeth gan ymgyrchwyr Cymdeithas yr Iaith a’i chwistrellodd â phaent du. 

 Bywyd personol 
Mae Evans yn briod ag Ed Richards, cyn brif weithredwr Ofcom. Mae ganddynt ddau o blant ac maent yn byw ym Mhenarth. Mewn araith o 2017, disgrifiodd ei hun fel "Cymraes falch iawn. Dydw i ddim wir yn meddwl amdanaf fy hun fel bod yn Brydeiniwr heblaw pan fydd angen fy mhasbort [...] nid yw'r syniad o Brydeindod yn golygu llawer iawn i mi... Ar y llaw arall, rwyf wedi credu erioed bod Cymru'n well bod yn rhan o'r DU".

 Nodiadau a chyfeiriadau 

 Nodiadau 

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Bywgraffiad  yn Cynulliad Cenedlaethol Cymru ( archifwyd 7 Mehefin 2002 yn Archif Gwefannau Llywodraeth y DU ) .
 Cofnod cynulliad yn TheyWorkForYou

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003