Y Bardd Newydd

Tarddiad yr Enw
Daw'r enw "Bardd Newydd" o lith beirniadol a gyhoeddwyd yn y Geninen gan y beirniad a'r bardd Elphin yn 1895-96,Elphin, "Enwogion Cymru", y Geninen Hydref 1895 tt.262-268; Ionawr 1896 tt.67-78. gyda'r "Newydd" yn dynodi'r genhedlaeth gyfredol o feirdd a'u gwahaniaethu gyda'r genhedlaeth flaenorol sef Ceiriog, Talhaiarn, Gwilym Hiraethog ac eraill.

Aestheteg y Mudiad
Agwedd ar fynegiant Rhamantiaeth mewn Lenyddiaeth Gymraeg, pwysleisiai'r Bardd Newydd dwyster ac arucheledd, fel ymateb i'r arwynebolder y tybient oedd yn nodweddu gwaith beirdd poblogaidd y genhedlaeth flaenorol, megis Talhaiarn a Ceiriog.  Islwyn oedd y dylanwad mwyaf ar y Beirdd Newydd ac mae elfennau o syniadaeth y mudiad i'w weld yn ei waith ef, er yr ystyrir ef yn ragflaenydd i'r mudiad yn hytrach nac yn aelod ohono ei hun.Hughes, Glyn Tegai (2003). Islwyn (Dawn Dweud). Gwasg Prifysgol Cymru. t.276 Roedd nifer sylweddol o'r Beirdd Newydd yn weinidogion ymneilltuol ac roedd math o Gristnogaeth cyfriniol yn ganolog i'r syniadaeth: mewn darlith yn 1900 mynegodd J. T. Job mai swyddogaeth bardd oedd "sefyll rhwng y greadigaeth a Duw, a chyflwyno offrwm dyniolaeth i'r Anfeidrol." Pwysleisiai'r Bardd Newydd y dylai barddoniaeth fod yn aruchel, yn ddifrifol, yn athronyddol ac yn ddwys: "...ystyrient y rhan fwyaf o farddoniaeth gyfoes yn ddiffygiol mewn dwyster meddwl." 

Beirniadwyd y Beirdd Newydd hyd yn oed yn ystod eu cyfnod eu hunain am fod eu gwaith yn aneglur. Wrth ymafael tuag at arucheledd plediai'r Beirdd Newydd yr arwrgerddMillward, E.G. (1999) Yr Arwrgerdd Gymraeg: Ei Thwf a'i Thranc, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ac fe'u beirniadwyd gan rai am hyd eu pryddestau. Beirniadodd Elphin y Bardd Newydd am ystyried y Goron yn uwch anrhydedd na'r Gadair. Erbyn diwedd y ganrif roeddynt yn destun adwaith cynyddol yn eu herbyn oherwydd meithdeb ac aneglurdeb eu barddoniaeth. Cysylltir yr adwaith yn erbyn y Bardd Newydd gydag enwau fel John Morris-Jones a T. Gwynn Jones - a ddychanodd y Bardd Newydd yn y cerddi Cymru Fu, Cymru Fydd (Morris-Jones) a Gwlad y Gân (Gwynn) ac yn nofel Gwynn John Homer. Byddai'r enwau hyn yn dod yn adnabyddus fel rhan o'r dadeni mewn barddoniaeth Gymraeg a welwyd ar ddechrau'r 20g.

Beirdd a gysylltir â'r mudiad
Set o syniadau ffasiynol ynghylch barddoniaeth oedd y Bardd Newydd yn hytrach na mudiad ag iddi aelodaeth benodol; nid oedd y beirdd a gysylltir â'r mudiad yn uniaethu â'r term nac yn ei ddefnyddio i gyfeirio atynt eu hunain, ac nid oes consensws clir bod rhai unigolion yn enghreifftiau o'r syniad ai peidio. Un enghraifft yw Elfed, sydd wedi'i ddisgrifio felly mewn rhai ffynonellauStephens, Meic (gol.) (1997) Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t.435 tra bod eraill yn gwrthod y term.J. Dyfnallt Owen, "Coffâd y Parch. H. Elvet Lewis", Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion, 1953, t.118. Fodd bynnag, mae'r canlynol ymhlith y beirdd Cymraeg sydd wedi eu cysylltu â'r mudiad gan o leiaf rhai ffynonellau:

Fel nodwyd uchod, cysylltir Islwyn  yn agos gyda chysyniad y Bardd Newydd oherwydd mai ef oedd prif dylanwad y mudiad; fodd bynnag nid yw'n Fardd Newydd ei hun fel y cyfryw.

Gwaddol
Dominyddwyd cystadleuthau'r Goron ac i raddau llai y Gadair gan y Beirdd Newydd yn ystod yr 1880au a'r 1890au: o'r 17 Coron a wobrwywyd o 1884 tan 1901 (atalwyd y wobr yn 1896), enillwyd 15 ohonynt gan feirdd ar y rhestr uchod; enillwyd 12 Cadair ganddynt dros yr un cyfnod. Fodd bynnag tyfodd yr adwaith yn eu herbyn yn gryf erbyn dechrau'r 20g ac er bod rhai ohonynt yn gymharol ifanc o hyd, ychydig iawn fu buddigoliaethau Eisteddfodol y Beirdd Newydd yn yr 20g (er y llwyddodd J. T. Job i ennill y gadair mor hwyr â 1918). Fodd bynnag, gwasanaethodd aelodau o'r mudiad fel Archdderwydd am gyfnod di-dor o 31 o flynyddoedd: Dyfed (1905-23), Cadvan (1923-24), Elfed (1924-28), Pedrog (1928-32) a Gwili (1932-36).

Ychydig iawn yw bri yr un o'r Beirdd Newydd heddiw. Disgrifiwyd hwy gan Robert Rhys fel "beirdd-bregethwyr maith eu cyfansoddiadau a thraethodol eu dull,"Rhys, Robert "Llenyddiaeth Gymraeg y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg" yn Geraint Jenkins (gol.) (1999) Gwnewch Bopeth yn Gymraeg, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t.261 llai caredig oedd Alun Llywelyn-Williams, a ddwedodd amdanynt: "Mae ambell gyfnod yn hanes ein llenyddiaeth Y byddai'n garedigrwydd â phawb pe baem yn ei lwyr ebargofi... Y gwir plaen yw nad oedd y Bardd Newydd ddim yn fardd, nad oedd ganddo glem ar farddoniaeth." Alun Llywelyn-Williams, "Y Bardd Newydd" yn Dyfnallt Morgan (gol.), Gwŷr Llên y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg, 1968. t268, 277.

Er bod Robert Rhys yn ystyried Elfed yn fardd o ansawdd uwch na'i gyfoeswyr yn y mudiad, nododd nad oes iddo ef hyd yn oed le o bwys ym marddoniaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif er iddo fyw tan 1953. Arwyddocaol hefyd yw bod gwaith Elfed yn annodweddiadol o'r mudiad mewn rhai ffyrdd;  "Aeth y Bardd Newydd heibio heb gymaint a gweled un fflach o lygad awen Elfed", chwedl Dyfnallt Owen.

Crynhodd y Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru y Bardd Newydd fel "un o'r cyfnodau mwyaf trychinebus yn hanes barddoniaeth Gymraeg."

Defnydd Amgen
Oherwydd cyffredinolrwydd y term, defnyddir  "Bardd Newydd" neu "Beirdd Newydd" weithiau i gyfeirio at ysgolion farddonol eraill, er enghraifft mewn traethawd gan J. E. Caerwyn Williams i gyfeirio at feirdd ysgol John Morris-Jones a ddisodlodd y Bardd Newydd fel y cyfeirir ato fel arfer. (1975) "T. H. Parry-Williams: Oxoniensis", Y Traethodydd Cyf. CXXX (554-557); t.332

Llyfryddiaeth
Millward, E.G. (1999) Yr Arwrgerdd Gymraeg: Ei Thwf a'i Thranc, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru.

Cyfeiriadau

Categori:Barddoniaeth Gymraeg