Owen Morgan (newyddiadurwr)

Newyddiadurwr o Gymru oedd Owen Morgan, a adnabyddir hefyd wrth ei enw barddol Morien (1836 – 16 Rhagfyr 1921), ac awdur llyfrau ar destun neo-dderwyddiaeth. Datblygodd Morgan chwedloniaeth Iolo Morganwg a Myfyr Morganwg (Evan Davies), ac nid yw haneswyr yn cymryd ei ysgrifennu derwyddol o ddifrif.

 Hanes bywyd 
Nid yw union ddyddiad a lleoliad geni Morgan yn hysbys, gan i Morgan ei hun guddio'r manylion. Er bod cyfrifiad 1881 yn nodi mai ei flwyddyn eni yw 1839, mae astudiaethau mwy diweddar wedi awgrymu 1836. Ganed ef yn fab i Thomas T. Morgan, glöwr, a'i wraig Margaret, Pen-y-graig, Cwm Rhondda. Er nad oes tystiolaeth bendant ar gael, roedd Morgan yn hawlio cysylltiad â theuluoedd Morgan o Lantarnam a Thomas o Lanmihangel.

Cymerodd Morgan swydd fel llenor gyda'r Western Mail ym 1870, a thua'r un cyfnod dechreuodd ysgrifennu ei lyfrau ei hun ar ôl cymryd diddordeb mewn hanes lleol. Gwnaeth ei enw fel llenor newyddiadurol pan orchuddiodd achubiaeth Glofa Tynewydd yn y Porth ym 1877. Roedd gan Morgan perthynas agos â Myfyr Morganwg, archdderwydd hunangyhoeddedig a llenor Cymraeg mewn neo-dderwyddiaeth, a oedd ei hun yn fyfyriwr i Iolo Morganwg (Edward Williams) un o ddatblygwyr mwyaf poblogaidd a dychmygus chwedlau Cymru. Yn 1889, cyhoeddodd Morgan Pabell Dafydd, llyfr Cymraeg ar dderwyddiaeth a ddilynodd gyda Kimmerian Discoveries, yn ymdrin ag ymchwil a meddylfryd Morgan ar darddiad Caldeaidd honedig y Cymry. Ysgrifennodd ei magnum opus The Light of Britannia'ym 1893, a oedd eto'n archwilio Derwyddiaeth yng ngwledydd Prydain, ond hefyd yn cynnwys penodau ar addoliad phallic, y Brenin Arthur a'i ddeuddeg marchog a thaith dybiedig Sant Paul i Dde Cymru. Ym 1901, rhyddhaodd Morgan The Royal Winged Son of Stonehenge ac Avebury adargraffiad o Kimmerian Discoveries dan deitl gwahanol. Ailgyhoeddwyd The Royal Winged Son ym 1984 dan y teitl Mabin y Mabinogion.

Ymhlith y llyfrau eraill a ysgrifennwyd gan Morgan mae A Guide to the Orsedd a chyhoeddiad o 1903, A History of Pontypridd and the Rhondda Valleys; disgrifiwyd yr olaf gan yr hanesydd o Gymru Robert Thomas Jenkins fel "sypyn od o Dderwyddiaeth, mytholeg, topograffeg, hanes lleol a bywgraffiad". Mae Paul R. Davis yn ei gyhoeddiad 1989 Historic Rhondda, yn mynd ymhellach, gan feio’r llyfr am gamarwain haneswyr y dyfodol, gan roi un enghraifft yn ymwneud ag Ynysgrug, castell mwnt a beili a leolwyd unwaith yn Nhonypandy: nid yn unig y mae Morgan yn cam-ddeall uchder y 30 twmpath troedfedd fel 100 ond dywed bod "...yr holl dwmpathau cysegredig hyn wedi eu magu yn y wlad hon... pan oedd Derwyddiaeth yn grefydd sefydledig", ond nid yw'n rhoi unrhyw brawf hanesyddol. Roedd A History of Pontypridd and the Rhondda Valleys hefyd yn cynnwys darluniad o Ynysgrug, y mae'r arlunydd wedi ychwanegu ffos ato a nifer o dderwyddon, ac nid yw'r naill na'r llall yn ffeithiol. Er gwaethaf ymchwil ffug Morgan i hanes Cymru, mae'r llyfr olaf hwn wedi dod yn werth ei nodi oherwydd ei hanes o fywyd y 19eg ganrif yn y cymoedd diwydiannol, y cyfnod yr oedd yn ysgrifennu ohono.

Er ei fod yn gweithio i'r 'Western Mail', heriwyd rhai o ymddygiadau neu honiadau mwy di-flewyn ar dafod Morgan yn aml yn y papur newydd, a bu'n destun y cartŵn dyddiol, a luniwyd gan JM Staniforth, droeon. Nid oedd eraill mor gyflym i anwybyddu neu wawdio gwaith Morgan. Mae'r casglwr llên gwerin Albanaidd a'r awdur ocwltaidd Lewis Spence, yn cysegru pennod i Morgan yn ei waith The Mysteries of Britain yn 1905, ac er nad yw Spence yn anghytuno bod gwaith Morgan, yn enwedig The Light of Britannia, yn anodd dod o hyd iddo, credai hefyd fod ei weithiau o'r "pwysigrwydd pennaf" wrth ddatgelu "y ffydd a'r fytholeg sy'n tanlinellu'r Traddodiad Cyfrinachol Prydeinig [Derwyddiaeth]".

 Oriel 

 Llyfryddiaeth 








 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Argraffiad ffynhonnell agored o Light of Britannia

Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Neo-dderwyddiaeth
Categori:Pobl o Gwm Rhondda
Categori:Seiri Rhyddion

Categori:Erthyglau LLGC 2023