Y Tair Trefedigaeth ar Ddeg

Grŵp o drefedigaethau ar arfordir dwyreiniol Gogledd America yn y 17g a'r 18g oedd Y Tair Trefedigaeth ar Ddeg. Gan weithredu gyda'i gilydd, fe wnaethant dorri i ffwrdd oddi wrth reolaeth Teyrnas Prydain Fawr yn Rhyfel Annibyniaeth America (1775–1783), a ffurfio Unol Daleithiau America.

Y Tair Trefedigaeth ar Ddeg yn eu grwpiau traddodiadol oedd:
 Trefedigaethau Lloegr Newydd 
 Connecticut
 Massachusetts
 New Hampshire
 Rhode Island

 y Trefedigaethau Canol
 Efrog Newydd
 New Jersey
 Pennsylvania
 Delaware

 y Trefedigaethau Deheuol 
 Maryland
 Virginia
 Gogledd Carolina
 De Carolina
 Georgia

Roedd y trefedigaethau hyn yn rhan o America Brydeinig, a oedd hefyd yn cynnwys tiriogaeth sydd heddiw yn ffurfio rhannau o Ganada,  Fflorida, a'r Caribî.

Roedd gan bob un o'r Tair Trefedigaeth ar Ddeg ei gweinyddiaeth ei hun, ond roedd eu systemau gwleidyddol, cyfansoddiadol, a chyfreithiol yn debyg, ac roedd pob un yn cael ei dominyddu gan Brotestaniaid Saesneg eu hiaith. Sefydlwyd y cyntaf o'r trefedigaethau, Virginia yn 1607. Cafodd Trefedigaethau Lloegr Newydd yn ogystal â Maryland a Pennsylvania eu gyrru ymlaen gan bryderon eu sylfaenwyr yn ymwneud â rhyddid crefyddol. Sefydlwyd y trefedigaethau eraill at ddibenion busnes ac economaidd. Datblygwyd y Trefedigaethau Canol o'r hen wladfa Iseldiraidd.

Rhwng 1625 a 1775, tyfodd y boblogaeth o 2,000 i 2.4 miliwn, gan ddisodli brodorion gwreiddiol y rhanbarth i raddau helaeth. Roedd y boblogaeth yn cynnwys pobl a oedd yn destun system o gaethwasiaeth, a oedd yn gyfreithlon ym mhob un o'r trefedigaethau. Roedd gan y 13 trefedigaeth rywfaint o hunanlywodraeth a ffurf gyfyngedig o ddemocratiaeth ac roeddent yn gynyddol wrthsefyll galwadau am fwy o reolaeth gan lywodraeth Llundain. Erbyn y 1750au roedd y trefedigaethau yn cydweithio â'i gilydd yn lle delio'n uniongyrchol â Phrydain. Roedd galwadau cynyddol am amddiffyn "Hawliau fel Saeson" y trigolion, yn enwedig yr egwyddor o "ddim trethiant heb gynrychiolaeth". Yn y pen draw arweiniodd y sefyllfa hon at Ryfel Annibyniaeth America, a ddechreuodd yn 1775, a Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau (1776).

Cyfeiriadau


Categori:Dadsefydliadau 1776
Categori:Cyn-drefedigaethau'r Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyn-wladwriaethau Gogledd America