Hyrli

Chwaraeon tîm Wyddelig a honnir ei fod o darddiad Celtaidd yw hyrli (Gwyddeleg: iomáint neu úrhúlíocht; Saesneg: hurling). Mae gan y gêm wreiddiau cynhanesyddol, credir iddi gael ei chwarae ers o leiaf 3,000 o flynyddoedd, ac fe'i hystyrir fel y gamp maes gyflymaf yn y byd.Cramer, Ben. "Pitch Man". Forbes. 23 April 2007.

Chwaraeir y gêm yn Iwerddon yn bennaf ac mae'n debyg i camanachd (shinty) sy'n cael ei chwarae yn yr Alban. Mae fersiwn benywaidd o'r gêm Wyddelig o'r enw camógaíocht (Camogie).

Mae'n cael ei lywodraethu gan y Gymdeithas Athletau Gwyddelig. Pencampwriaeth Iwerddon gyfan yw prif gystadleuaeth y gamp hon, sy'n cael ei ymgypris gan dimau o wahanol siroedd Gweriniaeth Iwerddon a siroedd Gogledd Iwerddon, yn ogystal â thîm cynrychioliadol o Lundain (Y Deyrnas Unedig) ac un arall o Efrog Newydd (Unol Daleithiau). Mae rownd derfynol y bencampwriaeth yn cael ei hymladd yn stadiwm Parc Croke yn Nulyn.

Mae hyrli'n cael ei chwarae ledled y byd, ac mae'n boblogaidd ymhlith aelodau alltud Iwerddon mewn gwahanol leoliadau yng Ngogledd America, Ewrop, Awstralia, Seland Newydd, De Affrica a'r Ariannin, er heb unrhyw gynghrair broffesiynol.

Y gêm
bawd|200px|Sliotar (pêl) a chaman (ffon).
bawd|200px|Áth an Mhuileann v. Tobar Phádraig, Limerick, 28/8/2004.
Mae hyrli'n cael ei chwarae mewn timau o 15 yn erbyn 15. Mae'r cae tua 140m o hyd wrth 80m o led. Mae chwaraewyr yn defnyddio'r caman neu'r hurley (ffon bren) i daro'r sliotar, pêl ychydig yn fwy ac yn llawer caletach na phêl denis. Mae ergyd dda yn ei yrru i 100m gan gyrraedd cyflymder cychwynnol o 110km/h. Chwaraeir dwy hanner o 30 munud yr un ond 35 munud yr un ar gyfer gemau hŷn rhwng y siroedd.

Ceir hefyd gôl tebyg i gôl mewn gêm bêl-droed sydd 2.5 medr o uchder a 6.5 medr ar draws, ond hefyd, yn estyn o'r gôl mae pyst tebyg i byst rygbi, Mae'r union yr un mesuriadau yma'n cael eu defnyddio mewn pêl-droed Gwyddelig.

Mae'r timau yn cynnwys golwr, 6 amddiffynnwr, 2 chwaraewr canol cae a 6 ymosodwr. Mae'r ymosodwyr yn cychwyn y rhan ar ochr yr amddiffyn sy'n gwrthwynebu. Dim ond un dyfarnwr sydd ar y maes, gyda chymorth sawl llumanwr.

Gwneir pasiau gan ddefnyddio'r ffon (y caman), taro'r bêl neu, fel affeithiwr, ei chicio. Gwaherddir taflu'r bêl na'i chodi o'r ddaear gyda'ch llaw.

Dim ond uchafswm o 4 pasiad y gellir ei wneud gyda'r bêl mewn llaw. Yna mae'n rhaid i chi ei phasio neu berfformio rhediad unigol sy'n cynnwys siglo'r sliotar ar eithafion y camwri tra'n parhau â'i rediad, sy'n gofyn am lawer o ystwythder; mae hyrddio hefyd yn gamp gyswllt, ond dim ond gwrthdrawiadau ysgwydd-yn-ysgwydd a ganiateir.

Mae'r posibilrwydd o wneud pasys neu ergydion hir ac absenoldeb camsefyll yn ei gwneud yn gamp gyflym iawn heb fawr o amser marw. Mae'r bêl yn esblygu'n bennaf yn yr awyr ac yn aml yn cael ei chwarae ar uchder yr wyneb gyda risg benodol o ddamweiniau difrifol.

Sgorio
Ceir 3 phwynt am daro'r bêl i fewn i rwyd y gôl ac 1 pwynt am daro'r bêl dros y trawst.

Puck
Defnyddir y term 'puck' sef, pan fydd chwaraewr yn codi'r bêl gyda'i ffon neu yn gollwng gyda'i lawn i'w tharro (gan ddibynu ar y cyd-destun) ar gyfer ail-ddechrau gêm, ailddechrau wedi i'r bêl cael ei bwrw allan o'r cae chwarae, neu i ailddechrau wedi trosedd. Ceir hefyd 'penalty puck yn debyg i gig o'r smotyn ym mhel-droed.

Cymru
Prin iawn y chwaraeir hyrli yng Nghymru, er ceir clwb yng Nghaerdydd, sef y St. Colmcilles Caerdydd GAA sy'n chwarae yng Nghaeau Pontcanna yn y ddinas. Mae hyn, ar un wedd, yn annisgwyl o gofio maint y gymuned Wyddelig bu yng Nghymru. 

Mae hyrli yn debyg i'r hen gêm frodorol werinol Gymreig, Bando a chwaerawyd hyd at yr 19g rhwng pentrefi yn bennaf ym Morgannwg.

Gweler hefyd
 Camógaíocht - fersiwn benywaidd o hyrli

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 gwefan swyddogol y Gaelic Athletic Association 
 Fideo gyflwyno i hurling

Categori:Diwylliant Gwyddeleg
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon tîm
Categori:Chwaraeon yn Iwerddon