Dinistr Jerusalem

Awdl yw Dinistr Jerusalem (orgraff wreiddiol: Dinystr Jerusalem)Awdl Dinyster Jerusalem gan Eben Fardd ar Wicidestun gan Eben Fardd (Ebenezer Thomas, 1802-1863) a gyfansoddwyd yn 1824 ar gyfer Eisteddfod y Trallwng pan oedd y bardd yn 22 oed. Mae'r gerdd yn disgrifio gwarchae Jerusalem yn 70 O.C. gan y Rhufeiniaid dan arweinyddiaeth Titus. Hwryach mai'r gerdd hon yw cerdd enwocaf Eben Fardd, ac mae wedi'i ddisgrifio fel un o awdlau gorau'r bedwaredd ganrif ar gymtheg,Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, gol. Meic Stephens (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1997), t.195W. J. Gruffydd, "Eben Fardd", Y Llenor (1926), t.252Bedwyr Lewis Jones (1965) Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg, Aberystwyth: Cymdeithas Llyfrau Ceredigion, t.viii ac yn benllanw yn y traddodiad clasurol mewn llenyddiaeth Gymraeg. 

Braslun o gynnwys y gerdd
Ffynhonnell Eben Fardd ar gyfer y gerdd oedd disgrifiad Josephus a fu'n dyst i'r gwarchae ("Josephus" oedd y ffugenw a ddefnyddiodd ar gyfer y gystadleuaeth). Roedd cyfieithiad Cymraeg o waith Josephus gan Hugh Jones, Maesglasau wedi ymddangos yn 1819. Mae'r gerdd wedi'i hysgrifennu o safbwynt gwyliwr di-enw sy'n dyst i'r gwarchae a'r gyflafan. 

Mae'r gerdd yn dechrau â disgrifiad o ddinas Jerusalem yn ei ogoniant yn y cyfnod yn cyn y gwarchae.

Crêf iawn oedd, ac ar fynyddau—dilyth 
Adeiliwyd ei chaerau;
Yn ei bri hon wnâi barhau 
Yn addurn byd flynyddau. 

Ymddengys yr Iesu, nad oedd yn bresennol yn ystod y gwarchae, ond a broffwydodd ffawd y ddinas:

Yn awr darogana ryw drigiannydd, 
Rhua drwy alar hyd yr heolydd,
Ac o’i ben “Gwae!” “Gwae!” beunydd—a glywaf, 
Effro y sylwaf ar ei phreswylydd.Mae ymddangosiad yr Iesu-a fyddai'n farw ers deugain mlynedd adeg y gwarchae-yn awgrymu nad yw'r darllenydd i fod i ystyried y traethydd yn unigolyn go iawn nac yn fersiwn o Josephus; dim ond ymgais i ddwyn perthnasedd Cristnogol i gerdd nad yw fel arall yn codi o'r traddodiad hwnnw. Aiff y gerdd ymlaen wedyn i ddisgrifio'r gwarchae ei hun, gyda nifer o ddelweddau dramatig a gwaedlyd o'r gyflafan:

Llithrig yw’r palmant llathrwyn, 
Môr gwaed ar y Marmor gwyn. 

Mae'r gerdd yn gorffen gyda disgrifiad o'r ddinas yn dilyn gwarchae, a'r milwyr rhufeinig proffesiynol a dideimlad. Cerdd ddisgrifiadol yw'r gerdd ar y cyfan; er gwaethaf ymddangosiad yr Iesu am ychydig linellau, sy'n cysylltu'r gerdd â'r traddodiad Beiblaidd, ar y cyfan disgrifio'r olygfa yn unig mae'r gerdd. Awgrymir mai cosb am anwybyddu rhybuddion yr Iesu fu'r dinistr, ond ar wahân i hynny nid oes i'r gerdd na moesoli nac athronyddu nac ymgais i ddwyn unrhyw gymhariaethau at faterion cyfoes y nodweddi'r gerdd. Mae'r gerdd tua 500 o linellau o hyd, sydd yn hir yn ôl safonau awdlau yr unfed ganrif ar hugain, ond yn gymharol byr o'i chymharu â cherddi Eisteddfodol y cyfnod.

Dylanwadau a beirniadaeth
Ystyrir mai Cywydd y Farn FawrCywydd y Farn Fawr ar wicidestun Goronwy Owen yw un o'r prif ddylanwadau ar y gerdd.Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, gol. Stephens, t.705 Roedd William Owen Pughe yn ddylanwad hefyd: ymddangosodd ei gyfieithiad o Paradise Lost John Milton ychydig flynyddoedd cyn cyfansoddi Dinistr Jerusalem, a nodweddwyd gan ei orgraff ansafonol, sydd wedi'i adlewyrchu rhywfaint yng ngherdd Eben Fardd.

Disgrifiodd W. J. Gruffydd y gerdd yn un o "awdlau gwychaf yr iaith Gymraeg". Ym marn Thomas Parry, y gerdd hon oedd "uchafbwynt yr hen ganu clasurol disgrifiadol". Er gwaethaf rhai diffygion ieithyddol yn deillio o ddylanwad William Owen Pughe, ystyriai R. M. Jones mai'r gerdd hon oedd un o gerddi hir orau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn y Gymraeg (ynghyd â dwy gerdd Y Storm gan Islwyn ac Iesu Golyddan).R. M. Jones, "Rhagymadrodd", yn Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (Barddas, 1988) Cytuna Robert Rhys, gan nodi bod y gerdd yn "un o uchafbwyntiau y canu caeth eisteddfodol," er gwaethaf dylanwad Owen Pughe.Robert Rhys, "Llenyddiaeth y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg", yn Gwnewch Bopeth yn Gymraeg: Yr Iaith Gymraeg a'i pheuoedd, 1801-1911 (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1999), t.256

Cyniga Alan Llwyd safbwynt amgen, gan alw'r gerdd yn "Ymarferiad llenyddol cymharol ddibwys" ac yn "gerdd a organmoladwyd".Alan Llwyd (1989) 'Rhagymadrodd' yn Gwaedd y Bechgyn: Blodeugerdd Barddas o Gerddi'r Rhyfel Mawr 1914-1918, Cyhoeddiadau Barddas. t18

Mae'r gerdd wedi'i chyhoeddi nifer fawr o weithiau, yn fwyaf diweddar yn 2024 yn y gyfrol Dinistr Jerusalem a Cherddi Eraill.

Manion
Dyfynir o'r gerdd yn nofel Fflur Dafydd Y Llyfrgell''.Fflur Dafydd, Y Llyfrgell (Y Lolfa, 2009), tt.24-25

Cyfeiriadau

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Awdlau
Categori:Cerddi Cymraeg y 19eg ganrif