Gwrachyddiaeth yng Nghymru fodern gynnar

Yn wahanol i Loegr a'r Alban, cymharol prin oedd cyhuddiadau o wrachyddiaeth yng Nghymru yn y cyfnod modern cynnar (o'r 16g hyd ganol y 18g). Cafodd y mwyafrif o'r cyhuddedig eu rhyddfarnu. Pum person yn unig a gafodd eu dienyddio yn ystod y cyfnod hwn.

 Cyd-destun hanesyddol 

Yn ystod y cyfnod modern cynnar yng Nghymru, roedd gwrachyddiaeth yn gyffredin, ac roedd credoau a defodau ofergoelus yn rhan o fywyd bob dydd. Ond roedd cyhuddiadau, treialon, a dienyddiadau yn llawer llai cyffredin o gymharu â Lloegr, yr Alban, a gwledydd eraill Ewrop, gyda dim ond tri deg saith erlyniad yng Nghymru yn ystod y cyfnod hwnnw. Yn ystod yr un cyfnod, credir bod 500 person wedi eu dienyddio yn Lloegr ar ôl cael eu cyhuddo o wrachyddiaeth. 

Yn ogystal, gwrthodwyd neu ryddfarnwyd y mwyafrif o'r achosion yng Nghymru, ac roedd y gosb fel arfer yn llai llym o gymharu â llefydd eraill, lle roedd arteithio yn gyffredin. Yn ôl yr hanesydd Richard Suggett, mae ffynonellau Seisnig cyfoes yn nodi bod y gred mewn mathau gwahanol o swyngyfaredd yn bodoli yng Nghymru yn y cyfnod hwn, a allai fod yn faleisus neu'n llesiannol. 

Er na chredid bob amser fod gwrachyddiaeth yn rhywbeth drwg yn y cyfnodau cynnar, newidiodd agweddau tuag ati hi a swyngyfaredd yn ystod yr Oesoedd Canol Diweddar, pan gysylltwyd nhw â'r diafol, ac yn y pen draw, daeth yn anghyfreithlon i ymarfer unrhyw fath o wrachyddiaeth neu swyngyfaredd.

 Deddfau gwrachyddiaeth 
Gyda Deddfau Uno 1536–1543, daeth Cymru o dan reolaeth Lloegr. Ond oherwydd nad oedd cosbau llym a dienyddiadau yng Nghymru, yn ogystal â'r parch a ddangoswyd tuag at Lys y Sesiwn Fawr droseddol yn lle llysoedd yr eglwys, parhaodd Cymru i ddilyn ei hen gyfreithiau, sef Cyfraith Hywel, yn hytrach na chyfraith Loegr. Roedd y gyfundrefn hon yn rhoi pwyslais ar ddigolledu dioddefwyr yn hytrach na chosbi'r cyhuddedig, gan geisio sicrhau cytgord yn y gymuned a chanlyniad buddiol i'r partïon dan sylw.

 Deddfau gwrachyddiaeth Prydain yn ystod y cyfnod modern cynnar 
Ym 1542, o dan Harri VIII, daeth Deddf Gwrachyddiaeth 1541 i rym gan Senedd Lloegr, ond diddymwyd hi yn ddiweddarach gan Edward VI. Yn ôl y ddeddf hon, gellid dedfrydu'r gosb eithaf am ymarfer gwrachyddiaeth.

Ym 1563, o dan Elisabeth I, cyflwynwyd Deddf Gwrachyddiaeth 1563, a adferodd rhai elfennau o'r ddeddf flaenorol. Fodd bynnag, dim ond pan achoswyd niwed gyda gwrachyddiaeth y gellid dedfrydu'r gosb eithaf.

Ym 1604, o dan Iago I, diddymwyd Deddf 1563, a daeth Deddf Gwrachyddiaeth 1603 i rym. Rhoddodd y ddeddf hon gosbau gwahanol ar gyfer troseddau gwahanol os nad oeddent mor niweidiol â throseddau eraill. Am y tramgwydd cyntaf, dylid carcharu'r troseddwr a'i gadw yn y rhigod (mecanwaith sy'n debyg i'r cyffion neu'r cyffion traed), ond am yr ail dramgwydd, gellid dedfrydu'r gosb. Yn ogystal, ar ôl Deddfau 1563 a 1604, nid yr eglwys oedd yn gyfrifol am erlyn dewiniaid a gwrachod, ond y llysoedd sifil.

Ym 1735, o dan Siôr II, diddymwyd Deddf Gwrachyddiaeth 1735 bob deddf flaenorol. Gwnaeth hefyd yn drosedd i honni bod rhywun arall yn ymarfer gwrachyddiaeth neu'n meddu ar bwerau swyngyfareddol. Yn ogystal, daeth y ddeddf hon â'r helfâu dewiniaid a gwrachod a'r gosb eithaf i ben, a'r gosb lemaf o dan y ddeddf newydd oedd blwyddyn o garchar.

 Treialon, cyhuddiadau, ac erlyniadau 
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -3.3368616155348723,
          53.17543101966099
        ]
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -4.273180303280243,
          53.140065739696595
        ]
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -4.094390830141492,
          53.263359361026005
        ]
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -3.343882305489388,
          53.32230258406598
        ]
      }
    }
  ]
}
Yn ystod yr 16eg a'r 17eg ganrif, dim ond tri deg saith erlyniad am wrachyddiaeth a gofnodwyd yng Nghymru. Roedd hyn yn nifer fechan o gymharu â gweddill Gorllewin Ewrop, lle bu cyfanswm o 200,000 erlyniad rhwng rhwng canol y 15fed ganrif a chanol y 18fed ganrif. 

O'r tri deg saith person a ddrwgdybiwyd, dim ond wyth a gafwyd yn euog, a dim ond pump a ddedfrydwyd i'r gosb eithaf; mae'n debygol bod y gweddill wedi'u rhyddfarnu. Yn ôl yr hanesydd Kelsea Rees o Brifysgol Gobaith Lerpwl, digwyddodd pob un o'r achosion hyn yng ngogledd Cymru, gyda llawer ohonynt yn agos iawn at y ffin â Lloegr.

 Dienyddiadau 
Ym 1594, Gwen ferch Ellis (42) o Landyrnog, Sir Ddinbych, oedd y gyntaf i gael ei dienyddio fel gwrach yng Nghymru. Er ei bod yn adnabyddus am ei sgiliau iacháu, un o'r prif gyhuddiadau yn ei herbyn oedd ymarfer rheibiaeth, sef gwrachyddiaeth faleisus. Tarddodd y cyhuddiadau o swynogl a ysgrifennwyd tuag yn ôl, a ystyriwyd yn dystiolaeth o reibio. Ar ôl ei threial, cafodd ei dedfrydu i farwolaeth.

Ym 1622, yng Nghaernarfon, cafwyd triawd o wrachod o'r un teulu yn euog a'u dienyddiwyd yn syth. Y triawd oedd Lowri ferch Evan, Agnes ferch Evan, a Rhydderch ap Evan, a oedd yn iwmon (gwas is ei safle nag ysgwïer). Cyhuddwyd hwy o reibio Mary Hughes, merch dyn bonheddig lleol, yn ogystal â bod yn gyfrifol am farwolaeth ei mam, Margaret Hughes, a oedd eisoes yn sâl o strôc.

Ym 1655, ym Miwmares, Ynys Môn, cyhuddwyd Margaret ferch Richard o wrachyddiaeth. Gwraig weddw ydoedd, a chredid mai swynyddes oedd hi. Cyhuddwyd hi hefyd o achosi marwolaeth Gwen Meredith, dynes a oedd yn sâl cyn iddi farw. Cafwyd Margaret yn euog o dan Ddeddf Gwrachyddiaeth 1604, a dedfrydwyd hi i farwolaeth drwy grogi.

 Rhyddfarnau 
Ym 1655, yn Llanasa, Sir y Fflint, cynhaliwyd treial arall. Cyhuddwyd Dorothy Griffith o reibio morwr teithiol o'r enw William Griffith. Honnai William ei fod weld Dorothy ger ei fron gyda goleuadau o'i chwmpas, a'i bod yn ei arwain at dŷ cwrw. Honnodd iddo edrych dros y môr a gweld ei fod ar dân, a daeth arno ofn mawr. Yn sgil hyn, syrthiodd i berlewyg neu golli ymwybyddiaeth, ond fe wellodd yn hwyrach. 

Carcharwyd Dorothy am saith wythnos, ond llwyddodd i gasglu tystlofnodion oddi wrth y bobl leol. Roedden nhw'n honni nad oeddent yn credu bod Dorothy yn ymarfer gwrachyddiaeth. Y si oedd bod perthynas y ddau deulu yn denau, ac nad oedd William yn iach. Er i Dorothy gael ei dwyn gerbron y llys, diddymwyd yr achos, a chafodd ei rhyddhau heb ei dedfrydu.

Mae achos Dorothy Griffith yn un ymhlith tri deg dau achos arall lle cafodd y cyhuddedig eu rhyddfarnu.

 Cyhuddiadau eraill a'u canlyniadau 
Dyma restr o bobl a gyhuddwyd o fod yn wrachod neu'n swynwyr yng Nghymru, ynghyd â'r hyn a ddigwyddodd iddynt.
+EnwDyddiadLleManylionCanlyniadTangwlyst ferch Glyn1560auTyddewiCyhuddwyd hi gan Esgob Tyddewi o gyd-fyw â dyn, ac felly creodd hi ffigwr o'r Esgob a'i felltithio. Cwympodd yr Esgob yn sâl, ond daeth y digwyddiad i ddim. Dyma'r unig enghraifft yng Nghymru o boped yn cael ei ddefnyddio yn y modd hwn. Roedd Tanglwyst yn lwcus, gan fod Deddf Gwrachyddiaeth 1563 wedi dod i rym ychydig yn hwyrach yn ei hoes.AnhysbysHugh Bryghan1568MorgannwgErlynwyd Hugh am swyngyfaredd yn hytrach na gwrachyddiaeth. Yn ei ôl ef, daroganwr, neu goelddyn, ydoedd (ond efallai y byddai wedi galw ei hun yn ddyn hysbys). Defnyddiai grisialau i ganfod nwyddau coll drwy alw ar bwerau'r drindod. Gwadodd Hugh ei fod yn gweithio â dyfyn-ysbrydion, gan honni yn ddiweddarach mai lledrith oedd y cyfan oll.Dirwywyd a rhyddhawydGwen ferch Ellis1594Llandyrnog, DinbychDaroganwraig, neu goelddynes, oedd Gwen, a greodd elïoedd iachaol er mwyn gwella anifeiliaid, pobl sâl, a phlant. Cyhuddwyd hi o ysgrifennu swynogl tuag yn ôl - at ddibenion drwg, felly - a ganfuwyd yn nhŷ Thomas Mostyn, un o fonheddwyr a thirfeddiannwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod hwnnw.Canfuwyd hi'n euog a chrogwyd hi cyn diwedd y flwyddyn yn Sgŵar Tref Dinbych.Gruffydd ap Dafydd ap Siôn ac eraill1579TrefaldwynDaeth Dafydd Lloyd ag achos yn erbyn Gruffydd ap Dafydd ap Siôn ac eraill i sylw Syr John Throckmorton, gan honni eu bod yn defnyddio ysbrydion drwg, swyngyfareddion, a gwrachyddiaeth er mwyn swyno afal a phowdr a roddodd ef i ferch Lloyd, Margaret ferch Dafydd, er mwyn ei gorfodi i ffoi gyda Siôn ap Gryffudd. Ar ôl bwyta'r afal, aeth â hi yn erbyn ei hewyllys i Sir Ddinbych gan y diffynyddion, lle treision nhw hi.Nid yw cofnodion Llys Trefaldwyn y Sesiwn Fawr yn nodi'r canlyniadau.Marsli Ferch Thomas1584Sir y FflintCyhuddwyd Marsli a'i phlant o reibio William Lewis a'i feistr.AnhysbysKatherine Lewis/Bowen1607GumfrestonCyhuddwyd hi o reibio gyr o foch ac o achosi colli nwyddau ac eiddo drwy berfformio 'celfyddydau cythreulig.'AnhysbysAgnes Griffiths1616/1618MaenordeifiCyhuddwyd hi o wrachyddiaeth ffetis a phricio 'rhywbeth' yn ei llaw chwith, a llosgi pum cannwyll ar ben ei bysedd.AnhysbysRhydderch ap Evan, Lowri ferch Evan, ac Agnes ferch Evan1622LlannorCyhuddwyd hi o wrachyddiaeth ffelonaidd. Honnwyd mai nhw oedd wrth wraidd marwolaeth a rheibio Marged Huws o Lanbedrog. Plediont yn ddieuog, ond cafwyd nhw'n euog. Crogwyd.Harry Lloyd1632CaernarfonCyhuddwyd hi o ddefnyddio 'celfyddydau anghyfreithlon a drwg,' gan gynnwys darllen ffortiwn, llawddewiniaeth, a 'bod yn gyfarwydd ag ysbrydion drwg gyda'r nos.' Cydnabu Harry iddo gwrdd â'r tylwyth teg ac ysbrydion eraill bob nos Fawrth ac Iau er mwyn gwneud i'w gymdogion yn gyfoeth.AnhysbysHenry John James1637/1638DiserthCyhuddwyd o fod yn swynwr a chonsuriwr a'i fod yn ymarfer gwrachyddiaeth. Y prif gyhuddiad oedd iddo reibio dau ych a oedd yn perthyn i John Wynn Edwards.Ymbilwyd arno ofyn i Dduw fendithio'r ychen.Marged ferch Rhisiart1655BiwmaresCyhuddwyd o reibio Gwen Meredith ar ôl iddi gwympo'n sâl a marw ddiwedd mis Rhagfyr. Plediodd Marged yn ddieuog ond cafwyd hi'n euog.Crogwyd ym MiwmaresGwenllïan David1656AnhysbysGwerthwraig gaws a gyhuddwyd o wrachyddiaeth a dwyn. AnhysbysAnne Ellis1657Llannerch BannaCyhuddwyd o wrachyddiaeth, da a drwg, yn erbyn da byw a phlant. Rhyddhawyd hi o faiDorothy Griffith1656LlanasaCyhuddwyd o wrachyddiaeth a rheibio William Griffith. Plediodd hi ei dieuogrwydd. Rhyddhawyd hi o faiCharles Hughes1690LlanasaCyhuddwyd o anafu gwartheg ei landlord, ond ni soniwyd am ba ffurf.Rhyddhawyd hi o faiOlivia "Olly" Powell1693LovestonCyhuddwyd o ddinistrio tas o wair, clafychu hychod, trawsffurfio i mewn i, ac yn rhedeg fel, ysgyfarnog, a lladd dofednod. Pan wrthododd dyn roi glo iddo, cafodd boen yn ei goesau. Cynhaliwyd ei hachos yng Nghastell Hwlffordd.AnhysbysDorcas Heddin1699HwlfforddYn wreiddiol o Gaergrawnt, cyhuddwyd Dorcas o reibio morwyr yn sâl am iddynt beidio â rhoi digon o ddognau iddi. Cynhaliwyd ei hachos yng Nghastell Hwlffordd.Anhysbys

Diddordeb newydd
Yn 2024, cynhaliwyd cyfres o sgyrsiau ar-lein dan nawdd y Coleg Cymraeg Cenedlaethol gan Siân Melangell Dafydd ar themâu'r pum person a ddienyddiwyd dan ddyfarniad o fod yn "wrachod." Mae'r sgyrsiau i'w gweld ar Y Porth, gwefan ddysgu'r Coleg. Mae'r sgyrsiau'n ymwneud â hanes y pump ac yn estyn i drafodaethau ar wrachyddiaeth a "swynddewinwyr" yng Nghymru.

Dolenni allanol
 Coel Gwrach sgyrsiau ar wefan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol dan ofal Siân Melangell Dafydd

 Cyfeiriadau 

 Gweler hefyd 

 Deddfau Gwrachyddiaeth
 Dyn Hysbys

Categori:Dewiniaeth
Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Hanes Cymru