Deddf Hunaniaeth ac Iaith (Gogledd Iwerddon) 2022

Mae Deddf Hunaniaeth ac Iaith (Gogledd Iwerddon) 2022 (Gwyddeleg: Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022; Saesneg: Identity and Language (Northern Ireland) Act 2022) yn ddeddf iaith y bu brwydro hir i'w hennill i'r Wyddeleg nes ei gwneud yn ddeddf gwlad ar 6 Rhagfyr 2022. Mae'n ymwneud yn unig â'r ieithoedd yn nhiriogaeth gyfansoddiadol Gogledd Iwerddon ac nid yng Ngweriniaeth Iwerddon lle ceir deddfwriaeth wahanol.

Deddfwriaeth
Mae'r Ddeddf yn rhoi statws swyddogol yn y gyfraith i'r Wyddeleg a Sgoteg Wlster, yn ogystal â dau Gomisiynydd, un i bob iaith, a swyddfa diwylliant a hunaniaeth. Swyddogaeth Comisiynydd y Wyddeleg, a elwir yn Coimisinéir Teanga yw gwarchod a hyrwyddo'r Wyddeleg ymhlith sefydliadau cyhoeddus. Mae'r comisiynydd yn monitro gweithredu'r safonau ac yn ymchwilio i gwynion.

Prif ddarpariaethau
Mae'r Bil yn cynnwys y darpariaethau canlynol:

 Cydnabyddiaeth swyddogol ac amddiffyn yr iaith Wyddeleg
 Datblygiad traddodiad Prydeinig a Sgoteg Wlster
 Penodi dau gomisiynydd, un ar gyfer yr iaith Wyddeleg ac un ar gyfer traddodiad Prydeinig/Sgoteg Wlster
 Creu Swyddfa Hunaniaeth a Mynegiant Diwylliannol
 Buddsoddiad o £4 miliwn mewn cronfa fuddsoddi yn yr iaith Wyddeleg.
Roedd y darpariaethau ar yr iaith Wyddeleg yn seiliedig ar fodel Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Mae'r ddeddfwriaeth yn diddymu Deddf Gweinyddu Cyfiawnder (Iaith) (Iwerddon) 1737, deddf a ddeddfwyd ym 1737 a oedd yn gwahardd defnyddio'r Wyddeleg yn y llysoedd.

Hanes
Arwyddwyd Cytundeb St Andrews ym mis Hydref 2006. Addawodd Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn Atodiad B y byddai Deddf Iaith Wyddeleg:

Bu ymgyrchwyr yn brwydro ers amser maith dros y ddeddfwriaeth iaith. O'r 2000 cynnar ymlaen, cafwyd ymgyrch mwy trefnus a phoblogaidd o dan faner An Dream Dearg ("Y Criw Coch") a fu'n lobïo a threfnu gorymdeithiau mawrion. Bu i'r ymgyrch dros ddeddf iaith arwain at dorri cytundeb cydweithio Llywodraeth Gogledd Iwerddon rhwng Sinn Féin a Phlaid yr Unoliaethwyr Democrataidd (DUP). Ym mis Ionawr 2020 cytunodd y DUP a Sinn Féin i rannu grym yn Stormont eto, ar ôl tair blynedd o fethu â dod i gytundeb a hynny wedi i Sinn Féin ddweud na fydden nhw’n cydweithio â’r DUP eto, oni bai bod deddfwriaeth ar gyfer yr iaith Wyddeleg yn cael ei phasio. Yn 2021, wedi protestiadau mawrion bu i dros 40 o grwpiau oedd yn ymgyrchu dros yr iaith Wyddeleg lofnodi llythyr yn galw am fynd â Deddf Iaith Wyddeleg drwy San Steffan “ar unwaith”.

Cafodd y Bil ei basio o'r diwedd yn San Steffan yn 2022 gan i gynulliad Stormont fethu â gweithredu.

Ysbrydolwyd y Ddeddf i raddau gan strwythur Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Camau eraill
 Mehefin - Gorffennaf 2022: Tŷ'r Arglwyddi yn gorffen craffu ar y Bil.

 6 Rhagfyr 2022: Bendith y Brenin Siarl III

 Mehefin 2023: Cyhoeddwyd yn Nhŷ’r Arglwyddi fod y broses reoleiddio wedi cychwyn a fydd yn arwain at Ddeddf yr Iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon.

Gweler hefyd
 Cytundeb St Andrews
 Coimisinéir Teanga - Comisiynydd yr Iaith Wyddeleg

Dolenni allanol
 Manylion y Ddeddf Gwefan Legislation.gov.uk
 Erthygl ar y Ddeddfa ar wefan An Dream Dearg

Cyfeiriadau

Categori:Diwylliant Gwyddeleg
Categori:Gogledd Iwerddon
Categori:Gwyddeleg
Categori:Sefydliadau 2022
Categori:Adfer iaith