Beddau’r Proffwydi

Drama lwyfan bedair act Gymraeg o 1913 yw Beddau'r Proffwydi o waith W. J. Gruffydd. Cyhoeddwyd y ddrama fel rhan o Gyfres y Welsh Drama Series. Mae'r ddrama yn cael ei hystyried "o bosib y gryfaf ei hargraff o'r holl 'hen ddramâu' Cymraeg". Yn ei gyfrol Hanes y Ddrama yng Nghymru 1850–1943 (1948) nodai O. Llew Owain: "Noson fawr yng Nghaerdydd ac yn hanes y ddrama yng Nghymru oedd yr un y perfformiwyd Beddau'r Proffwydi am y waith gyntaf, sef nos Fercher, Mawrth 12, 1913 [...] Cam pwysig ym myd y ddrama Gymraeg oedd hwn—y traws-gyweirio o hen rych i lwybr newydd, a chodi golygon Cymru i fyd uwch" Anhegwch a rhagrith yw prif themâu, a brwydr y werin yn erbyn y bonedd.

 Crynodeb 

 Act 1 
Digwydd y ddrama mewn tair lleoliad - yng Nghegin y Sgellog Fawr, Llanfesach, Parlwr tŷ capel Siloh, Llanddyfi ac yn Ystafell fwyta gyffredin y Tloty yn Nhre’r Caerau ar ddiwedd yr 1800au. 

Mae Robert William, Y Sgellog yn sgwrsio gyda'i fam Mali Owen am ei fab, Emrys, sydd heb ddychwelyd adref. Mae Mali yn argoeli bod pethau drwg ar waith, wrth weld arwyddion ofergoelus yn y tân. Mae ei wraig, Elin yn planu'r hadau'r bod ei mab Emrys yn mynd i "wneud i ôl ar y wlad, — a fynta wedi cael cyfle mor ardderchog. Ag mae eisio rhywun i ail-bobi tipin ar yr hen wlad, rhywun i ddysgu tipin arni, rhywun i roi tipin o gryfdwr yn asgwrn i chefn hi, a gewch chi weld mai Emrys ydi’r dyn." Mae nhw'n trafod tybed a gaiff Emrys wraig o fferm Yr Hafod - Agnes eu merch, neu a ddylai ystyried bod yn bregethwr. Ond mae ei fam yn eu darbwyllo eto "y gneith o well gwaith y tu allan i’r pulpud." 

Daw Agnes i ymweld â'r teulu, ac mae'n amlwg ei bod hi o deulu mwy cyfoethog na theulu'r Sgellog. Mae nhw'n trafod y "poachars" sydd ar gynydd yn yr ardal, a'r diffyg parch mae'r werin yn ddangos tuag at y byddigion, dan ddylanwad y gweinidogion. "Mae Pa-pa yn deyd bob amser fod pob parch wedi marw o’r wlad ar ôl ’68, [Etholiad 1868] ag mai ar y gweinidogion roedd y bai", medde Agnes.  Cyrhaedda Emrys, gyda dau ffesant yn rodd i'w deulu. Hola pawb o ble cafodd y fath waddol gwerthfawr, ac mae yntau'n ateb "Roedden nhw ar y ffordd fawr, ac mae gen i gystal hawl iddyn nhw a neb arall." Mae gwrthdaro amlwg yn corddi rhwng Emrys ac Agnes pan ddywed yntau, "leiciwn i daro un ergyd neu ddwy dros y werin". 

Mae McLagan y Cipar a'r Heddwas yn galw, ar berwyl y potsiars, gan gredu bod llwybr un ohonynt wedi'u harwain i'r Sgellog. Mae Emrys yn rhoi ei droed ynddi, pan gyfeiria yn benodol at y "ddau ffesant" cyn i'r heddwas ddatgelu'r ffaith. Aiff pethau o chwith pan ddatgelir y ddau ffesant wedi'u cuddio tu ôl i glustog. Rhybuddia'r heddwas y bydd "gwarant" yn cael ei godi yn erbyn Emrys, fel y lleidr-botsiar, tra bo yntau yn gwrth-ddadlau mai canfod yr adar yn ddamweiniol "ar ochor y clawdd", wnaeth o. Er i Ann y forwyn geisio darbwyllo'r heddwas mai hi oedd wedi dwyn yr adar, parhau i gyhuddo Emrys wna'r heddwas a'r cipar, a gorffennir yr Act Gyntaf gydag ymadawiad y ddau, ac Agnes i'w canlyn.

 Act 2 
Cychwyn yr Ail Act ym mharlwr tŷ capel Siloh, Llanddyfi, gyda Dafydd Dafis y siopwr a Huw Bennett, Y Gelli yn disgwyl i'r Seiat ddod i ben. Mae mis wedi mynd heibio ers yr Act Gyntaf, ac mae'r ddau yn trafod y ffaith bod Emrys bellach, wedi cael dedfryd o "dair wythnos a llafur caled" mewn carchar. Mae Huw o'i go', yn enwedig fel un "sy wedi dwyn mwy o ffesants nag a welodd Emrys Williams erioed" a bod ei draed o'n rhydd tra bod Emrys, "...un o’r proffwydi hynny fydd yr Arglwydd yn eu gyrru mor anamal, yn y carchar cyffredin — yn y jêl fel lleidr [...] — a hynny am ddim, ac i ddim pwrpas." 

Ymuna'r Gweinidog, Mr Humphreys, prifathro'r ysgol a William Prichard, siopwr London House, ac fe gychwyn y cyfarfod rhwng Blaenoriaid Capel Siloh, gyda'r ddau gwestiwn pwysig yn cael eu cyflwyno : "...beth yw torri cyfraith gwlad?, ac yn ail, pwy sydd i ddweyd fod y gyfraith wedi ei thorri? Ai’r eglwys sydd i ddweyd ynte’r llys gwladol?" Oherwydd bod Emrys wedi cael dedfryd o "dair wythnos", mae'r Blaenoriaid yn gorfod ystyried ei "dorri o allan o freintiau’r eglwys."  Mae Huw yn gandryll unwaith eto, ac yn dadlau bod Emrys wedi dioddef "anghyfiawnder melltigedig. Beth sydd i ddisgwyl pan fo dim ond meistriaid tir ar y fainc?"  Mae'n amlwg na all y Blaenoriaid gytuno ynghylch y mater, gan fod pawb yn dadlau eu hachosion unigol, o blaid ac yn erbyn Emrys. 

Torrir ar y cyfarfod gan ymweliad rhieni Emrys, sy'n ymbil bod y Blaenoriaid yn gadael i Emrys amddiffyn ei hun. Ymwela Agnes a'i thad o fferm Yr Hafod hefyd. Cyhoedda John Vaughan ei fod wedi bod yn siarad efo'r "sgweiar" a bod nhw wedi cytuno "lladd dau beth sy’n uchel i penna yn yr ardal yma, — sef poachio, ac yn fwy na dim, y syniada gwylltion newyddion y mae agitators a phobol benboeth yn i hau hyd y wlad". Tra bod Vaughan wrthi'n ceisio llwgrwobrwyo'r Blaenoriaid, cyrhaedda Emrys i ganol y ddadl. Ond mae Ann y forwyn yn cyrraedd eto, gan geisio darbwyllo'r Blaenoriaid o wir fwriad Vaughan, a chyhoeddi bod y "sgweier wedi gyrru Mr. Vaughan yma i geisio gynnoch chi orffen dinistr Emrys". Mae'r sgweiar wedi cynnig "breibio" y Blaenoriaid, gyda £100 o rodd, i dalu dyled y Capel. Cyn i'r Blaenoriaid bleidleisio, mae Ann yn datgelu mai bai Vaughan a'r Sgweiar oedd cyflwr truenus ei mam, a bod y ddau wedi'i thrin hi'n warthus. Er gwaetha'r datgelu, pleidleisio o blaid diarddel Emrys wna tri o'r pump, gan adael Huw Bennett a'r Gweinidog yn erbyn.   

 Act 3 
Ystafell fwyta gyffredin y Tloty yn Nhre’r Caerau yw lleoliad y Drydedd Act, a hynny ddwy flynedd ers yr Act flaenorol. Fe welwn fod Ann y forwyn, bellach yn y Tloty. Mae Meistr y Tloty yn atgoffa'r preswylwyr bod y Gwarchgeidwaid yn dod i ymweld â nhw y diwrnod hwnnw. Mae un o'r tlotwyr, Twm Huws yn rhannu ei stori efo'r gynulleidfa, a gwelwn ragor o enghreifftiau o ragrith a gorthrwm y werin. Cyhoedda'r Porthor bod preswyliwr newydd wrth y drws, a buan y gwelwn mai Emrys ydyw. Mae Emrys yn cyfaddef wrth Twm ei fod "eisio cledu f’hunan ddigon i ladd dau neu dri o ddynion" er mwyn eu gyrru nhw at y diafol, cyn iddo fynd yno ei hun.  Ymysg yr enwau mae rhai o'r Blaenoriaid o'r olygfa cynt. Ar hynny, mae dau o'r Gwarchgeidwaid yn cyrraedd, sef John Vaughan, yr Hafod a William Prichard, London House - dau o'r rhai a enwyd gan Emrys. Wedi ei hadnabod, mae Emrys yn dangos ei ddryll, ac yn eu carcharu ymysg y tlodion, gan eu herio mai nhw sydd bellach ar brawf, ac mai'r tlodion fydd y rheithgor. Mae'n gofyn i William pam y dewisiodd ddifetha ei fywyd a chreu cyn gymaint o boen iddo? Etyb William mai cenfigen tuag ato oedd y sbardun. Roedd o'n eiddigeddus o lwyddiant Emrys, ac yn gresynu na fuasai ei fab ei hun wedi gneud cystal. 

Cyfeiria Emrys at "Cibroth-hattaafa" - cyfeiriad Beiblaidd at Lyfr Numeri - "Ac efe a alwodd enw y lle hwnnw Cibroth-hattaafa; am iddynt gladdu yno y bobl a flysiasent." A'r cyfeiriad yma sy'n rhoi inni deitl y ddrama. "Mae’r wlad yma’n llawn o feddau, William Prichard, — beddau’r proffwydi",  medde Emrys. 

Wedi i William orfod cyfaddef mai cenfigen a orfododd iddo ddiarddel Emrys, try'r ergydion at John Vaughan. Gorfodir Vaughan i gyfaddef mai'r "sgweier wnaeth imi fynd at y blaenoriaid yn Siloh, i’ch cael chi o’r seiat" Mae Ann yn egluro cefndir y ddau fonheddwr, sy'n gorfodi Emrys i ddatgan mai "ysbryd gwenwyn o uffern yn gyrru un, canlyniadau hen bechod yn gyrru’r llall". Wedi rhyddhau'r ddau, mae Emrys yn erfyn am "chwarter awr" er mwyn "ail-wneud y byd". Gwelwn mai bwriad Emrys ydi rhoi diwedd ar ei fywyd, ond mae Ann yn camu i'r cyfyngder unwaith eto, ac mae'r weithred honno yn peri i Emrys gyfaddef ei fod wedi dianc i Ganada ar ôl cael ei ddiarddel, "...i fod o olwg Cymry a Chymraeg, a chapel a sgweier am byth." Mae'n cyfaddef iddo ddwyn arian er mwyn talu am y fordaith, a chael ei ddal yn  Montréal, a dychwelyd adref. "Dyma fi, Ann, cyfaill lladron a phuteiniaid, jail-bird, dyn wedi byw yn y baw".  Rhoi terfyn ar ei fywyd yw ei unig ddewis, bellach. Ond mae Ann yn ymbilio arno, mai hi ddylai farw gyntaf. Mae hithau'n rhannu mwy o'i stori drasig, ac yn cyfaddef ei bod mewn cariad ag ef. Mae'r cariad a'r ymddiriedaeth yn ddigon i gallio'r ddau, ac fe orffennir yr Act gydag Emrys yn cael ei arwain i'r carchar unwaith eto, tra bod Ann yn addo disgwyl amdano.

 Act 4  
Aeth pedair blynedd arall heibio, wrth inni ail-ymweld â chegin y Sgellog Fawr, fel ar gychwyn y ddrama. Mae Robert ac Elin "wedi heneiddo" ac yn paratoi am ymweliad y stiward tir newydd, James Wynne. Pan ymwela Huw Bennet, maent yn cyfaddef wrtho eu bônt am ildio tenantiaeth Sgellog Fawr, a dyna pam bod y stiward yn galw heno. Mae Huw Bennet yn rhoi siec o £300 iddynt, ac yn prynu "stoc" y fferm, ar yr amod bod Robert ac Elin yn aros yno. Pan gyrhaedda Wynne, mae Robert ac Elin yn rhoi gwybod bod nhw wedi ail-feddwl, ac am aros ar y fferm. Ond cyhoedda Wynne bod hynny'n amhosib, am ei fod wedi gosod y fferm i denant newydd yn barod. Aiff Wynne i nôl y "cwpl diethr" o Ganada, ac wedi'u cyflwyno i'r teulu, mae Robert yn adnabod llais Emrys. Emrys a'i wraig Ann yw'r tenantiaid newydd, sy'n newydd derbyniol a llawen i'r teulu. Wedi dychwelyd i gychwyn "ar y gwaith mawr" mae Emrys, sef "Gafael yn nau gorn yr arad, a dysgu i Llanfesach dorri cwys unionach ar wyneb y tir." Gorffennir y ddrama gydag Emrys yn adrodd adnod wrth ei nain, "Gwyn eu byd y rhai addfwyn, canys hwy a etifeddant y ddaear.’’                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        

 Cefndir 
Un o gynnyrch y mudiad drama amatur yn ystod pedwar degawd cyntaf yr ugeinfed ganrif, yw Beddau'r Proffwydi. Cyfeiria Dafydd Glyn Jones at "rywbeth arbennig ynddi, rhyw nodwedd 'ysgubol' y bu raid ar feirniaid ei chydnabod."

Pan gyhoeddwyd y ddrama gan Samuel French yn Nghyfres y Welsh Drama Series, "Tywynnodd goleuni newydd arall ar fyd y ddrama [...] yn nyddiau bore y cyfnod newydd."  Er bod hi'n cael ei hystyried fel "drama feiddgar" ym 1913, "condemnid hi ar un llaw oherwydd llymder ei beirniadaeth, ar y llaw arall edmygid hi oherwydd ei gonestrwydd". Edmygid hi hefyd oherwydd ei newydd-deb. 

 Cymeriadau 

 Robert William y Sgellog
 Emrys, ei fab
 Huw Bennett, y Gelli
 William Tomos, y Post - Blaenor Siloh, Llanddyfi
 Dafydd Dafis, y Siop - Blaenor Siloh, Llanddyfi
 Mr. Humphreys, yr Ysgol - Blaenor Siloh, Llanddyfi
 William Prichard, London House
 Y Parch. Azariah Evans, Gweinidog Siloh, Llanddyfi
 John Vaughan, yr Hafod
 Mr. Parry, Meistr y Tloty yn Nhre'r Caerau
 Twm Huws, un or tlodion
 Roberts, plisman
 Alexander McLagan, Cipar
 James Wynn, y stiward tir
 Porthor yn y Tloty
 Mali Owen - mam Robert William
 Elin William, y Sgellog - gwarig Robert
 Ann, morwyn y Sgellog
 Agnes Vaughan yr Hafod
 Mari, morwyn y Tloty
 Amryw o dlodion

 Cynyrchiadau nodedig 
1910au

Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan gwmni lleol yng Nghaerdydd ar nos Fercher, Mawrth 12, 1913, gyda'r dramodydd ei hun yn rhan o'r cast. Y "Chwaredy Brenhinol, Caerdydd" oedd y lleoliad. Cast:

 Robert William - Richard Hughes
 Emrys - W. J. Gruffydd
 Huw Bennett - Evan Hughes
 William Tomos - 
 Dafydd Dafis - Ifon Jones
 Mr. Humphreys - Harold Lewis
 William Prichard - Cynolwyn Pugh
 Y Parch. Azariah Evans - William Jones
 John Vaughan - Dan Jeffreys
 Mr. Parry - James Davies
 Twm Hughes - E. E. Hughes
 Un arall or tlodion - Henry Lewis
 Roberts, plisman - Jenkin Williams
 Alexander Maclagan - Martin Thomas
 James Wynn - Morgan Rees
 Porthor yn y Tloty - M. T. Adams
 Mali Owen - W. Edwards
 Elin William - Llywela Jones
 Ann, morwyn - Margaret Davies
 Agnes Vaughan - Lilian Evans
 Mari, morwyn - Eunice Evans

bawd|Cwmni'r Ddraig Goch, Caernarfon yn cyflwyno Beddau'r Proffwydi ym 1915
Nodwyd yn Y Brython :  "Ni fu erioed sioncach cynulleidfa na'r tyaid llawn o Gymry a bentyrrodd i wrando a gweled Beddau'r Proffwydi. Yr oedd y fan yn llawn o arwyddion llawenydd a brwdfrydedd, a llawer o drigolion mwyaf cyfrifol Caerdydd a'r gymdogaeth wedi dod i'r dygynnull i nawddogi y chwarae... Yr oedd yn hawdd gweld fod ei gampwaith Cymraeg yn rhyngu eu bodd ac nid anniddorol f'ai croniclo y ffaith fod amryw o weinidogion Ymneilltuol Caerdydd a chlerigwyr yn y dorf, a pharodd teimladau da, nawdd, a thuedd y gynulleidfa, asbri neilltuol i'r chwaraewyr i goroni gwaith y noson a llwyddiant."

Pan gynhaliwyd yr ornest "Perfformio Drama" cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915, daeth 19 o gwmniau i gystadlu, a 5 ohonynt yn dewis i lwyfannu Beddau'r Proffwydi. O Arfon, Cwmni Cwm-y-Glo a Chwmni'r Ddraig Goch, Caernarfon; o Ddinbych, Cwmni Godre'r Bryniau, Rhos; o Fôn, Cwmni Llandegfan; ac o Forgannwg, Cwmni Ebenezer, Pendyrus. Cwmni'r Ddraig Goch o Gaernarfon oedd yn fuddugol. Dyma'r cast :

 Robert William - Richard Williams
 Emrys - H. Vaughan Davies
 Huw Bennett - Thomas Owen Jones [Gwynfor]
 William Tomos - (un o'r actorion eraill)
 Dafydd Dafis - E. H. Evans
 Mr. Humphreys - Richard Griffith Owen [Pencerdd Llyfnwy]
 William Prichard - T. Jones Owen
 Y Parch. Azariah Evans - Tom Jones
 John Vaughan - J. G. Roberts
 Mr. Parry - H. R. Phillips
 Twm Hughes - W. Drinkwater
 Un arall or tlodion - (un o'r actorion eraill)
 Roberts, plisman - Tom Edwards
 Alexander Maclagan - J. T. Roberts
 James Wynn - (un o'r actorion eraill)
 Porthor yn y Tloty - (un o'r actorion eraill)
 Mali Owen - Katie Smythe
 Elin William - Nell Jones
 Ann, morwyn - Mrs Glaslyn Parry (merch ap Glaslyn - [John Owen (1857-1934)])
 Agnes Vaughan - Lalla Williams
 Mari, morwyn - Blodwen Williams
Ym 1920, llwyfannodd Cymdeithas Ddrama Gymraeg Abertawe y ddrama:
 Robert William - J. Walters
 Emrys - W. H. Evans
 Huw Bennett - D. Clydach Thomas
 William Tomos - 
 Dafydd Dafis - D. T. John
 Mr. Humphreys - W. J. Morris
 William Prichard - D. J. Thomas
 Y Parch. Azariah Evans - William Hughes
 John Vaughan - W. H. Jones
 Mr. Parry - Dan Morgan
 Twm Huws - J. Walters
 Roberts, plisman - J. H. Jones
 Alexander McLagan - J. H. Jones
 James Wynn - J. Cynof Hughes
 Porthor yn y Tloty - Tudor Davies
 Mali Owen - E. Morgan
 Elin William - Miss Thomas
 Ann - Miss L. Williams
 Agnes Vaughan - Miss Harries
 Mari - Miss N. Rees
 Amryw o dlodion - Miss Price Morgan

 Cyfeiriadau 

Dolenni allanol
 "Beddau'r Proffwydi (1913)", gwefan Dramâu Cymru

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1913
Categori:Theatr Gymraeg y 1910au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru