Robert O. F. Wynne (Garthewin)

Bardd, llenor ac Ysgwïer Plas Garthewin yn Nyffryn Clwyd oedd Robert O. F. Wynne neu Robert Oliver Francis Wynne (25 Medi 1907 – 5 Mawrth 1993). Mae'n cael ei gydnabod fel un o brif noddwyr y Theatr Gymraeg rhwng 1930au a 1960au. Drwy ei gyfeillgarwch gyda Saunders Lewis, a'i weledigaeth o gael Theatr yng Ngarthewin, gwelsom eni rhai o ddramâu Cymraeg enwocaf Cymru. 

 Teulu 
Yn fab i Richard Wynne (1858 – 1932) a Frances Nanette Anna Wynne (MacRory gynt) (1878 – 1962). Roedd ei fam "Nanette" yn hanu o 'Ogledd Iwerddon, ac wedi ymddiddori mewn drama a byd y Theatr ers yn blentyn. Bu i'r ddau gwrdd yn Hampshire, tra roedd Nanette mewn ysgol haf, ar gwrs Celf. Roedd Richard erbyn hynny dros ei ddeugain oed, ac yn frawd i Ysgwïer Plas Garthewin ar y pryd, Robert William Wynne (1857 – 1933). Gofynodd Wynne iddi ei briodi, ac er bod ganddi amheuon ar y pryd oherwydd ei oed, wedi ymholiadau pellach gan ei mam, fe gytunodd. Priodwyd y ddau ym 1903, a ganwyd eu hunig blentyn, Robert Oliver Francis Wynne ar y 25 Medi 1907.

Etifeddodd Richard Wynne ddiddordeb ei fam yntau Eugenie Maria Wynne (Crowe gynt) (1827 –1899) yn myd y Theatr, ac wedi ymgartrefu yn Hampshire gyda'i briod, aent yn gyson i gynghreddau a'r theatrau yn Llundain. Yn fuan wedi'r mis mêl, ymwelodd y cwpl a'u brawd-yng-nghyfraith ddi-briod a ddi-blant, yng Ngarthewin. Yn anffodus, nid oedd Robert William Wynne yn bresennol, ond roedd o wedi paratoi'r plas ar eu cyfer, ac wedi llogi gweision a morynion i weini arnynt.

 Gyrfa 
Ganwyd Robert O. F. Wynne yn Headley, Hampshire, a derbyniodd ei addysg mewn ysgolion preifat, am y gwrthodai ei dad ei anfon i ysgol breswyl. Symudodd y teulu i Dorset ar gychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf ac fe fynychodd Ysgol Sherbone ac wedyn Ysgol Clifton, pan fudodd y teulu i Swydd Wilton. Ni ymwelodd y teulu â Chymru yn ystod y Rhyfel, gan fod yn well gan ei fam feddwl am y wlad fel symbol o'r "hardd a'r anhysbell". Etifeddodd Robert "ramantiaeth ac ideoleg" ei fam, a daeth hynny yn amlwg pan etifeddodd Plasdy Garthewin ym 1933.

Ond ym 1925, torrodd iechyd ei dad, cyn i Robert adael Clifton i astudio'r Gwyddorau yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Ond yn fuan wedi cyrraedd y Brifysgol, torrodd iechyd Robert yn ogystal, a threuliodd y teulu gyfnod yn teithio'r Cyfandir. Wedi gwella, dychwelodd Robert at addysg yn Rhydychen, ac yno [yng nghwmni ei fam] y gwelodd gynyrchiadau o ddramâu Ibsen a Tsiecoff. Yn anffodus, ni gwblhaodd ei gwrs, a dychwelodd ei fam ac yntau i'r Gororau.

Yn dilyn dirywiaid iechyd ei ewythr [Robert William Wynne] fe'i symudwyd ef i Fronywendon, Llanddulas. Dyna pryd y bu'n rhaid i'r teulu ofalu am Garthewin. Ond gan fod y plasdy mewn cyflwr truenus, comisiynwyd Clough Williams Ellis i gynllunio newidiadau, a thair blynedd yn ddiweddarach, fe symudodd y teulu i fyw yno. Etifeddodd Robert O. F. Wynne yr Ystâd wedi marwolaeth ei dad ym 1932, a'i ewythr ym 1933.

 Saunders Lewis 
Ymunodd Robert Wynne gyda Phlaid Genedlaethol Cymru ar gychwyn y 1930au, a dyna sut y daeth i gysylltiad gyda Saunders Lewis. Roedd y ffaith bod y ddau yn selog i'r ffydd Gatholig hefyd yn elfen bwysig yn eu cyfeillgarwch. Erbyn 1932, roedd o wedi dysgu ychydig Gymraeg, ac ymddiddorai yn ngweithgareddau'r Blaid. Wedi i Wynne etifeddu Garthewin, daeth Saunders yn ymwelydd cyson, a dyna gychwyn cynlluniau Wynne i greu Theatr yno.

Nodir mai yn ysgubor Garthewin y "storiwyd y petrol ar gyfer llosgi ysgol fomio Penyberth" ym 1936.

Pan gyhoeddodd Saunders ei ddrama Amlyn ac Amig ym 1940, penderfynodd Wynne bod yn rhaid iddo gyfieithu'r ddrama i'r Saesneg, ynghyd â Buchedd Garmon. Ni orffennodd y gwaith tan mis Tachwedd 1944. Roedd Wynne eisoes wedi addasu ysgubor ar ei ystâd yn Theatr ers 1937. Tra ar ymweliad â'r Iwerddon ym 1943, bu Wynne yn trafod y posibilrwydd o ddarlledu ei gyfieithiad o'r ddrama - A Christmas Candle ar Radio Éireann ac roedd o'n awyddus i Saunders drefnu addasiad llwyfan ohoni hefyd. Ond methodd Wynne a chanfod gwasg oedd yn barod i gyhoeddi ei gyfieithiad ef. 

Parhaodd Wynne gyda'i fwriad o lwyfannu ei gyfieithiad ef yng Ngarthewin, er bod gan Saunders ei amheuon dros addasu'r ddrama radio i'r llwyfan. Awgrymodd y dylid llwyfannu'r ddrama mewn gwahanol rannau o'r Theatr [tu fewn a thu fas] er mwyn creu cyfanwaith theatrig cofiadwy. 

Ganol Ionawr 1945, wedi sawl brwydr dros ei gyfieithiad, derbyniodd Wynne y newydd bod Radio Éireann am ddarlledu'r ddrama dros gyfnod y Nadolig. Comisiynodd Wynne Arwel Hughes i gyfansoddi cerddoriaeth arbennig ar gyfer y cynhyrchiad a darlledwyd y ddrama yn Saesneg ar 16 Rhagfyr 1945. Yn dilyn nifer o geisiadau, fe'i hail ddarlledwyd ddwywaith - ar y 7 Ionawr 1946 a 12 Ionawr 1947. 

Cyfansoddodd Saunders "Awdl Foliant i Robert Wynne".

Aelwyd i'r genedl yw dy drigiannau, 
Fel Sycharth Owain, Garthewin freiniau, 
Cymar hynawsedd Cymru hen oesau, 
Yn hygar, yn hael, yw'r gaer wen olau.

 Cyfeiriadau 

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Cenedlaetholwyr Cymreig
Categori:Dramodwyr Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Theatr yng Nghymru