Phoenix National and Literary Society

Cymdeithas a ffurfiwyd gan aelodau o fudiad Iwerddon Ifanc (Young Ireland) yn Nulyn, Iwerddon oedd y Phoenix National and Literary Society. Fe'i sefydlwyd ym 1856 gan Jeremiah O'Donovan Rossa "er mwyn rhyddhau Iwerddon trwy rym arfau". Nod y gymdeithas oedd annog deallusion i ddod yn genedlaetholwyr ac i'r gwrthwyneb yn ogystal ag annog adfywiad yn y diwylliant Gwyddelig. Yn ddiweddarach unodd â'r Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol (Irish Republican Brotherhood).John O'Leary, Recollections of Fenians and Fenianism, p. 84, Downey & Co., Ltd, London, 1896 (Vol. I & II).

Sefydlu
Yn un o'i ysgrifau, mae O'Donovan yn disgrifio tarddiad enw'r gymdeithas; "Rwy'n cofio'r noson y cyfarfyddasom i roddi enw iddo. Cynygiodd rhai ei fod yn cael ei alw yn Emmet Monument Association, ereill a gynnygiodd enwau ereill. Cynygiais ei bod yn cael ei galw yn Phoenix National and Literary Society — y gair "Phoenix" yn arwyddocau fod yr achos Gwyddelig eto i godi o ludw ein cenedligrwydd merthyredig. Cariwyd fy adduned, a dyna sut mae'r gair Phoenix yn dod i hanes cenedlaethol Iwerddon."

Cymdeithas gudd
Roedd y Gymdeithas lenyddol yn ystryw ar gyfer cymdeithas gyfrinachol lai sidét oedd yn ymroddedig i ryddhad Iwerddon. Roedd yr enw yn arbennig o addas, a'r Ffenics yw'r "aderyn tân" chwedlonol sy'n cael ei aileni o'i ludw ei hun, a fyddai'n dod yn symbol parhaus o ymgais Iwerddon am ryddid. Roedd "Cymdeithas Lenyddol Genedlaethol Phoenix" yn rhagflaenydd i'r Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol (IRB) lawer mwy a sefydlwyd yn Nulyn ddwy flynedd yn ddiweddarach, a byddai'n uno'n ddiweddarach. Aelodau o'r IRB yn y dyfodol (y gwnaeth O'Donovan Rosa helpu i'w canfod) fyddai'n arwain y Gwrthryfel y Pasg ym 1916. Byddai'r IRB hefyd yn mabwysiadu'r enw "Fenians" yn seiliedig ar feirdd rhyfelgar chwedlonol myth Gwyddelig -- y Fianna.

Bu farw Jeremiah O'Donovan Rossa yn 1915. Ceir ei fedd ym Mynwent Glasnevin, Dulyn. Mae dyfyniad ar y bedd yn darllen, "... but the fools, the fools, the fools! They have left us Fenian dead and while Ireland holds these graves, Ireland unfree shall never be at peace."

Ailffurfio'r Gymdeithas
Ailffurfiwyd y Gymdeithas, neu rhyw wedd arni, yn 2018 a hynny pan gynhaliwyd cyfarfod flynyddol gyntaf y Phoenix National and Literary Society yn nhafarn Annie May’s yn Skibbereen.

Fe'i cynullwyd gan Tom Keefe, cyfreithiwr Gwyddelig Americanaidd o Washington, a symudodd i Skibbereen am bedwar mis yn y cyfnod cyn y lansiad. Denodd y cyfarfod cychwynnol fwy nag 20 o recriwtiaid – pob un ohonynt â diddordeb brwd mewn hanes lleol a bywyd Jeremiah O’Donovan Rossa.

Ffynonellau


Cyfeiriadau

Dolenni allanol
100 Years Ago, From the Ashes of Rossa Rise the Phoenix of 1916 erthygl gan Neil F. Cogrove ar wefan The Wild Geese

Categori:Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Dulyn
Categori:Gwleidyddiaeth Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig