Asgre Lân (drama)

"Drama Gymraeg mewn Pedair Act" yw Asgre Lân o waith y dramodydd a'r Parch. R. G. Berry. Daeth y ddrama yn gyd-fuddugol yng nghystadleuaeth y Ddrama Hir yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911. Roedd y ddrama'n boblogaidd iawn yn ystod y 1910au a'r 1930au ymysg cwmnïau amatur yng Nghymru. Cyhoeddwyd y ddrama ym 1916 yn y Welsh Drama Series. Honnir mai hon oedd un o'r dramâu cyntaf iddo'i chyfansoddi.

 Crynodeb 

 Act 1 
Digwydd yr Act Gyntaf yng nghegin Y Berthlwyd, cartref Gruffydd Huws a'i deulu. Mae ei "hen gyfaill" Dafydd Roberts, Y Bwlch wedi dod i ymweld â nhw, tra bod Morus, [mab Gruffydd] yn gorffen cyfansoddi llythyr, ar ran ei dad. Wedi i Morus ymadael i bostio'r llythyr, cawn wybod ei fod yn "caru" efo Gwen, merch eu gweinidog, Y Parch Eli Evans. 

Mae Gruffydd yn mentro gofyn i'w gyfaill, am ei farn o'i wraig, Mari, sy'n aelod yng Nghapel Horeb. "Ateb parod pob cynnig" yw ymateb Dafydd, sy'n cadarnhau ofnau ei gŵr, Gruffydd. Ceisio siarsio Gruffydd i ddod yn "aelod" o'r Capel wna Dafydd, ond mae'n ei ateb drwy ofyn "Fasa dod yn aelod yn y ngneud i'n ddyn gwell nag ydw i rwan?". Try'r sgwrs yn ddadl, dros ragoriaeth aelodau'r Capel. Mae Gruffydd yn rhoi enghraifft, ac yn sôn bod Huw'r Ffridd [sy'n flaenor yn y Set Fawr] wedi gwerthu ceffyl â "chast" iddo, er ei fod wedi  "mynd ar ei lŵ" cyn ei werthu, nad oedd cast yn perthyn i'r ceffyl. Bytheirio Huw wna Gruffydd, a'i "gybôl ffug-dduwiol", ond ei rybuddio rhag cymharu pawb â Huw, wna Dafydd. 

Dychwela Mari, [gwraig Gruffydd] a tydi hi'm yn hapus bod Dafydd yn ceisio "cosi" a "phorthi ei falchder o", i geisio cael ei gŵr yn aelod o'r Eglwys [Capel]. Rhydd Mari y newydd bod eu gweinidog yn "agent" i'r "Auxiliary Society", a tydi hynny ddim yn helpu'r achos, wrth i Gruffydd a Dafydd gwestiynu gweddusdra ei benderfyniad. Parhau i gwestiynnu ac amau dilysrwydd y Gymdeithas Arian wna'r cymeriadau pan ymwela'r Parch Eli Evans ei hun. Mae yntau'n ceisio eu darbwyllo o werth a gweithredoedd da y Gymdeithas, ac yn dadlennu bod Pirs Davies, Rhyd y Fen a Huw Tomos, Y Ffridd, eisoes yn gyfranddalwyr. Mae Eli yn cyfaddef ei fod yntau hefyd wedi rhoi'r "geiniog bach" oedd ganddo, yn y Gymdeithas, ac mae'n holi Gruffydd a Mari, os wna nhw ystyried ei ddilyn.

Geilw Gwen, merch y Gweinidog, i'w hebrwng adref, ac fe orffenir yr Act gyda Gruffydd yn parhau i amau dilysrwydd y Gymdeithas, tra bod Mari yn ceisio ei ddarbwyllo ei bod hi mor saff â'r "Banc o Ingland".

 Act 2 
Ddwy flynedd yn ddiweddarach, ymunwn â'r cymeriadau yn Llyfrgell y Gweinidog. Morus a Gwen sydd yn y stydi, ac mae Morus yn awyddus i ofyn am ganiatâd ei thad, iddo ei phriodi. Gofyn iddi "actio'r plan" gydag ef, ac mae'r ddau yn dychmygu'r ddialog bosib rhwng ei thad ac yntau. Cawn wybod bod Gruffydd, [tad Morus] bellach wedi rhoi ei arian yn y Gymdeithas, [ynghyd â mwyafrif y pentref] ac yn dod â "llogau campus i'w boced o". Mae Morus [tra'n actio] yn gaddo y caiff ei thad ddod i fyw efo nhw, wedi iddynt briodi. Fe rydd fodrwy dyweddïo i Gwen, gan ei siarsio i fynnu bod ei thad yn cael sgwrs buan ag ef.

Cyrhaedda Mari, [mam Morus] gyda'r newydd bod y Gymdeithas "wedi malu'n chwilfriw" a bod y "pen dyn wedi ffoi o'r wlad". Er iddi geryddu Gwen yn ei dicter, mae Morus yn ceisio ei darbwyllo. Cyrhaedda'r Parch Eli Evans, a dadlenir bod y cyfan yn wir. Mae'r Gymdeithas wedi twyllo pawb, ac wedi dwyn eu harian. Mae Mari'n rhybuddio Morus na fydd croeso ar ei haelwyd os briodith o Gwen, wedi'r llanast mae'i thad wedi'i wneud. Torrir ar un o ffenestri'r stydi wrth i griw o bentrefwyr blin ymgynnull tu allan. Mae Eli yn dweud y bydd yn rhaid iddo werthu popeth sydd ganddo, er mwyn ceisio ad-dalu peth o'r arian, i'r mwyaf anghenus.

 Act 3 
Aeth mis heibio, wrth inni ailymweld â chartref y gweinidog, ond yn yr ystafell "Ffrynt" erbyn hyn. Mae hi'n ddiwrnod y "sale" ac mae'r "criwr" Jonathan a'i fab Cadwaladr a'r Plisman yn trafod y drasiedi sydd wedi digwydd iddo. Datgelir ei fod wedi ymadael â'r tŷ ac wedi mynd i fyw efo'i deulu ar Ffarm Trecastell, gerllaw. Datgelir hefyd bod rhai o drigolion yn pentref wedi addfwyno tuag ato, wedi'r dicter, ac o weld ei fod yn gwerthu ei eiddo, er mwyn ceisio ad-dalu tipyn ar ddyledion y bobol. Geilw Pirs a Huw, gan ddatgan eu bwriad o brynu rhai o ddodrefn yn yr arwerthiant, er mwyn eu cyflwyno yn ôl i'r gweinidog. Mae'r ddau wedi maddau iddo, bellach. Geilw Rodric o Dafarn y Bedol a Doctor Lewis hefyd, gan obeithio mai'r bobol lleol gaiff y cyfle i brynu'r nwyddau. Mae'r ddau yn canmol y gweinidog, a does ond gair da ganddynt drosto. Daw Gruffydd a Dafydd Roberts yno, a'r un ydi'r gri gan bawb. Trugaredd a maddeuant. Mae Gruffydd yn datgan ei fod wedi troi ar ei wraig Mari, [am y tro cyntaf yn ei fywyd] wedi clywed am ei geiriau chwerw a'i chynddaredd wrth y gweinidog a'i ferch. Mae hithau hefyd yn difaru erbyn hyn, tra bod Morus eu mab yn parhau i geisio ad-ennill calon Gwen. Pan gyrhaedda Morus, mae'n datgan fod Gwen wedi cytuno i'w briodi, sydd yn lleddfu llawer ar dristwch pawb, a'i fod am geisio prynu cyn gymaint o'r dodrefn sy'n weddill, yn ôl iddynt.

 Act 4 
Wythnos yn ddiweddarach, ym mharlwr Ffarm Trecastell. Mae'r holl gymeriadau yn galw i weld y Parchedig Eli Evans. Mae nhw wedi maddau iddo, ac yn erfyn arno i ddychwelyd i'r pentref ac i'r Capel fel eu gweinidog. Wedi cytuno, dadlenir wrtho fod ei hen gartref yn union fel y buodd o, gan fod pawb wedi prynu'r dodrefn, er mwyn ei roi yn ôl i'r gweinidog.

Fe orffenir y ddrama gyda Mari yn galw i ofyn am faddeuant, ac wrth i Morus wahodd y gweinidog i ddod i gyd-fyw gydag ef a Gwen.

 Cefndir 
bawd|Cwmni Bethlehem, Gwaelod y Garth yn perfformio Asgre Lân 1913
Daeth y ddrama hon yn gyd-fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911, ac er mai ym 1916 y cafodd ei chyhoeddi, mae adroddiadau papur newydd yn cadarnhau bod Cwmni Gwaelod y Garth yn llwyfannu'r ddrama mor gynnar â 1913. 

Roedd y Parch R. G. Berry hefyd yn weinidog ar Gapel Bethlehem, Gwaelod y Garth. Yn ei gofiant gan Huw Ethall [1985], nodwyd fod "...Arthur Phillips, nai Berry, a gymerodd ran ymhob un o dramâu ei ewythr fel aelod o Gwmni Gwaelod-y-garth" yn egluro bod y dramodydd "yn teilwra' ei ddramâu i gyd ar gyfer yr un wyth neu naw o aelodau o'r cwmni. Dywed na fynnai'r awdur ofyn gormod ar eu rhan fel actorion amatur; rhaid oedd i'r plot fod yn syml, y cymeriadau yn gredadwy a'r hiwmor yn apelgar."  Nodwyd hefyd mai Asgre Lân oedd y ddrama gyntaf ar gyfer y cwmni.

"Daw'r teitl o'r ddihareb 'Asgre lân, diogel ei pherchen'," yn ôl Huw Ethall, "...o gofio mai ystyr 'asgre' yw 'calon' neu 'bron', caiff yr awdur gyfle i ddarlunio prif gymeriad y ddrama, y gwenidog, fel dyn da a didwyll." 

Wedi perfformiad o'r ddrama yng Ngŵyl Ddrama cyntaf Cymdeithas y Ddrama Gymraeg Abertawe ym 1919, roedd Saunders Lewis [26 oed] yn hynod o feirniadol ohoni yn y Cambrian Daily Leader. Asgre Lân meddai, 'is merely a series of episodes and jokes strung together and every now and then some phase of story, a plot, peeps out and links to some other phase, just as it would in an English review". 

 Cymeriadau 

 Y Parchedig Elis Evans - Gweinidog Horeb
 Gwen Evans - ef ferch
 Gruffydd Huws, Y Berthlwyd
 Mari Huws - ei wraig
 Morus Huws - eu mab.
 Dafydd Roberts, Y Bwlch
 Huw Tomos, Y Ffridd
 Pirs Davis, Rhyd y Fen
 Doctor Lewis
 Jones - y plisman
 Rodric, Y Bedol
 Bevan - yr arwerthwr
 Gomer - ei glerc
 Jonathan - y criwr
 Cadwaladr - ei fab

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan gan Gwmni Gwaelod y Garth. Yn ôl T. J. Williams yn Hanes y Ddrama Gymraeg (1915) llwyfannwyd hi "mewn 17 o wahanol leoedd yn y Deheudir", ac fe gafodd dderbyniad da, tan tua 1934.

Wedi un perfformiad yng Nghaerdydd, ym mis Tachwedd 1913, nododd y Western Mail - "The performance taught one outstanding lesson. It proved that Welsh life, as it really is in the rural district, cannot be portrayed faithfully by the translation of English and French plays and the mere attachment of Welsh names, but that it must be written in the vernacular by Welsh dramatists."

Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni'r Drindod, Pontarddulais yng ngŵyl ddrama gyntaf Cymdeithas y Ddrama Gymraeg Abertawe ym 1919.

 Cyfeiriadau 

Categori:Llyfrau Cymreig 1916
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1910au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru