Rhamant a Rhyfel (drama)

Drama lwyfan Gymraeg gan y dramodydd a'r llenor, John Ellis Williams yw Rhamant a Rhyfel, a gyfansoddwyd tua 1919. Yn ei hunangofiant, Inc yn fy Ngwaed, noda'r dramodydd mai ymgais i ddarlunio effaith y Rhyfel Byd Cyntaf ar gymuned wledig fel ei filltir sgwâr ef ei hun ym Mhenmachno, oedd sail y ddrama.

 Disgrifiad byr 
"Arwyr y ddrama yw Bob Williams a Blodwen Jenkins. Dengys eu helynt hwy fel y mae gwynt cariad yn chwythu lle y mynno, a merch y siopwr cyfoethog yn caru mab y weddw dlawd, er gwaethaf gorthrwm a chynllwyn ei rhieni ei hun. Cawn yma olwg ar y gweinidog oedd yn ricrwtio bechgyn eraill, ond yn Ilwyddo i gadw ei fab ei hun gartref. Gwelwn fab y siopwr cyfoethog yn cyfarfod ar faes y gwaed â'r bachgen tlawd a ddrygasai gartref, a'r bachgen tlawd yn ennill y V.C. wrth achub ei elyn. Cyferfydd Blodwen hithau â'r ddau mewn ysbyty yn Ffrainc. Deuant adref gyda'i gilydd - Bob druan yn ddall, a'i elyn erbyn hyn yn gyfaill. Priodir y ferch gyfoethog a'i bachgen dall."

 Cefndir 
Tua 16 neu 18 oed oedd John Ellis Williams, pan gyfansoddodd y ddrama, ac hon oedd ei ddrama gyntaf. Roedd y Rhyfel Byd Cyntaf ar ben, ac felly, "Ni fedrwn ysgrifennu am ddim arall, oherwydd hwnnw oedd yr unig fywyd yr oedd gennyf brofiad ohono" nododd, yn ei hunangofiant. "Dilynais batrwm dramâu'r cyfnod, yn arbennig dramâu'r Darian—tair act, a dwy neu dair golygfa ym mhob act. Defnyddiais yr un elfennau, a gofalu bod ym mhob act byliau o chwerthin, darnau o gyffro, digon o daeru, a mesur helaeth o ddagrau." 

Argraffwyd y ddrama'n wythnosol yn Y Darian, ac ar ôl y rhyfel, ym 1922, cyhoeddwyd hi'n llyfr. "Croesawyd Rhamant a Rhyfel â breichiau agored," yn ôl y dramodydd, "a gwerthodd y copiau fel pennog."

Wrth ysgrifennu ei hunangofiant ym 1963, nododd "Bu adeg (a hynny'n fuan iawn ar ôl cyhoeddi'r ddrama) pan wridwn wrth glywed ei henwi. Yn wir, ni bu dim y bu gennyf i fwy o gywilydd o'i gyhoeddi na'r ddrama hon", ychwanegodd."Ond ei hunig ddiddordeb imi'n awr yw ei bod yn gynnyrch nodweddiadol o'i chyfnod, a'i bod bellach fel carreg filltir— yn dangos mor bell y cerddodd y ddrama Gymraeg ers y cyfnod hwnnw."

 Cymeriadau 
 Bob Williams
 Blodwen Jenkins
 Gweinidog

 Cynyrchiadau nodedig 
Cafwyd sawl cynhyrchiad amatur o'r ddrama, a'r hyd a lled Cymru yn ystod y 1920au a'r 1930au.

 Cyfeiriadau 

Categori:Llyfrau Cymreig 1922
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1920au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru