Irgwn

Corff parafilwrol Seionaidd a oedd yn gweithredu ym Mhalesteina dan Fandad rhwng 1931 a 1948 oedd yr Irgwn (Hebraeg: ארגון; teitl llawn: Hebraeg: הארגון הצבאי הלאומי בארץ ישראל , yn llyth. "Y Corff Milwrol Cenedlaethol yng Ngwlad Israel"), neu Etsel (Hebraeg: אצייל) (a dalfyrrir weithiau fel IZL). Roedd yn gangen o'r corff parafilwrol Iddewig hŷn a mwy, sef yr Haganah (Hebraeg: הגנה, Amddiffyniad).Jacob Shavit, Jabotinsky and the Revisionist Movement 1925–1948 p. 97 Routledge 1988 Mae'r Irgwn wedi cael ei ystyried yn gorff terfysgol neu'n gorff a gyflawnodd weithredoedd terfysgol.  No 33 of 5708-1948 – 23 September 1948   

Roedd polisi'r Irgwn yn seiliedig ar yr hyn a elwid bryd hynny yn Seioniaeth Ddiwygiadol a sefydlwyd gan Ze'ev Jabotinsky.Howard Sachar: A History of Israel: From the Rise of Zionism to Our Time, pp. 265–266 Dau o'r ymgyrchoedd y mae'r Irgwn yn fwyaf adnabyddus amdanynt yw bomio Gwesty'r Brenin David yn Jerwsalem ar 22 Gorffennaf 1946 a chyflafan Deir Yassin a laddodd o leiaf 107 o bentrefwyr Arabaidd Palesteinaidd, gan gynnwys menywod a phlant, a gynhaliwyd ar y cyd â Lehi on 9 Ebrill 1948 fel rhan o'r ymgyrch i garthu Palesteina o'i phoblogaeth Arabaidd.
bawd|Menachem Begin yn annerch plaid Herut 1948
Cyflawnodd y corff weithredoedd terfysgol yn erbyn Arabiaid Palesteina, yn ogystal ag yn erbyn yr awdurdodau Prydeinig, a oedd yn cael eu hystyried gan yr Irgwn yn feddianwyr anghyfreithlon. Disgrifiwyd yr Irgwn yn gorff terfysgol yn benodol gan y Cenhedloedd Unedig a llywodraethau Prydain a'r Unol Daleithiau; mewn cyfryngau fel papur newydd The New York Times ;Pope Brewer, Sam. Irgun Bomb Kills 11 Arabs, 2 Britons. New York Times. December 30, 1947. Irgun's Hand Seen in Alps Rail Blast. New York Times. August 16, 1947. yn ogystal â chan y Pwyllgor Ymchwilio Eingl-Americanaidd, W. Khalidi, 1971, 'From Haven to Conquest', p. 598 , Cyngres Seionaidd 1946  a'r Asiantaeth Iddewig.  Mewn llythyr at The New York Times ym 1948, cymharodd Albert Einstein yr Irgwn a’i olynydd gwleidyddol,  Herut,  â “phleidiau Natsïaidd a Ffasgaidd” a’i ddisgrifio fel “corff terfysgol, asgell dde, siofinistaidd”. Honnodd  un o golofnwyr Ha'aretz a hanesydd Israel Tom Segev fod yr Irgwn wedi cysylltu  â chynrychiolwyr yr Eidal Ffasgaidd, gan gynnig cydweithredu â hwy yn erbyn y Prydeinwyr. Bu Clare Hollingworth, gohebydd y Daily Telegraph a The Scotsman, yn Jerwsalem yn ystod 1948 ac ysgrifennodd sawl adroddiad di-flewyn-ar-dafod ar ôl treulio sawl wythnos yng Ngorllewin Jerwsalem gan gynnwys yr isod ar 2 Mehefin 1948:bawd|Poster "Yn Eisiau" Heddlu Palesteina dan Fandad. Mae Menachem Begin ar y chwith uchaf.
Ar ôl sefydlu Gwladwriaeth Israel yn ystod rhyfel Palestina 1948, dechreuodd yr Irgwn gael ei amsugno i Luoedd Amddiffyn Israel a oedd newydd eu creu. Cynyddodd y gwrthdaro rhwng yr Irgwn a'r IDF gan arwain at achos Altalena 1948, a daeth yr Irgwn i ben yn ffurfiol ar Ionawr 12, 1949. 

Bu'r Irgwn yn rhagflaenydd gwleidyddol i'r blaid adain dde Herut (neu "Rhyddid") Israel, a arweiniodd at blaid Likud heddiw. Mae Likud wedi arwain neu wedi bod yn rhan o'r mwyafrif o lywodraethau Israel ers 1977.

Fe ddaeth arweinydd olaf yr Irgwn, Menachem Begin (1943-1948) yn brif Weinidog ar Israel (1977-1983).

Cyfeiriadau

 Dolenni allanol 
 Fideo am fomio gwesty King David, Jerwsalem, gan yr Irgwn
 Fideo am gyflafan Deir Yassin

Categori:Hanes Israel
Categori:Sefydliadau 1931
Categori:Dadsefydliadau 1948