Gleann na Muaidhe/Glenamoy

Pentref ym mhlwyf sifil Cill Chomáin/Kilcomman, Erris/Iorrais yn rhan ogleddol Sir Mayo/Maigh Eo yn Iwerddon yw Gleann na Muaidhe (Saesneg: Glenamoy). Mae ffordd yr R314 yn mynd trwy Glenamoy/Gleann na Muaidhe. 

Mae Gleann na Muaidhe hefyd yn adran etholiadol (ED) o fewn ardal etholiadol leol Belmullet/Béal an Mhuirthead.  Yn 2022, roedd gan Gleann na Muaidhe (ED) boblogaeth o 205.  Mae'n ardal hon yn ardal Gaeltacht (siarad Gwyddeleg ). 

 Daearyddiaeth 

 Topograffeg 
Mae adran etholiadol Gleann na Muaidhe yn cynnwys y chwe threfdir a ganlyn: 

 Gogledd Bellagelly ( Béal a Ghoile sy'n golygu "ceg y stumog")
 Bellagelly de ( Béal a Ghoile sy'n golygu "ceg y stumog")
 Glencullin Lower ( Gleann Chuilinn )
 Glenturk Beg ( Gleann Toirc Beag )
 Glenturk More ( Gleann Toirc Mór )
 Muingingaun ( Moing Iongáin sy'n golygu "nant y crehyrod")

Mae trefdiroedd eraill yr ardal yn cynnwys: 

 Baralty ( Baral Altaigh sy'n golygu "bryniau/clogwyni/unrhyw beth uchel")
 Bunalty ( Bun Altaigh sy'n golygu "gwaelod y bryniau/clogwyni")
 Srahnaplaia ( Srath na Pláighe sy'n golygu "holm y pla")
 Pollboy ( Poll Buí sy'n golygu "twll melyn")
 Lenarevagh ( An Léana Riabhach sy'n golygu "dolydd lwyd") 

Mae trefdiroedd Glean na  Muaidhe yn ffurfio rhan fewndirol plwyf Cill Chomáin sydd, yn bennaf, yn ardal arfordirol. Mae llawer o Gleann na Muaidhe yn anghysbell ei natur ac yn cynnwys ardaloedd eang o orgors . Mae adran etholiadol Gleann na Muaidhe yn cwmpasu ardal o tua    . 

Mae'r afonydd sy'n llifo drwy'r ardal yn cynnwys Afon Gleann na Muaidhe, sy'n codi yn nhreflan Gleann Chalrái ( Belderrig ) ac yn y pen draw yn llifo i aber Sruwaddacon a Bae Broadhaven/Cnocán na Líne. Mae Afon Owenmore/An Abhainn Mhór yn llifo trwy Lyn Carrowmore/Loch na Ceathrún Móire i Fae Blacksod/Cuan an Fhóid Duibh lle mae llednant ohono (a elwir yn Afon Munhin/An Mhuinchinn) yn cysylltu'r ardal â saga Ulster Cycle Táin Bó Flidhais . [ dyfyniad sydd ei angen ]

Mae preswylfeydd Gleann na Muaidhe wedi eu gwasgaru ar draws ardal eang; Gweddillion yw hwn o gyfundrefn amaethyddiaeth Rundale a fu unwaith yn gyffredin yn yr ardal. [ dyfyniad sydd ei angen ]

 Cyfadeilad cors Gleann na Muaidhe 
Mae cyfadeilad cors Gleann na Muaidhe yn safle mawr yng ngogledd-orllewin Iorrais, yn ymgorffori ardaloedd mewndirol ac arfordirol. Mae'r hinsawdd yn wlyb a chefnforol ac mae gwyntoedd cryfion yn aml ar draws yr ardal sy'n ddi-goed i raddau helaeth ac yn gymharol agored. Mae ardal y gors yn cael ei draenio gan bedair prif system afonydd - afonydd Gleann na Muaidhe, Muingnabo/Abhainn Mhoing na Bó, y Belderg/Abhainn Bhéal Derig a'r Glenglassra/Abhainn Ghleann Lasra. Gorgors gefnforol eithafol sy'n dominyddu'r safle yn ei ardaloedd mewndirol.  Clogwyni môr sy’n dominyddu’r arfordir ac mae nifer o ynysoedd serth oddi ar yr arfordir sy’n cael eu defnyddio weithiau ar gyfer pori da byw yn yr haf. 

 Hanes 
bawd| Cofeb i Frwydr Gleann na Muaidhe yn nhrefdir Gort Liatuile
Mae tystiolaeth o anheddu hynafol yn yr ardal yn cynnwys nifer o grannógau posibl yn nhrefdir Gogledd Bellagelly/Béal an Ghoile Thuaidh.  Mae'r Cofnod Henebion a Lleoedd yn cofnodi safle cylch yn nhref Muingingaun/Moing Iongáin. 

Yn ystod y 19eg ganrif, defnyddiwyd nifer o gabanau saethu gan y landlordiaid lleol a bonedd y tir i gynnal partïon saethu. [ dyfyniad sydd ei angen ] O ddiwedd y 19eg ganrif, roedd nifer o ysgolion les (yn gysylltiedig â Bwrdd y Dosbarthiadau Cynulleidfaol ) yn gweithredu yn ardal ehangach Iorrais. 

Ar 21/09/1922, yn ystod Rhyfel Cartref Iwerddon, bu i ddidoliad o filwyr pro-Gytundeb y Fyddin Genedlaethol gael eu rhagodi gan rymoedd gwrth-Gytundeb yr IRA yn Gleann na Muaidhe. Yn dilyn cyrrhaeddiad milwyr wrth gefn o'r Fyddin Genedlaethol, bu brwydr hir - yr hon a ddisgrifwyd gan rhai fel "Brwydr Gleann na Muaidhe".

Mewn cyfanswm, fe laddwyd chwech milwr o'r Fyddin Genedlaethol a deg o ymladdwyr y gwrth-Gytundeb. 

 Crefydd 
bawd| Agorodd Eglwys Gatholig Sant Paul yn Gleann na Muaidhe ym 1936
Mae'r eglwys Gatholig leol, Eglwys Sant Paul, yn un o bum eglwys ym mhlwyf Cill Chomáin Iorrais yn Esgobaeth Gatholig Rufeinig Killala/Cill Ala .  Cyn adeiladu'r eglwys hon, cynhaliwyd offeren yn adeilad yr hen ysgol gerllaw.   Gosodwyd carreg sylfaen yr eglwys ym mis Awst 1935,  ac fe'i cwblhawyd yn 1936.  Priodolir un o'r ffenestri lliw i Earley Studios Limited yn Nulyn.  Caewyd yr eglwys i'w hadfer yn 2020,    a'i hailagor wedyn i blwyfolion. 

 Mwynderau a chwaraeon 
bawd| Mae hen adeilad ysgol (cynradd) genedlaethol Gleann na Muidhe bellach yn gartref i naíonra (cyn ysgol) a chanolfan gymunedol
Gwasanaethir yr ardal gan swyddfa bost An Post,  a gorsaf betrol gyfagos . Mae canolfan iechyd, gydag oriau agor cyfyngedig, wedi'i lleoli gerllaw.  Mae gan orsaf Garda Gleann na Muaidhe hefyd oriau gweithredu cyfyngedig.   O 2023 ymlaen, dim ond 4 disgybl oedd ar y gofrestr yn ysgol (cynradd) genedlaethol, Ysgol Genedlaethol Gleann na Muaidhe . 

Mae clwb lleol Cymdeithas Athletau Gaeleg, CLG Cill Chomáin, wedi'i leoli yn nhref tref Lenarevagh/An Léana  Riabhach ger Gleann na Muaidhe. 

 Gweler hefyd 
 Barroosky/Barr Rúscaí, ED gyfagos a threfdir o fewn plwyf Cill Chomáin

Cyfeiriadau

Categori:Pentrefi Swydd Mayo