Hanes Rhyw Gymro

Drama gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963 yw Hanes Rhyw Gymro, gan y dramodydd John Gwilym Jones, a gyhoeddwyd ym 1964. Drama lwyfan hanesyddol Gymraeg am Morgan Llwyd yw hi, wedi'i lleoi yng Nghynfal, Wrecsam, Croesoswallt a Llundain, ac yn archwilio'r gwrthdaro rhwng y gwahanol enwadau crefyddol. Yn ôl Meic Stephens, mae'n ymdrin â'r pwnc "yn y modd Brechtaidd."

 Cymeriadau 

 Morgan Llwyd
 Huw Cynfal (ei daid)
 Mari Llwyd (ei fam)
 Siencyn Dafydd
 Dyn 1
 Dyn 2
 Walter Cardoc
 Y Brenin Siarl
 Oliver Cromwell
 Seneddwr
 Eglwyswr
 Piwritan
 Calfin
 Armin
 Baxter
 Annibynnwr
 Antinomian
 Sosin
 Bedyddiwr 1
 Bedyddiwr 2
 Ann Llwyd
 Vavasor Powell
 Milwr 1
 Milwr 2
 Milwyr
 Juxton
 Dienyddiwr
 Trempyn
 John ap John
 Deio Llwyd - plentyn
 Ann - plentyn

 Crynodeb 
 Act 1 
 Golygfa 1 
16 oed yw Morgan Llwyd ar gychwyn y ddrama, a thrwy gyflwyno ei hun, noda ei fod "yn cychwyn ben bore 'fory i Wrecsam i'r ysgol". Cyflwyna ei daid, "Huw Cynfal" sef Huw Llwyd, a noda bod "Maentwrog" wedi "rhoi lliw ar [ei] fywyd". Mae ei fam yn rhoi copi o'r Llyfr Gweddi Cyffredin iddo gadw, ond mae o'n gorfod cyfaddef [wrth y gynulleidfa] "Dydi o'n meddwl dim imi. 'Rydw i'n canu salmau â nghalon i'n fud, ac yn sacramentu, ond welais i 'rioed gorff yr Arglwydd. 'Dydw i ddim yn credu ei fod o yno chwaith..."

Tydi Morgan ddim eisiau "mynd i ffwrdd" chwaith. "Yma mae fy lle i, yng Nghynfal efo diarhebion a chywyddau taid, efo crefydd ac argyhoeddiad mam, a physgod ac adar a choed ac anifeiliad a nosweithiau llawen cefn gaeaf". Daw "Siencyn Dafydd" ato i sgwrsio, milwr sydd wedi teithio'r byd i ymladd gyda "bwy oedd yn talu ora'". Mae'n ei rag-rybuddio fod "pob gwlad yn rhyfela rywbryd neu'i gilydd yn erbyn gwlad arall. Os na ffeindith hi wlad dros y môr i ryfela efo hi, mi fydd yn rhyfela efo hi'i hun".

Cyfaddefa Morgan wrth Siencyn ei fod "yn unig" a'i fod "fel gwybedyn at gannwyll" yn cael ei dynnu "o un ffordd neu'r llall" rhwng "arogldarth o'r thuser yng nghapel cudd Llanfihangel-y-Traethau fel perarogl i'r ffroenau a'r offeren Ladin fel hwiangerdd dlws", â chadernid crefydd ei fam, "mor solet, gadarn fel y creigiau". Cytuna Siencyn i ddod gydag ef i Wrecsam.

 Golygfa 2 
Dyn 1 a Dyn 2 meddw, sy'n ymddiddan ger "pentwr o gerrig" ar gychwyn yr olygfa hon. Atynt y daw Siencyn a Morgan a "Walter Cradoc" [25 oed]. Llwydda Cradoc i ddenu sylw a diddordeb Morgan, ac fe aiff ef a Siencyn i wrando ar ei bregeth am yr "Epistol Paul at y Rhufeiniaid" a'i neges y dylai Dyn ddilyn "deddf Duw" fel "yr haul a'r lleuad a'r sêr". Mae Morgan yn cael "ei ddyrchafu i'r 'nefoedd'" [yn ôl y cyfarwyddiadau llwyfan] wedi gwrando ar Walter Cradoc, ac yn methu cysgu'r noson honno. Nid yw am fynychu'r ysgol, mae am fynd at "Mr Cradock", ac mae Siencyn yn ei herio a gofyn os mai dilyn y "Piwritaniaid" yw ei fwriad?. Ond cywira Morgan ef gan ddatgan mai "sant" ydi Cradock, ac mai "ddoe am y tro cynta' yn fy mywyd mi glywais i bregeth a gwrando." Eglura Cradoc wrtho mai "awdurdod putain Rhufain neu awdurdod yr Archesgob Laud [...] a'r Pab" ydi'r Credo, a bod Crist "ymhell oddi wrthynt wedi ei guddio gan aflendid delwau wedi'u peintio a rhwysg gwisgoedd a seremonïau ac ofergoel creiriau gau a llyfr o weddïau ffurfiol, gwag".

Er bod Morgan yn cytuno i ddilyn Cradoc, a'i genadwri gwahanol i'w fam, fe'n cyflwynir nesaf i'r Brenin Siarl sy'n credu ei fod yn "frenin trwy ddwyfol osodiad". Ond anghytuno wna'r Seneddwr, yr Eglwyswr, y Piwritan, Calfin, Armin, Baxter, Annibynnwr, Antinomian, Sosin, a'r Bedyddwyr. Mae Cradoc yn poeni y gall eraill "ddylanwadu" ar Morgan, a'i fod "fel clai yn [ei] [dd]wylo". Er gwaethaf ysbryd cynhyrfus Morgan dros grefydd a dawn Cradoc sydd wedi'i hudo, ar ddiwedd yr 'olygfa, mae'n cael ei ddychryn gan bŵer yr hyn sydd wedi cydio ynddo.

 Act 2 
Yn "Llanfaches 1642" y cychwyn yr ail Act, a Morgan Llwyd bellach yn "23 oed", ac wedi priodi ag Anne. Mae'n amlwg ei fod wedi gwneud gwaith da fel "proffwyd Duw" yn ôl ei wraig, "Mae dy bregethau di'n wynt nerthol sy'n ysgwyd dynion. 'Rwyt ti'n rhyddhau pobol o'u cadwyni i adnabod Duw yn ôl eu cydwybod", ond mae hi'n erfyn arno bod hi'n amser iddynt adael, a symud i rywle arall, gan fod 'na berygl o Ryfel Cartref hefyd. Ond gwrthod y bygythiad o Ryfel Cartre wna Morgan. Daw Siencyn yn ôl ac ymwela Vavasor Powell, [25 oed] sy'n amlwg yn dechrau cael dylanwad ar Morgan, er gwaethaf pryderon Siencyn. "Fedri di ddim dilyn y ddau, Mog...y naill neu'r llall, a dyna'r gwir yn dy wyneb di". Cyhoedda Vavasor fod y Rhyfel Cartref wedi cychwyn, a bod "Duw wedi disgyn i'n mysg i waredu ein gwlad ni o'i chystudd a'i hadfyd". Penderfyna Morgan fynd i Fryste tra bod Vavasor am fynd i Lundain. Mae'n erfyn ar i'w wraig a'i blentyn [Dafydd] i fynd i Gynfal at ei fam.

Ymunwn â Mari Llwyd [mam Morgan] a'i wraig, yng Ngynfal ym mis "Tachwedd 1643", sy'n darllen llythyr gan Morgan o Lundain. Mae o'n "ddigalon [...] [ac] fel defaid ar wasgar, yn weiniaid heb fugail i'n porthi, yn gystuddiedig ac yn cwyno i'n gilydd". Mae Morgan yn datgan nad oes gan "Siarl, brenin neu beidio, ddim hawl i fynnu awdurdod i lywodraethu yn ôl ei ewyllys ei hun a pheryglu iawnderau a rhyddid y bobl".

Ymunwn â Siencyn, Morgan a Vavasor sy'n trafod Oliver Cromwell a'r ffaith mai "Oliver Williams yn iawn [ydi ei enw] ond fod ei daid o wedi newid ei enw. Cymry oedda' nhw o Sir Forgannwg". Mae Vavasor yn dweud fod cais wedi dod i Morgan fynd "yn gaplan i fyddin Sir Thomas Middleton yn Oswestry". Mae Siencyn a Vavasor yn cael eu cynhyrfu gan yr elfen filwrol a dinistriol yn y Rhyfel, nes i Morgan rhoi taw arnynt, am eu bod yn "ymhyfrydu mewn poen eraill... chdi [Vavasor] oedd yn gweddïo Duw am atal creulonder". Try'r drafodaeth yn ddadl dros "Gair Duw". Ydio'n "dragwyddol bresennol" fel y dadleua Vavasor, neu a'i "camgymeriad [...] ydi cymryd y Beibl yn rhy llythrennol [?] Nid rhyw res o wirebau ydi llyfr Duw, [...] Atebion i boenau ei gyfnod arbennig ei hun sydd yn'o fo'n aml", yn ôl Morgan.

Mae Morgan mewn cyfyng-gyngor arall, "'Rydw i'n clywed hwn ac arall, ond heb glywed fy nghalon fy hun. Geiriau eraill sy' ar fy ngwefusa' i, syniada' eraill sy' yn fy mhregetha' i. O Dduw, rho imi fy llais fy hun". Mae Siencyn yn ei siarsio i ddod gydag ef i Groesoswallt, "Rho di uniform Iesu Grist amdanat, mi ro' inna' uniform Oliver Cromwell".

Bron i flwyddyn yn ddiweddarach [Medi 1644] a ninnau yn Nhrefaldwyn, ac mae'r milwyr yn aros i Morgan bregethu, gan aros i deimlo "fod Duw a'i holl angylion yn cwffio wrth [eu] [h]ochor [nhw]". Pregetha Morgan, gan ail-bwysleisio nad yw'r enwad y maent yn perthyn iddi yn bwysig. Down yn ôl at Morgan a'r milwyr ynghanol y frwydr, lle mae Siencyn wedi'i glwyfo. Ac yntau ar fin marw, mae o'n erfyn am i Morgan wneud "arwydd y Groes" ond ni all Morgan gyflawni hynny. Mae milwr arall yn cytuno, ac fe farwa Siencyn yn ddedwydd. Nid yw Morgan yn hapus, ond fe etyb y milwr "Ro'n i'n meddwl mai ymladd i bawb gael yr hawl i addoli yn ei ffordd ei hun 'roeddwn i", ac fe dorra Morgan i grio "ar gorff Siencyn".

Ysgrifenna Morgan lythyr at ei wraig, ac mae bellach yn 28 oed, ac wedi bod adref i gladdu Siencyn. Cyfaddefa mai "deng mlynedd o gael ei siglo o'r nefoedd i'r llawr fel bedwen mewn tymestl" fuodd y 10 mlynedd o "wasanaethu fy Arglwydd". Daw Vavasor ato, gan ddweud y cymer hi 6 mlynedd arall o ryfela tan iddyn nhw ennill, a bod yn rhaid iddyn nhw "'Madael â Charles", gan mai "Un brenin yn unig sydd i lywodraethu...y brenin Iesu Grist". Caiff Morgan ei suo eto gan eiriau Vavasor, gan benderfynu bod yn rhaid iddynt baratoi bobol Cymru ar gyfer teyrnasiaeth Iesu Grist:

Er swyn ei 'eiriau, daw Cradoc yn ei ôl i herio ei gydwybod. Mae Morgan yn gwrthsefyll ei hudoliaeth gan ddatgan wrtho ar ddiwedd yr ail Act, "'Ryda ni'n dau'n canu'r un gân... cân yr Oen... Canu mewn dau lais gwahanol 'ryda ni, dyna'r cwbl".

 Act 3 
Cyhoeddir ar gychwyn yr Act bod "Charles Stuart, Brenin Lloegr wedi ei gael yn euog o Deyrnfradwriaeth a throseddau eraill" a'i fod wedi'i ddyfanrnu i farwolaeth ar "y 29 dydd o Ionawr, 1649". Ymhlith yr enwau sydd wedi arwyddo'r gorchymyn y mae "John Jones Maesygarnedd". Mae Morgan a'i wraig Anne yn ôl yn Wrecsam, ac mae Anne yn pryderu ynghylch oes gwir angen lladd y brenin.  

Ail-grëir yr 'olygfa o ddienyddiad y Brenin Siarl, neu "rhyddaddasiad" ohoni yn ôl y dramodydd. Cawn flas o ymateb Morgan yn y Saesneg, ac yna at ymateb "Trempyn" ar ei ffordd i Wrecsam. Mae'n sôn am Ddeddf y Taeniad a bod Morgan a'i wraig Anne yn bobol "dda". Sonia hefyd am gyflwr truenus a chreulon y wlad. Symudwn at Oliver Cromwell ei hun, wrth iddo yntau annerch y "Senedd" a'r gynulleidfa, gan ddeud y drefn wrth y Senedd mai "meddwyn ydi llawer ohonoch chi, a gwaeth na meddwyn, puteinwyr anllad yn herio gorchmynion Duw yn ei wyneb, yn dilyn chwantau aflan a gorchymynion y Diafol." Mae Morgan, Anne a Vavasor yn trafod gweithredoedd Cromwell yn y Senedd.

Mae Morgan yn cyfansoddi'r Llythyr i'r Cymry Cariadus er gwaetha'r ffaith bod ei wraig yn flin, am nad yw'n rhoi cymorth iddi i fagu'r pedwar plentyn. Daw John ap John [23 oed] i gwrdd ag ef, gan gwestiynu ei bregeth diweddar. Daw ei fab, Deio [12 oed] atynt, gan gludo copi o Lyfr y Tri Aderyn gydag ef. Mae Deio yn egluro bod o'n gwybod pwy ydi'r "golomen" [sef ei dad], a bod yn "gas" ganddo'r "gigfran", ond mae o eisiau gwybod "pwy 'di'r Eryr, nhad?". Gofynna Morgan i John ap John "ysbïo" drosto, ac yn benodol am "ddysgeidiaeth George Fox". Mae Morgan yn hapus â "gwefr ryfedd" o wybod mai ef yw'r "cynta' un i gyhoeddi llyfr hir gwreiddiol yn Gymraeg".

Daw Anne â llythyr i Morgan gan Vavasor, sy'n cyhoeddi bod Cromwell wedi dyrchafu ei hun yn "Lord Protector" a bod y "Parliament wedi'i ddisolfio". Cawn olygfa "sumbolaidd" arall rhwng Vavasor, Morgan a Cradoc, yn trafod "Pwy fynni di i lywodraethu arnom ni, Morgan? Oliver Cromwell ynteu Iesu Grist?". Mae Vavasor a Cradoc yn dadlau yn groes i'w gilydd, gan ofyn i Morgan ddewis rhyngddynt. Ond gwrthod dilyn yr un ohonynt wna Morgan, "Fry ar lyfrau'r nef yn unig y mae lle i f'enw i". Dadlennir fod gan Morgan ei "gyfeillion" wrth i'r golau ddadlenu John ap John "yn gwisgo het y Crynwyr", ond mae John yn datgan ei fod wedi mynd i ddilyn George Fox.

Mae Morgan "yn unig" eto ar ddiwedd y ddrama, wedi colli ei gyfeillion a'i ffydd, cyn i'w blant gynnig cysur iddo, wrth i'r ddrama orffen "ar nodyn o lawenydd, hoffus, distŵr".

 Cefndir 
Daw teitl y ddrama o un o weithiau barddonol Morgan Llwyd.

 Cynyrchiadau nodedig 
Cyflwynwyd y ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963 gan gwmni drama Cymry Llundain oedd yn cynnwys Ryan Davies. Gwerthwyd y tocynnau i gyd ymlaen llaw gyda chyfanswm o "£11,000" wedi'i gasglu.  Roedd gwerthiant o 1,000 ticed yn record newydd i ddramâu yr Eisteddfod. Llwyfannwyd y ddrama yn Theatr y Grand yn y dref, a "benthycwyd y set" gan "gwmni enwog Sadlers Wells", Llundain. Bu'r cynhyrchydd Reginald Evans mewn damwain car cyn yr Eisteddfod, a effeithiodd ar ymarferion y ddrama.

 Morgan Llwyd - Ryan Davies
 Siencyn Dafydd - Bryn Richards
 Walter Cardoc - Wyn Jones [o bosib Wyn Jones]

bawd|Cast Prifysgol Bangor 1964
Ail-lwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Drama Prifysgol Bangor ym mis Ionawr 1964.

 Morgan Llwyd - John Owen
 Huw Cynfal - Dafydd Huw Williams
 Mari Llwyd - Rhiannon Price
 Siencyn Dafydd - Iorwerth Roberts
 Dyn 1 - Pryderi Ll. Morgan
 Dyn 2 - Glyn Morris
 Walter Cardoc - Eifion Wyn Williams
 Y Brenin Siarl - Euryn Ogwen Williams
 Oliver Cromwell - Dafydd Huw Williams
 Seneddwr - Gareth Thomas
 Eglwyswr - Dafydd Huw Thomas
 Piwritan - Maureen [Rhys] Jones
 Calfin - Pryderi Ll. Jones
 Armin - Ifor Bains
 Baxter - Emlyn Davies
 Annibynnwr - Gwilym Huws
 Antinomian - Gwynfor Williams
 Sosin - Osborn Jones
 Bedyddiwr 1 - Basil Davies
 Bedyddiwr 2 - R. Ifor Jones
 Ann Llwyd - Gwenllian Jones
 Vavasor Powell - John Roberts
 Milwr 1 - Gwynn Matthews
 Milwr 2 - John [Ogwen] Hughes
 Milwyr - Michael Davies, Eurfyl Ambrose, Cenwyn Edwards
 Juxton - Dewi Myrddin Hughes
 Dienyddiwr - Iwan Humphreys
 Trempyn - Dafydd Glyn Jones
 John ap John - Evan G. Roberts
 Deio Llwyd - Alun Price Jones
 Ann - Elen Owen.
Mae Maureen Rhys yn cofio'r profiad o actio "yn nrama fawr John Gwilym Jones" tra yn y coleg ym 1964. "Rhan fechan iawn oedd gen i, yn un o dair merch mewn cast mawr. [...] Wna i byth anghofio perfformiad John Owen (y Parchedig John Owen yn ddiweddarach) yn y brif ran fel Morgan Llwyd", nododd.

Yn ei hunangofiant Hogyn o Sling, mae John Ogwen yn nodi mai wedi "hurio'r gwisgoedd cyfnod [...] gan Gwmni Fox o Lundain" wnaeth y coleg, "gan mai cynhyrchiad coleg oedd hwn, doedd safon y gwisgoedd a anfonodd Fox ddim o'r radd flaenaf", ychwanegodd.

 Addasiadau 
Cafwyd addasiad radio o'r ddrama gyda Clive Roberts yn y brif ran. 

 Cyfeiriadau 

Categori:John Gwilym Jones (dramodydd)
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Comisiwn Eisteddfod