Yn ein Dwylo

Drama fuddugol Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Ceredigion 1992 yw Yn ein Dwylo gan Pam Palmer. Roedd Pam wedi dysgu Cymraeg yn lled ddiweddar ac yn byw yn Llandybïe ar y pryd. Llwyfannwyd y ddrama, fel rhan o'r Wobr, gan Arad Goch yn ystod wythnos yr Ŵyl, ac ar daith wedi hynny.

 Disgrifiad byr 
Roedd y ddrama’n ymdrin â’r gwrthdystio yn Lithiwania a arweiniodd at ryddid ac annibyniaeth y wlad honno ym 1990. 

 Cefndir 
"Ym 1992 Cwmni Theatr Arad Goch oedd yn gyfrifol am gynhyrchu drama fuddugol yr Eisteddfod Genedlaethol. Roedd y drefn yn wahanol iawn bryd hynny: cyhoeddwyd yr enillydd tua mis Mawrth cyn yr Eisteddfod er mwyn i’r cwmni gynhyrchu’r ddrama yn barod i’w llwyfannu yn ystod wythnos yr ŵyl ym mis Awst. Roedd llawer mwy o fri a sylw (ac arian cynhyrchu) i’r Fedal Ddrama bryd hynny; byddai cyfarwyddwr neu aelod arall o’r cwmni cynhyrchu yn un o’r beirniaid, a byddai’r cwmnïau theatr Cymraeg yn cymryd eu tro i gynhyrchu’r sgript fuddugol bob blwyddyn – gan sicrhau amrywiaeth o ran arddull llwyfannu a rhoi cyfle i awduron weithio gydag amrywiaeth o gwmnïau, cynhyrchwyr, cyfarwyddwyr ac artistiaid theatr." 

Dyma'r cefndir fel a nodwyd yn Rhaglen y cynhyrchiad ym 1992 :

"Gwlad gymharol fechan yw Lithiwania gyda phoblogaeth o 3.7 miliwn. Lithiwaneg yw laith y wlad er bod y brifddinas, Vilnius, yn gartref hetyd i Rwsiaid, Pwyliaid ac Iddewon. Dim ond yn ddiweddar iawn y daeth Lithiwania yn ôl i sylw y byd rhyngwladol—a hynny ar ôl iddi gael ei chuddio o dan faner yr Undeb Sofietaidd ers dros hanner can mlynedd. Ond hen wlad ydyw a fodolai cyn oes Crist; ei hiaith yw un o'r hynaf o'r ieithoedd indo-Ewropeaidd ac mae'n chwaer-iaith i'r Sanscrit.

Dioddefodd y wlad drais a thrychineb rhyfel ers canrifoedd: dan law y Tartar-Mongoliaid, y Tiwtoniaid, Sweden a Gwlad Pwyl. Fe'i meddianwyd gan Rwsia ym 1795. Ar 16 Chwefror 1918, cyhoeddodd Lithiwania ei hannibyniaeth a chydnabyddwyd hyn gan Gynghrair y Cenhedloedd (rhagflaenydd y Cenhedloedd Unedig). Ond ym 1940, yn sgil Cytundeb Molotov-Ribbentrop, meddianwyd y wlad eto gan yr Undeb Sofietaidd. Ym 1990 Lithiwania, o dan arweiniad y blaid genedlaethol - SAJUDIS, oedd y wlad gyntaf yn yr Undeb Sofietaidd i ddatgan annibyniaeth. Yn ystod gwres tanbaid Rhyfel y Ceufor, ymateb cymharol lugoer a gafwyd ar y cyfryngau i drychineb arall a ddigwyddodd yn Lithiwania yr un adeg. Ym 1991, tra yr oeddem yn cael ein bwydo yn feunyddiol gyda dadansoddiadau, ffigyrau a rhagolygon am y 'Gwlff', roedd rhan o fyddin yr Undeb Sofietaidd yn gyrru tanciau drwy Vilnius, prifddinas Lithiwania, gan ladd pobl a geisia'i amddiffyn, heb arfau, eu hawl i annibyniaeth. Daeth pobl gyffredin y wlad, heb arfau, yn eu miloedd i sefyll gyda'r gwŷr arfog Lithiwanaidd ac amgylchynu adeiladau'r Llywodraeth, y tŵr darlledu, yr orsaf radio a'r orsaf deledu. Roedd yr arweinyddiaeth Sofietaidd unai'n methu â rheoli'r fyddin neu'n cefnogi'i hymgyrch tra'n gwadu cyfrifoldeb!!

Yn ôl rhai, grym Lithiwania a'r ddwy wlad arall ar lan môr y Baltic (Estonia a Latvia) oedd un o'r elfennau a arweiniodd at dranc system totalitaraidd yr Undeb Sofietaidd.

Bellach mae Lithiwania—yn wlad fechan annibynnol—yn aelod o'r byd rhyngwladol. Dichon mai gwaith caled fydd sicrhau ei lle priodol ac haeddiannol yn y byd - ond o leiaf mae pobl Lithiwania wedi sicrhau bod dyfodol eu gwlad YN EU DWYLO."

(Ceir hanes y gwledydd Baltic yn yr Ugeinfed Ganrif mewn llyfr or enw 'THE BALTIC NATIONS AND EUROPE - Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century' gan Hiden a Salmon; cyhoeddwyd gan Longman.)

 Cymeriadau 
LITHIWANIAID

 Y Teulu Panavas:
 Vida - y fam, gweithwraig ffatri
 Rimantas - ei gŵr, plisman 
 Sarunas - eu mab, milwr
 Kazimiera - eu merch, darlledwraig radio
 Merch
 Meddyg

Y PWYLIAID

 Wladyslaw - cariad Kazimiera
 Mam Wladyslaw

Y RWSIAID

 Y Teulu Antoneyev
 Serge - milwr gyda'r Capiau Duon—yr uned OMON (Uned Weithredol Arbennig y Fyddin) ac a fagwyd yn Vilnius
 Anya - ei wraig, yn wreiddiol o Foscow 
 Natalya - ffrind Anya, yn wreiddiol o Foscow
 Milwr - milwr gyda'r Capiau Duon

LLEISIAU

 Areithiwr Rwsieg
 Gwleidydd Lithiwanaidd
 Darlledwr ar Radio Vilnius
 Yr Archesgob Steponaviclus - yr Eglwys Gatholig

 Yr Archesgob Chrizostomas - yr Eg/wys Uniongred

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Arad Goch yn ystod wythnos Eisteddfod Genedlaethol Ceredigion 1992; cyfarwyddwr Jeremy Turner; cynllunydd Steve Mattison; 

 Vida - Mari Rhian Owen
 Rimantas - Siôr Llyfni
 Sarunas - Rhys Bleddyn
 Kazimiera - Carys Gwilym

 Merch - Mair Tomos Ifans
 Meddyg - Sian Summers

 Wladyslaw - Idris Morris Jones
 Mam Wladyslaw - Mair Tomos Ifans

 Serge - Huw Garmon
 Anya - Mair Tomos Ifans
 Natalya - Sian Summers
 Milwr - Iestyn Griffiths

 Areithiwr Rwsieg - Alun Elidyr
 Gwleidydd Lithiwanaidd - Deian Creunant
 Darlledwr ar Radio Vilnius - John Meredith
 Yr Archesgob Steponaviclus - Y Parch Peter Thomas

 Yr Archesgob Chrizostomas - Y Parch Brifathro Elfed ap Nefydd Roberts

"Yn ogystal â llwyfannu’r ddrama fuddugol, bu Jeremy [Turner] yn gweithio gyda grŵp o bobl ifanc i lwyfannu darn o theatr ‘gorfforol delynegol’ gan gyfuno barddoniaeth a gwaith symud haniaethol – rhywbeth newydd i Theatr y Maes ym 1992 – ac yn eithaf prin o hyd!"

 Cyfeiriadau 

Categori:Dramâu gan ddramodwyr o Gymru yn ôl iaith
Categori:Dramâu gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au