Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr)

Roedd Lewis Lewis (21 Mawrth 1793 – 6 Medi 1847), neu Lewsyn yr Heliwr, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831.

Bedyddiwyd Lewis Lewis ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn, Brycheiniog. Roedd ei dad Jenkin yn gigydd ac roedd Lewis Lewis yn gludiwr glo ('Haulier' neu 'Halier') o Lwydcoed i odynau calch Penderyn. 

Bu Gwrthryfel Merthyr yn wrthryfel dros gyfiawnder o dan faner coch i ddychwelyd eiddo a gymrwyd oddi wrth y tlawd gan y llys dyledion. Yn ôl Gwyn Alf Williams, bu Lewsyn yn arweinydd wrth ymosod ar filwyr a ddaeth o Aberhonddu. 

Ar 2 Mehefin 1831, cymerodd ran yn y Gwrthryfel ym Merthyr gan gynnwys yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc y 'Court of Requests'. Drannoeth, bu'n annog y dorf tu allan i'r Castle Inn i gymryd arfau y 93rd (Highland Regiment). Ar ôl y gwrthryfel, bu'n cuddio ar gyrion Penderyn a daliwyd ef yn nghoed Hendrebolon, Ystradfellte ar 7 Mehefin 1831. Dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan y barnwr Bosanquet am gynllwyn terfysgol a distrywio tŷ ac eiddo Joseph Coffin. Er hyn, newidiwyd ei ddedfryd i garchar am oes mewn gwlad alltud. 

Iaith ar lafar Lewis Lewis oedd Cymraeg ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg. Dysgodd garcharorion ar y llong 'John' sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.

 Cyfeiriadau 

Categori:Genedigaethau 1793
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1847
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru