Ieithoedd Cartfeleg

Mae'r ieithoedd Cartfeleg yn ffurfio teulu ieithyddol, a elwir weithiau yn Kartvelian oherwydd ei phrif iaith, Kartveleg neu Georgeg. Ar wahân i'r iaith hon, mae'n cynnwys Mingreleg, Lazeg a'r iaith Svaneg, fel ei bod yn grwpio mwy na 5 miliwn o siaradwyr, wedi'u gwasgaru rhwng Georgia, Rwsia, Iran ac ardaloedd y ffin. Svaneg yw'r iaith bellaf oddi wrth y lleill, a Mingreleg a Laz yw'r agosaf, gan eu bod yn rhannu hynafiad cyffredin sef y Proto-Zan.

Y ffynhonnell lenyddol gynharaf mewn unrhyw iaith Kartveleg yw'r arysgrifau Hen Georgeg Bir el Qutt, a ysgrifennwyd mewn sgript Asomtavrwleg Sioraidd hynafol yn y fynachlog Sioraidd a oedd yn bodoli ar un adeg ger Bethlehem,Lang (1966), p. 154 ac a ddyddiwyd i tua .Hewitt (1995), p. 4. Defnyddir sgriptiau Sioraidd i ysgrifennu pob iaith Cartfeleg. Nid oes gan y teulu Caertfeleg berthynas hysbys ag unrhyw deulu ieithyddol arall, sy'n ei wneud yn un o deuluoedd o ieithoedd sylfaenol y byd.Dalby (2002), p. 38Nid yw'n rhan o deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Dosbarthiad
 Ieithoedd Sioraidd
 Georgeg (ქართული ენა, kartuli), gyda 4.1 miliwn o siaradwyr brodorol. O'r rhain, mae 3.9 miliwn yn byw yn Georgia, tua 50,000 yn Nhwrci ac Iran, yn ogystal â alltud o raddau anhysbys yn Rwsia.
 Ieithoedd Zan Zan (gelwir hefyd yn Colchian)
 Mingreleg (მარგალური ნინა, margaluri nina), gyda thua 500,000 o siaradwyr brodorol yn 1989, yn bennaf yn Samegrelo-Zemo Svaneti (ardal Mingrelia yn Georgia), rhanbarth gorllewinol Galikha a dwyrain yr Absenoldeb Georgia . Mae llawer o ffoaduriaid Mingrelian o Ryfel Abkhazia yn byw yn Tbilisi neu rywle arall yn Georgia.
 Lazeg (ლაზური ნენა, лазури нена, lazuri nena), gyda 220,000 o siaradwyr brodorol yn 1980, y rhan fwyaf ar arfordir y Môr Du a gogledd-ddwyrain Twrci , gyda thua 30,000 yn Adjara, Georgia.
 Sfaneg (ლუშნუ ნინ, lušnu nin), gyda thua 15,000 o siaradwyr brodorol yn rhanbarth mynyddig Svaneti, yng ngogledd-orllewin Georgia.

Mae'r ieithoedd hyn yn amlwg yn gysylltiedig, ac ystyrir Laz a Mingrelian yn dafodieithoedd o'r un iaith, a elwir yn "Zan". Dogfennwyd y cysylltiad mewn llenyddiaeth ieithyddol gan J. Güldenstädt yn y 18g, ac yna profwyd ef gan G. Rosen, M. Brosset, F. Bopp, ymhlith eraill, yn y 1840au. Credent ei bod yn adran o'r un Proto-Kartvelian, a siaredir o bosibl yn y rhanbarth sydd heddiw yn meddiannu Georgia a gogledd-ddwyrain Twrci rhwng 3000 CC a 2000 CC.

Ar sail graddau'r newid , roedd rhai ieithyddion ( gan gynnwys A. Chikobava, G. Klimov, T. Gamkrelidze, a G. Machavariani) yn dyfalu am hollt cynnar: holltodd Svaneti oddi wrth yr ieithoedd eraill tua 2000 CC neu ynghynt, tra bod Mingreleg a gwahanodd Lazeg oddiwrth Sioraidd tua mil o flynyddoedd yn ol, a digwyddodd yr ymraniad rhyngddynt tua 500 o flynyddoedd yn ol. Mae'r ddamcaniaeth hon yn deillio o'r defnydd dadleuol o glottocronoleg, a dylid ei gymryd fel brasamcan ar y gorau.

 Iddew--Georgeg (ყივრული ენა, kivruli ena) tua 85,000 siaradwr yw'r unig dafodiaith Cartfeleg Iddewig ac mae ei statws wedi bod yn destun trafodaeth gan ieithyddwyr ac arbenigwyr.Judeo-Georgian at Glottolog
Mae Jwdeo-Sioreg weithiau'n cael ei ddosbarthu fel amrywiad o Sioraidd, wedi'i addasu trwy gynnwys nifer fawr o eiriau o'r Hebraeg ac Aramaeg. Mae'r gwahaniaethu oddi wrth Sioreg Safonnol yn gymharol ddiweddar.

Perthynas ag ieithoedd eraill
Prin yw'r berthynas â theuluoedd eraill yr ieithoedd Cawcaseg.Encyclopedia Britannica, 15th edition (1986): Macropedia, "Languages of the World", see section titled "Caucasian languages".  Mewn gwirionedd, rhoddwyd y gorau i'r ddamcaniaeth Ibero-Cawcasiaidd, yn ôl y mae'r holl ieithoedd Cawcasaidd yn y pen draw yn ffurfio uned ffylogenetig, bron wedi'i rhoi'r gorau iddi. Yn fwy diweddar, cynigiodd rhai ieithyddion fod y teulu Kartvelian yn rhan o'r macrofamily Nostratig , er nad yw'r rhan fwyaf o arbenigwyr yn derbyn cynnwys Sioraidd, a dilysrwydd y grŵp ffylogenetig hwn.

Darganfuwyd rhai tebygrwydd gramadegol i Fasgeg, yn enwedig ar gyfer y system achosion. Ond mae'r damcaniaethau sy'n tueddu i gysylltu'r ieithoedd Cawcasaidd ag ieithoedd eraill nad ydynt yn Indo-Ewropeaidd ac an-Semitaidd y Dwyrain Agos yn yr hen amser, yn cael eu hystyried yn amhendant yn gyffredinol am ddiffyg tystiolaeth, a rhaid eu cymryd dim ond mewn a synnwyr damcaniaethol.

Gallai peth tebygrwydd ag ieithoedd eraill cyfagos fod oherwydd dylanwad y gymdogaeth ddaearyddol. Mae llawer o fenthyciadau wedi'u canfod i bob cyfeiriad (er enghraifft, o'r Gogledd i'r De Cawcasws), felly mae'n debygol bod rhai nodweddion gramadegol hefyd wedi cael dylanwadau. Gwyddom bellach fod yr eirfa Proto-Kartvelian hefyd wedi’i dylanwadu gan yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd mewn rhyw ffordd, mae’n debyg oherwydd cyswllt mewn hynafiaeth rhwng y diwylliannau Proto-Cartfelega Proto-Indo-Ewropeg. 

Nodweddion
Yn ramadegol, mae'r ieithoedd Cawcasws deheuol yn sefyll allan am absenoldeb rhyw, y deg declensiad achos gramadegol, gan gynnwys gwrthrychau animaidd a difywyd, a phedwar llais geiriol, sy'n gwneud conjugation yn eithaf cymhleth.

Coeden iaith

Enghreifftiau o eirfa etifeddol

+Rhifau Prifol Proto-Kartv.
formKarto-ZanSfanegFfruf ProtoSioregMingrelegLazeg 1. un, 2. arall *s₁xwa *s₁xwa sxva(other) šxva(other) čkva / škva / (other, one more) e-šxu(one) un n/a *erti erti arti ar n/a dau *yori *yori ori žiri / žəri /  žur / ǯur  /  yori tri *sami *sami sami sumi sum semi pedwar *otxo *otxo otxi otxi otxo w-oštxw pump *xuti *xuti xuti xuti xut wo-xušd chwech *eks₁wi *eks₁wi ekvsi amšvi aši usgwa saith *šwidi *šwidi švidi škviti škvit i-šgwid wyth *arwa *arwa rva ruo / bruo /  ovro / orvo /  ara naw *ts₁xara *ts₁xara tsxra čxoro čxoro čxara deg *a(s₁)ti *ati ati viti vit ešd dauddeg n/a *ots₁i otsi etsi etsi n/a cant *as₁i *as₁i asi oši oši aš-ir

Llyfryddiaeth





Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Sound Of Kartvelian Languages fideo ar Youtube
 Canolfan Astudiaethau'r ieithoedd Cartfeleg a Cawcasws Prifysgol Leeds
 KARTVELIAN: GEORGIAN & LAZ cyflwyniad a chymhariaeth fer ar Youtube

Categori:Georgia
Categori:iaith
Categori:Teuluoedd iaith
ieithoedd Cartfeleg