Protest Pont Trefechan 1963

Protest dorfol gyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg oedd Protest Pont Trefechan, y mae ganddi le pwysig yn hanes yr ymgyrch i ennill statws i'r iaith Gymraeg yng Nghymru. Ar 2 Chwefror 1963 ataliwyd y traffig ar Bont Trefechan, Aberystwyth, Ceredigion, gan fyfyrwyr o golegau Aberystwyth a Bangor yn bennaf. Digwyddodd hyn flwyddyn ar ôl i ddarlith Tynged yr Iaith Saunders Lewis gael ei darlledu gan y BBC ar 13 Chwefror 1962. 

Ymgasglodd y protestwyr gyda'r bwriad o blastro Swyddfa Bost Aberystwyth gyda phosteri gan feddwl y byddai'r heddlu yn rhoi gwŷs iddynt a hwythau wedyn yn mynnu cael gwŷs Gymraeg. Ond anwybyddodd yr heddlu eu gweithredoedd. Er mawr siom i'r protestwyr, penderfynon nhw roi'r gorau iddi gan gasglu yn yr Home Café i drafod beth i'w wneud nesaf.
Awgrymwyd y byddai atal y traffic ar y briffordd dros Bont Trefechan, y mynediad deheuol i'r dref, yn ddewis arall effeithiol i'r cynllun gwreiddiol. Ac felly y digwyddodd. Unwaith eto gwrthododd yr heddlu ymyrryd. Er bod llawer o'r protestwyr yn siomedig na wnaethant lwyddo yn eu nod o gael eu harestio, serch hynny cafodd y digwyddiad lawer iawn o gyhoeddusrwydd yn y wasg."Atgofion protestwyr Pont Trefechan 50 mlynedd yn ddiweddarach", BBC Cymru Fyw, 3 Chwefror 2013; adalwyd 4 Chwefror 2025

Rhestr o'r protestwyr
Guto ap Gwent, cyfreithiwr o AbertaweMeic Stephens, Cofnodion (Y Lolfa, 2012), t.76Y Faner NewyddManylion personol gan Dyfrig Thomas am y bobl yn y brotest. Adnabyddiaeth bersonol.
Huw Carrod
Peter Cross
Menna Dafydd
Anna Daniel
Enid Davies, priod Robat Gruffudd yn ddiweddarach
Megan Kitchener Davies, sefydlydd Siop y Pethe (gyda'i gŵr Gwilym Tudur)
Geraint Eckley
Rodric Evans
Catrin Gapper
Gareth Gregory
Robat Gruffudd, sefydlydd Gwasg Y Lolfa
Ann Eirwen Gruffydd
Aled Gwyn, un o fois Parc Nest, gweinidog, cyflwynydd ar Radio Cymru.
Joy Harries, o Bontyberem, athrawes Gymraeg yn Ysgol Cwm Gwendraeth ac Ysgol Maes yr Yrfa
Edgar Humphreys
Rachael James, o Sir Benfro, cyfreithwraig
Neil Jenkins
Eurion John, o Lanelli, masnachwr
Hafwen John, o Sir Benfro yn wreiddiol, athrawes Gymraeg yn Ysgol Y Berwyn, Y Bala
Morwen John
Angharad Jones
Ann Eleri Jones
Anne Morries Jones
Beti Jones, priod Tegwyn Jones yn ddiweddarach
Eric Jones
Geraint Jones (Twm)
Gwyneth Jones
John Clifford Jones
Llinos Jones, bellach yn briod â Cynog Dafis cyn Aelod Seneddol ac Aelod Cynulliad
Penri Jones
Tegwyn Jones
Tomos Prys Jones
Peter Meazey, sefydlydd Siop y Triban, Wyndham Arcade, Caerdydd, tua 1970
Ruth Meredith, priod Meic Stephens yn ddiweddarach
Giovanni Miseroti
Mair Owen
Rhiannon Price
Dennis Roberts
Gareth Roberts, o Dreffynnon, Cynghorydd Sir y Fflint (Plaid Cymru)
Rhiannon Silyn Roberts
Meic Stephens, llenor, golygydd swyddog Cyngor y Celfyddydau ac athro prifysgol
Tegwen Roberts
Gwyneth Rhys
Dyfrig Thomas, sefydlydd Siop y Werin (Llanelli) 1970 a pherchenog Siop Tŷ Tawe, Abertawe 1988
Gwilym Tudur, sefydlydd Siop y Pethe, Aberystwyth (gyda'i wraig Megan Kitchener Davies)
Elenid Williams
Gwyneth Wiliam
Gruffydd Aled Williams, pennaeth Adran y Gymraeg, Prifysgol Aberystwyth
Menna Williams

Oriel

Cyfeiriadau

 Dolenni allanol 
 "Protest Pont Trefechan", Casgliad y Werin Cymru
 "Atgofion Gwilym Tudur o Brotest Pont Trefechan", Casgliad y Werin Cymru
"Cymdeithas yr Iaith Gymraeg", Safle Owain Owain
 "Gwilym yn cofio Pont Trefechan", Cymru Fyw, 21 Awst 2012

Categori:1963 yng Nghymru
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Hanes y Gymraeg