Perchentyaeth

Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru, mae perchentyaeth yn esbonio cyflwr o fod yn berchen tŷ, statws (dyletswyddau ac ati) perchen tŷ (yn enwedig o ran y gyfundrefn nawdd gan uchelwyr Cymru yn ystod yr Oesoedd Canol diweddar a’r canrifoedd dilynol), lletywriaeth, lletygarwch ac yn y blaen. 

Term Canoloesol a Chyfoes
Er mai hen derm yw "perchentyaeth" caiff ei ddefnyddio hyd heddiw mewn cyd-destun niwtral o berchen tŷ a'r materion sy'n ymwneud ag hynny. Ceir y cyfeiriad cofnodedig cynharaf i'r gair yn y cyd-destun gwreiddiol yma o'r 14g:

- Llywarch Bentwrch i Ddafydd Fychan ap Dafydd Llwyd.

Gall hefyd gael ei adnabod a'i ddefnyddio ar ffurf mwy gwleidyddol i esbonio cysyniad athronyddol a fathwyd ac a hyrwyddwyd gan Saunders Lewis yn negawdau cynnar Plaid Cymru.

Syniadaeth wleidyddol Perthyntyaeth Saunders Lewis
Yn ystod yr 1920au a 30au roedd syniadaeth Dosraniaeth (Distributionism) a Sosialaeth Urdd ('Guild Socialism') yn boblogaidd o fewn rhengoedd Plaid Cymru a gan Saunders Lewis ei hun. Roedd hefyd yn boblogaidd gan feddylwyr Catholig fel G.K. Chesterton and Hilaire Belloc. Er gwaethaf bod o dan ddylanwad meddwl cymdeithasol Catholig, nid yw gweledigaeth gymdeithasol Saunders Lewis yn gyfan gwbl yn gymwys i gymdeithas Gatholig, ac nid yw ychwaith yn nodi ei bod felly yn rhagofyniad cyflawni delfryd cymdeithasol o'r fath.
Yn ôl Emyr Williams, "yn hytrach nag enwi ei weledigaeth gymdeithasol fel ‘Dosraniaeth’, neu ‘Sosialaeth Urdd’, enwa Saunders Lewis ei athroniaeth yn Perchentyaeth. O'i gyfieithu'n llythrennol i'r Saesneg, ceir ‘houseownership-ism’, sy'n ymddangos braidd yn feichus yn Saesneg, ac fe’i disgrifir yn well fel system o gwmnïau cydweithredol perchenogaeth fach, neu system rhanddeilydd. Disgrifiodd Saunders Lewis ei hun Perchentyaeth fel ‘cenedlaetholdeb cydweithredol’.

Syniadaeth
Â Williams yn ei flaen i esbonio, 

Roedd Dosraniaeth neu Sosialaeth Urdd yn rhoi sail resymegol dros ddosbarthu eiddo'n deg ac adfer rheolaeth gweithwyr mewn masnach, amaethyddiaeth a diwydiant. Mae'n seiliedig yn ei dro ar agwedd ôl-syllol ar hanes Ewrop a, chan ddefnyddio'r Oesoedd Canol fel delfryd, a mynegu pryder am y presennol a'r dyfodol cymdeithas ddiwydiannol dorfol. Wrth alw am ddychwelyd at y gydwybod gymdeithasol Gristnogol, roedd Dosraniaeth a Sosialaeth Urdd, yn erbyn y duedd tuag at ddad-ddyneiddio cymdeithas drwy rheolaeth ganolog y wladwriaeth. Mae Lewis yn dadlau dros effeithiolrwydd y gymuned organig hunangynhwysol. Dyma yn ei hanfod yr oedd Saunders Lewis yn ei eiriol yn ei "Berchentyaeth", sef efelychiad Cymreig o Sosialaeth Urdd neu Ddosraniaeth.

Roedd adferiad cymdeithas i raddfa ddynol, organig i'w gyflawni trwy ddychwelyd i system gymdeithasol nid annhebyg i urddau canoloesol, hynny yw, unedau bach wedi’u trefnu'n ôl dosbarthiadau economaidd naturiol a swyddogaethau cynhyrchiol. Roedd Urddau ('Guilds') hefyd cael eu hystyried yn eu hanfod yn gymdeithasau cydweithredol o gyfalafwyr bach. Byddent gweithredu fel reolwyr anllywodraethol ar gystadleuaeth er mwyn gwirio twf un busnes ar draul un arall fel sy'n arferol o dan gyfalafiaeth laissez-faire. Hefyd byddai'r urdd yn galluogi ei haelodau cyswllt i gronni eu hadnoddau er mwyn gwneud hynny i brynu defnyddiau, nwyddau, offer neu beirianwaith a fyddai y tu hwnt i fodd yr unigolyn, er mwyn atal unrhyw un busnes rhag cyflawni monopoli. Y syniad oedd i creu economi gytbwys neu gymysg o ffermwyr annibynnol a diwydiannau bach yn eiddo i'r gweithwyr eu hunain ac yn cael eu gweithredu ganddynt. Defnyddiodd Saunders Lewis y term ‘cenedlaetholdeb cydweithredol’. Ffermio bach annibynnol oedd i fod yn asgwrn cefn y gymdeithas yn seiliedig ar reolaeth ddatganoledig, hunangynhaliaeth, ac ailadeiladu gwledig. Y tu hwnt i hyn, fe'i lluniwyd gan Saunders Lewis fel cyfrwng ar gyfer adnewyddiad cenedlaethol a diwylliannol a pharhad Cymru [fel cenedl].

Rôl y Wladwriaeth
Mae rôl llywodraeth o dan Sosialaeth Urdd neu Ddosraniaeth yn amwys, ac mae hyn yn wir hefyd am berchentyaeth Saunders Lewis. Tra bod drwgdybiaeth ddofn o allu'r wladwriaeth a'i botensial ar gyfer defnyddio grym gorfodol, ceir cydnabyddiaeth bod rhaid i lywodraeth fodoli. Ond rhagwelwyd bod angen i'r berthynas rhwng yr unigolyn a'r gweithle a'r gymuned a'r wladwriaeth fod ar ffurf hynod gyfranogol-ddemocrataidd er mwyn sicrhau ailddosbarthu teg o eiddo.

Dolenni allanol
 What's Wrong with the World? copi ar-lein o lyfr o'r flwyddyn 1910 gan G.K. Chesterton 
 Archifau Saunders Lewis yn y Llyfrgell Genedlaethol

Cyfeiriadau

Categori:Athroniaeth wleidyddol
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Saunders Lewis
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru