Bwrw'r Sul (drama)

Drama lwyfan Gymraeg a gomisiynwyd gan Theatr Crwban ym 1984 yw Bwrw'r Sul gan R. Gerallt Jones. Llwyfannwyd y ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbed 1984. Mae'r ddrama wedi'i gosod mewn Capel ac yn archwilio'r rhagrith crefyddol wrth ddelio gyda newyn bydeang.

 Cymeriadau 
 David Lewis, y Gweinidog
 Gwyneth
 Jên
 John
 Alun
 Meri
 Gohebydd / Darllenydd newyddion

 Crynodeb 
Mae Gweinidog Capel Soar Llan-llwch, David Lewis, wedi trefnu "ympryd Llan-llwch" i "blant" y plwyf, yn festri'r capel, er mwyn codi arian ac ennyn cydymdeimlad ei blwyf â'r newyn sydd yn Y Trydydd Byd, ar ddechrau'r 1980au. "Na, nid cydymdeimlad", noda'r gweinidog, "eu hawydd i gyd-ddioddef fel Cristnogion, i deimlo rhyw gysgod o wir bangfeydd newyn trwy gynnal ympryd", ychwanega ar gychwyn y ddrama. "Mynd heb fwyd am ddau ddiwrnod" yw pwrpas yr ympryd, ac aros gyda'i gilydd yn y festri, ddydd a nos yw'r bwriad. Mae Alun, sy'n defnyddio cadair olwyn, yn methu cael mynediad i'r festri, ac felly mae Gwyneth yn gofyn i'r gweinidog petai'n cael defnyddio'r capel, ond nid yw yntau'n hapus gyda hynny. Mae'r pwyslais yn yr olygfa gyntaf ar geisio gosod baner enfawr yn ffenest y capel, er mwyn rhoi gwybod i'r plwyf o'u gweithredoedd da. 

Wedi llwyddo i berswadio'r gweinidog, mae Jên, John, Meri ac Alun yn cysgu yn y capel, tra bod y gweddill yn y festri. Yn ystod y noson, maent yn "ysmygu" a "chwarae cardiau" ac yn "canu caneuon poblogaidd". Mae John yn "tynnu dau dun o lager" o'i fag, ac yna'n canu cân hiliol sy'n fwriadol watwar y newynog croenddu. Er i eraill ei ddwrdio, mae John yn ymateb trwy ddweud: "Mae rhai pobol yn meddwl'u bod nhw'n well na phawb arall, yntydyn nhw? Mae rhai pobol yn y byd yn marw o newyn. OK. Fel'na mae hi wedi bod 'rioed, a wnaiff hi uffar o ddim gwahaniath dy fod ti'n gwisgo wyneb sobor a pheidio â tycio i mewn i'r cig eidion a'r tatws rhôst tan ddydd Llun". Mae Meri yn ei herio, wedi i'r gweddill fynd i gysgu. 

Mae Alun yn deffro'n sydyn wedi iddo glywed llais y gweinidog mewn breddwyd. Pregeth y gweinidog oedd "Beth pe bai'ch plentyn chi yn griddfan o'ch blaen, ei fola'n chwyddedig, ei wyneb yn grebachlyd gan boen, a'i lygaid yn ymbil arnoch i wneud rhywbeth i'w leddfu? A chithau'n medru gwneud dim?" Mae'r freuddwyd yn sbarduo Alun "fod yn rhaid gneud mwy".

Y bore Sul canlynol, wedi'r ympryd, mae'r Gweinidog yn paratoi ar gyfer y gwasanaeth yn y capel. Wrth annerch ei gynulleidfa, gan baratoi at groesawu'r ymprydwyr ifanc yn ôl i'r capel, mae Alun yn styrbio pawb. Mae Gwyneth yn darllen "papur" sydd wedi'i baratoi gan Alun ac sy'n herio'r gynulleidfa "Yr ydym ni, yn enw pobol ifainc newynog y byd, y bobol ifainc sy'n marw am ein bod ni'n gloddesta, yn eich herio chi, Gristionogion, i ymwrthod â pholisiau'r gwledydd cyfoethog, polisiau sy'n condemnio cannoedd o filoedd bob blwyddyn i farw'n arteithiol o newyn a gwendid mewn drewdod a budreddi am ein bod ni'n gwrthod rhannu o'n mynyddoedd o weddill ac yn gwario trysorau dihysbydd o arian yn gythreulig a gwastrafflyd ar arfau lle gellid ei wario ar sicrhau gwell bywyd a gobaith i'r dyfodol i filiynau o blant diniwed." Aiff y cyhoeddiad yn ei flaen i ddatgan "na fyddwn yn gadael yr adeilad hwn, nac yn bwyta unrhyw fath o fwyd, hyd nes y bydd ein Llywodraeth ni yn datgan eu bodlonrwydd i wario o leiaf y degfed rhan o'r hyn y maent yn ei wario ar arfau y flwyddyn hon ar wella cyflwr tlodion y Trydydd Byd". Gorffena'r cyhoeddiad gyda'r bwriad o "wneud hynny, hyd at angau", os bydd raid.

Mae Alun yn rhwysto'r gweinidog a'r gynulleidfa rhag ymadael. Cyhoedda John bod "ffrwydron" wedi'i gosod wrth ddrws y capel, fydd yn gwrthod gadael unrhyw un ddianc. Mae nhw am orfodi'r gynulleidfa i wybod yn union sut deimlad ydi gorfod newynu. Mae'r digwyddiad yn dwyn sylw y Cyfryngau a'r Newyddion, ac wedi rhyddhau'r gynulleidfa ar ôl treulio'r Sul yn wystlon, mae'r criw ifanc gan gynnwys eu "harweinydd" Alun, yn parhau yn y capel "am fis". Mae'r criw ifanc yn darllen dyddiaduron ymprydio Gandhi ac mae'r gohebydd newyddion yn adrodd bod "ympryd tebyg" wedi cychwyn mewn gwahanol rannau o'r byd.

Gwanio wna Alun, ac mae'r gweinidog a'i gyfeillion yn pryderu am ei iechyd. Ond mae Gwyneth yn gorfod ildio'r brotest, ac mae hi'n ffoi, gan na fedar hi wylio Alun yn dirywio, er gwaetha'r newyn yn y byd. Ar ddiwedd y ddrama, mae Alun yn marw, a thry'r neges at y gynulleidfa: 
"Os medran ni neud mwy o les i bobol tra'n starfio'n hunain i farwolaeth na thrwy neud job o waith, wel, mi 'dan ni'n byw mewn seilam. Ond hwyrach yn bod ni. Be ydi'r holl ras arfa 'ma ond seilam? Be ydi gadal i filoedd ar filoedd o fabis farw, [term hiliol] ne beidio, pan ma 'na ddigon o fwyd yn y byd, ond seilam? Ma isio rhwbath eithriadol iawn i newid y drefn mewn seilam, ac o leia mi 'dan ni wedi trio. Mae'n well gin i aros yma nag ista'n fodlon mewn blydi selam, 'run fath â chi".

 Cefndir 
Y newyn yn Ethiopia 1983-1985 yw cefndir y ddrama, wrth i'r dramodydd archwilio'r empathi a'r rhagrith ymysg y Cymry Cristnogol yn y cyfnod. Noda Ceri Sherlock yn y Rhagair i'r cyhoeddiad ym 1988, mai "drama am foesau yw Bwrw'r Sul ond nid yw'n foeswers". 

"Mae'r ddrama'n datgan barn am ein teimladau fel cymuned wâr tuag at sefyllfa erchyll - sef newyn yn y Trydydd Byd" noda Sherlock, "ac yn archwilio honno trwy osod yr hunan rhyngom a'r benbleth", ychwanegodd. "Chwarae gêm" â'r gynulleidfa wna'r dramodydd yn ôl Ceri Sherlock, wrth archwilio pob rhagfarn. "A oes modd i ni atal newyn yn y Trydydd Byd?".

Erbyn yr 21eg ganrif, [ac o bosib yn ei chyfnod], ystyrir rhai o'r termau a ddefnyddia'r cymeriad John yn y ddrama, yn annerbyniol ac yn hiliol.

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Theatr Crwban yn Awst 1984, yn Theatr y Maes yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan. Cast:

 David Lewis - Elfed Lewys
 Gwyneth - Gwyneth Hopkins
 Jên - Mari Rhian Owen
 John - John Glyn Owen
 Alun - Alun Elidyr
 Meri - Rhian Cadwaladr
 Gohebydd / Darllenydd newyddion

Cyfeiriadau

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1988
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au