Jwnta milwrol

coup d'état ar 24 Mawrth 1976

gyda Jwnta filwrol yr Ariannin (1976–83). Mae America Ladin yn ddrwg-enwog am amlder jwntas milwrol yn meddiannu grym dros eu gwledydd

Llywodraeth a arweinir gan bwyllgor o arweinwyr milwrol yw jwnta milwrol (ceir y sillafiad junta hefyd yn Gymraeg, a gellir ynganu'r "j" un ai gan ddilyn patrwm y Sbaeneg, /x/ fel "ch" Gymraeg, ai gan ddilyn patrwm y Saesneg gyda /dʒ/). Mae'r gair junta yn dod o'r Sbaeneg a'i ystyr yw "cyfarfod" neu "bwyllgor" ac mae'n tarddu o'r "junta" cenedlaethol a lleol a drefnwyd fel rhan o wrthwynebiad Sbaen i ymosodiad Napoleon ar Sbaen ym 1808.Junta, Encyclopædia Britannica (last updated 1998). Defnyddir y term bellach i gyfeirio at ffurf awdurdodaidd ar lywodraeth a nodweddir gan unbennaeth filwrol oligarchaidd.

Daw jwnta i rym yn aml o ganlyniad i coup d'état. Gall y jwnta naill ai gymryd pŵer yn ffurfiol fel corff llywodraethu'r genedl, gyda'r pŵer i reoli trwy archddyfarniad, neu gall ddefnyddio pŵer trwy arfer rheolaeth gyfrwymol (ond anffurfiol) dros lywodraeth sy'n sifil mewn enw.Paul Brooker, Non-Democratic Regimes (Palgrave Macmillan: 2d ed. 2009), pp. 148-150.

Dydy'r gair "junta" o'i hun yn Sbaeneg, ddim yn golygu grym milwrol. Gall ddynodi dim mwy na "chyfarfod" neu gorff sy'n cymryd penderfyniadau.

Dau fath o Jwnta
Gellir dadlau bod dau fath o jwnta; rheolaeth agored a rheolaeth gudd.Paul Brooker, Comparative Politics (ed. Daniele Caramani: Oxford University Press, 2014), pp. 101-102.  
 Rheolaeth Agored - bydd yn yn cynnwys defnydd amlwg o'r jwnta yn gwisgo ffurfwisg filwrol, yn dathlu neu'n peidio gochel rhag ddefnydd o drais (gan gynnwys dienyddio gwrthwynebwyr gwir neu honedig), diddymu aparatws ddemocrataidd y wladwriaeth a chyfyngu neu gwaredu ar elfennau a grwpiau o fewn cymdeithas ddinesig megis pleidiau gwleidyddol, grwpiau pwyso, efallai sefydliadau crefyddol.

 Rheolaeth Gudd - gall rheolaeth gudd fod ar ffurf naill ai sifileiddio (civilianisation) neu reolaeth anuniongyrchol. Mae sifileiddio yn digwydd pan fydd jwnta yn dod â'i nodweddion milwrol amlwg i ben yn gyhoeddus, ond yn parhau â'i oruchafiaeth. Er enghraifft, gall y jwnta derfynu'r gyfraith filwrol, ildio iwnifformau milwrol a defnyddio gwisg sifil, "coloneiddio" llywodraeth gyda chyn swyddogion milwrol, a gwneud defnydd o bleidiau gwleidyddol neu sefydliadau torfol.Brooker, Non-Democratic Regimes (2d ed.), p. 153. Ceir rheolaeth anuniongyrchol pan fo jwnta'n rheoli, neu'n ceisio rheoli, yn gudd y tu ôl i'r llenni dros lywodraeth byped sifil. Gall rheolaeth anuniongyrchol gan y fyddin gynnwys naill ai rheolaeth eang dros y llywodraeth neu reolaeth dros set gulach o feysydd polisi, megis materion diogelwch milwrol neu genedlaethol.

Amlrwydd
Drwy gydol yr 20g, gwelwyd jwntas milwrol yn aml yn America Ladin, yn nodweddiadol ar ffurf "jwnta sefydliadol, uwch gorfforaethol neu broffesiynol" dan arweiniad prif swyddogion y gwahanol ganghennau milwrol (y fyddin, y llynges a'r llu awyr), a weithiau byddai pennaeth yr heddlu cenedlaethol neu gyrff allweddol eraill yn ymuno ag ef.

Cyfundrefnau jwnta mwy nodedig
 Gwlad  Cyfnod rheoli   1932–1973 1976–1980 1991–19922006–2008 2014-2019    1966–1979 1983–1998    1967-1974   1968–1980    1930 1969    1970–1971 1980–1982    1973–1990    1974–1976  23px Ethiopia  1974–1987    1976–1983    1979–1982    1980–1986    1981–1983  23px Myanmar  1988–2011    1991–1994    2008–2009    2011–2012 2013-2014   2021–    2021–    2021–   2021–    2022–   2023–

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Junta yng Ngwyddoniadur Britannica
 How the Greek Junta Took Power - Cold War Documentary rhaglen ar un o juntas mwyaf enwog yr 20g ar sianel Youtube The Cold War(2023)

Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Llywodraeth