Alice Margaret Evans

Botanegydd a genetegydd planhigion arloesol o Gymru oedd Alice Margaret Evans (2 Awst 1927 – 26 Mawrth 1981). Roedd yn enwog am ei chyfraniadau at wella ansawdd cnydau, yn enwedig cnydau porthiant anifeiliaid, fel meillion (Trifolium) a meillion y ceffylau (Medicago).

Ganwyd hi ar fferm ger Penderyn yn y Bannau Brycheiniog, a sbardunwyd ei diddordeb mewn amaethyddiaeth yn gynnar yn ei phlentyndod. Graddiodd mewn botaneg o Brifysgol Aberystwyth ym 1948. Yna trodd ei gorwelion tua Sweden lle astudiodd cytoleg ym Mhrifysgol Lund cyn dychwelyd i Gymru. Yn 1950, ymunodd Evans â Gorsaf Bridio Planhigion Cymru (sydd bellach yn rhan o'r Sefydliad Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig ym Mhrifysgol Aberystwyth), lle canolbwyntiodd ar raglenni bridio genetig i wella cynnyrch, ymwrthedd i afiechydon a gwerth maethol mewn cnydau porthiant. Teitl ei doethuriaeth, a gyflawnodd tra yn Aberystwyth, oedd: Interspecific relationships within the genera Trifolium and Medicago (1957).

Gyrfa
Yn y 1960au, canolbwyntiodd ar ffa, gan ddatblygu mathau gwydn a oedd yn cefnogi amaethyddiaeth gynaliadwy mewn hinsoddau tymherus. Ym 1964 penodwyd Evans i addysgu botaneg amaethyddol ym Mhrifysgol Reading.

Yn y 1970au, symudodd i Adran Bioleg Gymhwysol Prifysgol Caergrawnt, gan gydweithio ar brosiectau rhyngwladol tan ei hymddeoliad yn y 1990au. Arbenigodd yn y ffeuen gyffredin, y ''Phaseolus vulgaris'. Cydweithiodd â Joseph Hutchinson, arbenigwr mewn geneteg ac esblygiad planhigion cnydau yng Nghaergrawnt, i ddatblygu rhaglen bridio ffa a chyn hir roedd yn rheoli'r prosiect ar ei liwt ei hun. Un nod oedd creu banc o enynnau ar gyfer ffa, ac un arall i ddatblygu amrywiaeth well o ffa corrach er mwyn eu tyfu yn y DU.

Mewn yn arleosi
Roedd Evans yn arloeswraig mewn gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg a mathemateg (STEM), o ran menywod, a hyrwyddodd egwyddorion ffeminyddiaeth mewn addysg uwch a derbyn anrhydeddau fel Medal Ymchwil y Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol (1985) a chymrawd yn y Cymdeithas Ddysgedig Cymru (2013).

Ni phriododd erioed, gan ymroi ei bywyd i ymchwil, a bu farw yng Nghaergrawnt yn 53 oed. Mae ei hetifeddiaeth yn parhau trwy fathau o gnydau gwell a ddefnyddir o hyd mewn ffermio yng Nghymru ac yn fyd-eang.

 Cyfeiriadau  

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Botanegwyr o Gymru
Categori:Genetegwyr
Categori:Penderyn
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Gwyddonwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwyddonwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru