Mingreleg

Mae Mingreleg yn un o ieithoedd rhanbarth y Cawcasws, sy'n perthyn i'r ieithoedd Cartfeleg. Mae'n iaith sydd wedi'u datgan mewn perygl o ddiflannu gan UNESCO. Siaredir hi gan tua 500,000 o frodorion, a hi yw iaith frodorol rhanbarth Mingrelia sydd wedi ei lleoli yng ngorllewin gweriniaeth Georgia. Fe'i hysgrifennir gan ddefnyddio'r wyddor Sioraidd. Gelwir yr iaith yn megruli ena yn Mingreleg, a margaluri nina yn Georgeg. Siaradir gan y Mingreliaid.

Mingreleg, Lazeg, Georgeg a Sfaneg yw aelodau coeden deulu yr iaithoedd Cartfeleg.

Bydd rhai yn ei hystyried yn dafodiaith o Georgeg a ceir brwydr i ddarbwyllo siaradwyr brodorol ac awdurdodau Georgeg mai iaith yn ei hawl ei hun yw hi.

Hanfodion
Yn ffonetig mae'n cynnwys y pum llafariad sylfaenol a chyfundrefn o gytseiniaid tebyg iawn i Lazeg (er bod rhai ieithyddion yn ei chymathu a'u hystyried yn ddwy dafodiaith o'r un iaith). Mae'n cynnwys naw cyflwr ar gyfer yr enw, sydd hefyd yn cael ei ddosbarthu a'i wrthod yn wahanol yn dibynnu a yw'n dynodi bod animydd ai peidio. Mae'r cydgysylltiad geiriol yn eithaf cymhleth, gydag 20 o amserau gwahanol a marcwyr morffolegol yn ôl y nifer a'r math o gyflenwadau yn y frawddeg neu yn ôl agwedd y siaradwr.

Hanes
Mae Mingreleg yn un o'r ieithoedd Cartfeleg. Mae ganddi gysylltiad agos â Lazeg, ond gwahanwyd y ddwy iaith yn ystod y 500 mlynedd diwethaf, ar ôl i'r cymunedau gogleddol (Mingreleg) a deheuol (Lazeg) gael eu gwahanu gan oresgyniadau Tyrcaidd. Mae'n perthyn yn llai clos i Georgeg, gan fod y ddwy gangen wedi gwahanu yn y mileniwm cyntaf CC neu'n gynharach, a hyd yn oed yn agosach at Sfaneg, y credir iddo ehangu yn yr 2il fileniwm CC neu ynghynt. Mae Mingreleg yn ddealladwy i'r ddwy ochr yn unig gyda Laz.

Daeth yr ymdrechion cyntaf i gynhyrchu Mingreleg ysgrifenedig safonol yn y 1860au, pan orchfygodd Ymerodraeth Rwsia y rhanbarth ac ysgolheigion Tsaraidd yn dadansoddi ieithoedd lleol. Buan yr ysgogodd ymdrechion i greu system ysgrifennu, ar sail yr wyddor Gyrilig i ddechrau, wrthwynebiad trwm gan elites Georgaidd, a oedd yn amau ​​​​y Rwsiaid o weithredu gwleidyddiaeth “rhannu a rheoli”.

Mae astudiaethau ieithyddol cynharaf Mingreleg yn cynnwys dadansoddiad ffonetig gan Aleksandre Tsagareli (1880), a gramadegau gan Ioseb Kipshidze (1914) a Shalva Beridze (1920). Rhwng 1930 a 1938 cyhoeddwyd nifer o bapurau newydd ym Mingreleg, megis Kazakhishi Gazeti, Komuna, Samargalosh Chai, Narazenish Chai, a Samargalosh Tutumi.

Yna yn y 1930au, arbrofodd awdurdodau yn Georgia Sofietaidd gyda sgript Mingreleg yn seiliedig ar yr wyddor Georgeg. Sefydlodd yr arbrawf, a elwir yn “Gwestiwn Mingreliaidd”, ar ôl i Lavrentiy Beria ennill y llaw uchaf mewn brwydr wleidyddol. Ar ôl dod yn arweinydd cangen Georgaidd y Blaid Gomiwnyddol ym 1931, penderfynodd Beria, a oedd ei hun o darddiad Mingrelian, ei bod yn well peidio â lobïo am yr hyn a fyddai'n hawdd ei ystyried yn genedligrwydd ei hun.

Cafodd y sgript honno ei hadfywio yn y 1990au, pan wnaed ymdrechion gwan i gyhoeddi testunau Mingreleg.

Yn fwy diweddar, bu peth adfywiad yn yr iaith, gyda chyhoeddi geiriadur Mingreleg-Georgeg gan Otar Kajaia, geiriadur Mingreleg-Almaeneg gan Otar Kajaia a Heinz Fähnrich, a llyfrau cerddi gan Lasha Gakharia, Edem Izoria, Lasha Gvasalia, Guri Otobaia, Giorgi Sichinava, Jumber Kukava, a Vakhtang Kharchilava, cyfnodolyn Skani, wicipedia Mingreleg, yn ogystal â llyfrau a chylchgronau a gyhoeddwyd gan Tystion Jehofa.

Dosbarthiad a statws
Nid oes unrhyw ffynonellau dibynadwy ar gyfanswm nifer y siaradwyr Mingreleg, ond amcangyfrifir bod rhwng 500,000 ac 800,000. Mae'r rhan fwyaf o'i siaradwyr yn byw yn rhanbarth Samegrelo (Mingrelia) yn Georgia, sy'n cynnwys Mynyddoedd Odishi ac Iseldiroedd Kolkheti, o arfordir y Môr Du i Fynyddoedd Svan neu Afon Tskhenistskali. Mae poblogaethau llai yn Abkhazia, ond mae'r sefyllfa wleidyddol bresennol wedi arwain at ddadleoli llawer o siaradwyr Mingreleg i ranbarthau eraill Georgia. Mae ei ddosbarthiad daearyddol yn gymharol gryno, sy'n helpu i hyrwyddo ei drosglwyddo rhwng gwahanol genedlaethau.

Ysgrifennir Mingreleg yn gyffredinol gan ddefnyddio'r wyddor Sioraidd, er nad oes ganddi sgript safonol na statws swyddogol. Mae bron pob un o'i siaradwyr yn ddwyieithog, gan ddefnyddio Mingreleg fel arfer mewn sgyrsiau teuluol neu anffurfiol, a Sioraidd (neu, yn achos siaradwyr tramor, yr iaith leol swyddogol) at ddibenion eraill.

Yn haf 1999, llosgwyd llyfrau gan y bardd Georgaidd, Murman Lebanidze, ym mhrifddinas Mingrelia, Zúgdidi, ar ôl iddo wneud sylwadau dirmygus am yr iaith Mingreleg.

Statws swyddogol
Mae pryderon Georgia o ymdrech allanol gan Ffederasiwn Rwsia i danseilio a rannu'r wladwriaeth wedi arwain at agwedd galed os nad siofenistaidd at yr iaith Mingreleg. Dydy Georgia heb arwyddo [[Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol na chwaith ei hyrwyddo fel cyfrwng addysg yn yr ysgolion. Ceir trafferthion hefyd cytuno a defnyddio un orgraff safonnol. Ymddengys hefyd, bod ymwybyddiaeth o hunaniaith Mingrelaidd yn wan. Ceir ymdeimlad mai ranbarthol ac nid cenedlaethol yw'r Mingreliaid ac mai thafodieith o fewn Georgeg yw Mingreleg ac nid iaith ei hun. Ceir papur, Gal, mewn Mingreleg yn nhiriogaeth annibynnol answyddogol Abchasia. Ceir hefyd rhagfarn a thrinir yr iaith yn isel, yn aml gan ei siaradwyr ei hun.

 Tafodieithoedd 
 Zúgdidi-samurzakano (gogledd orllewin)
 Dzhvari
 Senaki (de ddwyrain)
 Martvili-bandza
 Abasha

Yr wyddor Fingreleg
Ysgrifennir Mingreleg yn yr wyddor Georgegm yr wyddor Ladin a'r wyddor Gyrilig.

 Mkhedruli Mingreleg Lladin Mingreleg Cyrilig  Trawsgrifiad GSR (IPA) აaаბbбგgгდdдეeеვvвზzзთtꚋიiіკǩкლlлმmмნnнჲyјოoоპp̌пჟzhжრrрსsсტṫтუuуჷƨѵფpҧქkӄღǧҕყqkჸɣɣშş / shшჩç / chчცtsцძdzӡწʒ / tzҵჭç̌ꚓხxхჯdjџჰhһ

 Siaradwyr adnabyddus 
Lavrentiy Beria, arweinydd Sofietaidd a phennaeth yr heddlu cudd o dan Joseph Stalin
Konstantine Gamsakhurdia, un o awduron mwyaf dylanwadol Georgia yr 20g
Zviad Gamsakhurdia, arlywydd cyntaf Georgia ôl-Sofietaidd

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Do Your Speak Mingrelian? erthygl ar sefyllfa'r iaith gan Nikolaus von Twickel (2017)
 WIKITONGUES: Valerian speaking Mingrelian ar Youtube

Categori:Georgia
Categori:Cawcasws
Categori:ieithoedd Cartfelaidd
Categori:Iaith