Ceidwad y Porth (drama)

Drama mewn tair act o waith y dramodydd John Ellis Williams yw Ceidwad y Porth a gyhoeddwyd gan Wasg y Bala ym 1927. Mae'r ddrama yn ymdrin â gwraig briod sy'n anffyddlon â'i meddwyn o ŵr. "Plot syml iawn oedd i'r ddrama" yn ôl y dramodydd, "ac mae'n anodd sylweddoli heddiw [1963] mor feiddgar yr ystyrrid y ddrama yr adeg honno." Cododd y ddrama gryn helynt pan gafodd ei llwyfannu gan gwmni drama'r dramodydd, o Flaenau Ffestiniog. Mae yma ymdriniaeth hefyd o salwch meddwl a'r modd y gall seicoleg helpu rhai pobol. Y "ceidwad" yn y teitl yw'r un sy'n ceisio cynorthwyo'r claf, rhag syrthio drwy'r "porth" - sef marwolaeth. Cymeriad y meddyg Bob, yw'r "ceidwad" yn y ddrama hon.

 Crynodeb 
Mae bywyd wedi bod yn angharedig i'r cwpl priod, Henry a Nel Evans. Mae ugain mlynedd o wahaniaeth oed rhyngddynt. Ac yntau bellach yn "feddwyn", mae golwg truenus iawn ar eu cartref, yn fudur a di-raen. Mae ei briod Nel, hefyd yn anhapus. 

Wedi i Tom ddychwelyd adref i'r pentref, i wella ar ôl rhyw fath o "freakdown", mae Nel wedi'i wahodd i letya gyda nhw, tra bod Doctor Bob wedi bod yn gofalu amdano. Mae Tom a Nel mewn perthynas, ond wedi pedwar mis o fod yno, mae Tom wedi cael llond bol, ac yn dymuno ymadael eto. Mae'n dyheu am gael bod ym Monte-Carlo, ac yn erfyn am i Nel ymadael â'i chartref, a dianc gydag ef. Mae Henry yn amau perthynas y ddau, ac yn gwatwar. Mae'n atgoffa Tom o'r gwahaniaeth oed, a "phan aeth yr arian allan drwy'r drwsh -hic- mi hedodd cariad allan drwy'r ffenasht". Mae Nel yn anhapus iawn gyda ymateb ei gŵr, tra bod Tom yn ei hatgoffa ei bod hi'n gwybod yn iawn am ei ddiota a'i gamblo a'i anffyddlondeb, ymhell cyn priodi. Mae Tom yn erfyn arni eto, i ddianc efo fo, ond yn gorfod egluro wrthi, er cymaint mae o'n ei hoffi, ac yn dyheu amdani, na allai addo ei charu. "Mae 'na ryw gainc yn fy natur i sy'n gneud imi ddadansoddi pawb - sy'n gneud imi drin pawb fel mae mae llawfeddyg yn trin claf - yn gneud imi i tynnu-nhw yn ddarna a'u torri-nhw yn bisia a'u studio-nhw drwy feicroscop - yn gneud imi dreiddio i mewn i ddyfnderoedd i meddwl nhw." Mae o hefyd yn cyfaddef mai "dyna'r drwg o studio psychology eneth". 

Pan ddaw'r meddyg Bob i ymweld â nhw, fe dry y sgwrs at dalentau unigol pawb, a'r modd y mae rhai bobol yn dewis "cuddio" eu talentau, heb eu harchwilio. Ergyd sydd yma at Tom a Nel. Mae Bob yn awgrymu mai ei waith o yn y pentref "ydi helpu'i bobol - pobol y pentra—i ddod o hyd i'w talent, a'i defnyddio hi". Mae Bob yn cyfaddef ei fod newydd achub bywyd dyn, oedd wedi ceisio lladd ei hun, yn sgil ei anhapusrwydd o anffyddlondeb ei wraig. Eglura Bob, fel enghraifft o'i waith, y byddai'r wraig anffyddlon bellach yn newid ei ffyrdd, ac yn canfod ei "thalent", wedi'r perygl o golli ei gŵr. Ond mae Tom yn gwylltio, gan honni fod Bob, trwy achub y gŵr,  wedi'i atal rhag ei ryddid a thawelwch meddwl. Wedi i Tom ymadael yn ei dymer, mae Nel yn cyfaddef wrth Bob ei bod hithau yn dyheu am ganfod ei "thalent" a'i phwrpas mewn bywyd. 

Ar gychwyn yr Ail Act, mae Nel yn cyfaddef wrth y meddyg [Bob], ei bod hi'n ofnus. "Mae-na rywbeth yn mynd i ddigwydd imi, Bob. Heddiw [...] Mi gesh i negas o'r byd arall." Eglura bod ei diweddar thad wedi ei "rhybuddio" dair gwaith. Ond mae Bob yn ei darbwyllo mai ei meddwl sy'n ei chamarwain. Wedi bod yn briod am wyth mlynedd, eglura Bob ei fod yn bryderus iawn drosti, a dyna paham yr awgrymodd i Tom ddod i aros efo nhw, bedair mis yn ôl, er mwyn symud ei meddwl, wrth ofalu amdano. Ond bellach, mae'n ceisio ei pherswadio i ddianc oddi yno, a mynnu ei rhyddid.

Pan alwa Tom, mae Nel yn cyfaddef na ddychwelodd Henry y noson flaenorol. Mae hi'n poeni amdano ac yn pryderu fod rhywbeth drwg wedi digwydd iddo. Mae Tom a Bob yn trafod peryglon seicoleg, a Bob yn datgan mai trwy fywyd mae dod i adnabod gwir natur pobol. Mae o hefyd yn cyfaddef wrth Tom, ei fod "wedi'i charu hi [Nel] am bum mlynedd, ac wedi gorfod cuddio fy nghariad". 

Mae Tom a Nel yn ffraeo, wedi iddi ddatgan wrtho bod Bob wedi gofyn iddi ddianc oddi yno. Gyda Tom yn gwybod am deimladau Bob tuag ati, mae Nel yn teimlo'n euog bod y ddau yn brwydro drosti. "Pan fydd Bob yma, mae o'n tynnu ohono-i hynny o dda sydd yno-fi. A rwyt titha, Tom, [...] yn tynnu'r gwaetha ohono-i. Yn lladd beth mae Bob yn godi yno-fi. Yn lladd y da. Rwyt-ti yma i'm temtio fi. A rydw inna'n rhy wan i fedru dy wrthsefyll di." 

Dychwela Bob gyda'r newydd fod corff Henry wedi'i ganfod. Mae byd Nel yn cael ei droi, wyneb i waered, ac mae hi'n ymhyfrydu ei bod hi'n rhydd. Er gwaetha hapusrwydd Tom, tydi Nel ddim yn gallu cynnig ateb pendant iddo, ynghylch dianc gydag ef. Tra bod Nel allan, derbynia Bob y newydd bod Henry dal yn fyw. Camgymeriad meddyg arall oedd cyhoeddi ei fod yn farw. Dyna wyrdroi yr holl sefyllfa unwaith eto. Ond tydi'r cyfan ddim ar ben. Mae bywyd Henry bellach yn nwylo Bob. A fydd Bob yn dewis ei wella? "Mae'r dewis mor syml fel na ddylet-ti betruso dim" ddywed Tom wrtho, "Ar un llaw, mae-na feddwyn sydd yn brysur lofruddio'i wraig. Ac ar y llaw arall, merch wyth-ar-hugain oed sydd yn gweddio - nage, Bob, yn diolch y mae hi rwan—yn diolch am ryddhad o'i chaethiwed! Mae'r allwedd - allwedd i'w charchar hi—yn dy law di!"

Ar gychwyn y Drydedd Act, daw'r cadarnhad fod Henry wedi marw. A bu Nel yn gweld ei gorff, er mwyn cadarnhau. Try'r sgwrs rhwng Tom a Ben a Nel at ofn. "Plentyn y nos ydi ofn. Codi o'r tywyllwch y mae-o. A'r unig beth fedar i ladd o ydi'r goleuni - dod o hyd i'r gwirionedd" medd Bob. Mae Bob yn cynnig talu i Nel "fynd at y môr am fis", ac yn sgil hynny yn cyfaddef ei gariad tuag ati. Mae Tom yn gofyn am ateb hefyd, ond cyhoedda Nel fod Bob wedi cynnig ei phriodi, sy'n codi cynddaredd ynddo. Mae Nel yn dewis Bob, ac mae Tom yn ceisio'i dychryn drwy awgrymu mai Bob oedd yn gyfrifol am farwolaeth Henry. Gorffen y ddrama gyda Bob a Nel wedi trechu celwydd a bygythiadau Tom, wrth iddo ddianc ar ben ei hun.

 Cefndir 
Cafodd y ddrama ei chyhoeddi ym mis Mawrth 1927, pan oedd y dramodydd yn llanc 26 oed. Cyflwynir y ddrama i Saunders Lewis fel diolch iddo am ei gynorthwyo, ac am "yr awgrymiadau gwerthfawr". Ar gychwyn y gyfrol, mae nodyn gan John Ellis Williams wedi'i gyfansoddi dros 'Nadolig 1926': "Ceir yn y ddrama hon broblem sydd cyn hyned â bywyd ei hunan" nodai, "Y mae ar ryw ffurf neu'i gilydd wedi gweithio ei ffordd i lenyddiaeth pob gwlad y gwyddom amdani. Y syndod yw nad oes yr un llenor Cymraeg (hyd y gwn i) wedi manteisio arni eisoes. Ymgais at lenwi'r diffyg hwnnw yw "Ceidwad y Porth"."  Cyfeirio at y ffaith bod y ddrama yn delio â phwnc "nad oedd y ddrama Gymraeg yr adeg honno wedi ei drafod ar lwyfan" wna'r dramodydd, sef anffyddlondeb gwraig at ei gŵr.

Yn ei hunangofiant, Inc yn fy Ngwaed, sonia John Ellis Williams am y "storm" a godwyd ynghylch y ddrama, pan gafodd ei llwyfannu am y tro cyntaf, ac yntau'n un o'r actorion. Pan hysbysir y gynulleidfa mai gwraig briod sy'n caru ar gychwyn y ddrama, cododd aelod o'r gynulleidfa yn Y Bala: "Safodd ennyd, a llygadrythu'n ddig arnaf. "Cywilydd!" meddai. "Rhag eich cywilydd!" Cododd ei het, slamiodd hi am ei ben, a cherdded yn urddasol i'r fynedfa yn ochr y neuadd. Troes drachefn i wynebu'r gynulleidfa. "Anfoesol!" meddai. "Hollol anfoesol!" Ac allan ag ef."

"Yr hyn y ceisiais ei wneud gyda'r stori (yn garbwl iawn, mi ofnaf) oedd dehongli'r cymhlethdod sydd yng nghymeriad pob un ohonom," eglura'r dramodydd ym 1963. "Y mae Nel yn y ddrama, fel pob un ohonom ninnau, yn faes brwydr rhwng y da a'r drwg: y mae'r da (a gynrychiolir gan y meddyg a'i câr) yn ymladd â'r drwg (a gynrychiolir gan y llanc ifanc a'i huda) am ei henaid."  

Disgrifia'r ddrama fel un "grefyddol" -  "yn wir, y mae ambell olygfa ynddi mor ddychrynllyd o bregethwrol nes codi cyfog arnaf wrth ei darllen heddiw", nodai ym 1963.

 Cymeriadau 

 Henry - gŵr Nel
 Nel - gwraig Henry
 Tom - ffrind Nel
 Bob - meddyg

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Drama John Ellis Williams ym Mlaenau Ffestiniog. Cafwyd perfformiad o'r ddrama gan yr un cwmni yn Nolwyddelan ym mis Ebrill 1927.

 Cyfeiriadau 

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1927
Categori:Theatr Gymraeg y 1940au
Categori:Theatr Gymraeg y 1950au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru