Marceseg

Casgliad o dafodieithoedd Polynesaidd Canolog-Ddwyreiniol yw Marceseg (Marceseg, ‘Te Eo ‘Enana (Marceseg y Gogledd) a Te ‘Eo ‘Enata (Marceseg y De)  a siaredir yn Ynysoedd Marquesas sy'n rhan o Polynesia Ffrengig. Maen nhw'n perthyn i'r ieithoedd Marcesaidd, grŵp ehangach sy'n cynnwys Hawaieg. Fe'u dosberthir fel arfer yn ddau grŵp, Marceseg y Gogledd a Marceseg y De, yn fras ar hyd llinellau daearyddol.See Charpentier & François (2015). Mae niferoedd y siaradwyr yn isel iawn; oddeutu 5,700 yn siarad gwahanol dafodieithoedd Marceseg y Gogledd ac ond oddeutu 2,700 o siaradwyr tafodiaith Marceseg y De.

Hanes
Yn ôl damcaniaethau ail-greu hanesyddol mae Marceseg y Gogledd a Marceseg y De yn rhannu nifer o arloesiadau ffonolegol sy'n digwydd yn y 10g OC sy'n eu gwahaniaethu fel is-grŵp annibynnol o Proto-Tahitic (hynny yw, Tahitïeg, Tuamotuan, Rarotongeg (iaith Ynys y Pasg) a Maori). Yr ieithoedd Polynesaidd Dwyreiniol sy'n perthyn agosaf i Marceseg y Gogledd a'r De yw Hawaieg a Mangarefeg (Mangarevan) sy'n ffurfio'r is-grŵp Proto-Marceseg. 

Er meddiannu'r ynysoedd gan Ffrainc yn 19g mae dylanwad y Ffrangeg i'w weld ar yr iaith.

Ffonoleg
Nodwedd fwyaf trawiadol yr ieithoedd Marceseg yw eu bod yn disodli'r /r/ neu /l/ a geir mewn ieithoedd Polynesaidd eraill gan /ʔ/ (ataliad glotal) bron bob tro.

Fel ieithoedd Polynesaidd eraill, nodweddir seinyddiaeth ieithoedd Marceseg gan brinder cytseiniaid a thoreth o lafariaid.

Marceseg Gog.Marceseg De.hakafana"bae"haʻefaʻe"tŷ"koeʻoe"ti" (unigol)Ua HukaUa Huna(enw ynys)

Yr Wyddor
A E F H I K M N O P R S T U V 
a e f h i k m n o p r s t u v  Marquesan Pronunciation Guide

Amrywiaeth tafodieithol
Siaredir Marceseg y Gogledd yn yr ynysoedd gogleddol (Nuku Hiva, Ua Pou, a Ua Huka ), a Marceseg y De yn ynysoedd y de (Hiva Oa, Tahuata, a Fatu Hiva). Yn Ua Huka, a gafodd ei ddiboblogi bron yn gyfan gwbl yn y 19g ac a ailboblogwyd gyda phobl o'r Gogledd a'r De, mae'r iaith yn rhannu nodweddion Marceseg y Gogledd a Marceseg y De. Ceir data cymharol ar dafodieithoedd amrywiol yn y Linguistic Atlas of French Polynesia (Charpentier & François 2015).For regular sound correspondences between Marquesan dialects and other Polynesian languages, see Charpentier & François (2015), p.93.

Y gwahaniaethau mwyaf amlwg rhwng y mathau yw bod gan Marceseg y Gogledd /k/ mewn rhai geiriau lle mae gan Marceseg y De /n/ neu /ʔ/ (ataliad glotal), a /h/ ym mhob gair lle mae gan Marceseg y De /f/.

Cyd-destun
Mae Marceseg yn amlwg yn gwahaniaethu oddi wrth Tahitïeg (50% cyd-ddealltwriaeth, geirfa debyg rhwng 45 a 67%) neu Paumotu (29%).

Mae gan Marceseg berthynas agos ag ieithoedd Polynesaidd dwyrain Polynesia, gan gynnwys iaith Maori Ynysoedd Cook, Maori yn Seland Newydd, iaith  Rapa Nui, ac yn fwy arbennig yr Hawaieg, a dywedir bod ffurf gynnar ar y Farceseg wedi esgor ar yr Hawaieg.

Statws
Sefydlwyd Academi Marceseg gan Gynulliad Polynesia Ffrengig (y senedd) yn sgil pasio deddf 2000-19 APF, 27 Ionawr 2000. Ei enw yw "Tuhuna 'Eo Enata" yn Marceseg a'r "Académie marquisienne" yn Ffrangeg. Ei chenhadaeth yn benodol yw diogelu a chyfoethogi'r iaith Farceseg.

Mae'r iaith o dan fygythiad. Mae nifer bychan y siaradwyr yn her a'r gwahaniaethau rhwng y ddau brif dafodiaith yn amharu ar undod y gymuned ieithyddol. Ond nodir hefyd ers yr 1980au gellir arsylwi ar lefelu tafodiaith (hynny yw, cyd-ddealltwriaeth a rhannu geirfa neu lleihau gwahaniaethau) yn barhaus. Mae benthyg geiriau brodorol o'r naill dafodiaieth i'r llall wedi creu llawer o eiriau cytras gyda dwy ffurf neu fwy weithiau (er enghraifft ko'aka - 'o'aka - ko'ana "canfod"; maha'e - ma'a'e - tuha'e " anghofio”).

Sillafu
Mae Academi'r Marceseg wedi penderfynu disodli'r collnod sy'n nodi'r ataliad glotaidd ag acen ddisgynedig ​​ar y llafariad sy'n dilyn (gydag eithriadau).. Mae hin yn groes i'r defnydd eang ond ansicr weithiau o'r defnydd o'r ocina, sy'n edrych fel atalnod ac yn cael ei ddefnyddio i ddangos yr ataliad glotal (IPA: /ʔ/) yn ieithoedd eraill y cefnfor tawel, er enghraifft, y gair Hawai'i sy'n dangos yr ataliad rhwng y ddwy /i/. 

Dolenni allanol
 The Marquesan languages: ‘Eo ‘Enana and ‘Eo ‘Enata gwefan DOBES 
 South Marquesian ar wefan Omniglot
 Marquesan Language ar sianel Youtube LangShack (2024)
 Te huaahaè ffilm cartŵn fer yn cyflwyno'r iaith ar sianel Youtube Te Èo Ènana (2016)

Cyfeiriadau

Categori:Iaith
Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Categori:Polynesia Ffrengig
Marquesas
Categori:Ieithoedd Awstronesaidd
Categori:Ieithoedd Ffrainc