Y Saith Gysgadur

Mae'r Saith Gysgadur (neu'r Saith Cysgadur) yn enw traddodiadol ar gasgliad o saith o anifeiliaid y credid eu bod yn gaeafgysgu.

Gan amlaf, mae'r saith heddiw yn cynnwys y canlynol:

 y draenog
 y fadfall
 y mochyn daear
 y pathew
 y neidr
 y wiwer
 yr ystlum

Mewn gwirionedd, er eu bod yn treulio cyfnodau o'r gaeaf mewn cyflwr o gysgadrwydd, nid yw'r mochyn daear na'r wiwer yn gaeafgysgu.

Mae'r ymadrodd 'y saith gysgadur' i'w glywed ar lafar am y sawl a ystyrir yn or-hoff o'i wely, e.e. ' "Wel, y saith gysgadur, wyt ti wedi codi?" ' yn nofel Daniel Owen, Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel (1885).

Ceir hen bennill sy'n cynnwys eu henwau:
Mae Saith Cysgadur yn y byd 
Yn cysgu drwy y gaeaf, 
Y draenog coed a'r ystlum bach 
A'r crwban araf, araf, 
Y neidr werdd a'r llyffant llwyd 
Y wiwer fach a'r broga, 
Ni welwn hwy drwy'r gaeaf maith - 
Y Saith Cysgadur Smala!

 Chwedl Saith Gysgadur Effeseus 

Mae'n anodd gwybod beth yw'r cyswllt rhwng y rhestr o saith anifail, y defnydd llafar o'r ymadrodd a Chwedl y Saith Gysgadur (Groeg: ἑπτὰ κοιμώμενοι, rhufeinedig: hepta koimōmenoi; Lladin: Septem dormientes), a elwir hefyd yn Chwedl Saith Gysgadur Effeseus, ac yn Islam yn Aṣḥāb al-Kahf, sef "Cymdeithion yr Ogof". Mae fersiwn Cristnogol y chwedl y sôn am saith bachgen ifanc sy'n cuddio mewn ogof y tu allan i ddinas Effesus (heddiw Selçuk, yn Nhwrci) oddeutu 250OC i ddianc rhag erledigaeth y Rhufeiniaid yn erbyn y Cristnogion, cyn ailymddangos ymhen blynyddoedd lawer. Mae fersiwn y Qur'an i'w gael yn Swra 18 (18:9–26). Roedd y chwedl hon yn gyfarwydd ledled Ewrop, gan gynnwys Cymru, yn yr Oesoedd Canol. Dywed Geiriadur Prifysgol Cymru am yr ymadrodd 'y saith gysgadur', 'lit. the seven sleepers, possibly the number may have been suggested by the Seven Sleepers of Ephesus said to have hidden in a cave during the Dacian persecution and to have slept there for several hundred years'.

 Edward Jones, Bardd y Brenin (1752–1824) 
Ystyriai Edward Jones fod y saith gysgadur yn rhan o wybodaeth gyfrin y derwyddon. Mae'n eu rhestru fel a ganlyn:

 crogen granc (sef y crwban)
 y draenog
 y llyffant
 y neidr
 y pathew
 yr arth
 yr ystlum

 Ellis Owen (1789–1868), Cefn y Meysydd 
Dywed Ellis Owen yn Cell Meudwy (1877) nad yw'n gwybod pa anifeiliaid sydd i'w cynnwys ymhlith y saith gysgadur, ond mae'n cynnig y rhestr hon:

 tinwen y cerrig
 y falwoden
 y genau goeg (sef y fadfall)
 y gog
 y neidr
 y nyddwr
 y wennol

Mae rhestr Ellis Owen yn adlewyrchu'r hen gred mai gaeafgysgu yn hytrach na mudo a wnâi adar na welir mohonynt yn ystod y gaeaf.

 Cyfeiriadau 

Categori:Diwylliant gwerin Cymru