Pa Leshad? (drama)

Drama fer Gymraeg i'r llwyfan gan John Ellis Williams yw Pa Leshad? Daeth y ddrama'n fuddugol yn nghystadleuaeth y Ddrama Fer yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926. Cyhoeddwyd y ddrama yn y gyfres Welsh Drama Series [Rhif 85].

 Disgrifiad byr 
Mae'r ddrama wedi'i gosod mewn "cegin braidd yn dlodaidd yr olwg" yn ystod y 1920au.

Mae Wil a'i fam Mari yn eistedd yn y gegin, a datgelir bod hi'n ddiwrnod Penblwydd ar y ddau. Mari yn 60 oed a Wil yn 30 oed. Ond tydi Wil ddim yn hapus, gan gwyno nad ydio wedi cyflawni dim o bwys yn y blynyddoedd hynny. Mae o'n flin nad yw wedi gwireddu'r addewid a'r gobaith oedd ganddo, bymtheg mlynedd ynghynt, cyn marwolaeth ei dad. Gwaith a gwely ydi'r unig beth sydd ganddo bellach, ac ennill cyflog i gadw ei fam rhag y "wyrcws". Mae o'n teimlo'n flin mai ddim ond y fo, allan o'i bedwar o frodyr, fu'n rhaid "aberthu breuddwydion". Falle na'r rheswm am hynny ydi'r ffaith mai ef ydi'r mab ieuengaf.

Fe darfu ar y sgwrs gan ymweliad Edward, "y gŵr diethr". Mae'n atgoffa Mari a Wil o ddigwyddiad union "bum mlynedd ar hugain yn ôl". Pan roedd Wil a "Nedw" [drws nesaf] yn chwarae o flaen y tŷ, pan ddaeth cerbyd a chwpl cyfoethog heibio, a chynnig mabwysiadu un o'r plant. Nedw gafodd ei ddewis. Dychwelant â'r plentyn i Lundain, ac ni chlywodd ei fam na neb ganddo, ers hynny. 

Datgelir mai Nedw neu Edward yw'r gŵr diethr, sydd wedi dychwelyd i ganfod ei fam enedigol. Wedi iddo ymadael, mae Wil yn flin eto, mai Nedw gafodd ei ddewis, ac nid efe. Ond mae ei fam yn cyfaddef mai ef oedd dewis cyntaf y cwpl cyfoethog, a'i bod hi wedi gwrthod ei "werthu" am £200 am bod hi'n ei "garu" fo. Ond myllio a gwylltio wna Wil eto, gan feio ei fam am aberthu'r fath gyfle, a'i rwystro rhag cyflawni llawer mwy yn y byd. 

Dychwela Edward ar ôl bod yn gweld ei fam, ac mae o wedi'i siomi yn arw nad oedd hi'n ei gofio na'i adnabod. Mae'n gorfod cyfaddef ei fod wedi colli popeth, bellach, heb gariad ei fam a'i deulu. "Pa leshad i ddyn os ennill efe yr holl fyd, a cholli cariad ei fam?". Dyna'r gwirionedd sy'n newid byd Wil hefyd, wrth iddo gusanu ei fam, o ddiolchgarwch ar ddiwedd y ddrama.

 Cefndir 
Daw teitl a'r frawddeg dyngedfennol yn y ddrama o Efengyl Matthew, Pennod 16, adnod 26 : "Canys pa lesâd i ddyn, os ennill efe yr holl fyd, a cholli ei enaid ei hun? neu pa beth a rydd dyn yn gyfnewid am ei enaid?".

Mae gan y bardd T. Gwynn Jones gân o'r un teitl Pa Leshad? a gyhoeddwyd yn Gwlad y Gân a Chaniadau Eraill ym 1902.

Noda John Ellis Williams yn y rhagair i'r ddrama, mai bwriadol bellach oedd gorfod cyfansoddi dramâu i gwmnïau llai. "Dydd y cwmnïau bychain yw hi yng Nghymru heddiw," nododd, "Bu adeg pan oedd galw mawr am ddramâu lluosog eu cast. Pan oedd y ddrama yn dechreu tyfu yn boblogaidd yr oedd hyn, a bron pob eglwys a chymdeithas drwy'r wlad yn gallu ymffrostio mewn cwmni drama," ychwanegodd.

 Cymeriadau 

 Mari, y fam
 Wil, y mab
 Edward, y gŵr diethr

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan nifer helaeth o gwmnïau amatur yn ystod y 1920au a'r 1930au.

Darlledwyd y ddrama ar Radio'r BBC ym 1932 wedi'i gyfarwyddo gan E. Ernest Hughes.

 Cyfeiriadau 

Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Llyfrau Cymreig 1926
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1920au
Categori:Theatr Gymraeg y 1930au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru