Brwydr yr Iaith, 1962-67

Llyfr gan Geraint Jones sy'n disgrifio'r ymgyrch iaith yn y cyfnod 1962-67 yw Brwydr yr Iaith, 1962-67. Fe'i cyhoeddwyd yn 2005 gan Wasg y Lolfa. Y person cyntaf i fynd i'r carchar dros y Gymraeg oedd Geraint neu "Twm" Jones, sy'n awdur, athro cerdd ac ymgyrchydd iaith. Yn y cyfnod hwn, roedd yn weithredol fel aelod ac Ysgrifennydd Cenedlaethol Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. 

Disgrifir yn y gyfrol hanes sefydlu'r Gymdeithas o ran enw, ym Mhontarddulais, ac o ran gweithredu ym mhrotest Pont Trefechan, protestiadau Dolgellau, Llambed, Machynlleth, Abertawe, Pontypridd, Eisteddfod Genedlaethol Aberafan 1966 a Chaerdydd, yr ympryd gyntaf a'r carcharu cyntaf "a syfrdanodd y genedl" drwy "ddefnyddio dulliau chwyldro y torcyfraith didrais".Geraint Jones, Brwydr yr Iaith, 1962-67 (Gwasg y Lolfa, 2025), broliant cefn

Mae'r awdur yn eitha beirniadol o "weledigaeth ddof Plaid Cymru dan arweiniad Gwynfor Evans" yn 1962, pan draddododd Saunders Lewis ei ddarlith Tynged yr Iaith ar 13 Chwefror. "Buwch sanctaidd y blwch pleidleisio" oedd y Blaid yr adeg honno meddai, ond roedd grŵp o Bleidwyr wedi dod at ei gilydd dan yr enwau anffurfiol "Grŵp Garthewin" neu "Cywion Saunders". Cyhoeddodd y grŵp 6 chylchgrawn dan y teitl Cymru ein Gwlad. Aiff yr awdur ymhellach i gondemnio'r pleidiwr a'r hanesydd John Davies, pan ddywed "Hanner y gwir, os hynny a gawn ni gan John Davies yn ei gyfrol gawraidd" Hanes Cymru am ddechreuadau Cymdeithas yr Iaith." "Llwfrdra" Plaid Cymru oedd y rheswm dros gychwyn y Gymdeithas meddai.Jones, Brwydr yr Iaith, tt.30–31

Dywed hefyd: "O'r cychwyn cyntaf un, bu nifer ohonom yn argyhoeddedig mai ffurfio mudiad cyfansoddiadol oedd bwriad John Davies, Tedi Millward ... yn groes I ddymuniadau'r mwyafrif." Gwelir felly ddau grŵp o fewn y Gymdeithas reit ar y cychwyn: y rhai oedd o blaid torri'r gyfraith a'r rhai "cyfansoddiadol".

Hollt arall sy'n cael ei hamlygu yn y gyfrol hon yw'r rhai hynny a oedd yn dymuno i'r Gymdeithas fod yn rhan o Blaid Cymru ac eraill a oedd yn dymuno torri'n rhydd ohoni. Roedd John Davies, Tedi Millward a'r awdur ei hun yn aelod o'r ddau gorff: Plaid Cymru a'r Gymdeithas, tra beirniadodd eraill y Blaid yn llym, gan alw am wahanu oddi wrthi. "Roedd y teyrngarwch unllygeidiog hwn [at Blaid Cymru]", meddai  Jones, "... yn graig rhwystr i dwf cynnar Cymdeithas yr Iaith."

 Yr awdur 
Brodor o Drefor, Gwynedd, yw Geraint Jones (llysenw cyffredin: Twm).

Yn Awst 2023, cyflwynwyd iddo Fedal Syr T.H. Parry-Williams yn yr Eisteddfod.

Pan ddarlledwyd Tynged yr Iaith am 7.30 yh ar 13 Chwefror 1962 ar y radio, myfyriwr yn y gyfraith yn Aberystwyth oedd Geraint Jones. Yn y fflat ar y noson honno, yn cydwrando gydag ef roedd Huw Daniel ac Emyr Llywelyn.

Cyfeiriadau

Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Llyfrau am hanes Cymru