Iaith Malagaseg

Malagasi yw iaith Awstronesaidd a chontiniwm tafodiaith syn cael ei siarad yn Madagascar. Maer amrywiad safonol, syn cael ei alw yn Malagasi swyddogol, yn um or ieuthoedd swyddogol Madagascar ynghyd a Ffraneg. 

Malagasi ywr iaith Awstronesaidd fwyaf gorllewinol, a chafodd ei chymryd i Madagascar gydar gwladychiad o siadwyr Awstronesaidd or Ynysoedd Sunda ( tua 7,300 cilomedr new 4,300 milldir i ffwrdd ) o gwmpas y 5ed ganrif OC neu efallai rhwng y 7fed a 13ydd ganrifau. Maer iaith Malagasi yn un or ieuthoedd Barito ac yn perthyn yn agosaf ir iaith Ma'anyan, sef ddal yn cael ei siarad yn Borneo. Mae Malagasi hefyd yn cynwyd llawer o geiriau benthig Malayaidd, or amser o y gwladychiad  Awstronesaidd cynar ar masnachu rhwng Madagascar ar Ynysoedd Sunda. Ar ol 1000 OC wnaeth Malagasi corffori llawer o geiriau benthig Bantu a Arabeg a chafodd ei ddod drosodd can masnachwyr a cyfanheddwyr newydd.

Mae Malagasi yn cael ei siarad gan tua 25 miliwn o pobol yn Madagascar ar Comoros. Mae rhan fwyaf o pobol yn Madagascar yn siarad o fel eu iaith gyntaf, yn ogystal a pobol o digyniad Malagasi yn llefydd eraill. Mae Malagasi wedi ei rhanu mewn dwsin o tafodieuthau rhwng 3 prif grwp tafodiethol: Malagasi Gogleddol, Malagasi Canol-Dwyreiniol a Malagasi Deheuol. Maer llwyfandir canolog or ynys , lle maer prif-ddinas Antananarivo ar hen perfeddlad or Teyrnas Merina wedi ei lleoli, yn siarad y tafodiaeth Merina. Y tafodiaeth Merina ywr sail o Malagasi Swyddogol, syn cael ei defnyddio gan y llywodraeth ar cyfryngau o Madagascar. Mae Malagasi Swyddogol yn un or ddwy ieuthoedd swyddogol ynghyd a Ffraneg, yn y cyfansoddiad 2010 or Pedwerydd Gweriniaeth o Madagascar.

Mae Malagasi yn cael ei hysgrifenu yn y sgript Lladin a chafodd ei gyflwyno gan cenhadwyr gorllewinol yn y 19fed ganrif cynar. Yn blaenorol cafodd y sgript Sorabe ei defnyddio, datblygiad lleol or sgript Arbaidd 

 Dosbarthiad 
Y iaith Malagasi ywr aelod fwyaf gorllewinol or cangen Malayo-Polonesaidd y teulu iaith Awstronesaidd, grwp syn cynwys ieuthoedd o Indonesia, Malaysia y Philipenau ac y Ynysoedd y Mor Tawel.
bawd|Cymhariaeth rhwng rhifau mewn Malay a Malagasy gan De Vitré yn ystod ei fordaith i India'r Dwyrain ym 1603

 Etymoleg 
Malagasi yw y cythraul o Madagascar, o lle maen cael ei gymryd i cyfeirio at y pobol o Madagascar ac y iaith mae nhwn siarad.

 Dosbarthiad daearyddol 
Malagasi yw'r prif iaith syn cael ei siarad yn Madagascar. Mae o hefyd yn cael ei siarad gan cymunedau Malagasi ar ynysoedd Cefnfor India cyfagos fel Reunion, Mayotte a Mauritius. Mae cymunedau Malagasy alltud sydd hefyd yn siarad y iaith yn bodoli yn Ewrop a Gogledd America.

 Statws cyfreithiol 
Mae'r tafodiaith Merina yn cael ei ystyried fel y iaith cenedleuthol Madagascar. Mae o'n un or ddwy iaith swydddogol ynghyd a Ffraneg yn y cyfansoddiad 2010. Yn blaenorol, o dan y cyfansoddiad 2007, oedd Malagasi yn un or tair iaith swyddogol ynghyd a Ffraneg a Saesneg. Malagasi yw'r iaith o cyfarwyddyd mewn pob ysgol cyhoeddus ac yn aros fel y iaith o cyfardwyddiad trwy ysgol ywchradd ir pwnciau o hanes a y iaith Malagasi.

 Tafodieuthau 
bawd|Map ethno-ieithyddol o Madagascar
+Geirfa Gymharol o'r Prif Dafodieuthau Malagasi # Geirfa  Gogleddol Canol Dwyrain Deheuol 1 Un Araika / Araiky Iray / Raika / Raiky Raiky 2 Dau Aroa / Aroe Roa / Roy Roa 3 Chi Anô Anao Iha 4 Ef/Hi / Fo/Hi Izy Izy Ihy 5 Dim ond Fô Ihany / Avao Avao 6 Merch Manangy / Vaiavy Vehivavy Ampela 7 Tân Metro Afo Afo 8 Ddaear Donia Tany Tany 9 Bach Hely Kely Kely 10 Gwyn Malandy Fotsy Foty 11 Du Jôby Mainty Mainty 12 Da Tsara Tsara / Soa Soa 13 Pysgod Lôko Trondro Fia 14 Wyneb Sôra Tarehy Tarehy 15 Ci Amboa / Fandroaka Amboa / Alika Amboa 16 Cariad Fitia Fitiavana Fitiava 17 Diodde Jaly Ffijaliana Ffijalia 18  A Ndreky Sy Na 19 Neges Hafatra Hafatra Hafatsy 20 I fynd/dod yn ôl Mody Mody Moly 21 I werthu Mivarotro Mivarotra Mivarotsy 22 Wedi mynd Loso Lasa Lasa

 System ysgrifennu 
de|bawd|Sgript Arabeg Malagasi Sorabe
bawd|Fersiwn Malagasi o Lyfr Mormon, mewn sgript Ladin gyda'r llythyren ô
Maer iaith gyda llenyddiaeth ysgrifenedig a oedd yn tebygol o fynd yn ol at y 15ed ganrif. Pryd wnaeth y Ffrenig sefydlu Caer-Dauphin yn y 17fed canrif darganfyddodd nhw sgript yn Arabico-Malagasi oedd mewn defnyddiad, a oedd yn cael ei alw yn Sorabe. Oedd y sgript yma a oedd yn deilliadol o y sgript Arabaidd fel arfer yn cael ei defnyddio mewn testynau hudol. 

Mae'r wyddor Malagasi yn cynwys 21 llythyren: a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z.

 Geiriadureg 
bawd|Geiriadur Malagaseg (1773) (Casgliad BULAC Paris)
Y geiriadur cyntaf or iaith yw Etienne de Flacourt, Dictionnaire de la langue de Madagascar a chafodd ei cyhoeddi yn 1668 er fod geirfaoedd a chafodd ei ysgrifenu yn Arabico-Malagasy yn bodoli. Cafodd Volcabulaire Anglais-Malagasy ei cyhoeddi yn fwy diweddar yn 1729. Cafodd geiriadur Malagasi-Saesneg 892 tudalen ei cyhoeddi gan James Richardson or Gymdeithas Genhadol Llundain yn 1885.
Categori:Ieithoedd Madagasgar
Categori:Malagaseg