Y Tad a'r Mab

Drama lwyfan 3 Act Gymraeg o 1963 yw Y Tad a'r Mab gan John Gwilym Jones. Er mai ym 1963 y cyhoeddwyd hi gyntaf, fel un o gyhoeddiadau cyntaf Gwasg y Glêr, fe'i llwyfannwyd hi gan Gwmni Drama Coleg Prifysgol Cymru, Bangor ym 1959, ac fe gyflwyna'r dramodydd y ddrama iddynt hwy. Drama am berthynas deuluol yw hi, ond fel noda'r Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, "yn wahanol i Lle Mynno'r Gwynt a Gŵr Llonydd, ychydig o gymeriadau sydd ynddi, ac y mae'r ddeialog yn dynnach a llai ymwybodol lenyddol". Nododd y dramodydd J. Ellis Williams bod hon "nid yn unig yn ddrama dda, ond yn ddrama fawr".

 Cymeriadau 
 Richard Owen - tua 50 oed
 Casi - ei wraig
 Elis - ei fab hynaf, 24
 Gwyn - ei fab ieuengaf, 17
 Lora Thomas - cariad Elis, 24
 Pegi Morris - 20
 Llais - cymharol hen
 Plismon

 Disgrifiad 
Drama deuluol yw Y Tad a'r Mab sy'n cylchdroi o gwmpas perthynas y tad [Richard Owen] a'i fab ieuengaf, [Gwyn]. Mae gofal obsesiynol y tad dros ei fab yn bryderus, yn enwedig pan mae'r llanc 17 oed yn cwrdd â'i gariad gyntaf, Pegi. Mae'r ddau o gefndiroedd gwahanol, a'r gwrthdaro rhyngddynt sy'n arwain at drasiedi sy'n cael ei awgrymu, ar ddiwedd y ddrama. Mae'r mab hynaf, Elis, mewn perthynas â Lora, ac er bod eu perthynas hwythau yn ymddangos yn ddedwydd ar gychwyn y ddrama, buan iawn mae'r gwrthdaro teuluol yn cael effaith arnynt hwythau hefyd. 

Cyflwynir y ddrama gan y "llais" sy'n sgwrsio gyda'r cymeriadau wrth iddyn nhw gyrraedd neu ymadael â'r tŷ, gan roi inni awgrym o'r gwrthdaro sydd i ddod.

 Cefndir 
Cytunodd Saunders Lewis i ysgrifennu'r Rhagair i'r cyhoeddiad cyntaf ym 1963, a hynny am bod "y cwmni cyhoeddi [Gwasg y Glêr] sydd ar gychwyn ei yrfa, a bod Mr [John Gwilym] Jones a minnau'n awyddus i ddangos ein hewyllys da drwy ymgysylltu â'r antur ifanc hon". Aeth Saunders yn ei flaen i nodi bod y dramodydd yn "derbyn ei gymdeithas, [ac] yn cyfansoddi yng nghanol ei gymdeithas [...] Bywyd cyfoes Cymru Gymraeg fu ei faes ef hyd yn hyn, bywyd preifat pobl ddiwylliedig Gogledd Cymru."

Mae'r actores Maureen Rhys, a fu'n portreadu'r cymeriad "Pegi" yng nghynhyrchiad Cwmni Theatr Cymru ym 1973 yn nodi bod Saunders wedi disgrifio Pegi fel "[g]wyrth o greadigaeth". Noda hefyd ei bod hi wedi gweld y cynhyrchiad cyntaf ym 1959, "ac yn dal i gofio'r clod gafodd y ddrama yng Nghymru ac yn y papurau Prydeinig hefyd. Yn ôl y Sunday Times, 'Y mae ganddo, yn anad dim, yr hyn sydd yn ôl Thomas Mann yn hanfodol, sef y ddawn i greu anadl einioes' ", ysgrifenodd yn ei hunangofiant, Prifio.

 Cynyrchiadau nodedig 

 1950au 
Llwyfannwyd y ddrama gyntaf gan fyfyrwyr Prifysgol Cymru, Bangor ym 1959 o dan gyfarwyddyd John Gwilym Jones ei hun.

 Richard Owen - Elwyn Jones
 Casi - Anwen Pritchard Jones
 Elis - Derwyn Jones
 Gwyn - Alun Evans
 Lora - Jean Richards
 Pegi - Wenna Thomas
 Llais - Alwyn Pleming.

 1970au 
Ail lwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru ym 1973. Cyfarwyddwr Nesta Harris; cynllunydd Martin Morley; cast: 

 Richard Owen - David Lyn
 Casi - Iris Jones
 Elis - Dyfan Roberts
 Gwyn - Geraint Jarman
 Lora - Margaret Pritchard
 Pegi - Maureen Rhys
 Llais ["Ceidwad y Parc"] - Stewart Jones

 Oriel 

 Cyfeiriadau 

Categori:John Gwilym Jones (dramodydd)
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru