Gwaed yr Uchelwyr

Drama lwyfan 3 Act Gymraeg gan Saunders Lewis yw Gwaed yr Uchelwyr. Cyhoeddwyd y ddrama gyntaf ym 1922 fel rhan o'r gyfres Welsh Drama Series [52], ac hon oedd yr ail-ddrama i Saunders gyhoeddi, a'r gyntaf yn y Gymraeg. Mae'r ddrama wedi'i gosod yn "ffermdy Isallt" ym 1827, ac yn ôl y Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru "defnyddir ynddi elfennau'r ddrama gegin draddodiadol, megis y sgweiar trahaus, y tenant di-gefn ond uchel ei dras, y stiward cynllwyngar, mab y sgweiar yn ymserchu ym merch y tenant, a hyn oll yng ngwasanaeth trasiedi yn null [Pierre] Corneille". Cafodd y ddrama ei beirniadu am ei hiaith "hynafol a chlogyrnaidd" er i eraill ei chanmol am "ei cheinder a'i chryfder".

 Cymeriadau 
 Rolant Gruffydd - Isallt
 Lowri - ei wraig
 Luned - ei ferch
 Arthur Gwynn - mab yr Yswain
 Gwilym Rhys - Cipar
 Robert Puw - Ystiward
 Sion Edward - Ffarmwr
 Robin Llwyd - Ffarmwr
 Huw Ifan - Ffarmwr
 Dafydd Tomos - Ffarmwr
 Marged - Tafarn-wraig
 Gito - Gwas yn Isallt
 Twm - Gwas bach
 Mari - Morwyn

 Disgrifiad 
Mae'r ddrama'n cychwyn yn ffermdy "Isallt", gyda'r tenantiaid "Rolant a Lowri Gruffydd" sy'n hanu o "hen uchelwyr Cymru", yn trafod gwaith Twm o'r Nant gan gymharu'r "stiwardiaid [...] stwrdi" yn ei gyfnod ef, gyda'r Stiwardiaid presennol [1827]. "Er eu dryced, Cymry oedd y stiwardiaid y pryd hwnnw", gan wneud y pwynt mai "ein stiward ni [Mr Gwynn] yw'r unig Gymro yn y fro" ac yr "unig feistr tir yn y wlad i gyd a fedr Gymraeg".  Mae nhw'n aros i'w merch "Lowri" ddychwelyd adref, gan awgrymu ei bod hi wedi mynd i gyfarfod "mab y 'swain", "Arthur Gwynn" y bu iddi gwrdd tra yn Llundain "am ddwy flynedd". Ond pan ddychwela Lowri gyda'r ci "Gelert" cawn wybod fod y ci wedi dal a lladd ysgyfarnog ar ystad y Plas, a dyna'r digwyddiad tyngedfenol, sy'n gyrru trasiedi'r ddrama: "Fy merch fach i, fe gollodd aml un ei ffarm am lai na lladd ysgyfarnog".

Er i'w thad, a'i darpar-gariad/priod geisio darbwyllo "Robert Puw", ystiward yr ystad, mai damweiniol oedd y lladd, mae ef yn mynnu bod y ci yn cael ei ddifa. Os na wneir hyn, bydd y teulu yn colli eu ffarm, sydd ar rent gan yr ystad. Y rheswm dros gynddaredd Puw yw "[p]e rhon fod gwaed tywysogion yng ngwythiennau tenant, 'dyw hynny fawr ymgeledd rhag sarhad ystiward".

Bu teulu Rolant Gruffydd yn ffermio'r Isallt ers "tua chanol y ganrif ddiwethaf" [1750au]. Cyn hynny, "yn y Plas" oedd y teulu, ond nid ym Mhlas presennol Mr Gwynn, ond "yr hen blas a losgwyd yn y rhyfeloedd cartrefol". Sonir am "Gruffydd ap Rolant a'i feibion a fu'n dal y fro hon dros y brenin yn erbyn Crwmwel", a bod y meibion wedi dianc i Ffrainc, cyn i fab un ohonynt ddychwelyd "gyda'r cyffro yn [18]'45".

Er gwaethaf pob ymdrech i achub y fferm, a chadw urddas y teulu, mae gwrhydri a chydwybod Lowri yn gwrthod gadael iddi fod yn wraig i Arthur Wynn, ac ar ddiwedd y ddrama, mae'r teulu'n penderfynu ymfudo i Wisconsin. "Yr wyf fi yn perthyn i bobl hen iawn; mae fy ngwreiddiau i yn ôl yn y gorffennol [...] Mi fyddaf yn grwydryn fel meibion Gruffydd ap Rolant. Mi wnaf fy mywyd yn allor i atgofion fy nghenedl. Mi fyddaf yn lleian i'm gwlad. Ac fe fydd fy nheulu farw gyda mi, ond yn marw heb fradychu eu delfrydau na'u traddodiad".

 Cefndir 
Bu peth beirniadu ar safon yr iaith yn y ddrama pan gyhoeddwyd hi gyntaf. O dan y teitl, "Y Ddrama Genedlaethol" yn Yr Herald Cymraeg [23 Mai 1922] noda "[g]ohebydd arbennig" bod yr "iaith yn hynafol a chlogyrnaidd, a theimlem ein clustiau yn merwino wrth wrando ar y talpiau ia a ddisgynnai dros wefusau'r chwarewyr. Nid oes fywyd nac ysbryd yn y ddrama o gwbl". "Pe dibynnai'r mudiad dramayddol yn ein gwlad ar "Waed yr Uchelwyr", a'i bath, yn sicr cnul y ddrama yw, ac ar ôl nos Sadwrn, gwell fyddai i'w charedigion wisgo "mourning" ar unwaith".Mewn erthygl byr, blaenorol o'r enw "Y Cawell Saethau" yn Yr Herald Cymraeg [16 Mai 1922], cyfeiriwyd at ganmoliaeth am iaith y ddrama yn "Y Darian", am ei "cheinder a'i chryfder". "Nid yr un syniad a fedd pawb am yr ansoddau hyn", ychwanega, "ond credwn ni na all dim anghywir ac annaturiol fod yn gain nac yn gryf".

Mewn erthygl arall ar y 6 Mehefin 1922, nodir bod "ei ddarlun o'r ocsiwn ar y fferm i'w gael mewn dyfyniad yn araith Tom Ellis ar "Welsh Land Laws" a scrifennwyd hwnnw yn 1885".

 Cynyrchiadau nodedig 
Cafwyd llwyfanniad o'r ddrama yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd ar 13 Mai 1922 gan y "Cwmni Drama Cenedlaethol" gyda Saunders ei hun yn cyfarwyddo.

Llwyfannwyd y ddrama gan "Gwmni Dramayddol Rheilffordd y L. a N. W" yng nghystadleuaeth actio drama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Yr Wyddgrug 1923.

Llwyfannwyd golygfa o'r ddrama ym 1966 gan Chwarewyr Garthewin yn Mhlasdy Garthewin.

 Addasiadau 
Darlledwyd y ddrama ar Radio'r BBC [Home Service] ym 1957 dan gyfarwyddyd Emyr Humphreys. Addaswyd peth o iethwedd y ddrama gogyfer â'r darllediad hwn.

Cyfeiriadau

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Gweithiau Saunders Lewis