Algâu

Mae algâu yn derm anffurfiol am unrhyw organebau mewn grŵp o organebau ffotosynthetig nad ydynt yn blanhigion, ac mae'n cynnwys rhywogaethau o sawl cytras gwahanol. Mae organebau o'r fath yn amrywio o ficroalgâu ungellog, fel cyanobacteria, Chlorella, a diatomau, i macroalgâu amlgellog fel gwymon neu algâu brown a all dyfu hyd at 50 metr (160 tr) o hyd.

Mae'r rhan fwyaf o algâu yn organebau dyfrol ac nid oes ganddynt lawer o'r mathau gwahanol o gelloedd a meinweoedd, fel stomata, sylem, a ffloem a geir mewn planhigion tir. Gelwir yr algâu morol mwyaf a mwyaf cymhleth yn wymon. Mewn cyferbyniad, y ffurfiau dŵr croyw mwyaf cymhleth yw'r Charophyta, adran o'r algâu gwyrdd sy'n cynnwys, er enghraifft, Spirogyra a rhawn yr ebol (stonewort). Algâu sy'n cael eu cario'n oddefol gan ddŵr yw plancton, yn benodol ffytoplancton.

Mae algâu yn ffurfio grŵp polyffyletig oherwydd nad oedd ganddynt hynafiad cyffredin, ac er bod gan algâu ewcaryotig â phlastidau sy'n cynnwys cloroffyl un-tarddiad (o symbiogenesis â cyanobacteria), cawsant eu caffael mewn gwahanol ffyrdd. Mae algâu gwyrdd yn enghraifft amlwg o algâu sydd â chloroplastau cynradd sy'n deillio o cyanobacteria endosymbiotig. Mae diatomau ac algâu brown yn enghreifftiau o algâu â chloroplastau eilaidd sy'n deillio o algâu coch endosymbiotig, a gawsant drwy ffagosytosis. Mae algâu yn arddangos ystod eang o strategaethau atgenhedlu, o rannu celloedd anrhywiol syml i ffurfiau cymhleth o atgenhedlu rhywiol trwy sborau.Smithsonian National Museum of Natural History; Department of Botany. 

Nid oes gan algâu yr amryw strwythurau sy'n nodweddu planhigion (a esblygodd o algâu gwyrdd dŵr croyw), fel y ffylidau (strwythurau tebyg i ddail) a'r rhisoidau mewn bryoffytau (planhigion anfasgwlaidd), a'r gwreiddiau, y dail a'r organau sylemig / ffloemig eraill a geir mewn tracheoffytau (planhigion fasgwlaidd). Mae'r rhan fwyaf o algâu yn awtotroffig, er bod rhai yn gymysg-troffig, gan gael egni o ffotosynthesis a charbon organig naill ai trwy osmotroffi, mysotroffi neu ffagotroffi. Mae rhai rhywogaethau ungellog o algâu gwyrdd, llawer o algâu euraidd, ewglenidau, dinofflagelliadau, ac algâu eraill wedi dod yn heterotroffau (a elwir hefyd yn algâu di-liw neu apochlorotig), weithiau'n barasitig, gan ddibynnu'n llwyr ar ffynonellau ynni allanol ac sydd â chyfarpar ffotosynthetig cyfyngedig neu ddim o gwbl. Mae rhai organebau heterotroffig eraill, fel yr apicomplexans, hefyd yn deillio o gelloedd yr oedd gan eu hynafiaid blastidau cloroffilig, ond nid ydynt yn cael eu hystyried yn draddodiadol yn algâu. Mae gan algâu beirianwaith ffotosynthetig sy'n deillio yn y pen draw o syanobacteria sy'n cynhyrchu ocsigen fel sgil-gynnyrch hollti moleciwlau dŵr, yn wahanol i organebau eraill sy'n cynnal ffotosynthesis anocsigenig fel bacteria sylffwr porffor a gwyrdd. Mae algâu ffilamentog ffosileiddiedig o fasn Vindhya wedi'u dyddio i 1.6 i 1.7 biliwn o flynyddoedd yn ôl.

Oherwydd yr ystod eang o fathau o algâu, mae yna ystod eang gyfatebol o gymwysiadau diwydiannol a thraddodiadol o fewn y gymdeithas ddynol. Un enghraifft yw bara lawr. Mae arferion ffermio gwymon traddodiadol wedi bodoli ers miloedd o flynyddoedd ac mae ganddyn nhw draddodiadau cryf mewn diwylliannau bwyd Dwyrain Asia. Mae cymwysiadau algâu mwy modern yn ymestyn y traddodiadau bwyd ar gyfer cymwysiadau eraill, gan gynnwys porthiant gwartheg, defnyddio algâu ar gyfer bioadfer (bioremediation) neu reoli llygredd, trawsnewid golau haul yn danwydd algâu neu gemegau eraill a ddefnyddir mewn prosesau diwydiannol, ac mewn cymwysiadau meddygol a gwyddonol. Canfu adolygiad yn 2020 y gallai'r defnyddiau hyn o algâu chwarae rhan bwysig mewn dal a storio carbon i liniaru newid hinsawdd wrth ddarparu cynhyrchion proffidiol ar gyfer economïau byd-eang.

 Etymoleg ac astudiaeth 
Yr  (enw unigol) yw'r gair Lladin am 'wymon' ac mae'n cadw'r ystyr hwnnw mewn sawl iaith Mae'r etymoleg yn aneglur. Er bod rhai’n dyfalu ei fod yn gysylltiedig â’r gair Lladin , 'bod yn oer', nid oes unrhyw reswm hysbys i gysylltu gwymon â thymheredd. Ffynhonnell fwy tebygol yw , 'rhwymo, plethu'.
bawd|chwith|Casglu gwymon i'w fwyta (math o fara lawr)

Ffycoleg yw'r enw mwyaf cyffredin ar astudio algâu (o'r Groeg ffycos, ); mae'r term algoleg yn hen ffasiwn bellach.
bawd| Sgan Micrograff electron lliw ffug o'r coccolithoffor ungellog Gephyrocapsa oceanica
Un diffiniad o algâu yw bod ganddyn nhw "gloroffyl fel eu prif bigment ffotosynthetig ac nad oes ganddyn nhw orchudd o gelloedd o amgylch eu celloedd atgenhedlu". Ar y llaw arall, mae'r Prototheca di-liw o dan Chloroffyta i gyd yn amddifad o unrhyw gloroffyl. Cyfeirir at cyanobacteria yn aml fel "algâu gwyrddlas" ac fe'u cynhwysir fel algâu gan y Cod Enwi Rhyngwladol ar gyfer algâu, ffyngau a phlanhigion, er bod rhai awdurdodau'n eithrio pob procaryot, gan gynnwys cyanobacteria, o'r diffiniad o algâu.

 Ecoleg 
chwith|bawd| Ffytoplankton, Llyn Chūzenji
Mae algâu i'w cael mewn cyrff o ddŵr, yn gyffredin mewn amgylcheddau ar y tir, ac fe'u ceir mewn amgylcheddau megis eira a rhew. Mae gwymon yn tyfu'n bennaf mewn dyfroedd morol bas, o dan  o ddyfnder; fodd bynnag, mae rhai fel Navicula pennata wedi'u cofnodi i ddyfnder o . Cafwyd math o algâu, Ancylonema nordenskioeldii, ar yr Ynys Las mewn ardal a elwir yn 'Barth Tywyll'. Cafwyd yr un algâu yn Alpau’r Eidal, ar ôl i rew pinc ymddangos ar rannau o rewlif Presena.

Mae'r gwahanol fathau o algâu yn rolau gwahanol iawn mewn ecoleg ddyfrol. Y ffurfiau microsgopig sy'n byw yng ngholofn y dŵr (ffytoplankton) yw'r sylfaen fwyd ar gyfer y rhan fwyaf o gadwyni bwyd morol. Mewn dwyseddau uchel iawn (blodau- algâu), gall yr algâu hyn newid lliw'r dŵr..

Gellir defnyddio algâu fel organebau dangosol i fonitro llygredd mewn amryw o systemau dyfrol. Mewn llawer o achosion, mae metaboledd algâu yn sensitif i wahanol lygryddion. Oherwydd hyn, gall y math o rywogaethau o fewn poblogaethau o algâu eu newid gan lygryddion cemegol. I ganfod y newidiadau hyn, gellir samplu algâu o'r amgylchedd a'u cynnal mewn labordai yn gymharol hawdd.

Ar sail eu cynefin, gellir categoreiddio algâu fel: dyfrol (planctonig, benthic, morol, dŵr croyw, lentic, lotigc), daearol, awyrol, lithoffytig, haloffytig (neu ewrihalin), psamon, thermoffilig, cryoffilig, epibiont (epiffytig, episoig), endosymbiont (endoffytig, endosoig), parasitig, calchffilig neu lichenig (ffycobiont).


 Dolenni allanol 

  – a database of all algal names including images, nomenclature, taxonomy, distribution, bibliography, uses, extracts




Cyfeiriadau

Categori:Algâu