Carchar y Berwyn

Mae Carchar y Berwyn yn garchar sy'n dal dynion categori C ar gyrion dinas Wrecsam, ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam. Costiodd y carchar £250 miliwn i'w godi; dyma’r carchar mwyaf yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain. Cafodd ei agor yn Chwefror 2017, ac mae’n cael ei weithredu gan Wasanaeth Carchardai Ei Mawrhydi (Lloegr).

 Enw 
Cyhoeddwyd enw’r carchar gan y Llywodraethwr Russ Trent ar 17 Chwefror 2016. Daw'r enw Berwyn o elfennau Cymraeg Canol barr (copa, brig) a gwyn (gwyn). Dywedodd llefarydd ar ran y Gwasanaeth Cenedlaethol Rheoli Troseddwyr (NOMS) fod y carchar wedi ei enwi ar ôl cadwyn mynyddoedd Cymru. Mae Mynyddoedd y Berwyn i'w gweld o'r ardal. Y rhestr fer wreiddiol o chwe enw oedd: Bridgeway, Marcher, Cerrig Tân, Dee Vale, Whittlesham a'r Berwyn. Awgrymwyd yr enwau hyn gan ysgolion lleol, cymunedau a chymdeithasau hanesyddol.

 Strwythur 
Rhennir y carchar yn dri thŷ, agorodd y cyntaf, Bala yn Chwefror 2017 a'r ddau arall, Alwen a Ceiriog yn yr hydref. Gall pob adran gynnal cymunedau gwahanol gan gynnwys un ar gyfer cyn-filwyr y lluoedd arfog.

Fe'i cynlluniwyd i gartrefu 2,100 o ddynion ac i fod y carchar Categori C rhataf i'w redeg yng ngwledydd Prydain, gyda chost ragamcanol o £14,000 fesul carcharor. Yn 2019, pan oedd 60% o'r celloedd yn llawn roedd yn costio £36,000 y carcharor yn flynyddol.

 Rhannu celloedd 
Y bwriad oedd i'r carchar fod ar gapasiti o 75% erbyn diwedd 2017 ond ym Mehefin 2018, 16 mis ar ôl agor, dim ond hanner llawn oedd y carchar. Awgrymwyd bod hyn oherwydd bod cyfran uchel o garcharorion yn gorfod  rhannu celloedd (er mwyn torri'r costau). Roedd cynlluniau'r carchar yn nodi mai un person ym mhob cell oedd y bwriad.

Yn 2023, cododd Liz Saville Roberts, AS Plaid Cymru, bryderon am y carchar, gan ddweud fod pob cell yn cael ei defnyddio. Honnodd hefyd fod llawer o gelloedd wedi'u difetha a heb eu hatgyweirio, a'u bod yn wag.

 Materion dadleuol 

 Atal y Llywodraethwr 
Ataliwyd y llywodraethwr cyntaf, Russ Trent a oedd hefyd wedi gwasanaethu fel cyfarwyddwr prosiect, o'i waith ar 21 Awst 2018 yn dilyn honiadau amhenodol. Dychwelodd i'w waith ar ôl i'r ymchwiliad ddod i ben ac ni chymerwyd unrhyw gamau gan y Gwasanaeth Carchardai. Ymgymerodd Nick Leader â rôl Llywodraethwr yn Ebrill 2019.

 Carcharu tri gwarchodwr benywaidd am gyfeillachu gyda charcharorion 
Yn Ionawr 2023, datgelwyd bod tair gwarchodwraig benywaidd yn y carchar wedi cael eu carcharu yn ystod y tair blynedd flaenorol am ymwneud â charcharorion mewn modd anghyfreithlon. Ym Mawrth canfuwyd drwy gais Rhyddid Gwybodaeth fod 18 aelod o staff benywaidd naill ai dan amheuaeth o berthynas amhriodol â charcharorion, neu iddynt gael perthynas amhriodol â charcharorion.

 Cyfeiriadau 

Categori:Coordinates on Wikidata