Joseba Sarrionandia

Awdur o Wlad y Basg yw Joseba Sarrionandia Uribelarrea (ganwyd 13 Ebrill 1958). Mae wedi ysgrifennu sawl llyfr o gerddi a straeon byrion, yn ogystal â rhai nofelau. Dihangodd o'r carchar yn 1985 a bu'n byw bywyd cudd am 31 mlynedd. Ysgrifennodd a lledaenodd ei weithiau o alltud, o fannau dienw, a llun du a gwyn o fis cyn iddo adael y carchar oedd un o'r ychydig ddelweddau adnabyddadwy ohono. Ddechrau Tachwedd 2016, penododd Sefydliad Etxepare Sarrionandia yn ddarllenydd Basgeg ym Mhrifysgol Habana (Ciwba), a dyna pryd y gwyddys ei fod wedi bod yn byw yn Habana ers sawl blwyddyn. Ychydig ddyddiau'n ddiweddarach, ar Dachwedd 20, am y tro cyntaf ers 31 mlynedd, cyhoeddwyd llun diweddar ohono, mewn cyfweliad a gyhoeddwyd yn gyfamserol mewn pedwar cyhoeddiad Basgeg (Zuzeu, Berria, Gara a Noticias).

 Bywyd 
Cafodd ei eni yn Lurreta, Bizkaia. Graddiodd mewn Basgeg (Filologia) ym Mhrifysgol Deusto yn Bilbo, a gweithiodd fel athro Basgeg. Bu'n athro seineg gydag UNED (sefydliad tebyg i'r Brifysgol Agored) yn Bergara a chymerodd ran hefyd ym Mhrifysgol Haf Gwlad y Basg. Cyhoeddwyd rhai o'i weithiau cynharaf mewn cylchgronau megis Zeruko Argia, Anaitasuna, Jakin ac O! Euzkadi. Roedd yn un o aelodau clwb y Pott Banda, ynghyd â Bernardo Atxaga, Manu Ertzilla, Ruper Ordorika, Jon Juaristi, Joxe Mari Iturralde a llawer o lenorion eraill. Daeth yn aelod cynorthwyol o'r  Euskaltzaindia,  ac roedd hefyd yn un o sylfaenwyr y cylchgrawn Ibaizabal. Yn ogystal â chreu gweithiau gwreiddiol, mae hefyd wedi cyfieithu i'r Fasgeg, yn enwedig o lenyddiaeth Saesneg, gan gynnwys cerdd naratif hir Samuel Taylor Coleridge The Rime of the Ancient Mariner, un o gerddi mawr barddoniaeth ramantaidd. Mae hefyd wedi cyfieithu gweithiau awduron gan gynnwys TS Eliot, Manuel Bandeira a Fernando Pessoa.
chwith|bawd| Sarrionandia, yn 1985
Yn 1980, oherwydd ei fod yn aelod o ETA, cafodd ei arestio gan heddlu Sbaen a'i ddedfrydu i 27 mlynedd yn y carchar. Fel y mae'n crybwyll yn ei waith, cafodd ei arteithio am wyth diwrnod yn ystod y carchariad hir hwnnw. Ers hynny, mae wedi disgrifio realiti bod yn garcharor sawl gwaith yn ei waith. Y flwyddyn honno enillodd nifer o wobrau llenyddol. Ym 1981, cyhoeddodd ei gasgliad cyntaf o gerddi Izuen gordelekuetan barrena. Roedd y llyfr yn atseinio gyda darllenwyr Basgeg, a dylanwadodd yn gryf ar lenorion newydd; roedd ei gerdd gynnar Bitakora kaiera hefyd yn cael ei ystyried yn ryw fath o faniffesto.

Llwyddodd i ddianc o'r carchar ar ddiwrnod San Fermin yn 1985, gan fanteisio ar gyngerdd a roddwyd gan y canwr Imanol y tu mewn i garchar Martuten, wrth iddo a'i gyd-garcharor Iñaki Pikabea guddio mewn uchelseinydd. Mae Sarri, Sarri, cân enwog gan y band Kortatu yn nodi'r digwyddiad yma. Bu'n byw fel ffoadur (yn ôl deddfau Sbaen, hyd yn oed bod droseddau wedi dod i ben yn statudol) ac, mewn gwirionedd, bywyd y ffoadur alltud fu prif thema arall ei waith, fel y gwelir, er enghraifft, yn y nofel Lagun Izoztua. Er ei fod yn byw yn ddirgel, parhaodd i gyhoeddi llyfrau a chydweithiodd â nifer o gerddorion: Mikel Laboa, Ruper Ordorika, Fermin Muguruza a llawer o gerddorion eraill yr anfonodd ei gerddi atynt trwy lythyrau (gweler adran "Rhestr Caneuon" yr erthygl hon). Cyhoeddodd y cwmnïau recordiau Esan Ozenki a Txalaparta yr albwm Hau da ene ondasun guzia ar y cyd, gyda cherddi’r awdur wedi’u gosod i gerddoriaeth.

Ym mis Hydref 2011, dyfarnodd Llywodraeth Gwlad y Basg Wobr Euskadi Literatura am y llyfr Moroak gara behelaino artean?, ond cyhoeddwyd y byddai'n rhaid dal yr arian yn ôl nes i'w sefyllfa gyfreithiol dod yn glir o flaen llys. Pan ddywedodd Swyddfa'r Erlynydd Cyhoeddus yn Llys Cenedlaethol Sbaen nad oedd achos iddo ateb, derbyniodd Sarrionandia y wobr ariannol.
bawd| Recordiad llais o Joseba Sarrionandia yn darllen y neges a ysgrifennwyd ar gyfer Korrika 2017. Iruñea, Ebrill 9, 2017
Ddechrau Tachwedd 2016, penododd Sefydliad Basgaidd Etxepare Sarrionandia yn ddarllenydd Basgeg ym Mhrifysgol Habana (Ciwba), ar ôl proses ddethol lem, a dyna pryd y daeth yn hysbys ei fod wedi bod yn Habana ers blynyddoedd. Ychydig ddyddiau ar ôl hynny, ar Dachwedd 20, am y tro cyntaf ers 31 mlynedd, cyhoeddwyd llun diweddar ohono, mewn cyfweliad a gyhoeddwyd yn gyfamserol mewn pedwar cyhoeddiad Basgeg (Zuzeu, Berria, Gara a <i>Noticias</i>). Roedd y newyddiadurwr Jose Goitia wedi cynnal y cyfweliad a chymryd y llun ddau ddiwrnod ynghynt.
bawd| Gydag Ines Osinaga yn y sioe "Olatu arteko txalupa arraroa" (Clwb Victoria Eugenia, Donostia, 2022).
Ers Ebrill 19, 2021, mae Joseba Sarrionaindia yn byw yng Ngwlad y Basg eto. Fel yr adroddwyd gan wefan lleol ardal Durango, Anboto .org, mae'r awdur yng Ngwlad y Basg yn ymweld â theulu a ffrindiau. Dywedodd wrth y papur newydd wythnosol ei fod wedi gweld bod y wlad wedi newid, a’i fod yn gweld eisiau ei dad ac aelodau eraill o’r teulu a’i ffrindiau a fu farw.

Yn 2022 cyhoeddodd y stori gyda darluniau Munduari bira eman zion ontzia (Y cwch a wnaeth gylchdaith o'r byd) gyda'r darlunydd enwog o Giwba, Ares.

Gydag Ines Osinaga, dechreuodd berfformio'r sioe gyngerdd "Olatu arteko txalupa arraroa" (Cwch rhyfedd rhwng y tonnau) yn 2022. 

 Gweithiau creadigol 

 Barddoniaeth 
bawd| Sarrionandia (Yn nigwyddiad Hitzez eta Ahotsez, 2022)

 Izuen gordelekuetan barrena. Bilbo, 1981.
 Intxaur azal baten barruan. Eguberri amarauna. Cyhoeddwyd yn Lizarra, 1983.
 Alkohola poemak. Iruñea, 1984. Casgliad o gerddi wedi eu cyfieithu ganddo.
 Marinel zaharrak. Donostia, 1987.
 Gartzelako poemak. Iruñea, 1992.
 Hnuy illa nyha majah yahoo (poemak 1985-1995). Donostia, 1995.
 Hau da ene ondasun guzia. Tafalla, 1999. Disg a llyfr.
 XX. mendeko poesia kaierak: Joseba Sarrionandia. Iruñea, 2002. Casgliad dan olygyddiaeth Koldo Izagirre.
 Hilda dago poesia? Iruñea, 2016. "Ydy barddoniaeth wedi marw?" - casgliad dwyieithog yn y Fasgeg a'r Sbaeneg.
 Gure oroitzapenak. Donostia, 1987, 2018. Disg a llyfr.

 Naratifau 

 Narrazioak. Donostia, 1983.
 Atabala eta euria. Donostia, 1986.
 Ifar aldeko orduak. Donostia, 1990.
 Han izanik hona naiz. Donostia, 1992.
 Miopeak, bizikletak eta beste langabetu batzuk. Donostia, 1995.
 Lagun izoztua. Donostia, 2001.
 Kolosala izango da. Tafalla. 2003.
 Narrazio guztiak (1979-1990). Donostia, 2011.
 Herejeen alaba. Gan Ander Berrojalbiz a Joseba Sarrionandia. Pamiela, 2017.
 Munduari bira eman zion ontzia, llyfr gyda darluniau, 2022. Lluniau gan Ares.bawd|Joseba Sarrionandia gyda Aristides Hernandez 'Ares' (yn y canol), yn Habana, gyda Bernardo Atxaga eta Pello Elzaburu ymhlith y cwmni.

 Ysgrifau 

 Ni ez naiz hemengoa. Pamiela, Iruñea, 1985.
 Marginalia. Elkar, Donostia, 1988.
 Ez gara gure baitakoak. Pamiela, Iruñea, 1989.
 Hitzen ondoeza. Txalaparta, Tafalla, 1997.
 Akordatzen. Txalaparta, Tafalla, 2004.
 Moroak gara behelaino artean?. Pamiela, Iruñea, 2010.
 Lapur banden etika ala politika. Pamiela, Iruñea, 2015.
 Durangoko Azoka 1965-2015. Gerediaga Elkartea, Durango, 2015. Gwaith ar y cyd â Jesus Mari Arruabarrena a Txelu Angoitia.
 Bizitzea ez al da oso arriskutsua?. Pamiela, Iruñea, 2018.
 Airea ez da debalde: Habanako gaukaria. Pamiela, Iruñea, 2019.

 Llenyddiaeth plant 

 Izeba Mariasunen ipuinak. Elkar, Donostia, 1989.
 Ainhoari gutunak. Elkar, Donostia, 1990.
 Harrapatutako txorien hegalak. Baigorri argitaletxea, Bilbo, 2005. Fersiynau Basgeg a Saesneg.
 Gau ilunekoak. Elkar, Donostia, 2008.
 Munduko zazpi herrialdetako ipuinak. Pamiela, Iruñea, 2008.
 Idazlea zeu zara, irakurtzen duzulako. Xangorin, Donostia, 2010.

 Comics 

 Zitroi ur komikiak: Joseba Sarrionandia komikitan. Gweisg Txalaparta a Napartheid, 2000. Ar y cyd â Koldo Almandoze.

 Cyfieithiadau (dan ffugenwau) 
Mae Joseba Sarrionandia hefyd wedi cyfieithu gweithiau sawl awdur , ac mae’n sôn amdanyn nhw'n aml yn ei lyfrau:

 TS Eliot (St. Louis, Missouri, 1888-1965). T. S. Eliot euskaraz. Hordago, Donostia, 1983. Gan gynnwys Lur eremua, cyfieithiad o The Waste Land.
 Alkohola poemak. (Cerddi y beirdd Tsienïeg Li Bai a Du Fu,a cherddi Ffrangeg François Villon ymhlith eraill). Pamiela. 1984.
 Konstantino Kavafis (Alexandria, 1863-1933).
 Fernando Pessoa (Lisboa, 1888-1935). Marinela. Susa, Zarautz, 1985. Cyheoddiad dwyieithog yn y Fasgeg a'r Bortiwgaleg.
 Hamahiru ate. Umore beltzaren antologia. Elkar, Donostia, 1985. Casgliad o hiwmor du, ar y cyd â Mitxel Sarasketa.
 Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak. Pamiela, Iruñea, 1985.
 Hezurrezko xirulak. Elkar, Donostia, 1991.
 Poemas naufragos. Galegoz heldutako poemak. Susa, Zarautz, 1991. Cyhoeddiad dwyieithog yn y Basgeg a'r Galiseg.
 Samuel Taylor Coleridge (Ottery St. Mary, Dyfnaint, 1772-1834). Marinel zaharraren balada. Cyfieithad o The Rime of the Ancient Marriner. Pamiela, Iruñea, 1995.
 Manuel Bandeira (Recife, Pernambuco, 1886-1968). Antologia. Pamiela, Iruñea, 1999.
 Marcel Schwob (Chaville, Senako Gainak, 1867-1905). Haurren gurutzada.
 Dolf Verroen (Delft, Hego Holanda, 1928). Neure neure esklaboa. Elkar, Donostia, 2009.

 Mewn ieithoedd eraill 
Mae gweithiau Sarrionandia wedi'u cyfieithu i sawl iaith estron:

 Blodeugerddi barddoniaeth

 Naratifau

 Ni ez naiz hemengoa (Dw i ddim yn dod o'r ardal hon)

 Cydweithio newyddiadurol 

 Gyda chylchgrawn Pott.

 Gyda chylchgrawn Zeruko Argia.
 Gyda chylchgrawn Ibaizabal.
 Gyda chylchgrawn Anaitasuna. 14 erthygl, 1976-1980
 Gyda chylchgrawn Nabarra.
 Gyda chylchgrawn Xaguxarra.

 Beirniadaeth lenyddol 
Mae adleisiau o waith Joseba Sarrionandia i'w cael mewn beirniadaeth lenyddol Basgeg. Mae amryw o awduron ei genhedlaeth a rhai o'r cenedlaethau a ddaeth yn ddiweddarach wedi sôn amdano droeon.

 Gwobrau 

 Gwobr Ignacio Aldekoa yn 1980 am y stori Maggie, indazu kamamila.
 Gwobr Resurreccion Maria Azkue yn 1980 am Izuen gordelekuetan barrena.
 Cystadleuaeth Stori 1af Cyngor Dinas Bilbao yn 1980 ar gyfer y stori Enperadore eroa.
 Gwobr y Beirniad yn 1986 am Atabala eta euria ac yn 2001 am Lagun izoztua.
 Gwobr Euskadi yn 2011, ym maes traethodau / ysgrifau, am Moroak gara behelaino artean?

 Sioeau 

 Dawns 

 Barddoniaeth wedi ei gosod i gerddoriaeth 

 Dramâu 

 Ffilmiau 

 Rhestr caneuon 
Mae cerddi Joseba Sarrionaindia wedi dod yn eiriau llawer o ganeuon:

 Cyfeiriadau 

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Llenorion Basgeg
Categori:Llenorion o Wlad y Basg
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Basgeg