Terfysg Gwersyll Parc Cinmel

Ganllath neu ddau o bentref bychan Bodelwyddan, Bwrdeisdref Sirol Conwy, saif hen faes hyfforddi'r fyddin 'Brydeinig' ac yno yn 1919 y cafwyd Terfysg Gwersyll Bae Cinmel. Roedd 15,000 o luoedd Canada yn y gwersyll yn 1919 yn disgwyl llongau i'w cludo adref, ond oherwydd diffyg bwyd ac amgylchiadau budr a chreulon, cafwyd gwrthryfel bychan a therfysg, a bu 5 o filwyr farw. Dywedir eu bod yn cael eu trin yn wael, a'u gorfodi i wneud gwaith caled gan swyddogion o Loegr. 

Arestiwyd saith deg wyth o ddynion, a chafwyd 25 yn euog o wrthryfela; rhoddwyd dedfrydau iddynt yn amrywio o 90 diwrnod o garchar i ddeng mlynedd o gaethwasanaeth.

Gwersyll
Codwyd gwersyll hyfforddi Parc Cinmel o fewn yr hyn a oedd unwaith yn dir Neuadd Cinmel, ger Abergele, ym mwrdeistref sirol Conwy. Adeiladwyd y gwersyll yn 1915 i hyfforddi milwyr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (y Rhyfel Mawr) ac fe'i defnyddiwyd ar ddiwedd y rhyfel i gartrefu milwyr gan gynnwys 15,000 o Ganada. 

Ar ddiwedd y rhyfel, roedd 15,000 o filwyr o Ganada, a oedd yn disgwyl cael eu cludo ar long yn ôl i'w gwlad, yn aros yn y gwersyll. Roedd y fyddin wedi bwriadu anfon y lluoedd adref cyn gynted â phosibl, ond ni ddigwyddodd hynny.

Disgrifiwyd yr amodau yng Ngwersyll Cinmel fel rhai cyntefig ac roedd y milwyr yn anfodlon â'u hamgylchiadau yno. Gohiriwyd y llongau sawl tro, gan eu danfon i gludo catrodau eraill adref. Ar ben hyn lladdwyd 80 ohonyn nhw gan y ffliw. Ar ddechrau 1919, cafwyd sawl achos o ladrata yn y gwersyll.

Cafodd maint y gwersyll ei leihau ar ôl y rhyfel, i tua hanner ei faint gwreiddiol. Dymchwelwyd y cwbwl tua 1980.

 Terfysgoedd 

Ar 4–5 Mawrth 1919, bu terfysg ym Mharc Cinmel, lle mynegodd 20,000 o filwyr eu dicter at eu triniaeth cywilyddus. Cafwyd terfysg yn adran Ganadaidd y gwersyll, a pharhaodd am noson a diwrnod. Lladdwyd pump o ddynion, ac anafwyd 23.

Adroddodd y North Wales Chronicle ym mis Ebrill 1919: “Roedd un o’r milwyr Canadaidd yn chwifio baner goch, a’r dyrfa’n bwio a gwawdio milwyr o Loegr a'u swyddog.walesonline.co.uk; Teitl: The story of the Canadian servicemen shot dead and trampled to death during a riot at a First World War camp in Wales; adalwyd 17 Mehefin 2025.

Claddwyd pedwar o'r pum milwr o Ganada a laddwyd yn ystod y terfysg ym mynwent eglwys Bodelwyddan ymhlith cofebau eraill Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad. Mae'r rhan fwyaf o'r beddau rhyfel yn cynnwys cyrff milwyr a fu farw o bandemig y ffliw Sbaenaidd.

Yn Hanes Swyddogol Byddin Canada yn y Rhyfel Byd Cyntaf mae'r hanesydd W. L. Nicholson yn disgrifio gwrthryfel Cinmel fel un o gyfres o ddigwyddiadau a ddigwyddodd yn ystod adleoli milwyr Canada ar ôl y rhyfel:

Cyfeiriadau

Categori:Terfysgoedd
Categori:Bodelwyddan
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:1919 yng Nghymru