Ysbyty Gogledd Cymru

Mae Ysbyty Gogledd Cymru yn adeilad rhestredig Gradd II* yn nhref Dinbych, Sir Ddinbych, a fu'n darparu gofal i siaradwyr uniaith Gymraeg oedd yn dioddef o salwch meddwl. Cafodd ei gynllunio gan y pensaer Thomas Fulljames a dechreuwyd ar y gwaith adeiladu ym 1844 a'i gwblhau ym 1848.

Ar y dechrau, ysbyty ar gyfer uchafswm o 200 o bobl â salwch seiciatrig oedd yr ysbyty, ond erbyn canol yr 20g roedd yn gartref i 1,500 o gleifion. Cafodd y sefydliad ei ddirwyn i ben fel cyfleuster gofal iechyd o 1991 ymlaen, er gwaethaf gwrthwynebiad lleol, gan gau ym 1995. Achoswyd llawer o ddifrod i'r adeiladau wedi iddo gau. Cafodd y safle ei brynu’n orfodol gan Gyngor Sir Ddinbych yn 2018 a chyhoeddwyd cynlluniau yn hwyr y flwyddyn honno ar gyfer ei ailddatblygu fel tai.

Disgrifiwyd yr ysbyty fel "enghraifft eithriadol o gain ac arloesol o bensaernïaeth ysbyty meddwl o ddechrau Oes Fictoria".

 Hanes 
bawd| Gogledd-ddwyrain yr ysbyty yn Ninbych, a agorwyd ar gyfer trin pobl 'gwallgof'
Roedd gwreiddiau Ysbyty Gogledd Cymru mewn mudiad diwygio cymdeithasol gyda'r bwriad o ofalu am bobl gwallgof a hynny ar ddiwedd y 18g. Fe'i agorwyd fel Seilam Dinbych (Denbigh Asylum) ym 1848. Cyn hynny y gred oedd y dylid ymdrin â phobl wallgof trwy ddulliau megis gollwng gwaed a'u chwipio er mwyn cael gwared a'u cythreuliaid mewnol. Roedd yna sefydliadau gofal preifat yn y gogledd,  rhai amheus a diffygiol a ddeuai o dan systemau cosbi a Deddf y Tlodion, hyd nes y pasiwyd Deddf Lloches Sirol yn 1808, a oedd yn darparu ar gyfer cyfleusterau arbenigol cyhoeddus. Roedd y driniaeth yn parhau i fod yn ddiraddiol, wedi'i monitro a'i arolygu'n wael hyd nes y pasiwyd Deddf Gwallgofrwydd 1845, ond yn y cyfamser daeth mwy a mwy o bobl i gefnogi'r syniad o wella afiechyd meddyliol, yn y senedd ac mewn mannau eraill, a bod angen gwneud rhywbeth i gysoni a gwella safonau gofal.

Roedd Ysbyty Gogledd Cymru yn un o'r ysbytai Fictoraidd cynnar mwyaf soffistigedig ac arloesol.
bawd|Y meddyg a'r claf Chwefror 1960.

 Sylfaen 
Roedd adroddiadau swyddogol mor ddiweddar â 1844 yn nodi nad oedd bron unrhyw ddarpariaeth ar gyfer gofalu am bobl gwallgof yng Nghymru, ac roedd cyflwr yr adeiladau a'r driniaeth a roddwyd yn aml yn ofnadwy o wael. Fodd bynnag, penderfynodd cyfarfod o hoelion wyth Gogledd Cymru - yn uchelwyr, yn weinidogion ac yn glerigwyr yn Hydref 1842 y dylent gymryd camau i wella gofal ac y dylai hyn fod ar ffurf ysbyty arbenigol i bobl "gwallgof". 

Perswadiwyd siroedd Môn, Caernarfon, Dinbych, Fflint a Meirionnydd i ddod yn bartneriaid yn y cynllun a newidiwyd y gyfraith i'w galluogi i ddod at ei gilydd i'r diben hwn. Derbyniwyd cynlluniau gan y pensaer Thomas Fulljames ac adeiladwyd yr ysbyty ar 20 acer (8.1 ha) o dir a roddwyd gan gymwynaswr lleol, Joseph Ablett o Neuadd Llanbedr. Bwriadwyd yn wreiddiol i'r ysbyty ddarparu llety i 200 o gleifion. Y gost cyfalaf oedd tua £27,500, gan gynnwys y gwerth £2,000 a briodolwyd i'r tir. Roedd hyn yn rhesymol o'i gymharu ag ysbytai tebyg yr adeg honno ond, ar £137 y gwely, roedd yn sylweddol uwch na'r gost o £40 y person a oedd yn berthnasol i lety tloty.
bawd|Cartref y nyrsus
bawd

Roedd y capasiti o 200 gwely yn llawer rhy fach o'i gymharu â nifer yr achosion a nodwyd yn y chwe sir, sef tua 450. Yn dilyn y gwaith adeiladu cychwynnol yn 1844–1848, bu dadleuon parhaus ynghylch niferoedd y cleifion, y gorlenwi a sut i'w ddatrys. Un datrysiad oedd y posibilrwydd o adeiladu ysbyty arall i ddarparu ar gyfer tair o'r siroedd a thrwy hynny ledaenu'r baich. Cafwyd sawl estyniad sylweddol rhwng 1862 a 1865 a arweiniodd at adeilad newydd a ddyluniwyd gan Thomas Lockwood i gartrefu 150 o gleifion ychwanegol, yna prynwyd ffermydd cyfagos ychwanegol i wella hunangynhaliaeth yr ysbyty a phrynwyd Neuadd Glanywern fel llety gorlif.  Bu ehangu pellach ar y safle gwreiddiol ym 1881, rhwng 1895 a 1910 ac eto ym 1931. Erbyn 1956, roedd yr ysbyty yn darparu ar gyfer 1500 o gleifion. Wedi hynny, gostyngodd nifer y cleifion.

Roedd y taliadau a godwyd gan yr ysbyty yn amrywio yn ôl dosbarth y claf: roedd cleifion preifat yn talu cymaint â 46 swllt yr wythnos (£120 y flwyddyn) yn 1849, ac ar y pegwn arall, codwyd naw swllt ar y gwallgof tlawd, a hynny gan y siroedd perthnasol.

 Gweinyddu a staffio 
Hyd at sefydlu'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol ym 1948, roedd yr ysbyty'n cael ei lywodraethu gan Bwyllgor o Ymwelwyr (Committee of Visitors) a oedd yn cynnwys cynrychiolwyr o'r pum sir a oedd yn tanysgrifio a hefyd danysgrifwyr unigol eraill. Roedd y bobl hyn yn ddylanwadol y tu allan i'r ysbyty yn ogystal ag oddi mewn iddo. Yr Uwcharolygydd Meddygol oedd yn gyfrifol am reoli o ddydd i ddydd, a gynorthwywyd gan y Stiward a'r Clerc.

Beirniadai'r Comisiynwyr y Gwallgof (Commissioners in Lunacy) a oedd yn arolygiaeth o tua 1845 hyd 1913, drefniadau staffio a gorlenwi'r ysbyty yn gyson. Pan agorwyd yr ysbyty roedd yno 20 o staff, gan gynnwys pâr priod a oedd yn gweithredu fel porthorion, roedd yno hefyd glerc, cogydd, morwyn y gegin, morwyn tŷ, gof/peiriannydd a dwy forwyn golchi dillad. Hyd at 1860, gadawyd y cleifion i'w dyfeisiau eu hunain rhwng 10 pm a 6 am, pan nad oedd unrhyw staff wedi'u neilltuo i fod ar ddyletswydd; wedi hynny, am flynyddoedd lawer neilltuwyd un aelod o staff yn ystod yr oriau hynny i bob ochr i'r ysbyty. 

 Triniaeth 
Roedd cleifion gwrywaidd a benywaidd yn cael eu cartrefu mewn adeiladau ar wahân ac roedd y rhai abl yn cael eu cyflogi i wneud tasgau ymarferol o ddydd i ddydd. Gweithiai'r gwrywod yn y gerddi ac ar y fferm, ar y safle, yn ogystal â theilwra, trwsio dillad a gwaith coed; neilltuwyd dyletswyddau i'r merched i waith yn y golchdy a gwnïo. Neilltuwyd tasgau llafurio eraill ar wahanol adegau, megis peintio ac addurno'r strwythur, tra bod y cleifion hynny a allai ddianc yn y blynyddoedd cynnar yn gorfod pwmpio dŵr yn barhaus fel y gellid eu monitro'n haws. Mae Wynne yn nodi mai "Yr unig 'driniaethau' oedd ar gael ers blynyddoedd lawer oedd cyflogaeth, gweithgareddau adloniadol ac ysbrydol a gofal corfforol", ac na fyddai seilwaith adrannol yr ysbyty wedi gallu gweithredu pe na bai llafur cleifion wedi bod ar gael.

Ar wahân i gyflogaeth yn yr ysbyty a gweithgareddau cymdeithasol, megis dawnsfeydd a chyngherddau, a oedd yn aml yn cael eu harwain gan y staff neu sefydliadau allanol, cyfyngwyd y driniaeth i ddechrau i dawelyddion megis hydrad cloral ac o 1871 ymlaen, baddonau Twrcaidd. Mae'n ymddangos oddi wrth sylwadau'r Uwcharolygydd Meddygol ar y pryd bod y baddonau hyn wedi'u bwriadu i drin arogleuon y corff y credai eu bod yn symptom o wallgofrwydd. Gwariodd yr ysbyty fwy ar alcohol nag ar gyffuriau tan y 1900au cynnar. 

Claddwyd cleifion a fu farw i ddechrau yn Llanfarchell ac yn ddiweddarach, o'r 1880au, ym mynwent tref Dinbych.

 Cau 
Cychwynwyd creu cynlluniau i gau'r ysbyty yn 1987 fel rhan o fenter genedlaethol 'Gofal yn y Gymuned' a allai olrhain ei gwreiddiau i syniadau Enoch Powell pan oedd yn Weinidog Iechyd yn y 1960au. Caewyd Ysbyty Gogledd Cymru o dipyn i beth rhwng 1991 a 2002, gyda'r brif uned yn cael ei chau'n llwyr yn 1995.

Ym Medi 2018, llwyddodd Cyngor Sir Ddinbych i gymryd perchnogaeth o dan delerau’r gorchymyn prynu gorfodol. Erbyn hynny, roedd y Cyngor yn bwriadu gweithio ar y cyd â Jones Brothers, cwmni adeiladu wedi'i leoli yn Rhuthun a oedd yn partneru â NWBPT. Gwnaed y penderfyniad i droi at Jones Brothers yn hytrach na Signature Living yn Ebrill y flwyddyn honno.

Datgelwyd cynlluniau ar gyfer datblygu 300 o dai ar y safle yn Rhagfyr 2018, a disgwylir i’r cynigion olygu bod angen dymchwel hanner y strwythurau rhestredig sy’n weddill. Adroddwyd bod y safle ar y pryd yn cynnwys tua , er bod adroddiad cynharach ar adeg yr arwerthiant wedi nodi .

 Cleifion nodedig 
Bu George M. Ll. Davies, gweinidog anghydffurfiol, gwleidydd a heddychwr, farw yno ar 16 Rhagfyr 1949, wedi oes o iselder.

 Mewn diwylliant poblogaidd 
Yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Ddinbych 2013 cafwyd arddangosfa am yr ysbyty yn y Lle Celf lle'r oedd cyfle i ymwelwyr gofnodi eu hatgofion am y lle. Roedd rhai o'r bobl a drefnodd yr arddangosfa yn cynnwys yr arlunydd Simon Proffitt a'r actor Eilir Jones, a fu'n nyrs seiciatryddol yno am saith mlynedd yn y 1980au, gan ymuno'n 18 oed yn 1981.

Yn 2019 bu cwmni theatr Frân Wen, sydd wedi’i leoli ym Mhorthaethwy, ar daith o amgylch Cymru gyda drama o’r enw Anweledig. Mae’r ddrama wedi’i hysbrydoli gan gofnodion cleifion a chafwyd arddangosfa o weithiau celf yn seiliedig ar atgofion unigol a theuluol pobl yr effeithiwyd arnynt gan yr ysbyty.

I Ysbyty Dinbych neu'r "seilam" yr aethpwyd â mam prif gymeriad y nofel Un Nos Ola' Leuad gan Caradog Prichard oedd yn seiliedig ar ei brofiadau personol gyda'i fam ei hun, a fu'n glaf yn yr ysbyty am nifer o flynyddoedd.

 Oriel 

 Gweler hefyd 
 Ysbyty Canolbarth Cymru
 Rhestr ysbytai Cymru

 Cyfeiriadau 

Categori:Dinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Gogledd Cymru