Cross Currents (drama)

Drama lwyfan tair act Gymreig, ond yn yr iaith Saesneg, am "Wleidyddiaeth Cymru" yw Cross Currents gan John Oswald Francis [J. O. Francis]. Cyhoeddwyd y ddrama ym 1922 fel rhan o'r gyfres Welsh Drama Series. Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg ym 1924 gan R. Silyn Roberts, o dan yr enw Gwyntoedd Croesion. Bu'r ddrama'n destun trafod tanbaid yng Nghymru'r 1920au yn sgil portreadu'r ddadl rhwng pleidleisio dros Y Blaid Lafur neu Phlaid Genedlaethol i Gymru yng Ngogledd Cymru.

 Crynodeb 
Cyfyng gyngor y Cymro 38 oed Gareth Parry yw canolbwynt y stori, wrth iddo orfod dewis rhwng cynrychioli'r Blaid Lafur mewn etholiad lleol, neu sefyll fel ymgeisydd unigol dros Genedlaetholdeb Cymru, cyn sefydlu Plaid Genedlathol Cymru ym 1924-1925.

Mae'r ddrama wedi'i gosod yn "stydi Brynawel, fferm ger pentref Dinas yng Ngogledd Cymru" yn ystod "wythnos olaf Gorffennaf 1921".

 Act 1 
Sefydlir yn fuan iawn bod tad Gareth, y diweddar "Gwilym Parry, Dinas" wedi bod yn ymgyrchydd brwd dros Genedlaetholdeb Cymru, cyn ei farw cynnar. Mae Gareth yn disgwyl llythyr yn cynnig a chadarnhau "Cadeirdrawiaeth Ecomoni Wleidyddol" iddo yng Ngholeg Abertawe. Wedi treulio cyfnod yn byw ynghanol y gymuned diwydiannol ym Morgannwg,  newydd ddychwelyd adref i'r Gogledd amaethyddol mae Gareth, ac mae'n amlwg ei fod mewn cyfyng gyngor.  "Difference? It's almost overwhelming," noda, ar gychwyn y ddrama, "You people who don't move about can't see the tremendous contradictions," ychwanegodd.

Mae ei fam [Mrs Parry], ei ewythr [Evan] a gwraig Evan [Ann] yn siomedig bod Gareth yn ystyried derbyn y swydd yn Abertawe, gan eu bod wedi gobeithio y byddai'n dilyn ei gyfeillion i fod yn Aelod Seneddol yn Llundain. Maent yn cyfeirio at yrfa ei dad, a phwysigrwydd eu cartref, a roddodd groeso i bwysigion gwleidyddol Cymru, fel Henry Richard, Thomas Gee a Tom Ellis. 

Fe gyrhaedda'r llythyr, ac mae Gareth wrth ei fodd, ac yn cyfansoddi ei lythyr o ateb, yn derbyn y swydd.

Daw'r newyddion bod eu haelod seneddol cyfredol, "Ffoulkes-Jenkins" wedi marw, a bydd etholiad buan i ganfod olynydd iddo. Mae'r Parch Trefnant Jones a John Morgan yn cyrraedd, er mwyn rhoi cychwyn ar yr ymgyrchu, gyda'r gobaith mai Gareth fydd yn derbyn yr her. Mae ffair yn "Nhresant" ymhen ychydig o ddyddiau, ac mae'r amser yn brin. Rhaid canfod ymgeisydd yn fuan.

Daw'r gwahaniaeth barn ac agwedd yn gwbl glir yng nghymeriad cyfaill Gareth, sef Gomer Davies, sy'n angerddol dros hawliau'r gweithwyr a'r Blaid Lafur. Mae'r ddau wedi profi gwerth a phwysigrwydd y Blaid Lafur yn y Cymoedd, tra bod Gomer bellach yn ennyn cefnogaeth gweision amaethyddol y Gogledd.  Ond wedi etifeddu swm enfawr o arian, mae'r Parch Trefnant Jones yn dymuno bod Gareth yn cynrychioli'r Cenedlaetholwyr Cymraeg yn yr etholiad, fel parch i enw da ei dad, a'i ddymuniad olaf wrth Gareth, pan yn ddeuddeg oed. "Here, perhaps, is one who will take up my torch".

"We're taking for granted that you want to serve Wales as your father served her", noda Trefnant, gan ychwanegu "...with all your intellect, with all your vision, with all your strength".

Gorffenir yr Act gyda chyrhaeddiad Gomer Davies, sy'n mynnu sgwrs brys â Gareth.

 Act 2 
Golygfa 1

Mae cyfarfod wedi'i drefnu er mwyn i'r Parch Trefnant Jones annerch trigolion y pentref, yng nghartref Gareth. Geilw Gomer Davies unwaith eto, ac mae ei fam yn mynnu sgwrs, cyn i Gareth ddychwelyd. Mae'n pryderu fod Gomer yn arllwys "gwenwyn" i feddyliau mab "Gwilym Parry, Dinas". Ond cwffio yn erbyn Mrs Parry wna Gomer, gan wrthod parhau i boenydio cydwybod Gareth : "Do you realise that I'm fighting a cause, my cause, and that it means as much to me as ever your husband's did to him?", dadleua.

Cyrhaedda Gareth, ac fe dry y sgwrs rhwng y ddau gyfaill yn danbaid. Mae Gareth yn rhoi gwybod i Gomer na all barhau i drafod gwleidyddiaeth [Y Blaid Lafur] gydag ef, gan fod "materion" wedi'u codi yn ei gartref, y mae'n rhaid iddo eu hystyried. Mae Gomer yn siomedig o glywed hyn, yn enwedig gan fod Gareth "fwy na hanner-ffordd" at gefnogi'r Blaid Lafur. Parhau i wrth-ddadlau wna Gareth gan herio Gomer yn bryfoclyd : "I hope your much admired Karl Marx has left a corner in your soul for Ceiriog and W. J. Gruffydd?".

Rhydd Gomer wybod i Gareth eu bod am gynnig ymgeisydd dros "Lafur yr Amaethwyr" yn yr etholiad. Dadleua Gareth bod ymgeisydd Llafur yn beth gwbl newydd i'r ardal honno, ond ei atgoffa wna Gomer mai felly oedd pethau yng Nghymoedd y De hefyd, ar un adeg. Mae'n ei atgoffa'r o'r Pwll Glo lleol a'r holl chwarelwyr a'r gweision amaethyddol. Try'r ddadl i sôn am beryglon "rhyfel dosbarth" gyda Gomer yn ei rag-rybuddio : "You can't honestly take your stand against Labour with all this money-hunting middle class. Liberal or Tory, what difference does it make?" Ond mae Gareth yn herio'n ôl gan ofyn os mai dyna'r unig ddewis i'r trigolion, bellach?

Golygfa 2

Digwydd yr olygfa yn ystod y cyfarfod wrth i'r Parch Trefnant Jones annerch y trigolion sydd wedi ymgynnull. Gydag Evan wedi'i ethol fel Cadeirydd, fe gychwyn Trefnant ar ei araith angerddol dros Genedlaetholdeb:  "My friends, I am not here to decry Liberalism. In Wales at least, the creed of Gladstone is safe from insult. But, however deep is your devotion to Liberalism, there is, I believe, for most of you, for all of you, a claim that ranks still higher. [...] The claim of the Welsh Nation"

Drwy gyfeirio at frwydrau Owain Glyndŵr, Cunedda, Llywelyn ein Llyw Olaf, Howel Harris a Williams Pantycelyn mae Trefnant yn codi ysbryd Cenedlaetholgar ymysg ei gyd-drigolion. Mae'n sôn hefyd am Etholiad 1868 a chryn frwydrau etholiadol Gwilym Parry, a fu farw bron i 30 mlynedd yn ôl. Mae'n galw am ail-eni ysbryd 1876, pan gychwynodd Parry ei ymgyrch, ac i ail-danio'r fflamau Cenedlaethol, drwy ei fab, Gareth. "In 1876, we started a  movement that swept through Wales. We did it then. Can't we do it now?".

O glywed llais hen was y teulu [Yr hen Thomas] yn galw am "three cheers for Gareth Parry", fe orffennir yr olygfa a'r Act gyda Gareth mewn mwy o gyfyng gyngor ynglŷn â'i ddyfodol.

 Act 3 
Dal i bendroni mae Gareth, wrth i'w deulu barhau i geisio ei berswadio i dderbyn yr her. Ond mae Gareth yn mynnu bod nhw'n deall dadl Gomer a'r Blaid Lafur hefyd. "...what the workers have won they've won by class-struggle. If you'd lived any length of time in that industrial shadow, Trefnant, I daresay you'd have begun to wonder if my father's teaching covered everything. It's simply no good blazing away at Gomer Davies and his like, Uncle Evan. A little experience and a little imagination - and Gomer becomes understandable enough", meddai.

Wedi mwy o ddadlau o blaid ac yn erbyn y cynnigion, gorffennir y ddrama gyda phenderfyniad Gareth i dderbyn y swydd yn Abertawe, er mwyn helpu i addysgu'r dyfodol.

 Cefndir 
Yn yr Herald Cymraeg ym mis Mawrth 1924, gwelir hysbyseb am gynhyrchiad Cwmni Drama'r Ddraig Goch, Caernarfon o'r cyfieithiad Cymraeg, gyda'r geiriau : "Disgrifir yn y ddrama gyffrous hon y frwydr boliticaidd sydd heddyw yng Ngogledd Cymru rhwng Llafur a Rhyddfrydiaeth, a rhwng Plaid Genedlaethol Gymreig, neu'r Labour International. Felly "Gwynt Teg" i bob Tori, Rhyddfrydwr, a Sosialydd i hwylio am y Pafiliwn [Caernarfon] Llun y Pasg, 1924". Nodwyd hefyd bod David Lloyd George yn bwriadu bod yn bresennol, a disgrifiwyd J. O. Francis fel "Prif Ddramodydd Cymru".  Wedi'r perfformiad yng Nghaernarfon, anerchodd Lloyd George y gynulleidfa gan ychwanegu, [yn ôl adroddiad Yr Herald] " "Ni ddywedaf ddim am y ddrama a berfformiwyd yma heno", meddai Mr Lloyd George, "ond caf gyfle i wneuthur hynny yn Llanfairfechan yfory. Ni wn beth a ddigwydd yn yr etholiad [1924] (chwerthin). Nid oes amheuaeth nad oes llawer o wyntoedd croesion. Ond ni phair hynny bryder i mi"". Colli i'r Blaid Geidwadol fu hanes Llafur a'r Rhyddfrydwyr yn Hydref 1924, a gwelsom greu Plaid Genedlaethol Cymru ym 1925.

Yn ôl Ioan Williams yn y gyfrol Y Mudiad Drama Yng Nghymru 1880-1940, mae diwedd y ddrama yn "'wrthgleimacs llwyr" am bod yr arwr [Gareth] y derbyn y swydd yn Abertawe "er mwyn osgoi dewis rhwng dwy ideoleg y mae'n credu eu bod yn annigonnol. Nid oes gan Gareth unrhyw syniad am yr hyn y dylai dyfodol gwleidyddol Cymru fod, ond gwrthoda'r dewis a gynigir iddo," eglurodd.

Yn y Western Mail ym 1926, mae'r dramodydd D. T. Davies yn dadlau bod y cyfieithiad o'r ddrama "mor Gymreig ag unrhyw ddrama a gyfansoddwyd yn y Gymraeg". "They are much more Welsh than one could ever make a translation, however excellent, of a French or a German play. In the former case, the material of the play, the atmosphere produced and the stimulus to write, even though it be in English, have their origin in Wales and Welsh culture, and it is a matter of common equity that these dramas in their Welsh garb be regarded as indigenous efforts. Welsh literature claims them as its own."

 Cymeriadau 

 Gareth Parry
 Parch. Trefnant Jones
 Gomer Davies
 Mrs Parry - mam Gareth
 Evan Parry - ewythr Gareth
 Ann Parry - gwraig Evan
 John Morgan, Manchester House
 Yr hen Thomas
 John Davies-Hughes
 Benjamin Rees
 Amos Roberts
 Richard Owen
 John Williams, Danygraig
 Thomas Peters, Bryn Coch
 Robert Jones, Glanrafon
 Letitia - morwyn
 Ymwelwyr

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y cyfieithiad Cymraeg am y tro cyntaf gan Gymdeithas Ddrama Prifysgol Cymru Bangor.

 Cyfeiriadau 

Categori:Llyfrau Cymreig 1922
Categori:Dramâu Cymreig