Basŵn

Offeryn cerdd chwythbren ag iddo ddwy gorsen yw'r basŵn (ceir hefyd y gair llai cyfarwydd, soddbib ar batrwm soddgrwth). Mae ei ddwy gorsen 
(Arundo donax) a dau ddarn o gansen gyffredin, wedi'u gweithio a'u clymu at ei gilydd, wedi'u gosod un uwchben y llall. Cenir yr offeryn yn ystod tenor a bâs.

Enw
Mae'r enw "basŵn" yn deillio o'r siâp oedd ganddo'n wreiddiol, yn debyg i'r un ar fegin a gyflwynodd aer i ddau diwb ochr-yn-ochr. Daw'r gair basŵn i'r Saesneg ac yna'r Gymraeg o'r Ffrangeg, "bassoon" sy'n dod o'r Ffrangeg "basson" a'r Eidaleg "bassone" ("basso" gyda'r ôl-ddodiad cynyddol -one). Serch hynny, y gair Eidaleg am yr offeryn yw fagotto, ac yn Sbaeneg, Iseldireg, Tsieceg, Pwyleg, Serbo-Croateg a Rwmaneg, gelwir yn "fagot", ac yn Almaeneg, "Fagott". Gair Hen Ffrangeg yw Fagot sy'n golygu "bwndel o ffyn/frigau". 

Ceir y cyfeiriad cofnodedig cynharaf i'r gair "basŵn" yn y Gymraeg o 1916. Geir hefyd y gair llai cyfarwydd soddbib. Gelwir y cerddor sy'n ei chwarae yn "faswnydd".

Strwythur

Mae basŵn yn cynnwys y gloch sy'n cael ei gosod yn rhan uchaf y corff hir sydd yn ei dro yn cael ei gosod yn y droed ynghyd â'r fflap. Mae'r darn ceg (neu'r "esse") yn cael ei fewnosod yn rhan uchaf y lygyn a gosodir y gorsen ddwbl ynddo.

Mae'n cynnwys chwe darn, ac fel arfer mae wedi'i wneud o bren. Mae'n adnabyddus am ei lliw tôn nodedig, ei hystod eang, ei amlochredd, a'i rhinweddau. Offeryn di-draw ydyw ac yn nodweddiadol ysgrifennir ei gerddoriaeth yn holltau'r bas a'r tenor, ac weithiau yn y trebl. Mae dau fath o fasŵn modern: y systemau Buffet (neu Ffrangeg) a Heckel (neu Almaeneg).

Mae'n cynnwys tiwb conigol tua hir 2.60 m wedi'i blygu arno'i hun ar ffurf "U" a'i wneud yn dri segment gwahanol a phafiliwn, o gynifer o ddarnau solet o bren (gellygen, masarnen, rhoswydden, eboni ac eraill): mae'r segmentau allanol yn cael eu himpio ar yr un canol, o'r enw "troed", sy'n cynnwys bloc gydag adran hirgrwn lle ceir dwy ran gyfochrog o'r tiwb, un yn esgynnol a'r llall yn disgyn, wedi'i ymuno â penelin (breech) yn y pen isaf. Mae ganddo geg cyrs (reed) dwbl a system allweddol a 5 twll. Mae'r cyrs yn cael ei fewnosod ar wialen fetel dirdro a fewnosodir yn y segment cychwynnol o'r enw "esse". Mae'r tyllau'n cael eu cloddio'n lletraws, er mwyn cyrraedd y golofn aer sydd wedi'i chynnwys yn y tiwb mewn mannau ymhellach ar wahân i'r agoriadau allanol, sy'n addas ar gyfer ymestyn bysedd llaw.

Y mae hefyd fersiwn o'r basŵn sydd ddwywaith mor hir, fel ag i gynhyrchu seiniau un wythfed yn is; gelwir yr offeryn hwn yn contrabasŵn neu isafsŵn, basŵn bâs, neu basŵn dwbl.

Hanes
Mae esblygiad technegol yr offeryn yn bennaf oherwydd y gwneuthurwr Almaeneg Heckel, a gyfoethogodd ef ag allweddi a thyllau nad oeddent yn bresennol tan ganol y 19eg ganrif. Gellir olrhain ei darddiad yn ôl i'r dulciana (a elwir hefyd yn Dolciana), offeryn y Dadeni a adeiladwyd mewn meintiau o soprano i fas. Roedd y bas yn arbennig o lwyddiannus ac fe'i defnyddiwyd hefyd fel unawdydd mewn ensembles mawr a bach trwy gydol yr 17eg ganrif. Esblygodd y dulciana a daeth yn fasŵn diolch i'r arbrofion a gynhaliwyd yn enwedig yn Ffrainc.

O safbwynt hanesyddol, hyd at ganol y 19eg ganrif, nodwyd dau fath o fasŵn: y basŵn baróc a'r basŵn clasurol. Ers diwedd y 19eg ganrif, mae dwy duedd adeiladu hanfodol wedi dod i'r amlwg: system Heckel yr Almaen, a ddefnyddir bellach ledled y byd, a system Crampon Bwffe Ffrengig , sydd bellach yn cael ei ddefnyddio fel arfer gan gerddorfa Paris Opéra ac yn anaml yng ngweddill y byd.

Defnydd
Mae timbre sain y basŵn, canlyniad corff y pren sy'n ei gyfansoddi a hynodrwydd y gorsen dwbl, yn arbennig, yn llawn ac yn dywyll.

Mae'n offeryn sylfaenol yn y gerddorfa, fel bas ac fel unawdydd. Fe'i defnyddir mewn cerddoriaeth Baróc, cerddoriaeth glasurol y 19g, cerddoriaeth Ewropeaidd a cherddoriaeth gyfoes. Offeryn a chanddo alluoedd cerddorol hynod, galluog i estyn tair wythfed a hanner, defnyddid y baswn yn helaeth o'r cyfnod Baróc. Cyfansoddodd Vivaldi, er enghraifft, 39 concerto ar gyfer yr offeryn hwn.

Nodwyd y cyfnod clasurol gan ddefnydd cryf o'r basŵn fel offeryn unigol, gan awduron megis Mozart, Johann Nepomuk Hummel, Franz Danzi, Johann Beptist Vanhal (Jan Křtitel Vaňhal), i enwi ond rhai. Defnyddiodd Carl Maria von Weber, Saint-Saëns ac Edward Elgar yr offeryn yn y cyfnod Rhamantaidd ar gyfer sonatâu a rhamantau.

Mae'r darnau o Symffoni enwog Rhif 4 gan Beethoven; symffoni rhif 9 gan Shostakovich; Sheherazade gan Rimsky-Korsakov; Symffoni rhif 4 gan Tchaikovsky; Pedr a'r Blaidd gan Prokofiev; dewin L'apprenti Paul Dukas; Boléro gan Ravel; a'r Rite of Spring gan Stravinsky. Yn y cyd-destun operatig gwerthfawrogwn y basŵn yn yr aria enwog "Una furtiva lagrima" o Elisir d'Amore gan Gaetano Donizetti, a hefyd yn Priodas Figaro gan Mozart ac yn Peer Gynt (darn "Yn ogof mynydd y brenin") gan Edvard Grieg.

Mae ei ddefnydd fel arfer yn gysylltiedig â cherddoriaeth glasurol, ond mae eithriadau. Enghraifft enwog yng ngherddoriaeth boblogaidd Brasil yw'r unawd basŵn yn y gân Preciso me encontrar  gan Cartola .

Gweler hefyd
 Obo
 Pibgorn

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Bassoon ar wefan Encycolpaedia Britannica

Categori:Aeroffonau â chorsen ddwbl
Categori:Baswnau
Categori:Chwythbrennau