Y Madogwys

Drama lwyfan Gymraeg am hanes y teithiwr a'r anturiaethwr John Evans (fforiwr) o'r Waunfawr, yw Y Madogwys a gyfansoddwyd gan Gareth Miles a'i llwyfannu gan Dalier Sylw ym 1999. Ceisio darganfod disgynyddion Madog oedd bwriad Evans wrth deithio i'r Unol Daleithiau ym 1792. "Arwr ffaeledig, clasurol ydyw", yn ôl Miles, "un y mae ei ymdrechion arthurol, goruwchnaturiol yn ofer. Dylai ei fethiant trasig liwio'r holl ddrama," ychwanegodd. Roedd y ddrama a'r cynhyrchiad yn cyfuno elfennau o ddiwylliant a thraddodiadau Cymry, gwleidyddiaeth gynnar yr Unol Daleithiau a hanes a thraddodiadau cenhedloedd yr Indiaid brodorol.

 Cefndir 
Cais gan Graham Laker a Chwmni Theatr Gwynedd i ysgrifennu drama am "fy niweddar gyd-bentrefwr John Evans (1770-1799)" oedd y symbyliad cychwynol, yn ôl Gareth Miles. Dechrau'r ymchwil iddo oedd darllen ac astudio Madoc gan Gwyn A. Williams, ac ysgrif gynharach gan David Williams, 'John Evans' Strange Journey''' [Trafodion y Cymmrodorion 1948]. Cytunodd Graham a Gareth bod y sgript a anfonodd at y Cwmni "ymhell o fod yn barod" a dyfynodd Miles rhan o'i 'ohebiaeth mewn erthygl yn Barn [Ionawr 1999]:"Yr hyn a geir yw gwrthdaro rhwng dwy estheteg a dwy ideoleg. Credaf mai teg yw disgrifio estheteg Theatr Gwynedd fel naturiolaeth gonfensiynol, ryddfrydol neu neo-ryddfrydol. Sylfaen athronyddol fy nramâu innau yw realaeth sosialaidd, wladgarol".Ychwanegodd Miles y "Dylai'r Cymry ei ystyried [John Evans] yn arwr cenedlaethol". Credai Miles nad oedd cynnig disgrifiad bras   o daith John Evans "o'r Waun i Flaenau Missouri" yn ddigon; "rhaid oedd ceisio egluro beth a'i gyrrodd ac arwyddocâd ei anturiaeth"."Gŵr ifanc deallus, delfrydgar, anturus, ac arwrol, hyd yn oed, ydoedd, ond un diniwed ac ansicr iawn ohono'i hun a'i amcanion pan adawodd y Waun. Eithr cynyddodd yn fawr mewn doethineb ac adnabyddiaeth o'r byd erbyn diwedd y daith."Wedi methu cyd-weithio gyda Cwmni Theatr Gwynedd, trodd Miles at Bethan Jones a Dalier Sylw am gymorth i droi "fy nrama ddogfen [...] yn waith theatrig". 

"Y bwriad gwreiddiol oedd creu rhyw extravaganza prif lwyfan", yn ôl Bethan mewn erthygl yn Barn [Ionawr 1999], "ond wrth weithio ar y testun daeth yn amlwg i mi nad dyma'r arddull orau ar gyfer y darn," ychwanegodd.  Penderfynodd Bethan mai cynhyrchiad i gymunedau y dylai'r ddrama fod, "roedd yn galw am arddull fyddai'n caniatáu i ni ddod yn agos at y gynulleidfa i drosglwyddo iddynt yn stori anturus sy'n cyfuno elfennau o ddiwylliant a thraddodiadau Cymry diwedd y ddeunawfed ganrif (Iolo Morgannwg a'i griw); gwleidyddiaeth gynnar yr Unol Daleithiau; a hanes a thraddodiadau cenhedloedd yr Indiaid brodorol a ddioddefodd gymaint o dan law'r mewnfudwyr Ewropeaidd".

Bu Dalier Sylw yn cydweithio gyda'r "American Indian Trust" ym Mryste, a bu 3 Indiaid brodorol yn rhan o'r sioe gan gynnwys Carlisle Antonio, rheolwr yr ymddiriedolaeth ac un oedd o dras Lakhota-Cheyenne y Gogledd.

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama'n wreiddiol fel rhan o ddathliadau Gŵyl John Evans ym mis Chwefror 1999, yn Neuadd Waunfawr i lansio dathliad chwe mis o ddigwyddiadau diwyllianol a chymdeithasol wedi eu trefnu gan Antur Waunfawr i goffáu yr arwr lleol. Teithiodd Y Madogwys'' wedyn i ganolfannau cymuned ledled Cymru rhwng 2 a 20 Mawrth 1999. Roedd y cast yn cynnwys Carlisle Antonio, Jonothan Joss, Alex Kawisanhawe Rice, Phyl Harries, Wyn Bowen Harries, Liz Armon-Lloyd, Arwel Gruffydd, Idris Morris Jones, Bethan Mason a Dyfrig Morris. Bethan Jones oedd yn cyfarwyddo.

 Cyfeiriadau 

Categori:Dramâu 1999
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru