Tal ar Ben Bodran

Gwaith llenyddol yn yr iaith Gymraeg yw Tal ar Ben Bodran gan y bardd Talhaiarn (John Jones, 1820-1869), ar ffurf adrannau o farddoniaeth a cherddi hunan-gynhwysol wedi'u cysylltu gan adrannau o ryddiaith sy'n ffurfio un gwaith cyfansawdd. Mae'r gwaith wedi'i ddisgrifio mewn gwahanol ffynonellau fel un gerdd hirBlodeugerdd Barddas o Farddoniaeth y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg, gol. R. M. Jones (Caernarfon: Cyhoeddiadau Barddas, 1988), t.23Saunders Lewis, Meistri a'u Crefft (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1981), tt.271-2 ac fel cyfres o gerddi.Talhaiarn: detholiad o gerddi, gol. T. Gwynn Jones (Aberystwyth: Gwasg Aberystwyth, 1930), tt.12-13 Lluniwyd y gwaith yn wreiddiol rhwng 1852-1862, ac fe'i ystyrir yn un o brif weithiau'r bardd.Dewi M. Lloyd, Talhaiarn (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1999), t.117

Ffurf
Mae'r gwaith wedi ei rannu i ugain o "Gantoau". Ymddangosodd y cyntaf o'r rhain yn 1852 a bu'n rhan o ymateb dychanol Talhaiarn i'r gerdd Palesteina gan Glan Aled, sef enillydd cystadleuaeth y bryddest yn Eisteddfod yr Wyddgrug 1851. Cyhoeddwyd y cyntaf o'r rhain yn wreiddiol yn Y Cymro yn 1852 ac roedd dau arall wedi ymddangos erbyn 1855 pan gyhoeddwyd y tri cyntaf yng nghyfrol cyntaf Gwaith Talhaiarn. Ymddangosodd y gweddill rhwng 1860 ac 1862 a'u cyhoeddi eto yn ail gyfrol Gwaith Talhaiarn yn 1862. Dim ond yn 2025 y cyhoeddwyd y gwaith cyfan mewn un llyfr, sef Tal ar Ben Bodran a Cherddi Eraill gan Melin Bapur.Tal ar Ben Bodran a Cherddi Eraill, Gwefan Melin Bapur

Gan fod y darn yn gyfuniad anarferol o farddoniaeth a rhyddiaith, mae'n waith sy'n anodd i'w gategoreiddio. Mae'r defnydd o wahanol adrannau barddonol yn y mesurau rhydd ar hyd un cyfanwaith hir yn ymdebygu i bryddest, ond ni fyddai adrannau o ryddiaith fel arfer yn rhan o bryddest ac mae rhai o'r rhain yn gymharol faith: mae mwy o ryddiaith nac o farddoniaeth yn y ddeunawfed ganto, sy'n ymdebygu mwy i ysgrif gyda dyfyniadau o farddoniaeth ynddi. Mae nifer hefyd o'r adrannau barddonol ar ffurf cerddi neu ganeuon hunan-gynhwysol; rhoddir pennawdau unigol i'r rhannau hyn a thôn gerddorol ar gyfer rhai ohonynt ac roedd rhai yn ganeuon bod Talhaiarn eisoes wedi'u cyfansoddi ar gomisiwn i gerddorion.Lloyd, Talhaiarn, t.151

Er bod mwyafrif helaeth y gwaith yn y Gymraeg, mae rhannau byr hefyd yn Saesneg a Ffrangeg.

Cynnwys
chwith|bawd|250px|Mynydd Bodran 
Ffurf y gwaith yw ymddiddan hir (neu gyfres o drafodaethau) rhwng Talhaiarn a'r Awen farddol, ar ffurf merch ifanc,  ar ben Mynydd Bodran, Sir Conwy, uwchben pentref enedigol y bardd, Llanfair Talhaearn. Yn y gerdd Palesteina gan Glan Aled yr oedd Talhaiarn yn ei dychanu cyfeiriodd y bardd at yr Awen yn ei arwain i ben Pisgah i syllu dros wlad yr addewid a sylwi arni.Lloyd, Talhaiarn, t.118 Mae'r Canto cyntaf yn cyfeirio'n uniongyrchol at hyn, er i Dalhaiarn dynnu'r penillion perthnasol o'r gwaith pan gyhoeddwyd ef yn ddiweddarch yn Gwaith Talhaiarn, awgrym o bosib bod y bardd yn ystyried bod y gwaith wedi tyfu y tu hwnt i'w fwriad dychanol gwreiddiol.

Dros yr ugain canto mae'r ddau'n trafod ystod eang o bynciau, rhai barddonol a llenyddol gan fwyaf ond hefyd cwestiynau gwleidyddol ac athronyddol. Yn aml maent yn gosod testunau i'w gilydd ar gyfer cerddi neu ganeuon neu herio ei gilydd i gyfansoddi cerdd, eu hadrodd neu ganu'n ôl i'w gilydd, cyn beirniadu ymdrechion ei gilydd. Dros y gyfres mae'r ddau'n dadlau sawl gwaith ac yn cymodi drachefn. Mae cymeriad arall, Modryb Modlan, yn ymddangos ar gyfer un canto. Mae'r cantoau'n amrywiol eithriadol ac nid oes un thema yn eu huno: defnyddiodd Talhaiarn yr wythfed Ganto i esbonio ei ddull o gyfansoddi caneuon ar gyfer eu gosod i gerddoriaeth gan Pencerdd Gwalia ac mae'n cynnwys nifer o ganeuon ar hen alawon gwerin, Ar Hyd y Nos a Dafydd y Garreg Wen yn eu plith; mae'r nawfed yn dychanu'r awdl eisteddfodol, a rhan o'r degfed ar ffurf salm dychmygol i'r haul.

Mae'r gerdd yn amrywiol iawn o ran tôn, gyda rhai adrannau dwys a difrifol eu naws yn cael eu dilyn yn syth gan gecru ysgafn sydd weithiau'n ymylu ar fod yn fasweddus. Yn y ddau ganto olaf yn enwedig, sy'n ffurfio un cyfres o farddoniaeth heb doriadau, ceir rhai o linellau dwysaf, tywyllaf y bardd; gyda'r Canto olaf yn gorffen ar nodyn bruddaidd, nihilistig gyda'r geiriau: "Gwagedd o wagedd, gwagedd yw y cwbwl."

Mesur a dylanwadau
Mae'r syniad o "Gantoau" yn seiliedig ar Don Juan gan y bardd Seisnig Byron, oedd yn ddylanwad mawr ar Dalhaiarn, o le daw hefyd y mesur Eidalaidd "ottavia rima" sy'n cael ei ddefnyddio fynychaf ar gyfer barddoniaeth y gyfres. Fodd bynnag mae'r cerddi a chaneuon unigol o fewn y gyfres ar ystod eang o fesurau, y mwyafrif yn rhydd ond gyda hefyd awdl mewn cynghanedd yn y Nawfed Ganto a thribannau cynghaneddol yn yr Ail ar Bymtheg.

Beirniadaeth
dde|bawd|160px|Tal ar Ben Bodran a Cherddi Eraill (2025), yr unig gyhoeddiad cyflawn o'r gwaith mewn un cyfrol.
Creodd y gwaith hwn gryn dipyn o stŵr yn ei gyfnod oherwydd chwerwder y bardd (yn enwedig yn y Cantoau olaf) a'r syniadau anuniongred a herfeiddiol a fynegodd, ond ceir hefyd mynegiadau o frogarwch sy'n ymhyfrydu yn natur yr ardal. Tynna Dewi M. Lloyd sylw arbennig i'r ddau ganto olaf, gan ddweud amdanynt:
Y mae'r gair 'gwagedd' yn taro fel cnul angladdol bron ugain gwaith yn y gyfres ac y mae cwpledi clo pob pennill yn y canto olaf un yn dangos ei fedr i amrwyio rythmau ac osgoi undonedd. Ychwaneger at hyn yr adleisio celfydd ac estynedig o'r Beibl, a deellir pam yr oedd y gyfres yn arbennig.Lloyd, Talhaiarn,  t.155
Roedd gan Saunders Lewis farn uchel iawn o'r gwaith, a barodd iddo ddweud am y bardd, "Talhaiarn oedd yr unig fardd yn ei gyfnod a chanddo ymwybod â thrasiedi bywyd dyn, a hynny'n angerddol."

Llyfryddiaeth
Gwaith Talhaiarn, Cyfrol I (1855)
Gwaith Talhaiarn, Cyfrol II (1862)
Tal ar Ben Bodran a Cherddi Eraill, Melin Bapur (2025)

Cyfeiriadau

Categori:Llanfair Talhaearn
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Gweithiau llenyddol Cymraeg y 19eg ganrif