Prŵn

Eirin sych yw prŵn (lluosog: prŵns) sy'n dod, gan amlaf, o'r goeden eirin Ewropeaidd (Prunus domestica). Ceir enwau eraill gan gynnwys eirin sych (eirinen sych), prwnsen (prŵns) neu prwyn. Ni ellir sychu pob rhywogaeth neu amrywiaeth o eirin i greu prŵns. Ffrwyth (eirin) cadarn eu cnawd yw prŵn o fathau Prunus domestica sy'n cynnwys llawer o solidau hydawdd, ac nad ydynt yn eplesu wrth sychu.

Mae'r rhan fwyaf o eirin sych yn 'gyltifarau carreg rydd' (mae'r carreg hedyn yn hawdd i'w dynnu), tra bod y rhan fwyaf o eirin a dyfir i'w bwyta'n ffres yn 'garreg lynu' (mae'n anoddach tynnu'r pwll).

Mae eirin sych yn garbohydradau 64%, gan gynnwys ffibr dietegol, 2% o brotein, ffynhonnell gyfoethog o fitamin K, a ffynhonnell gymedrol o fitaminau B a mwynau dietegol. Mae cynnwys sorbitol ffibr dietegol yn debygol o ddarparu'r effaith garthydd sy'n gysylltiedig â bwyta eirin sychion.

Cynhyrchu
Tyfir mwy na 1,000 o gyltifarau eirin i'w sychu. Y prif gyltifar a dyfir yn yr Unol Daleithiau yw'r 'Improved French'. Mae mathau eraill yn cynnwys 'Sutter', 'Tulare Giant', 'Moyer', 'Imperial', 'Italian', a 'Greengages'''. Mae eirin sych ffres yn cyrraedd y farchnad yn gynt nag eirin ffres ac maent fel arfer yn llai o ran maint. Mae mwyafrif helaeth y mathau a dyfir yn fasnachol yn hunan-ffrwythlon ac nid oes angen coed peillio ar wahân arnynt.

Newid enw yn Saesneg
Yn 2001, awdurdodwyd tyfwyr eirin yn yr Unol Daleithiau gan y Weinyddiaeth Bwyd a Chyffuriau i alw "prunes" yn "dried plums". Oherwydd y canfyddiad bod eirin sych yn cael eu cysylltu â lleddfu rhwymedd (cysylltiad a ystyrid yn anffasiynnol neu'n annymunol yn ôl rhai), rhoddodd rhai dosbarthwyr y gorau i ddefnyddio'r gair "prune" ar labeli pecynnu o blaid "dried plums".Janick, Jules and Robert E. Paull (2008). The Encyclopedia of Fruit and Nuts. CABI. . p. 696.

Hanes
Yn ôl Hubert Caillavet, peiriannydd garddwriaethol yn gweithio yn yr orsaf ymchwil gwinwyddaeth a thyfu ffrwythau ger Bordeaux, byddai’r eirin o'r math 'prune d'ente', “wedi cael ei gyflwyno o’r Dwyrain ar adeg y Croesgadau ac fe’i lluoswyd ym mherllannau’r mynachlog Urdd Sant Bened]] Clairac (Lot-et-Garonne). Gelwid yr amrywiaeth hwn gynt yn eirin Agen neu 'prune datte'. Ymddengys i’r enw “ente” gael ei roi am y tro cyntaf ym 1846, oherwydd ar y pryd, sylwyd ei bod yn well ei “i fynd i mewn” (l'entre yn Ffrangeg). 

Roedd eirin sych yn hoff fwyd gan forwyr yn yr 17g a'r 18g a gwladychwyr yn y 19g, diolch i'w allu i gadw ei rinweddau fel ffrwyth yn ystod teithiau hir ac i atal y llwg. Trawsosodwyd tyfu coeden eirin Ente yn y 19g i'r Byd Newydd.

Mae'r cnwd hwn, o blanhigion a fewnforiwyd o ranbarth Agen, wedi mwynhau llwyddiant mawr yng Nghaliffornia, ond hefyd yn Ne Affrica, Awstralia, yr Ariannin a Chile, gwledydd sydd wedi dod yn gystadleuwyr o'r tocio Agen ar y marchnadoedd rhyngwladol.

Effeithiau iechyd
Mae eirin sych yn cynnwys ffibr dietegol (tua 7% o'r pwysau) a all roi effeithiau carthydd. Gall eu cynnwys sorbitol fod yn gyfrifol am hyn hefyd, casgliad y daethpwyd iddo mewn adolygiad yn 2012 gan Awdurdod Diogelwch Bwyd Ewrop. Roedd yr adroddiad hefyd yn dangos bod eirin sych yn cyfrannu'n effeithiol at gynnal gweithrediad arferol y coluddyn yn y boblogaeth gyffredinol os cânt eu bwyta mewn symiau o o leiaf 100 gram (3.5 owns) y dydd.

Maeth
Eirin sych yw 31% o ddŵr, 64% o garbohydradau, gan gynnwys 7% o ffibr dietegol, 2% o brotein, a llai nag 1% o fraster. Mae eirin sych yn ffynhonnell gymedrol o fitamin K (57% o'r Gwerth Dyddiol, DV) ac yn ffynhonnell gymedrol o nifer o fitaminau B a mwynau dietegol (4-16% DV).

Ffytogemegau
Mae eirin sych a sudd prwns yn cynnwys ffytogemegau, gan gynnwys cyfansoddion ffenolig (yn bennaf fel asidau neoclorogenig ac asidau clorogenig) a sorbitol.

Defnyddiau
Defnyddir eirin sych i baratoi seigiau melys a sawrus.

Yn groes i'r enw, ni ddefnyddir eirin neu eirin sych wedi'u berwi i wneud eirin siwgr, a all yn lle hynny fod yn gnau, hadau, neu sbeisys wedi'u gorchuddio â siwgr caled, a elwir hefyd yn gomfits.

Defnyddir mewn teisennau fel Farz Forn o Llydaw ac fel rhan o brydau saig fel tagine o Moroco.

Y Prŵn a Chymru
Mae'r gair "prŵn" ac addasiadau ohono yn fenthyciad o'r Saesneg 'prunes'. 

Bathodd Iolo Morganwg y gair "prwyn" ar gyfer y ffrwyth gan honni ei fod yn air o'r Lydaweg. 

Ceir hefyd y gair hŷn, tamarindi, a gofnodwyd yn 1604-07 yng ngeiriadur Syr Thomas Wiliems 'Theasaurus Linguæ Latinæ et Cambrobritannicæ' a hefyd fel prius Damasgen'' yn yr un cyhoeddiad gyda'r disgrifiad "y ffrwyth megys y pruns damascen d.g. tamarindi.".

Dolenni allanol
 Prunes: Are They Healthy? gwefan WebMD
 Top 10 Benefits of Prunes

Cyfeiriadau

Categori:Ffrwythau
Categori:Iechyd
Categori:Bwyd