Gorffwysfa

Mewn llinell o gynghanedd groes, mae'r orffwysfa (|) yn dilyn yr acen gyntaf:Daw'r enghreifftiau hyn o J. J. Evans, Llawlyfr y Cynganeddion (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru; 2/1951)

Y llwybrau gynt lle bu'r gân. (croes gytbwys acennog)
Y llwybrau gynt | lle bu'r gân.

Mae'r un peth yn digwydd mewn llinell o gynghanedd draws:

Dyry gerdd i'r pelydr gwyn. (traws gytbwys acennog)
Dyry gerdd | i'r pelydr gwyn.

Yn y gynghanedd sain, fe rhennir y llinell yn dair rhan. Mae  gorffwysfa ar ôl yr odl gyntaf ac un arall ar ôl yr ail odl:

Gwell bedd a gorwedd gwirion. (sain gytbwys ddiacen)
Gwell bedd | a gorwedd | gwirion.

Mewn llinell o gynghanedd lusg, mae'r orffwysfa'n dilyn yr odl gyntaf (y rhagodl):

Mae'r adar mân yn canu.
Mae'r adar mân | yn canu.

Mae rhyddid mawr ynghylch safle'r orffwysfa mewn llinell. Er enghraifft, mewn llinell o saith sillaf gall yr orffwysfa digwydd chwe, pum, pedair neu dair sillaf o ddiwedd llinell o gynghanedd groes neu draws.Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, gol. Meic Stephens (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986), s.v. "Gorffwysfa"

Yr ystyr a'r gynghanedd yn un
Mewn cynghanedd, mae'n hanfodol fod yr orffwysfa o ran y gynghanedd yn disgyn yn yr un fan a'r orffwysfa naturiol (o ran ystyr). Dyma linellau anghywir o gynghanedd:

yn aur i gyd, yn eirias,gan Twm Morris ar X; adalwyd 15 11 2025.  yn aur i gyd, yn eirias,
i roi i ŵr Pencader ias?
(Twm Morris)

gan fod yr orffwysa naturiol yn disgyn ar: yn aur i gyd| ac nid ar ôl yn aur|

Mae'r adar mân yn caru. 

gan fod yr orffwysfa o ran y gynghanedd yn disgyn:

Mae'r adar | mân yn caru.

a'r orffwysfa o ran yr ystyr yn disgyn fel hyn:

Mae'r adar mân | yn caru.Gw. Geraint Bowen, Bwyd Llwy o Badell Awen: Cwrs ar y Cynghanedd (Y Bala: Llyfrau'r Faner, 1977)

Llinell wallus, felly, yw honno gan Alan Llwyd yn ei gerdd i'r Hil Wen pan ddywed fod hwyliau'r llong:

Yn llawn o wynt yn pellhau  

Mae'r orffwysfa o ran y gynghanedd fel hyn:

Yn llawn| o wynt yn pellhau  

a'r orffwysfa o ran yr ystyr mewn man arall:

Yn llawn o wynt| yn pellhau.

Y caesura
Mae'r orffwysfa'n cyfateb i'r gair Lladin caesura. Mae'r caesura yn gysyniad strwythurol sy'n bwysig mewn ffurfiau barddonol mewn amrywiol ieithoedd, gan gynnwys Lladin, Hen Roeg a Hen Saesneg. Fodd bynnag, mae'r holl draddodiadau barddonol hyn yn tueddu i ddefnyddio'r caesura i strwythuro llinellau mewn ffordd rhythmig fwy rheolaidd nag y mae barddoniaeth Gymraeg yn ei wneud.

Gellir ei fynegi gan coma (,), tic (✓), neu ddwy linell, naill ai wedi'u slaesio (//) neu'n unionsyth (||)

Cyfeiriadau

Categori:Barddoniaeth
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Cerdd Dant
Categori:Cynghanedd
Categori:Termau llenyddol