Díseart Mhártain

Pentref bychan yn Swydd Deri, Gogledd Iwerddon, yw Desertmartin Gregory Toner, Place-Names of Northern Ireland (Queen's University of Belfast, 1996), t.85 o'r Wyddeleg Díseart Mhártain, a'i enw'n y Wyddeleg yn golygu "meudwy Sant Martin".Deirdre a Laurence Flanagan, Irish Place Names (Gill & Macmillan, 2002), t.202 Mae'n bedair milltir o Magherafelt/Machair Fíolta, wrth droed Slieve Gallion. Yng Nghyfrifiad 2001 roedd gan ardal fwyaf Díseart Mhártain boblogaeth o 1,276. Mae'n gorwedd o fewn plwyf Díseart Mhártain, Dosbarth Mid-Ulster, a barwniaeth hanesyddol Loughinsholin/Loch Inse Uí Fhloinn. Ymhlith yr aneddiadau cyfagos mae Draperstown/Baile na Croise, Machair Fíolta, Moneymore/Muine Mór, a Tobermore/Tobar Mór.

 Hanes 
Cysegrwyd meudwy mynachaidd Díseart Mhártain yn wreiddiol i Sant Martin o Tours. Mae olion yr eglwys blwyf hynafol yn nhref-dir Knocknagin ar ochr ddwyreiniol y pentref.

Pan grewyd Swydd Coleraine yn 1585, yr oedd ei gweinyddiad i fod i gael ei gyflawni yn nhref Coleraine/Cúil Ráithin. Fodd bynnag, adeiladwyd y carchar a'r llys yn Díseart Mhártain.BBC Local History

Ar 19 Mai 1922, yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon, ymosododd tyrfa o undebwyr a Chwnstabliaid Gwirfoddol Ulster/Ulster Special Constables a llosgi llawer o gartrefi a busnesau Catholig yn Díseart Mhártain, i ddial am losgi melin oedd yn eiddo i'r undebwyr. Aeth Cwnstabliaid Gwirfoddol â phedwar o ddynion Catholig o’u cartrefi y tu allan i’r pentref a’u dienyddio’n ddiannod wrth ymyl y ffordd.Pearse Lawlor, The Outrages: The IRA and the Ulster Special Constabulary in the Border Campaign (Mercier Press, 2011), tt.275-80

 Adeiladau crefyddol 
 Sant Padrig, tref-dir* Keenaght (Catholig) (Hen Gapel).
 Sant Padrig, tref-dir Keenaght (Catholig) (Capel Newydd).
 Mae Eglwys y Santes Fair, tref-dir Eglwys Annagh a Moneysterlin (Catholig) a'r Parochial House gerllaw yn adeiladau tirnod. Cyfeirir ato'n gyffredin fel Coolcalm ar ôl yr hen dreflan o'r un enw, sydd bellach yn rhan o Annagh a Moneysterlin.
 Eglwys y Nasaread (cangen o'r enwad o'r un enw yn seiliedig ar draddodiad Wesleaidd).
 Mae Eglwys Sant Comgall (yr Eglwys Anglicanaidd yn Iwerddon) (Plwyf Desertmartin) yn adeilad o bwys gweledol a hanesyddol ac yn dirnod lleol. Adeiladwyd yr eglwys yn 1821 ac mae'n adeilad rhestredig. Lleolir Eglwys Sant Comgall ar Ffordd Dromore yn y pentref ac mae'n edrych allan dros fynydd golygfaol Slieve Gallion.Mae Iwerddon yn hanesyddol wedi defnyddio 'tref-diroedd' (townlands) fel eu mesur lleiaf o rannu tir yn weinyddol. Yng Ngwyddeleg, defnyddir baile fearainn sef "tref-dir".

 Ysgolion 
 Ysgol Gynradd St. Columb (Catholig)
 Ysgol Gynradd Díseart Mhártain
 Ysgol Gynradd Knocknagin (Catholig)

 Cludiant 
Agorodd gorsaf reilffordd Díseart Mhártain rhwng Machaire Fíolta a Baile na Croise ar 20 Gorffennaf 1883, caewyd i deithwyr ar 1 Hydref 1930, a chaeodd yn gyfan gwbl ar 3 Gorffennaf 1950.

 Pobl 
Bardd, ysgrifydd, golygydd a darlithydd o bwys o Ogledd Iwerddon yw Tom Paulin (g. 1949), sydd wedi ysgrifennu cerdd o'r enw Desertmartin.

 Chwaraeon 
 Cymdeithas Athletau Gaeleg St. Martin's Díseart Mhártain Clwb GAA St Martin's
 Clwb Peldroed Díseart Mhártain

 Cyfeiriadau 

Categori:Pentrefi Swydd Derry
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg