Coup d'état

bawd|250px|Coup d'état 1991 Mosgo yn yr Undeb Sofietaidd yn 1991

Mae coup d'état (o'r Ffrangeg: coup d'état; lluosog coups d'état) yn ddymchweliad sydyn, treisgar o lywodraeth bresennol gan grŵp bach. Y prif ragofyniad ar gyfer coup yw rheolaeth ar y cyfan neu ran o'r lluoedd arfog, yr heddlu, ac elfennau milwrol eraill. Pan fydd y coups hyn yn llwyddo, mae'r llywodraeth ddilynol yn aml yn dod yn fath unbenaethol, a all ymestyn fwy neu lai dros amser. Mewn rhai achosion maent yn ennill grym yn gyflym ac mewn eraill, os na fyddant yn llwyddo yn ystod y dyddiau cyntaf, gallant greu rhyfel cartref. Arddelir y gair a'r sillafiad Ffrangeg gwreiddiol o'r term yn y Gymraeg, er, yn aml heb yr acen ddycharfedig.

Gwahaniaeth rhwng coup d'état a chwyldro
Yn wahanol i chwyldro, a gyflawnir fel arfer gan niferoedd mawr o bobl sy'n gweithio dros newid cymdeithasol, economaidd a gwleidyddol sylfaenol, mae coup yn newid mewn pŵer o'r brig sydd ddim ond yn arwain at ddisodli personél blaenllaw'r llywodraeth yn sydyn. Anaml y mae coup yn newid polisïau cymdeithasol ac economaidd sylfaenol cenedl, ac nid yw ychwaith yn ailddosbarthu pŵer yn sylweddol ymhlith grwpiau gwleidyddol sy’n cystadlu â’i gilydd.

Tarddiad ac esblygiad y cysyniad
Dechreuwyd defnyddio'r cysyniad o coup d'état yn Ffrainc yn yr 17g i gyfeirio at gyfres o fesurau treisgar a sydyn a gymerwyd gan y Brenin heb barchu deddfwriaeth na safonau moesol. Yn aml yr oedd i gael gwared ar elynion pan oedd y brenin ei hun yn credu bod angen cynnal diogelwch y Wladwriaeth neu les cyffredin.

Esblygodd y term yn ystod y 19g i sôn am weithred dreisgar cydran o'r Wladwriaeth, er enghraifft y fyddin, gyda'r nod o ddisodli'r pŵer presennol. Un enghraifft oedd lladdiadau dethol y lluoedd arfog Napoleonaidd. Roedd y cysyniad yn cydfodoli â'r cysyniad o chwyldro , ond neilltuwyd yr olaf ar gyfer symudiadau a drefnwyd gan sifiliaid y tu allan i'r Wladwriaeth.

Eisoes yn ystod yr 20g, ym 1930, ymddangosodd y llyfr Tecnica del colpo di Stato ("Techneg y coup d'état") gan Curzio Malaparte, a osododd ddefnydd eang o'r cysyniad a oedd eisoes gyda'r arwyddocâd modern yn seiliedig ar y dadansoddiad beirniadol o'r gweithredoedd ffasgaeth a Natsïaeth. Cymhwysodd Malaparte y cysyniad o'r coup d'état nid yn unig i weithrediad a gyflawnir gan aelodau'r Wladwriaeth, ond hefyd gan bwerau sifil, sydd, trwy ansefydlogi'r llywodraeth trwy gamau gweithredu gyda'r nod o gynhyrchu anhrefn cymdeithasol yn achosi cwymp pŵer ac y gallant felly gael mynediad ato. mae'n. I Malaparte y gwahaniaeth hanfodol rhwng y cysyniad o coup d'état a rhyfel cartref a chwyldro yw'r defnydd o syndod a chyfnod byr y gweithrediadau. 

Yn yr 20g, roedd y coup d'état ar ffurf nodweddiadol o weithred gan y lluoedd arfog, gan ddisodli'r llywodraeth sefydledig yn rymus. Roedd coups yn ddigwyddiad rheolaidd mewn amrywiol genhedloedd America Ladin yn y 19g a'r 20g ac yn Affrica ar ôl i'r gwledydd yno ennill annibyniaeth yn y 1960au. Fodd bynnag, yn enwedig ar ôl cwymp unbenaethau America Ladin, yn ystod yr 1980au, cymerodd y coups ffurfiau mwy cymhleth a llai amlwg, gan ddefnyddio technegau ansefydlogi economaidd a chynhyrchu hinsawdd o anhrefn cymdeithasol.

 Putsch 
Mae'r arall a ddefnyddir am coup d'etat, ond fel rheol mewn mynegiad rhagfarnol neu cyd-destun Almaenig yw'r term Almaeneg Putsch (o'r gair Almaeneg y Swistir am "cnoc"/"curo"), yn dynodi gweithredu coup wleidyddol-filwrol gan leiafrif adweithiol, aflwyddiannus. Bathwyd y term yn wreiddiol ar gyyfer y Züriputsch a gynhaliwyd ar 6 Medi 1839 yn y Swistir. Defnyddiwyd hefyd ar gyfer ymdrechion ar coup yn Almaen Weimar megis yn gyda'r Kapp Putsch, a Putsch Selar Cwrw ("Bierkeller-Putsch") gan Adolf Hitler yn 1923.

Coups d'état yn yr 20fed ganrif
bawd|250px|Coup d'état 1913. Dychwelodd Enver Bey, a baratôdd a gweithredodd y coup d'état, mewn car o'r Palas Ymerodrol, gan ddod â'r firman a gofnododd ymddiswyddiad Kiamil Pasha a dyrchafu Mahmoud Chefket Pasha i'r Grand Vizirate.
bawd|250px|Milwyr Groegaidd ar y strydoedd yn ystod coup d'état gan Pangalos yn 1925
bawd|250px|Tanciau Boris Yeltsin yn Awst 1991 ym Mosgo wrth iddo wyrdroi coup gan arweinwyr comiwnyddol oedd am gadw undod a grym yr Undeb Sofietaidd

Yn ôl un amcangyfrif, cafwyd 457 o ymdrechion i ennill cystadleuaeth rhwng 1950 a 2010, gyda hanner ohonynt yn llwyddiannus. Digwyddodd y rhan fwyaf o ymdrechion coup yng nghanol y 1960au, ond roedd nifer fawr o ymgeisiau hefyd yng nghanol y 1970au a'r 1990au cynnar. Mae cyplau sy'n digwydd yn y cyfnod ar ôl y Rhyfel Oer wedi bod yn fwy tebygol o arwain at systemau democrataidd na choupiau'r Rhyfel Oer, er bod cyplau yn dal i barhau ag awdurdodiaeth gan mwyaf.

Dyma’r rhai mwyaf cyffredin, yn cwtogi ar ryddid unigolion, nid ydynt yn parchu hawliau dynol ac yn arfer gormes treisgar ar wrthwynebwyr:

 1908 Feneswela - Juan Vicente Gómez yn dymchwel Cipriano Castro
 1913 Mecsico - coup gan Victoriano Huerta
 1913 Ymerodraeth Otomanaidd - Coup y Tyrciaid Ifanc
 1914 Periw - Óscar Benavides yn dymchwel Guillermo Billinghurst Angulo
 1917 Costa Rica - Federico Alberto Tinoco Granados yn dymchwel Alfredo González Flores
 1919 Periw - Augusto Leguía yn dymchwel José Pardo y Barreda
 1922 Yr Eidal - Benito Mussolini yn fuddugoliaethus gyda'r Ymdaith ar Rufain
 1923
 Yr Almaen - Adolf Hitler yn methu mewn coup
 Sbaen - coup gan Primo de Rivera
 1924 Tsile - bwrdd llywodraeth dan gadeiryddiaeth Luis Altamirano yn cael ei sefydlu i ddiddymu'r Gyngres Genedlaethol
 1925 Tsile - corff llywodraethu Luis Altamirano yn cael ei ddymchwel tra'n aros i'r arlywydd cyfansoddiadol Arturo Alessandri Palma gyrraedd
 1926 Gwlad Pwyl – coup gan Józef Piłsudski
 1929 Periw - Luis Miguel Sánchez Cerro yn dymchwel Augusto Leguía
 1930 Yr Ariannin - Llywodraeth Hipólito Yrigoyen yn cael ei dymchwel
 1931 Panama - coup gan Ricardo J. Alfaro yn erbyn yr Arlywydd Florencio Harmodio Arosemena
 1933 Wrwgwái - coup gan Gabriel Terra
 1935 Gwlad Groeg
 1936 
 Gwlad Groeg - cyfundrefn 4 Awst y Cadfridog Metaxàs
 Sbaen - coup 18 Gorffennaf  gan y Cadfridog Francisco Franco yn erbyn yr Ail Weriniaeth; dechrau Rhyfel Cartref Sbaen
 1937 Brasil - coup gan Getúlio Vargas
 1943 Yr Ariannin
 1947 Gwlad Thai
 1952 Yr Aifft
 1953 Iran
 1954 Paragwái
 1958 Feneswela
 1962 Yr Ariannin
 1963 Fietnam – Ngô Đình Diệm yn cael ei ddymchwel mewn coup gan garfan o swyddogion y byddin
 1964
 Brasil
 Gabon
 1966 Yr Ariannin
 1967 Gwlad Groeg - Unbennaeth y Cyrnol (1967-1974)
 1969
 Libya – coup gan Muammar Gaddafi
 Somalia – coup dan arweiniad y Cadfridog Siad Barre
 1973
 Wrwgwái - coup 27 Mehefin 1973 dan arweiniad Juan María Bordaberry Arocena 
 Tsile – Coup 11 Medi 1973 dan arweiniad Augusto Pinochet yn erbyn llywodraeth sosialaidd Salvador Allende
 1976 Yr Ariannin
 1980 Twrci
 1981 Sbaen - coup o 23 Chwefror aflwyddiannus i ailsefydlu llywodraeth ffasgaidd yn y wlad
 1999 Pacistan - camp Pervez Musharraf

Coups d'état yn yr 21ain ganrif
bawd|250px|Grŵp Comité national pour le salut du Peuple yn arwain coup d'état ym Mali yn 2020
2006 Gwlad Thai
2008 Gini
2016 Twrci - coup wedi methu
2021 
 Myanmar – Coup d'état 2021
 Gini - Coup d'état 2021
2023 Niger

Cyfeiriadau


Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Llywodraeth