Bwrdeistref Ddinesig

Roedd bwrdeistrefi dinesig yn fath o ardal llywodraeth leol a fodolai yng Nghymru a Lloegr rhwng 1835 a 1974.
 Hanes 
 Deddf Corfforaethau Dinesig 1835 
Roedd bwrdeistrefi wedi bodoli yng Nghymru ers yr oesoedd canol. Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roeddent wedi dod o dan reolaeth frenhinol, gyda chorfforaethau wedi'u sefydlu trwy siarter frenhinol. Nid oedd y corfforaethau hyn yn cael eu hethol yn boblogaidd: yn nodweddiadol roeddent yn oligarchies hunan-ddewisol, yn cael eu henwebu gan urddau masnachwyr neu dan reolaeth arglwydd y faenor. Penodwyd Comisiwn Brenhinol ym 1833 i ymchwilio i'r gwahanol gorfforaethau bwrdeistrefol yng Nghymru. Roedd gan y mwyafrif gynghorau cyffredin hunan-etholedig, yr oedd eu haelodau yn gwasanaethu am oes. Lle'r oedd etholiad, roedd aelodau presennol y gorfforaeth yn aml yn enwebu'r etholwyr i bob pwrpas. Yn dilyn adroddiad y comisiwn brenhinol, cyflwynwyd deddfwriaeth i ddiwygio corfforaethau bwrdeistrefol.

Roedd Deddf Corfforaethau Dinesig 1835 yn darparu ar gyfer ffurf ddiwygiedig o lywodraeth dref, a ddynodwyd yn fwrdeistref ddinesig. Cyflwynodd y Ddeddf system unffurf o lywodraeth tref mewn bwrdeistrefi dinesig, gyda chyngor tref etholedig, yn cynnwys maer, henaduriaid a chynghorwyr i oruchwylio llawer o faterion lleol. Roedd y ddeddfwriaeth yn ei gwneud yn ofynnol i bob corfforaeth ddinesig gael ei hethol yn unol â masnachfraint safonol, yn seiliedig ar berchnogaeth eiddo. Diwygiodd y Ddeddf 178 o fwrdeistrefi. Ar yr un pryd, sefydlwyd trefn lle gallai deiliaid tai preswyl tref ddeisebu'r Goron drwy'r Cyfrin Gyngor i ganiatáu siarter corffori, gan wneud yr ardal yn fwrdeistref ddinesig.Municipal Corporations Act 1835 (C.76), S. 141

Nifer o ddeddfau seneddol pellach ddiwygiodd ddeddfwriaeth 1835. Diddymwyd pob un o'r rhain a'u disodli gan Ddeddf Corfforaethau Dinesig 1882. Darparodd Deddf 1882 a Deddf Llywodraeth Leol 1933 gydgrynhoi'r sail statudol ar gyfer bwrdeistrefi dinesig hyd at eu diddymu. Roedd newid pwysig yn neddfwriaeth 1933 yn dileu hawl deiliaid tai preswyl i ddeisebu corffori. Yn y dyfodol, dim ond cynghorau dosbarth trefol neu wledig presennol a allai wneud deisebau.Local Government Act 1933 (C. 51), S.129

Ni ddiddymwyd ar unwaith y bwrdeisdrefi nas diwygiwyd gan y Ddeddf. Wedi hynny ceisiodd nifer ohonynt siarteri newydd fel bwrdeistrefi dinesig; diddymwyd y rhai na wnaethant yn derfynol ym 1887 gan Ddeddf Corfforaethau Dinesig 1886.

 Ddeddf Llywodraeth Leol 1972 
Diddymwyd y bwrdeistrefi dinesig ar 1 Ebrill 1974 gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Yng Nghymru, cawsant eu disodli gan Dosbarthau.

Yn y rhan fwyaf o achosion, etifeddwyd breintiau dinesig ac arfbais y bwrdeistrefi a ddiddymwyd gan un o'r awdurdodau lleol newydd. Caniatawyd i gynghorau dosbarth wneud cais am siarter i dderbyn statws bwrdeistref, tra daeth bwrdeistrefi dinesig bach yng gymuned olynol gyda chynghorau tref dan arweiniad maer tref. Mewn rhai achosion ffurfiwyd ymddiriedolwyr siarter, sef pwyllgor arbennig o gynghorwyr dosbarth, i barhau â maeriaeth tref neu ddinas.

 Bwrdsistref Yng Nghymru 
 Creu yn 1836 

Bwrdeistref DdinesigSirCrewydDiddymwydAilwampioBeaumaris MBAnglesey18361974Anglesey - Ynys MônBrecknock MBBrecknockshire18361974BrecknockCarnarvon MBCaernarfonshire18361974ArfonPwllheli MBCaernarfonshire18361974DwyforAberystwyth MBCardiganshire18361974CeredigionCardigan MBCardiganshire18361974CeredigionCyngor Bwrdeistref CaerfyrddinSir Gaerfyrddin18361974Cyngor Dosbarth CaerfyrddinLlandovery MBSir Gaerfyrddin18361974DinefwrDenbigh MBDenbighshire18361974GlyndŵrRuthin MBDenbighshire18361974GlyndŵrFlint MBFlintshire18361974DelynCardiff MBGlamorganshire18361889Cardiff CBNeath MBGlamorganshire18361974NeathSwansea MBGlamorganshire18361889Swansea CBMonmouth MBMonmouthshire18361974MonmouthNewport MBMonmouthshire18361891Newport CBLlanidloes MBMontgomeryshire18361974MontgomeryWelshpool MBMontgomeryshire18361974MontgomeryHaverfordwest MBPembrokeshire18361974PreseliPembroke MBPembrokeshire18361974South PembrokeshireTenby MBPembrokeshire18361974South Pembrokeshire
1837-82

Bwrdeistref DdinesigSirCrewydDiddymwydAilwampioWrexham MBDenbighshire18571974Wrexham MaelorAberavon MB‡Glamorganshire18611921Port Talbot MBConwy MB‡Caernarfonshire18771974District of Aberconwy

1882–99

Bwrdeistref DdinesigSirCrewydDiddymwydAilwampioBangor MB†Caernarfonshire18831974ArfonLampeter MB† Cardiganshire18841974CeredigionCydweliSir Gaerfyrddin18851974Cyngor Bwrdeistref LlanelliLlanfyllin MB† Montgomeryshire18851974MontgomeryMontgomery MB† Montgomeryshire18851974MontgomeryCowbridge MBGlamorganshire18871974Vale of GlamorganAbergavenny MBMonmouthshire18991974Monmouth

1900–39


Bwrdeistref DdinesigSirCrewydDiddymwydAilwampioMerthyr Tydfil MBGlamorganshire19051908Merthyr Tydfil CBBwrdeistref Ddinesig Llanelly (1913–66), Llanelli (1966-74)Sir Gaerfyrddin19131974Cyngor Bwrdeistref LlanelliPort Talbot MBGlamorganshire19211974AfanColwyn Bay MBDenbighshire19341974ColwynBarry MBGlamorganshire19381974Vale of Glamorgan

Gweler hefyd
 Dosbarth Gwledig
 Dosbarth Trefol

 Cyfeiriadau 

Categori:Cynghorau yng Nghymru cyn-1974