Datganoli Cernyw

Datganoli Cernyweg yw'r mudiad i gynyddu pwerau llywodraethu Sir Gernyw.

 Hanes datganoli a statws Cernyweg 

 Rheoaeth Seisnig 
Ym 1066, goresgynnwyd llawer o Gernyw gan y Normaniaid  ac mae'n bosibl i Brian o Lydaw gael ei wneud yn iarll Cernyw gan William y Concwerwr. Dychwelodd rhai o Gernywiaid i Gernyw o Lydaw yn dilyn goresgyniad blaenorol gan yr Eingl-Sacsoniaid.

Crëwyd arglwyddiaeth Iarll Cernyw a'i phenodi gyntaf i Gondor Cernyw, goroeswr o linach frenhinol Cernyw.

 Dugiaeth Cernyw 
bawd| Map dwyieithog o Gernyw (Saesneg a Chernyweg).
bawd| Cerflun o Michael Joseph An Gof (y Smith) a Thomas Flamank, arweinwyr gwrthryfel Cernyweg ym 1497.
Ffurfiwyd Dugiaeth Cernyw ym 1337 gan frenin Lloegr Edward III ar gyfer ei fab cyntaf anedig, y Tywysog Edward ac roedd siarter yn nodi y byddai hyn yn parhau yn yr un modd ar gyfer pob mab hynaf i frenhiniaeth Lloegr. Dug Cernyw yw'r teitl a roddir i ddeiliad Dugiaeth Cernyw ac mae'r Dug yn dal rhai hawliau yng Nghernyw ac yn berchen ar yr arfordir a gwelyau afonydd o amgylch Cernyw yn ogystal â'r elw sylweddol a gynhyrchir ohono. Mae'r elw hwn yn cyfrannu at gymorth ariannol Dug Cernyw o Loegr. 

 Gwrthryfel Cernyw a Senedd Stannery 
Ym 1497, gorymdeithiodd Michael Joseph An Gof a Thomas Flamank a byddin Gernywaidd i Lundain i brotestio yn erbyn codi trethi gan Harri VII a oedd yn ceisio cynyddu eu cyllid ar gyfer rhyfel yn erbyn yr Albanwyr. Gorchfygwyd y fyddin Gernywaidd a dienyddiwyd An Gof a Flamank. Er hyn, mae'n bosib fod y gwrthryfel wedi dylanwadu ar benderfyniad Harri VII i gyflwyno'r Siarter Pardwn ym 1508 a roddodd bwerau i Senedd Stannary i roi feto ar ddeddfwriaeth Seisnig yng Nghernyw. 

 Deddf Llywodraeth Leol 1888 
Sefydlodd Deddf Llywodraeth Leol 1888 Gernyw fel sir weinyddol a sefydlodd Gyngor Sir Cernyw.

 Mudiad datganoli modern 

 Bargen ddatganoli 2015 Cernyw 
Yn 2015 Cernyw oedd y sir gyntaf yn Lloegr i dderbyn pwerau datganoledig newydd a oedd yn cynnwys;

 Pwerau i Gyngor Cernyw fasnachfreinio a gwella gwasanaethau bysiau
 Cynllun integreiddio Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar gyfer Cyngor Cernyw a Chyngor Ynysoedd Sili
 Dewis y Cyngor o brosiectau ar gyfer buddsoddiad gwerth miliynau o bunnoedd
 Cynyddu mewnbwn Partneriaeth Menter Leol (LEP) Cernyw ac Ynysoedd Sili ar gyfer gwella sgiliau
 Symleiddio gallu LEP i integreiddio gwasanaethau lleol a chenedlaethol i gryfhau cwmnïau yng Nghernyw.

 2016: Pwerau'r iaith Gernyweg 
Yn 2016 trosglwyddwyd awdurdod ar gyfer y Gernyweg (a gydnabyddir o dan y Siarter Ieithoedd Rhanbarthol a Lleiafrifol yn 2003) i Gyngor Cernyw oddi wrth y llywodraeth y DU. https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-cornwall-36104716

 2022: Pŵer datganoledig pellach 
Ym mis Rhagfyr 2022 yn Spaceport Cernyw , cyhoeddodd Dehenna Davison yr Is-Ysgrifennydd Gwladol Seneddol dros "Leveling Up" becyn gwerth £360m yn trosglwyddo pwerau adeiladu a sgiliau i Gyngor Cernyw. Byddai'r cytundeb hefyd yn caniatau Maer rhanbarthol (Meryon Kernow) a etholwyd yn uniongyrchol i Gernywyn debyg i un Llundain Fwyaf. Mae'r pwerau wedi'u cynllunio i roi "mwy o reolaeth i'r cyngor a'r Maer/ Meryon dros gyllidebau trafnidiaeth, adeiladu, darparu sgiliau, a mwy o ddylanwad gyda'r llywodraeth i fynd i'r afael â heriau ail gartrefi" https://www.cornwall.gov.uk/council-news/council-budgets-and-economy/historic-360-million-devolution-deal-transfers-building-and-skills-powers-to-level-up-cornwall/ https://www.cornishdictionary.org.uk/sites/default/files/SWF_dictionary_20190530_final.pdf

 Galw am ddatganoli pellach 

 Cynulliad/Senedd Cernyweg 
Ffurfiwyd Confensiwn Cyfansoddiadol Cernyweg yn 2000 fel sefydliad trawsbleidiol yn cynnwys cynrychiolwyr o'r sectorau preifat, cyhoeddus a gwirfoddol i ymgyrchu dros greu Cynulliad Cernyweg,  tebyg i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, Cynulliad Gogledd Iwerddon a Senedd yr Alban. Rhwng 5 Mawrth 2000 a Rhagfyr 2001, casglodd yr ymgyrch lofnodion 41,650 o drigolion Cernyw yn cymeradwyo'r alwad am gynulliad datganoledig, ynghyd ag 8,896 o lofnodwyr o'r tu allan i Gernyw. Cyflwynwyd y ddeiseb ddilynol i'r Prif Weinidog, Tony Blair.

Mae’r blaid Gernyweg Mebyon Kernow wedi galw am greu Cynulliad neu senedd Gernywaidd yn sgil uwchgynhadledd yr G7 yng Nghernyw, gan ddweud: “...pa waddol well allai fod na chydraddoldeb â rhannau Celtaidd eraill y DU, fel yr Alban a Chymru, o ran dylanwad a buddsoddiad, a bargen ddatganoli gynhwysfawr, a fyddai'n darparu Cynulliad neu Senedd Cernywaidd?" 

 Rhesymau allweddol a awgrymir dros ddatganoli 
Mae rheolwr gyfarwyddwr Ginsters Mark Duddridge wedi cynnig buddiannau allweddol o ddatganoli mwy o bwerau i Gernyw:

 arbenigedd mewn trin arian cyhoeddus ar raddfa fawr yng Nghernyw
 dealltwriaeth a pherthynas waith dda gyda phartneriaid lleol a chanlyniadau da i fuddsoddwyr (yn dilyn profiad y datganoli blaenorol)
 gwybodaeth leol dda a llwyddiant gyda'r datganoli blaenorol
 arafwch y gweithio gyda phartneriaid cenedlaethol gyda llywodraeth y DU a’r risg o golli buddsoddwyr
 traddodiad yng Nghernyw fel maes masnachu rhyngwladol
 sicrhau £14/15 miliwn o fuddsoddiad mewn pythefnos oherwydd gwybodaeth dda am fusnes a buddsoddwyr
 y busnesau canlynol yng Nghernyw: busnes gwynt alltraeth, geo-adnoddau, geowyddoniaeth, busnes lithiwm, busnes cronfa ddata, busnes gofod 

 Adroddiad datganoli 
Awgrymodd adroddiad gan y Sefydliad Ymchwil Polisi Cyhoeddus (IPPR), melin drafod annibynnol, fod Cernyw wedi “gordyfu” y fargen ddatganoli wreiddiol 2015.

Awgrymodd Sarah Longlands, cyfarwyddwr IPPR North fod Cernyw angen “y pŵer a’r adnoddau i allu symud ymlaen a chyflawni’r gwaith, yn hytrach nag aros i’r llywodraeth ganolog wneud y cam nesaf” ac yn seiliedig ar eu hymchwil ei fod yn "glir bod Cernyw wedi gwneud y gorau o’r cytundeb datganoli gweddol gyfyngedig a gynigiwyd yn wreiddiol.” Awgrymodd Longlands hefyd, oherwydd dirywiad y diwydiant lletygarwch yn ystod pandemig COVID-19 ac “ansicrwydd Brexit, nawr yw’r amser i roi datganoli go iawn i Gernyw sy’n golygu bod ganddyn nhw’r pwerau economaidd a’r adnoddau sydd eu hangen arnyn nhw i gefnogi sefydliad cryf. ac adferiad teg.” 

 Uchelgeisiau datganoli cynghorau 
 Mae arweinydd cyngor Cernyw wedi galw am ddatganoli pwerau treth ail gartrefi i Gyngor Cernyweg, yn debyg iawn i Gymru fel bod trigolion lleol yn gallu fforddio tai lleol yn eu cymunedau eu hunain yn well.
 Mae gan y cyngor uchelgeisiau ar gyfer datganoli pellach i Gernyw sy'n cynnwys rheolaeth bellach dros gynllunio a threthiant er mwyn rheoli twristiaeth yn well yng Nghernyw.
 Mae'r cyngor hefyd eisiau pwerau datganoli ar gyfer Porthladd Rhad yng Nghernyw, gan gynnwys Maes Awyr Cei Newydd a dociau Falmouth.
 Mae porthladd rydd Cernyweg gan gynnwys Maes Awyr Cei Newydd a Dociau Falmouth yn uchelgais arall.
 Rheolaeth dros y flwyddyn academaidd, gan gynnwys gallu ei rhannu'n bedwar tymor.
 Y gallu i brisio eiddo ar gyfer treth gyngor.
 Buddsoddiad mewn technoleg werdd. 

 Pawb Dan Un Faner: Dydd Sant Piran 
Mae gorymdaith "All Under One Banner" wedi'i threfnu ar gyfer y 19eg o Fawrth yng Nghernyw i ddathlu Dydd Sant Piran a hybu mwy o ymreolaeth i Gernyw a mwy o drafodaeth ar ei ddyfodol. 

 Gweler hefyd 
 Cenedlaetholdeb Llydewig
 Llydaw Unedig
 Cenedlaetholdeb Cymreig
 Datganoli Cymru
 Annibyniaeth Gymreig
 Iwerddon unedig
 Annibyniaeth yr Alban
 Pan-Geltaidd

 Cyfeiriadau 

Categori:Cernyw
Categori:Datganoli yn y Deyrnas Unedig