Gikuyu

Iaith Bantw a siaredir gan genedl y Gĩkũyũ (Agĩkũyũ) o Cenia yw Kikuyu neu Gikuyu (Gikuyu: Gĩkũyũ [ɣēkōjó]). Mae'n un o'r pum iaith sy'n rhan o'r is-grŵp, Thagichu sy'n ymestyn o Cenia i Tansanïa. Siaredir Kikuyu yn bennaf yn yr ardal rhwng Nyeri a Nairobi yn nhalaith ganolog Cenia. Mae'r  pobl Kikuyu fel arfer yn adnabod eu tiroedd wrth y cadwyni o fynyddoedd cyfagos yng Nghanol Kenya y maen nhw'n eu galw'n Kĩrĩnyaga. Mae'r iaith Gikuyu yn ddealladwy o debyg i'w chymdogion cyfagos, y Meru a'r Embu. Kikuyu yw'r ail iaith a siaredir fwyaf yn Kenya ar ôl Swahili a chyn Saesneg ac fe'i siaredir yn arbennig yn y dalaith ganolog rhwng dinasoedd Nyeri a Nairobi . Mae'r Kikuyu hefyd yn ffurfio'r grŵp ethnig mwyaf yn Kenya, gyda thua 4.4 miliwn o bobl yn ôl rhai  ac hyd at 6.6 miliwn siaradwr yn ôl eraill.  Mae hyn tua 20% o boblogaeth Cenia. Siaradir yr iaith hefyd yn Tansanïa ac Wganda.

Tafodieithoedd
Mae gan Kikuyu bedair prif dafodiaith ddealladwy. Rhennir ardaloedd y Dalaith Ganolog ar hyd ffiniau traddodiadol y tafodieithoedd hyn, sef Kĩrĩnyaga, Mũrang'a, Nyeri a Kiambu. Mae'r Kikuyu o Kĩrĩnyaga yn cynnwys dwy brif is-dafodiaith - yr Ndia a Gichugu sy'n siarad y tafodieithoedd Kĩndia a Gĩgĩcũgũ. Nid oes gan y Gicugus a'r Ndias y sain "ch" neu "sh", a byddant yn defnyddio'r sain "s" yn lle hynny, a dyna pam y mae ynganiad "Gĩcũgũ" yn hytrach na "Gĩchũgũ". Er mwyn clywed Ndia yn cael ei siarad, mae angen bod yn Kerugoya, tref fwyaf Sir Kirinyaga. Mae trefi cartref eraill yr Ndia, lle siaredir ffurfiau "purach" o'r dafodiaith, wedi'u lleoli yn ardaloedd planhigfeydd te Kagumo, Baricho, Kagio, a bryniau Kangaita. Yn is i lawr y llethrau mae Kutus, sy'n dref brysur gyda chymaint o ddylanwadau o'r tafodieithoedd eraill fel ei bod yn anodd gwahaniaethu rhyngddynt. Mae'r dafodiaith hefyd yn gyffredin yn ardal tyfu reis Mwea.

Mae patrymau tonyddol digamsyniol y dafodiaith Gichũgũ (sy’n swnio fel Meru neu Embu, chwaer ieithoedd i Kikuyu) i’w clywed yn ardaloedd tyfu coffi Kianyaga, Gĩthũre, Kathũngũri, Marigiti. Mae'r Gichugu yn newid yn hawdd i dafodieithoedd Kikuyu eraill mewn sgwrs â gweddill y Kikuyu.

Safonwyd yr iaith gyntaf yn 1922.

Ffonoleg
Symbolau a ddangosir mewn cromfachau yw'r rhai a ddefnyddir yn yr orgraff.

Llefariaid
 Blaen Canolog Cefn Uchel   Canol-uchel  (ĩ)  (ũ) Canol-isel  (e)  (o) Isel 

Cytseiniaid
 Bilabiaidd Dental/Alveolar Palatal Velar Glottal Plosive   (t)  (k)   (mb)  (nd)  (ng) Affricate  (nj) ataliad trwynol (Nasal Stop)  (m)  (n)  (ny)  (ng') Fricative     (c)  (h)   (b)  (th)  (g) Liquid  (r) Approximant  (y)  (w)

Mae'r cytseiniaid prenasalized yn aml yn cael eu ynganu heb prenasalization, ac felly  yn aml yn cael eu gwireddu fel .

Tonau
Mae gan Kikuyu tôn dwy lefel (uchel ac isel), tôn codi isel-uchel, a cham i lawr (downstep).Kevin C. Ford, 1975. "The tones of nouns in Kikuyu," Studies in African Linguistics 6, 49–64; G.N. Clements & Kevin C. Ford, 1979, "Kikuyu Tone Shift and its Synchronic Consequences", Linguistic Inquiry 10.2, 179–210. Cynrychiolir tôn uchel gan acen acíwt, e.e., á, tra bod tôn isel yn cael ei gynrychioli gan acen bedd, e.e., à.

Gramadeg
Trefn geiriau canonaidd Gĩkũyũ yw SVO (pwnc–berf–gwrthrych). Mae'n defnyddio arddodiaid yn hytrach nag ystumiau, ac mae ansoddeiriau yn dilyn enwau.Wals.info

Mae Gikuyu yn rhannu llawer o nodweddion gramadegol ag ieithoedd Bantw eraill, sef cryn dipyn o aglutination, h.y., ychwanegu atodion at ffurf sylfaen mewn ffurfiau enwol a geiriol.

Enwau
Rhennir enwau Gikuyu yn ddeg dosbarth enw. Er bod cynnwys rhai dosbarthiadau enwau yn semantig dryloyw, mae peth anrhagweladwy a yw enw ag ystyr arbennig yn perthyn i ddosbarth penodol. Er enghraifft, mae enwau Dosbarth 1 yn dynodi i fodau dynol.

Cysylltir pob dosbarth enwol â rhagddodiad neillduol, un yn yr unigol, ac un arall yn y lluosog. Ar gyfer enwau Dosbarth 1 sy’n dynodi bodau dynol, defnyddir y rhagddodiaid canlynol: mũndũ ‘person’, kamũndũ ‘person bach’, aũ ‘llawer o bobl’. Mae yna hefyd ragddodiaid dirmygus.

Mae enwau fel arfer yn cario marc ffurfdroëdig sy’n mynegi rhyw a rhif ar yr un pryd, e.e., yn mũ-ndũ mũ-kũrũ ‘hen berson’ (unigol) ac andũ a-kũrũ (lluosog), mae enw ac addasydd yn cario marciwr rhyw a rhif.

Yr Wyddor
Mae Kikuyu wedi'i ysgrifennu yn yr wyddor Ladin. Nid yw'n defnyddio'r llythrennau l f p q s v x z, ac mae'n ychwanegu'r llythrennau ĩ ac ũ. Yr wyddor Kikuyu yw:

a b c d e g h i ĩ j k m n o r t u ũ w y
Cynrychiolir rhai seiniau gan ddeugraffau megis ng ar gyfer y trwynol velar /ŋ/.

Statws a defnydd heddiw
Statws
Er nad oes gan Gikuyu statws swyddogol yn Kenya lle (yr ieithoedd swyddogol yw Saesneg a Swahili), mae, serch hynny, yn chwarae rhan bwysig yn cael ei siarad fel iaith gyntaf gan bobl Gikuyu ac yn un sydd hefyd yn cael ei dysgu fel iaith gyntaf. ail neu drydedd iaith gan nad ydynt yn Gikuyu. Mae hyn yn arbennig o wir mewn ardaloedd trefol fel Nairobi, dinas fwyaf Dwyrain Affrica ac yn ardaloedd cyfagos canol Kenya. Mae Gikuyu yn cael ei addysgu mewn ysgolion cynradd ac yn cael ei ddefnyddio mewn cyfryngau newyddion, rhaglenni radio, teledu, fideos, a sinema.

Addysg
Cafwyd mudiad boblogaidd yn yr 1920au a 30au dros sefydlu ysgolion yn nhiriogaeth y Gikuyu. Gan bod y tiroedd yn agos i ganolfanau llywodraethiant y weinyddiaeth wladychol Brydeinig yn y brifddinas, Nairobi, roedd y Gikuyu yn fwy ymwybodol na sawl cenedl arall o bwysigrwydd addysg. Sefydlwyd mudiad i gynnig addysg mwy safonnol ac academaidd na'r un oedd yn bodoli drwy'r ysgolion y cenhadon. Ysywaeth, Saesneg oedd prif gyfrwng yr ysgolion hyn gan i'r Gikuyu gysylltu Saesneg â grym a bu iddyn hefyd fod yn ddirmygus o gyflwyno Swahili fel iaith addysg gan weld hwnnw'n israddol i'r Saesneg ac yn ystryw gan y llywodraeth wladychol i gau llwybrau gyrfa i'r Affricaniaid a chadw i'r bobl wyn.

Mewn ysgolion cynradd dysgir y plant Saesneg, Kiswahili a gweithgaredd ieithoedd brodorol (sy'n cynnwys Gikuyu).

Cyfryngau
Darlledwyd rhaglenni Gikuyu ar y radio am y tro cyntaf (ynghyd ag ieithoedd eraill; Kiswahili, Dholuo, Kinandi, Kiluhya, Kikib ac Arabic) fel rhan o'r African Broadcasting Services a sefydlwyd er mwyn darlledu i bobloedd cynhenid y wlad. Ceir gorsaf radio benodol Gikuyu fel rhan o wasanaeth wladwriaethol Kenya Broadcasting Corporation, a elwir yn Radio Coro.

Ceir gwasanaeth teledu yn yr iaith Kikuyu sydd ar ddim ar Youtube a Facebook o'r enw Gikuyu Television. ond ymddengys ei fod yn fwy gweithredol ar Facebook.

Ceir hefyd wasanaeth newyddion Inooro sydd yn cynnwys clipiau ac eitemau ffilm a chyfweliadau yn yr iaith ar y cyfryngau cymdeithasol fel Facebook, yn yr iaith a'r cofnodolyn, Mutiiri.

Llenyddiaeth
Mae i'r iaith peth ymwybyddiaeth a statws lenyddol uwch na nifer fawr o ieithoedd cynhenid eraill Affrica. Daw hyn am fod llenyddiaeth nodedig wedi'i hysgrifennu yn yr iaith Kikuyu. Er enghraifft, Mũrogi wa Kagogo ("Dewin y Frân") Ngũgĩ wa Thiong'o yw'r llyfr hiraf y gwyddys amdano a ysgrifennwyd yn Kikuyu. Awduron eraill sy'n ysgrifennu yn Kikuyu yw Gatua wa Mbũgwa a Waithĩra wa Mbuthia. Mae Mbuthia wedi cyhoeddi gweithiau amrywiol mewn gwahanol genres - traethodau, barddoniaeth, straeon plant a chyfieithiadau - yn Kikuyu. Ysgrifennodd y diweddar Wahome Mutahi weithiau yn Kikuyu hefyd. Hefyd, ysgrifennodd Gakaara wa Wanjaũ ei lyfr poblogaidd, Mau Mau Author in Detention, a enillodd Wobr Noma yn 1984.

Mewn diwylliant poblogaidd
Ceir cerddoriaeth iaith Giguyu.

Yn y ffilm a ryddhawyd yn 1983, Star Wars Penod VI: Return of the Jedi, mae'r cymeriad Nien Nunb yn siarad yn yr iaith Kikuyu.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gikuyu erthygl drosolwg o'r iaith
 Kikuyu erthygl trosolwg ar wefan Omniglot
 Gĩkũyũ | Kwame Rĩgĩi ffilm ar yr iaith ar Youtube
 Mathanga Gwefan ar lenyddiaeth Cenia gan gynnwys y Kikuyu

Categori:Cenia
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Iaith
Categori:Ieithoedd Niger-Congo
Categori:Ieithoedd Cenia