Pibau uilleann

bawd|250px|Set ymarfer heb drôn a rheolyddion
Pibau uilleann (Gwyddeleg: Pioban-Uilleann; Saesneg Uilleann Pipes) yw'r enw ar fath o pibgod o'r Iwerddon. Daw'r enw o'r Wyddeleg uilleann [ˈiːlʲən̪ˠ ] am "penelin" - mae'r gair elin yn y Gymraeg gytras â'r Wyddeleg. Fe'u datblygwyd yn y ffurf a ddefnyddir heddiw yn y 18g (tua 1760-1780) ac nid ydynt wedi newid fawr ddim ers hynny. Gellir disgrifio eu sain fel rhai cymharol eiddil a mwyn (o'i gymharu â sain mwy cras pibau'r Alban).

Enwi
Mae'r enwi'n seiliedig ar y ffaith nad yw'r Pibau Uilleann yn cael eu cyflenwi ag aer trwy'r geg, ond gan fegin a weithredir gyda'r penelin. Y ffurf ysgrifenedig ardystiedig gyntaf yw "Union pipes", ar ddiwedd y 18g, efallai i ddynodi undeb y sianter, drônau, a rheoleiddwyr. Enw arall yw Irish Pipes. Nid oes cofnod hanesyddol o enw na defnydd y term pibau uilleann cyn yr 20g. Bathwyd y term gan awdur, cyfansoddwr, cerddoregydd, a hanesydd Gwyddelig o'r enw William Henry Grattan Flood.A History of European Folk Music, 1997 by Jan Ling p. 146 University of Rochester Press (states the Uillean pipe name was invented by Floode)

Hanes
Credir y daeth y math o bibell hynod Wyddelig i'r amlwg tua dechrau'r 18g. Ei nodweddion gwahaniaethol yw:

 y bag wedi'i lenwi gan fegin, nid o bibell chwythu;
 sianter neu beipen alaw ag ystod o ddau wythfed o'i gymharu ag ystod o naw nodyn ar y pibau hŷn;
 ychwanegu rheolyddion neu gantorion caeedig sy'n caniatáu cyfeiliant i'r alaw.

Strwythur
Mae'r pibau uilleann yn cael eu chwarae tra'n eistedd. O dan y fraich dde yn eistedd fegin, o dan y chwith y sach. Mae'r tri drôn (drone chwibanu) yn gorwedd ar draws glin y chwaraewr. Gellir eu troi ymlaen neu i ffwrdd trwy falf y gellir ei gweithredu. Mae yna hefyd yr hyn a elwir yn rheolyddion, fel arfer tri. Chwibanau stopio yw'r rhain sydd ag allweddi a dim ond yn gwneud sain pan fydd allwedd yn cael ei wasgu. Mae fflapiau'r rheolyddion yn cael eu gweithredu gydag ymyl y llaw dde neu'r bawd dde wrth chwarae a chynhyrchu cordiau cyfeiliant. Mae'r bipyn alaw, a elwir yn sianter, yn cynnwys cyrs dwbl ac mae ganddi ystod o ddau wythfed, lle mae'r ail wythfed yn cael ei gyflawni trwy "orchwythu", h.y. cynyddu pwysedd y gwynt. Ac eithrio wrth chwarae'r nodyn isaf, mae diwedd y sianter yn gorwedd ar glun y chwaraewr. Os yw'n cadw'r holl dyllau bys ar gau, gall y chwaraewr dorri ar draws y tôn (staccato).

Ystod sain
Gellir cynhyrchu C (fel seithfed lleiaf uwchben y gwreiddyn D) o'r hanner tonau heb allweddi ar y chanter, fel y gellir chwarae G ac E leiaf hefyd. Yn ogystal, mae'r fflat D miniog ac E yn y ddau wythfed hefyd yn bosibl heb allweddi, dim ond trwy ddefnyddio bysedd fforchog. Defnyddir y tonau hyn fel tôn arweiniol yn E leiaf ac, mewn achosion prin, fel tôn mewn cord pasio a chord bob yn ail yn C leiaf, y cyfeirir ato fel arfer fel "ysbryd D". Nodir darnau o gerddoriaeth wedi'u recordio yn ysgrifenedig, fel y'u gelwir yn "alawon" yn D, hyd yn oed os yw'r naws swnio gwirioneddol yn gwyro oddi wrth D; mae'r pibellau uilleann felly yn offerynnau trawsosod. Os yw pibell uilleann wedi'i thiwnio i seinio D, fe'i gelwir yn pitch concert. Tiwniadau seinio eraill yw Cis, C, H a Bb, a gelwir y rhain gyda'i gilydd yn "bibellau gwastad" neu'n "bibellau traw gwastad".

Lefel anhawster
Oherwydd bod symudiadau braich, dwylo a bysedd yn cyd-drefnu'n ddyrys wrth weithredu megin, hosanau gwynt, siantras, rheolyddion a dronau, mae'n debyg mai'r pibau uilleann yw'r math anoddaf o bibellau bag i'w chwarae, ond mae'n debyg hefyd yr un â'r mynegiant cerddorol mwyaf.

Defnyddiau
Mae'r Pibau Uilleann yn cael eu gwneud yn bennaf o grenadilla pren caled Affricanaidd tywyll iawn neu eboni du. Yn ogystal, mae offerynnau wedi'u gwneud erioed o bren bocs a choed ffrwythau fel eirin neu fasarnen. Mae'r rhannau metel yn cael eu gwneud o bres neu arian, y modrwyau addurniadol o ifori, heddiw mwy o bren bocs, plastig neu gorn (ych).

Na Píobairí Uilleann
Sefydlwyd cymdeithas dros warchod a hyrwyddo Pibau'r Penelin yn 1968 o'r enw, Na Píobairí Uilleann ("pibwyr uilleann""). Nodir bod niferoedd y pobl oedd yn canu'r offeryn ac yn gallu ei gynhyrchu wedi cwympo (ond rhyw 5 oedd yn gallu cynhyrchu pibau i'w canu). Amcan y gymdeithas yw parhau ysbryd y gerddoriaeth, yn enwedig chwarae'r pibellau a chynhyrchu a chynnal yr offeryn ei hun.

Cymru a'r Pibau Penelin
Gwelwyd y cerddor Gwyddelig, Davy Spillane (o'r grŵp Moving Hearts) yn canu'r pibau uilleann ar alwbwm Pentigili o 1984 gan Jim O'Rourke a'r Hoelion Wyth. Y caneuon sy'n cynnwys y pibau yw Y Bont, Sir Benfro, Hen Wlad Dadcu, a Heddiw. Mae'r record hir yn trin a thrafod yn gerddorol cysylltiadau teuluol Jim O'Rourke a'r Iwerddon a daethpwyd â cherddorion Gwyddelig a sŵn nodweddiadol y pibau penelin i gyfrannu at y caneuon.

Gweler
 Pibgod
 Pibgorn

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Seamus Ennis yn canu'r pibau uilleann 
 Making Uilleann Pipes in Co. Clare, Ireland 1984 ffilmig
 Jim O'Rourke Featuring Donal Lunny & Davy Spillane – Goreuon / Best Of albwm yn cynnwys caneuon gyda'r pibau uilleann
 Gwefan Na Píobairí Uilleann

Categori:Gwyddeleg
Categori:Iwerddon
Categori:Canu gwerin
Categori:Offerynnau cerdd o Iwerddon