Datganoli pellach i Gymru

Mae sawl cynnig wedi bod dros ddatganoli pellach i Gymru ers sefydlu Cynulliad Cenedlaethol i Gymru a ailenwyd yn Senedd Cymru.

Ers 1997, bu tystiolaeth o fwy o gefnogaeth ac ymddiriedaeth yn y Senedd a mwy o gefnogaeth iddo gael pwerau ychwanegol, gan gynnwys refferendwm 2011 dros bwerau deddfwriaethol.  

 Tair opsiwn cyfansoddiadol 
Mae’r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru yn gomisiwn parhaus a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru het a fydd yn gwneud argymhellion am ddyfodol cyfansoddiadol Cymru a phwerau’r Senedd. Yn cael eu cyfarfod cyntaf ar 25 Tachwedd 2021, mae’r Athro Laura McAllister a Dr Rowan Williams yn cyd-gadeirio’r comisiwn gyda McAllister yn nodi bod yr holl opsiynau ar y bwrdd, gan gynnwys annibyniaeth. Mae gan y comisiwn ddau brif amcan, sef ystyried a datblygu opsiynau ar gyfer diwygio strwythurau cyfansoddiadol y DU, a phrif opsiynau blaengar i gryfhau democratiaeth Cymru a sicrhau gwelliannau i Gymru. Amlinellodd canfyddiadau interim y comisiwn dri opsiwn ymarferol ar gyfer Cymru, i’w harchwilio’n fanylach yn 2023:

 Datganoli cadarn
 Ffederaliaeth
 Annibyniaeth

 Datganoli cadarn 

 Cynnig Llafur y DU (2022) 
Ar 5 Rhagfyr 2022, cyhoeddodd Plaid Lafur y DU, pe byddent yn cael eu hethol, y byddent yn diwygio tŷ’r arglwyddi i ffurfio Cyngor y Cenhedloedd a’r Rhanbarthau. Byddent hefyd yn datganoli i'r Senedd; Canolfan Byd Gwaith, y gwasanaeth cyfiawnder ieuenctid a phrawf a mynediad i Fanc Buddsoddi Rhanbarthol Prydain. Disgrifiwyd y cynllun hwn fel un bron fel gwladwriaeth ffederal.

Gofynnodd Adam Price i Mark Drakeford pam nad oedd datganoli cyfiawnder yn adroddiad cyfansoddiadol Llafur ar y dyfodol, gan ddweud “Mae argymhelliad comisiwn Brown i ddatganoli cyfiawnder ieuenctid a’r gwasanaeth prawf yn unig yn mynd â ni yn ôl 10 mlynedd yn y ddadl ar ddatganoli yng Nghymru”. Ymatebodd Mark Drakeford drwy ddweud ei fod yn gobeithio mai datganoli cyfiawnder ieuenctid a’r gwasanaeth prawf oedd “dechrau’r broses honno”, “Wrth gwrs, rydyn ni eisiau i’r broses honno fynd ymhellach”.

 Adroddiad y Comisiwn Cyfansoddiadol (2024) 
Dyma’r cyntaf o’r tri opsiwn cyfansoddiadol ar gyfer Cymru fel y’i cynigiwyd gan Gomisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru. Mae'r opsiwn hwn yn cynnwys:

 Gwarchodaeth rhag newidiadau unochrog gan Senedd a Llywodraeth y DU
 Cysylltiadau rhynglywodraethol mwy adeiladol
 Sylfaen fwy sefydlog ar gyfer llywodraethu Cymru yn y dyfodol
 Ehangu posibl pwerau datganoledig, gan gynnwys cyfiawnder a phlismona.

Disgrifiwyd yr opsiwn hwn fel un sy’n rhoi mwy o sefydlogrwydd ac sy’n gofyn am y newidiadau lleiaf posibl i wledydd eraill y DU.

Ym mis Ionawr 2024, cyhoeddwyd yr adroddiad llawn gan gynnig; 

 dileu cyfyngiadau ar Lywodraeth Cymru i reoli cyllid
 datganoli cyfiawnder a'r heddlu (gan ddechrau gyda'r heddlu, y gwasanaeth prawf, a chyfiawdner ieuenctid)
 datganoli'r gwasanaeth rheilffyrdd
 sut y dylai Cymru gael llais cryfach ar gyfer darlledu
 dylid sefydlu grwp gan lywodraethau Cymru a'r Deyrnas Unedig ar gyfer rheoli ynni yng Nghymru gan gynnwys opsiynnau ar gyfer datganoli ystad y goron

 Ffederaliaeth 

Mae’r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru yn cynnig y diwygiadau a ganlyn ar gyfer yr opsiwn hwn o "strwythurau ffederalaidd":

 Mae cyfrifoldeb Senedd a Llywodraeth y DU dros y DU ar wahân i Loegr
 Diwygio Ty'r Arglwyddi
 Cyfrifoldeb ariannol datganoledig am drethiant
 Cyfrifoldeb ariannol datganoledig dewisol am les

Yn hanesyddol, teimlai David Lloyd George na ellid cyflawni datgysylltu, diwygio tir a mathau eraill o ddatganoli Cymreig oni bai bod Cymru yn ffurfio ei llywodraeth ei hun o fewn system imperialaidd ffederal. 

 Cynnig Llafur Cymreig 
Mae'r Blaid Lafur Gymreig yn cefnogi "ffederaliaeth bellgyrhaeddol" gyda phwerau cyfartal yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae’r pwerau a awgrymir yn eu cynigion yn cynnwys (ymysg awgrymiadau eraill):

 Daw’r DU yn undeb gwirfoddol o 4 gwlad
 Mae datganoli yn barhaol ac ni ellir ei ddadwneud heb gytundeb yr etholwyr
 Datganoli cyfartal ar draws cenhedloedd i gyfateb ee yr Alban
 Diwygiodd Tŷ’r Arglwyddi i adlewyrchu cyfansoddiad y Deyrnas Unedig ac i amddiffyn y cyfansoddiad a datganoli
 Mae pob llywodraeth yn pennu ac yn cael ei dal yn atebol am flaenoriaethau treth a gwariant
 Cyfiawnder a phlismona wedi'u datganoli i Gymru (fel y mae yn yr Alban a Gogledd Iwerddon)

 Annibyniaeth (a chyd-ffederasiwn) 
bawd|Gorymdaith annibyniaeth Caerdydd 2019
Mae cynnig hefyd wedi’i wneud am gonffederasiwn y DU, lle mae pob gwlad gyfansoddol yn y DU yn sofran ac yn cytuno i gytundeb a senedd/cyngor canolog sy’n penderfynu ar nifer fach o bolisïau canolog megis masnach fewnol, arian cyfred, amddiffyn a chysylltiadau tramor. Dywedir bod cyn-brif weinidog Cymru, Carwyn Jones, yn gefnogwr i system Gydffederal ac wedi bod yn gweithio gyda Gordon Brown ar ei argymhellion ar gyfer diwygio cyfansoddiadol y DU. Nid yw'n ymddangos bod unrhyw dystiolaeth hyd yma i awgrymu bod argymhellion Brown yn cynnwys model tebyg i gydffederal.

 Datganoli penodol 

 Adnoddau naturiol ac Ystâd y Goron 

Awgrymodd y prif weinidog, Mark Drakeford y gallai datganoli Ystadau’r Goron yng Nghymru i lywodraeth Cymru alluogi’r llywodraeth i harneisio’r potensial ynni adnewyddadwy yng Nghymru gan ddweud, “Mae daearyddiaeth ar ein hochr ni. Os ydych chi ar ochr orllewinol y DU, mae'r gwyntoedd cryfaf gennych chi. Rydyn ni wedi ein hamgylchynu ar dair ochr gan ddŵr.” Awgrymodd Liz Saville Roberts AS, arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan, y gallai datganoli’r ystadau hyn “ddod â gwerth hanner biliwn o bunnoedd o wynt alltraeth a photensial llif llanw o dan reolaeth Cymru.” Ar 21 Mehefin 2021, cyflwynodd Roberts Fil Ystad y Goron (Datganoli i Gymru) i Senedd y DU gan ddweud y byddai hyn yn “datganoli rheolaeth Ystâd y Goron a’i hasedau yng Nghymru i Lywodraeth Cymru”. Dywedodd Boris Johnsony byddai hyn yn “darnio’r farchnad, yn cymhlethu prosesau presennol ac yn ei gwneud hi’n anoddach i Gymru a gweddill y DU symud ymlaen i net-zero”. Casglodd deiseb i drosglwyddo pwerau dros Ystâd y Goron gwerth £500m i’r Senedd dros 10,000 o lofnodion erbyn mis Chwefror 2022. Cyhoeddodd "Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Seilwaith" y Senedd adroddiad ar 22 Chwefror 2022 yn argymell datganoli Ystad y Goron a defnyddio ei hincwm i frwydro yn erbyn newid yn yr hinsawdd. Ym mis Awst 2022, llofnododd dros 5,000 o bobl ddeiseb yn galw am ddatganoli rheolaeth ar adnoddau naturiol Cymru gan gynnwys dŵr, trydan ac ystâd y goron yng Nghymru i’r Senedd.

Yn Mawrth 2024, galwodd ymgyrch trawsbleidiol gan Blaid Cymru a Llafur am ddatganoli Ystâd y Goron. Bu'r actorion enwog Michael Sheen a Jerome Flynn hefyd yn cefnogi'r ymdrech gan siarad am y pwnc mewn fideos. Ym Mai 2024, cyn lansiad ymgyrch Etholiad Cyffredinol y blaid, galwodd Liz Saville Roberts greu “Cronfa Cyfoeth Sofran Cymru” a fyddai’n defnyddio enillion portffolio Ystâd y Goron (gan gynnwys o ffermydd gwynt y môr yn y genedl i fuddsoddi mewn cymunedau ledled Cymru. Mae Ystâd y gororn yn werth £853m ar hyn o bryd; ond dywedodd y gallai'r ffermydd gwynt gynhyrchu cymaint a £43bn mewn rhent.

Yn 2025, bu Rhun ap Iorwerth ac Eluned Morgan o blaid datganoli Ystad y Goron i Gymru.

 Cyfiawnder 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Official_opening_of_the_Fourth_Senedd_Assembly,_June_7_2011_4.jpg|bawd|264x264px|Barnwyr Cymreig yn y Senedd, 2011
Cynhyrchodd y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru adroddiad yn 2019 yn asesu’r system gyfiawnder yng Nghymru am y tro cyntaf ers dros 200 mlynedd. Beirniadodd yr adroddiad y modd y mae llywodraeth y DU yn ariannu cyfiawnder yng Nghymru, gan nodi bod y toriadau i'r gyllideb cyfiawnder gan lywodraeth y DU "ymhlith y mwyaf difrifol o'r holl doriadau cyllideb adrannol". Mae'r adroddiad yn nodi sut mae Llywodraeth Cymru wedi defnyddio ei harian ei hun i geisio "lliniaru effeithiau niweidiol y polisïau hyn". Mae 40% o gyllid cyfiawnder yn cael ei gyfrannu yng Nghymru yn ogystal ag arian trethdalwyr Cymreig a delir i San Steffan sy’n cael ei ailddosbarthu yn ôl i Gymru. Penderfynodd yr adroddiad y dylai "cyfiawnder gael ei benderfynu a'i gyflwyno yng Nghymru". I grynhoi, gwnaeth yr adroddiad yr argymhellion a ganlyn: Dylai cyfrifoldebau cyfiawnder gael eu dal gan un Aelod Seneddol ac adran o Gymru, ffurfio Bwrdd Cyfiawnder Troseddol i Gymru, dylai data cyfiawnder troseddol fod yn benodol i Gymru a mwy o fanylder a defnydd cynyddol o ddewisiadau carchar eraill, yn enwedig ar gyfer menywod.

Sefydlwyd Cyngor Cyfraith Cymru yn dilyn argymhellion gan y Comisiwn Cyfiawnder annibynnol yng Nghymru yn 2019 a nododd weledigaeth y system gyfreithiol yng Nghymru. Cadeiriwyd y comisiwn gan yr Arglwydd Thomas o Gwmgiedd, cyn Arglwydd Brif Ustus Cymru a Lloegr. Sefydlwyd Cyngor Cyfraith Cymru er mwyn hybu addysg, hyfforddiant ac ymwybyddiaeth gyfreithiol yng nghyfraith Cymru . Mae'r cyngor hefyd yn cefnogi datblygiad economaidd a chynaliadwyedd y gyfraith yng Nghymru. Roedd y cyfarfod cyntaf wedi'i gynllunio ar gyfer Tachwedd 2021.

Bu galwadau am ddatganoli cyfiawnder i’r Senedd gan Lywodraeth Cymru, fel yr amlinellwyd yn eu hymrwymiad maniffesto. Cynhyrchodd y llywodraeth ddogfen o'r enw "Cyflawni cyfiawnder i Gymru" ym mis Mai 2022. Mae'r cyhoeddiad yn dweud bod datganoli cyfiawnder i Gymru yn 'anochel', ac yn cynnig yr "elfennau craidd" a ganlyn:

 Ffocws ar atal ac adsefydlu.
 Lleihau poblogaeth y carchardai drwy fynd ar drywydd dewisiadau eraill yn lle carcharu lle bo’n briodol. Mae'r rhain yn cynnwys rhaglenni i fynd i'r afael â materion iechyd meddwl a chymorth a thriniaeth ar gyfer camddefnyddio cyffuriau ac alcohol.
 Defnyddio ymagwedd sy’n seiliedig ar hawliau at y gyfraith a llunio polisïau, ac ymgorffori ymhellach hawliau y cytunwyd arnynt yn rhyngwladol mewn cyfraith ddomestig.

Ym mis Tachwedd 2022, galwodd Arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan, Liz Saville Roberts hefyd am ddatganoli cyfiawnder i Gymru mewn dadl seneddol yn San Steffan. Dywedodd cyn y ddadl, “Yr Alban, Gogledd Iwerddon, Llundain, Manceinion. Mae gan bawb naill ai reolaeth lwyr, neu rywfaint o reolaeth ddatganoledig dros gyflawni cyfiawnder." “Mae Cymru, ar y llaw, yn parhau i gael ei thrin fel atodiad i Loegr er gwaethaf tystiolaeth llethol o’r niwed sy’n achosi.”
bawd|Heddwas sifil Cymreig, Caerdydd

 Heddlu 
Mae Plaid Cymru yn cefnogi datganoli pwerau dros heddluoedd Cymru i Gymru, gan awgrymu y byddai heddluoedd Cymru yn derbyn £25miliwn ychwanegol y flwyddyn, sy’n cyfateb i 900 o swyddogion heddlu ychwanegol. Mae comisiwn Thomas a’r cyfryngau cenedlaethol yng Nghymru hefyd wedi galw am ddatganoli plismona. Mae plismona eisoes wedi’i ddatganoli yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae cyn-brif weinidog Cymru a chomisiynydd presennol Heddlu De Cymru, Alun Michael hefyd yn cefnogi datganoli’r system blismona a chyfiawnder troseddol i Gymru.

 Treth a lles 
Canfu arolwg barn YouGov yn 2020 y byddai 59% o bleidleiswyr Cymru o blaid datganoli treth a lles, a elwir yn "devo-max". Y cwestiwn a ofynnwyd oedd “Pe byddai refferendwm yfory ar drosglwyddo mwy o bwerau i’r Senedd (Senedd Cymru), gan gynnwys rheolaeth ar drethi a lles, ond heb gynnwys amddiffyn a materion tramor, sut fyddech chi’n pleidleisio? A ddylai rhagor o bwerau gael eu trosglwyddo i’r Senedd (Senedd Cymru)?”.

Mae llywodraeth Cymru hefyd wedi galw am dreth ar dir gwag i "gymell datblygwyr i fwrw ymlaen â datblygiadau sydd wedi'u hatal er mwyn helpu i ddarparu tai diogel a fforddiadwy o safon uchel." Mae Sioned Williams, Aelod Seneddol Plaid Cymru (Aelod o’r Senedd) wedi galw am ddatganoli pwerau lles i’r Senedd mewn ymateb i doriadau i Gredyd Cynhwysol gan lywodraeth y DU. Awgrymodd Williams hefyd y dylid datganoli pwerau trethu llawn i’r Senedd oherwydd “bydd unrhyw ddiwygiadau i fynd i’r afael â thlodi yr ydym yn eu gwneud yng Nghymru bob amser yn gyfyngedig” heb bwerau trethu llawn. Daeth astudiaeth gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd i'r casgliad y gallai datganoli budd-daliadau lles i Gymru gynyddu cyllideb Cymru £200 miliwn y flwyddyn. Daeth pwyllgor cydraddoldeb trawsbleidiol y Senedd i’r casgliad hefyd yn 2019 y gallai datganoli’r pwerau hyn greu system fwy “trugarog”.

Ar y llaw arall, mae’r prif weinidog Mark Drakeford yn honni bod Credyd Cynhwysol “yn cael ei ryddhau’n well” ar lefel y DU gyfan ac yn “rhan o’r glud sy’n dal y Deyrnas Unedig gyda’i gilydd” hyd yn oed ar ôl awgrymu bod y toriadau i’r system les gan lywodraeth y DU yn "greulon a bwriadol".
bawd|Gorsaf drên Caerdydd Canolog

 Rheilffyrdd (seilwaith) 
Network Rail a Llywodraeth y DU sy’n gyfrifol am gyllid seilwaith rheilffyrdd ond mae galwadau gan Lywodraeth Cymru a chytundeb trawsbleidiol yn y Senedd i ddatganoli’r seilwaith rheilffyrdd i Gymru, yn ôl Ken Skates AC, Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth yn cynnig ar gyfer dogfen ddatganoli. Mae Canolfan Llywodraethiant Cymruym Mhrifysgol Caerdydd wedi dod i’r casgliad y gallai Cymru fod wedi cael £514 miliwn ychwanegol i’w fuddsoddi o 2011–12 a 2019-20 pe bai seilwaith rheilffyrdd yn cael ei ddatganoli yn ystod y cyfnod hwn.  Mae dosbarthiad HS2 fel prosiect Cymru a Lloegr, er ei fod yn gyfan gwbl yn Lloegr, hefyd wedi'i ddefnyddio fel rheswm dros ddatganoli seilwaith rheilffyrdd.

 Darlledu 
bawd|Prif adeilad BBC Cymru Wales, Caerdydd
Mae ymchwiliad trawsbleidiol gan y Senedd drwy adroddiad gan y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu yn dod i’r casgliad y dylai’r Senedd fod â mwy o reolaeth dros y ffordd y caiff darlledu ei reoleiddio a’i ariannu. Daeth cadeirydd y pwyllgor hwn, yr Aelod Seneddol Bethan Sayed i'r casgliad nad oes gan Gymru "y cyfryngau sydd eu hangen arni i weithredu fel cenedl lwyddiannus". Roedd yr adroddiad hwn yn cynnwys yr argymhellion a ganlyn: Datganoli pwerau darlledu cynyddol, dylai Ofcom gyda llywodraethau Cymru a’r DU ddatgan sut y gellir gwella’r cyfryngau, cronfa ddiduedd a ffurfiwyd gan lywodraeth Cymru ar gyfer newyddion, sefydlu comisiwn cyllido annibynnol yn cynnwys cynrychiolydd o Gymru (gyda caniatâd gan wledydd eraill y DU), holl ddarlledu Cymraeg wedi’i ddatganoli, rheolaeth llywodraeth Cymru dros drwydded Channel 3 (ITV) yng Nghymru gyda mwy o gynnwys Cymraeg a fforwm adborth gwell gan y BBC ar gyfer gwella polisïau’r BBC.

Ym mis Mehefin 2022, cyhoeddwyd aelodau panel arbenigol newydd ar gyfer datganoli pwerau cyfathrebu a darlledu i Gymru fel rhan o’r cytundeb cydweithredu rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru.

Datgelwyd ym mis Tachwedd 2022 bod cyn-brif weinidog Cymru, Carwyn Jones wedi cael cynnig datganoli S4C gan yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ar y pryd, Jeremy Hunt. Dywedodd Jones na allai gytuno i ddatganoli’r sianel oherwydd ei bod yn cael ei chynnig “heb gyllideb a heb geiniog”. Dywedodd cadeirydd Cymdeithas yr Iaith y dylai Jones fod wedi derbyn y cynnig ac archwilio dulliau eraill o ariannu, gan ychwanegu, “Mae wedi bod yn amlwg ers blynyddoedd nad oes gan Lywodraeth San Steffan ddiddordeb yn S4C. Yn 2010 fe dorrodd arian S4C yn sylweddol ac mae cyllid y sianel bellach yn dod drwy'r BBC; Mae'n rhaid i S4C hefyd rannu nifer o adnoddau gyda'r BBC. Felly nid yw’n fawr o syndod bod San Steffan eisiau golchi eu dwylo o’r sianel.”

 Gwyliau Banc 
bawd|195x195px|Dydd Gwyl Dewi, Caerdydd 2009
Mae cynigion i ddatganoli’r pwerau sy’n ymwneud â gwyliau banc i Gymru. Dydd Gŵyl Dewi (1 Mawrth) yw diwrnod nawddsant Cymru ac, fel Dydd San Siôr Lloegr, nid yw’n ŵyl banc ar hyn o bryd. Mae pwerau dros wyliau banc wedi’u datganoli yn yr Alban, gyda diwrnod eu nawddsant, Dydd Sant Andreas, yn ŵyl banc, gyda Gogledd Iwerddon hefyd yn cael gŵyl banc ar gyfer Dydd San Padrig. Yn 2022, llofnododd dros 10,000 o bobl e-ddeiseb ar-lein i Senedd y DU i Ddydd Gŵyl Dewi fod yn ŵyl banc.

 Trethi a rheoleiddio cwmnïau ynni 
Yn 2022, awgrymodd Adam Price, arweinydd Plaid Cymru, y dylai’r pŵer i drethu a rheoleiddio cwmnïau ynni gael ei ddatganoli i Gymru yn sgil yr argyfwng prisiau ynni yn y DU a chynnydd o 54% yn y cap ar brisiau ynni. Roedd Mark Drakeford, er ei fod yn cytuno â'r teimlad y dylid gostwng y cap pris, yn credu ei fod yn fater o gael llywodraeth y DU i "wneud y peth iawn".

 Cydraddoldeb 
Mae Plaid Cymru wedi galw am ddatganoli’r ddeddf cydraddoldeb yn eu maniffesto er mwyn i’r Senedd sicrhau gwell darpariaethau ar gyfer cydraddoldeb a chynrychiolaeth.

 Fformiwla Barnett 
Mae sawl gwleidd Llafur wedi galw am newid y fformula Barnett gan gynnwys Prif Weinidog Cymru ar y pryd, Carwyn Jones  yn 2013; Mark Drafeford (ysgrifenydd cyllid y pryd) yn 2018; ac Eluned Morgan fel Prif Weinidog yn 2025.

Bu gwleidyddion Plaid Cymru hefyd yn galw am newid gan gynnwys Leanne Wood, Elfyn Llwyd a Dafydd Wigley yn 2014; a Ben Lake a Rhun ap Iorwerth yn 2024.

Cyfeiriadau

Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru