Brenin Cymru

Ni ddefnyddwyd y teitl Brenin Cymru yn aml oherwydd yn anaml yr oedd Cymru, yn debyg iawn i Iwerddon, yn llwyddo i gael gradd o undod gwleidyddol fel un Lloegr neu'r Alban yn ystod yr Oesoedd Canol. Hawliodd nifer o frenhionedd rhanbarthol y teitl "Brenin Cymru", ond o dan arweinyddiath Gruffydd ap Llywelyn yn unig, o 1055 hyd 1063 yr oedd y wlad yn gwbl unedig.K. L. Maund, Ireland, Wales, and England in the Eleventh Century (Boydell & Brewer, 1991), tt.64–67

 Hanes 

 Cyn Brenhinoedd Cymru 
Cyn y teitl Brenin neu Dywysog Cymru, defnyddiwyd y teitl Brenin y Brythoniaid i ddisgrifio Brenin y Brythoniaid Celtaidd, hynafiaid y Cymry. Kari Maund, The Welsh Kings: The Medieval Rulers of Wales (Tempus, 2000) Mae fersiwn Brut y Tywysogion, Gwentian Chronicles of Caradog o Lancarfan, a ysgrifennwyd ddim cynharach na chanol yr 16eg ganrif yn rhestru Brenhinoedd y Brythoniaid lluosog fel "Brenin Cymru".

 Defnydd cynnar o'r teitl 
de|bawd|240x240px|Map o'r diriogaethau Rhodri Mawr, "Brenin Cymru"

Yn dilyn ymadawiad y llengoedd Rhufeinig o Gymru, roedd y wlad wedi ymrannu'n diriogaethau rhanedig, pob un â'i harweinwyr ei hun. Y person cyntaf y gwyddys amdano i'w alw ei hun yn frenin oedd Rhodri Mawr (c. 820–878) ac oherwydd ei fod yn hanu o Gymru cafodd ei alw'n Frenin Cymru, er nad oedd yn rheoli'r wlad i gyd. Serch hynny, unodd lawer o'r tir o dan ei allu, gan ddangos felly y gallai fod yn bosibl i Gymru fodoli fel endid gwleidyddol unedig."GO BRITANNIA! Wales: Royals Families of Wales." Accessed February 1, 2013. http://britannia.com/wales/fam1.html . 

 Gruffydd ap Llywelyn sy'n rheoli Cymru gyfan 
bawd|240x240px| Map o deyrnas Gruffydd ap Llywelyn  Cymru
O deyrnasoedd llai Cymru daeth pedwar pŵer mawr i'r amlwg yn y pen draw: Powys, Gwynedd, Dyfed/Deheubarth, a Morgannwg. Gyda Chymru bellach yn datblygu i fod yn endid mwy cyfunol. Gwnaed hyn uniad Cymru yn bosibl i Gruffudd ap Llywelyn yng nghanol yr 11eg ganrif. Bu cynghreiriau â llinachau Eingl-Sacsonaidd a Llychlynwyr yn gymorth iddo uno'r wlad, ac fe hyd yn oed goncrodd rhannau o dir  y Saeson. "Ym 1055 amsugnodd y Deheubarth hefyd, gan ddod yn Frenin Cymru i bob pwrpas". Dywed John Davies mai Gruffydd oedd "yr unig frenin Cymreig y bu'r Cymry i gyd yn ddeiliaid iddo ... o tua 1057 hyd ei farwolaeth yn 1063, cydnabu'r Cymry i gyd frenhiniaeth Gruffudd ap Llywelyn. Am ryw saith mlynedd cwtar, bu Cymru'n un o dan reolwr Cymreig, gorchest na chyflawnwyd mohoni na chynt na chedyn."John Davies, Hanes Cymru (Penguin, 2007) 

Cyfeiriwyd at Gruffydd ap Llywelyn fel Brenin Cymru neu Rex Walensium gan John o Gaerwrangon.K. L. Maund, Ireland, Wales, and England in the Eleventh Century (Boydell & Brewer, 1991). tt.64–67 Ef oedd yr olaf o linach hir o brif lywodraethwyr ymhlith y Brythoniaid ynysig i ddal y teitl Brenin y Brythoniaid, ac o bosibl yr unig un i wir lywodraethu ar yr holl Frythoniaid annibynnol. Erbyn hyn, os nad ynghynt, Cymru oedd yr unig ran o Brydain oedd ar ôl o dan reolaeth y Brythoniaid.

 Cyfnod dau deitl 
Roedd y defnydd brodorol o'r teitl "Tywysog Cymru" yn ymddangos yn amlach erbyn yr unfed ganrif ar ddeg fel ffurf "fodernaidd" neu ddiwygiedig ar hen frenhiniaeth uchel y Brythoniaid. Roedd y Cymry wedi bod yn Uchel Frenhinoedd y Brythoniaid yn wreiddiol hyd nes nad oedd yr honiad i fod yn uchel frenin Prydain Rufeinig ddiweddar yn realistig bellach ar ôl marwolaeth Cadwaladr yn 664.  Roedd gan Cadwaldr hefyd gysylltiad cryf â symbol Draig Goch Cymru.Hughes, Jonathan, "Politics and the occult at the Court of Edward IV", Princes and Princely Culture: 1450–1650, Brill, 2005, p.112-13. D.R. Woolf, "The power of the past: history, ritual and political authority in Tudor England", in Paul A. Fideler, Political Thought and the Tudor Commonwealth:Deep Structure, Discourse, and Disguise, New York, 1992, pp.21–22.

Yn ôl Dr Sean Davies, “yn yr amgylchiadau anodd hyn, a chyda sylwedyddion allanol yn gwawdio statws brenhinoedd Cymru, mabwysiadodd uchelwyr brodorol uchelgeisiol y teitl nofel tywysog (   ), er mwyn eu gosod ar wahân i'w cyd-"frenhinoedd"." "Why Does Wales Have Princes and Not Kings?" The History Press. Accessed February 1, 2013. http://thehistorypressuk.wordpress.com/2012/07/13/why-does-wales-have-princes-and-not-kings/. Fodd bynnag, defnyddiwyd y teitl Brenin Cymru yn ddiweddarach gan o leiaf un rheolwr Cymreig arall, Owain Gwynedd (c. 1100–1170). "Yn ei ddau lythyr cyntaf at Louis, disgrifiodd Owain ei hun fel "brenin Cymru" a "brenin y Cymry".

 Ffederaliaeth 
Mae un ffynhonnell yn disgrifio Llywelyn Fawr (Llywelyn ap Iorwerth) gyda'r teitl "Brenhin Cymrû Oll" yn 1212 ar ôl derbyn llŵ gan dywysogion Powys. Er hyn, mae ffynonellau eraill o'r cyfnod yn dweud mai ffederaliaeth neu gonffederaliaeth o dywysogion Cymru a sefydlwyd, wedi'u harwain Llywelyn, yn hytrach na unbennaeth brenhinol.

 Tywysogion olaf 
Daliwyd Tywysof olaf Cymru, Llywelyn ein Llyw Olaf yn ddiarwybod mewn cynnllwynfa, a lladdwyd ef ym 1282. Ar ddienyddiad ei frawd Dafydd ap Gruffydd yn 1283 ar orchymyn Brenin Edward I o Loegr, daeth annibyniaeth Cymru i ben. Byth ers hynny defnyddiwyd y teitl Tywysog Cymru gan frenhiniaeth Lloegr fel etifedd gorsedd Lloegr. Disgrifiwyd y defnydd o'r teitl hwn gan frenin Seisnig fel "cywilyddiad" Cymru. 

Yn ystod y cyfnod 1400-1413, yn dilyn gwrthryfel yn erbyn rheolaeth Seisnig yng Nghymru, bu Tywysog brodorol Cymru, Owain Glyndŵr, a Thywysog Seisnig â'r un teitl (a ddaeth yn ddiweddarach yn Harri V Lloegr). Arweiniodd Tywysog brodorol Cymru, Owain Glyndŵr, luoedd Cymreig yn erbyn Tywysog Lloegr a rheolaeth Lloegr yng Nghymru. 

 Rhestr o ddeiliaid teitl "Brenhinoedd Cymru". 
Mae'r canlynol yn rhestr o'r rhai a hawliodd y teitl Brenin neu Dywysog Cymru. Mae rhai ffynonellau'n awgrymu taw Rhodri Mawr oedd sofran cyntaf Cymru, yn ogystal â'r cyntaf i uno'r rhan fwyaf o Gymru. Tra bod llawer o arweinwyr gwahanol yng Nghymru wedi hawlio'r teitl "Brenin Cymru" ac wedi rheoli mwyafrif helaeth o dir Cymru, Gruffydd ap Llywelyn oedd yr unig frenin i reoli Cymru oll (fel rydym yn ei diffinio heddiw) rhwng 1055 a 1063 yn ôl yr hanesydd John Davies.K. L. Maund, Ireland, Wales, and England in the Eleventh Century (Boydell & Brewer, 1991), tt.64–67
DepictionEnwTy, BrenhiniaethTeitlau CymreigTeyrnasiaethMarwolaethFfynhonnellCyn y teitl Brenin Cymru, defnyddiwyd y teitl Brenin y BrythoniaidCynan Dindaethwy
(Cynan ap Rhodri)Gwynedd (ers 754) "Brenin Cymry oll"798–816Brut y Tywysogion
Annalau Ulster Annales Cambriaecanol|frameless|169x169pxRhodri Mawr
(Rhodri ap Merfyn)Gwynedd, o 855 hefyd Powys, o 872 hefyd Seisyllwg "Dechreuodd deyrnasu dros y Cymry" (843 AD)
 Brenin Cymru843Brut y Tywysogion
Annalau UlsterCadell ap Rhodri "rheolodd dros Gymru oll" (877 AD)877Brut y TywysogionAnarawd ap Rhodri "rheolodd dros Gymru oll" (900 AD)900Brut y Tywysogioncanol|frameless|200x200pxHywel Dda(Hywel ap Cadell)Deheubarth (o 920), o 942 Gwynedd a Phowys "Brenin Cymry oll"942–949/50Brut y Tywysogion
Annalau Ulster Annales CambriaeAeddan ap Blegywryd "meddianwyd Cymru oll o fôr i fôr" (1000 AD)1000Brut y TywysogionLlywelyn ap SeisyllGwynedd a Phowys; ac ers 1022 Deheubarth "Cymerodd y llywodraeth dros ei hun...yn ei amser roedd Cymru deiddeg mlynedd heb ryfel"
 "sofraniaeth Cymru"1023Brut y Tywysogion
Annalau UlsterGruffydd ap Llywelyn
1010–1063Gwynedd a Phowys, ac ers 1057 gweddill Cymru Rex Walensium ("Brenin Cymru")K. L. Maund, Ireland, Wales, and England in the Eleventh Century (Boydell & Brewer, 1991), tt.64–67
 Brenin y Brythoniaid (in 1063; in 1058) "Brenin Cymru oll" 1032-1064
 "enillodd Cymru oll cyn 1037"
 Rheolodd Cymru fodern o 1055 tan 1063.Mae'r Cronicl Ulster Chronicl yn dweud y lladdwyd gan Cynan yn 1064. Laddodd Gruffydd ap Llywelyn dad Cynan, sef Iago yn  1039.John o Worcester
Annalau Ulster

Brut y Tywysogionframeless|236x236pxGruffudd ap Cynan
1055–1137Llys Aberffraw, Gwynedd (ers 1081) "brenin a sofran a thywysog ac amddiffynydd a heddychwyr Cymy oll" (yn 1136)1137Bu farw yn 1137, yn 81–82 mlwydd oed.Brut y Tywysogionframeless|248x248pxOwain Gwynedd
1100 – Tachwedd 1170Gwynedd Brenin Cymru
 Brenin y Cymry
 Tywysog y Cymry
 Tywysog dros y genedl brydeinig (yn 1146)1146–1170Bu farw yn 1170, yn 69–70 mlwydd oed.Brut y Tywysogion; Ar ôl y cyfnod hwn, defnyddiwyd y teitl Tywysog Cymru yn unig

 Gweler hefyd 
 Brenin y Brythoniaid
 Tywysog Cymru

 Cyfeiriadau 

Categori:Teyrnoedd Cymru