Pum Llwyth Gwâr

Mae'r term Pum Llwyth Gwâr (Saesneg: The Five Civilized Tribes) yn derm a ddefnyddiwyd gan Americanwyr Ewropeaidd yn y cyfnod trefedigaethol a ffederal cynnar yn hanes yr Unol Daleithiau wrth gyfeirio at bum prif genedl Brodorol y De-ddwyrain: y Cherokee, y Chickasaw, y Siocto, y Muscogee (Creek), a'r Seminole.Fred S. Clinton, "Oklahoma Indian History, from The Tulsa World", The Indian School Journal 16/4 (1915): 175-187 Americanwyr o dras Ewropeaidd wnaeth barnu'n nawddoglyd eu bod yn "waraidd" oherwydd eu bod wedi mabwysiadu priodoleddau diwylliant Eingl-Americanaidd. Rhai enghreifftiau o'r priodoleddau trefedigaethol hyn a fabwysiadwyd gan y pum llwyth hyn oedd Cristnogaeth, llywodraethau canoledig, llythrennedd yn y Saesneg, masnachu, cyfansoddiadau ysgrifenedig, rhyngbriodas ag Americanwyr gwyn, ac (heb eironi) arferion caethwasiaeth, gan gynnwys prynu Americanwyr Affricanaidd yn gaethweision. Am gyfnod, roedd y Pum Llwyth Gwâr yn tueddu i gynnal cysylltiadau gwleidyddol sefydlog ag Americanwyr Ewropeaidd, cyn i'r Unol Daleithiau hyrwyddo'r syniad o ddiarddel y llwythau de-ddwyreiniol hyn.

Yn yr 21g, mae’r term hwn wedi’i feirniadu gan rai ysgolheigion am ragdybiaethau ethnoganoledd Eingl-Americanaidd ynghylch yr hyn a ystyrient yn waraidd, ond mae cynrychiolwyr o’r llwythau hyn yn parhau i gyfarfod pedair gwaith y flwyddyn dan enw'r Inter-Tribal Council of the Five Civilized Tribes (Cyngor Rhynglwythol y Pum Llwyth Gwâr).

Weithiau cyfeirir at ddisgynyddion y llwythau hyn, sy'n byw yn bennaf yn yr hyn sydd bellach yn Oklahoma, fel Pum Llwyth Oklahoma. Mae nifer o lwythau eraill a gydnabyddir yn ffederal hefyd i'w cael yn Oklahoma.

Y Pum Llwyth
250px|bawd|Benjamin Hawkins, ar ei wladfa, yn dysgu technoleg Ewropeaidd i'r Creek

Cherokee
Prif erthygl: Cherokee
Mae'r Cherokee yn galw eu hunain yn tsa-la-gi (ynganiad "jaulagí") neu a-ni-yv-wi-ya (ynganiad "ahkní yú uiyau", yn llythrennol: "prif bentref"). Yn 1654, galwodd y Powhatan hwy yn Rickahockan. Gall y gair Cherokee (ynganiad "cherokee") ddod yn wreiddiol o'r lingua franca Siocto , lle mae'r gair cha-la-kee yn golygu "y rhai sy'n byw yn y mynyddoedd", neu chi-luk-ik-bi "y rhai sy'n byw mewn ogofâu ". Galwodd y Lenape y Cherokee alligewi, gan gyfeirio at Afon Allegheny.

Mae gan Genedl Cherokee (disgynyddion yr alltudion) a Band Unedig Kituwa o Indiaid Cherokee (a ymfudodd i Oklahoma ac Arkansas cyn eu halltudio) eu prifddinas yn ninas Tahlequah (Oklahoma), tra bod Band Dwyreiniol Indiaid Cherokee, sy'n ddisgynnydd i grŵp a oedd yn gallu osgoi cael eu halltudio i Oklahoma heddiw, yn meddiannu darn o diroedd eu hynafiaid a elwir yn Qualla Strip yng ngorllewin Gogledd Carolina.

Chickasaw
Prif erthygl: Chickasaw 
Yn wreiddiol roedd y Chickasaw yn byw ar hyd Afon Tennessee, i'r gorllewin o Huntsville, Alabama, ac mewn rhai ardaloedd o Mississippi a Tennessee. Yn wreiddiol o'r gorllewin, symudasant i'r dwyrain o Afon Mississippi ymhell cyn iddynt gysylltu ag ymsefydlwyr Ewropeaidd. Mae'n ymddangos bod popeth yn awgrymu eu bod yng ngogledd-ddwyrain Mississippi o'r cysylltiadau cyntaf â'r Ewropeaid hyd at yr alltudiaeth i Oklahoma, lle mae'r mwyafrif yn byw bellach. Maen nhw'n perthyn i'r Siocto, sy'n siarad iaith debyg i'w hiaith nhw, ill dau yn aelodau o'r grŵp gorllewinol o ieithoedd Muskogeaidd. "Chickasaw" yw'r ynganiad Saesneg o chikasha, a all olygu "rebel" a "yr un sy'n dod o Chicsa". Rhennir y Chickasaw yn ddau grŵp: yr "impsaktea" a'r "intcutwalipa". Yn wahanol i lwythau eraill, a gafodd diroedd yn syml gan eraill, derbyniodd y Chickasaw iawndal ariannol gan Unol Daleithiau America yn gyfnewid am y tiroedd a gollwyd ganddynt i'r dwyrain o Afon Mississippi. Cenedl Chickasaw yw'r trydydd llwyth ar ddeg mwyaf a gydnabyddir gan lywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau.

Siocto
bawd|250px|Tiriogaeth Oklahoma, a Thiriogaeth Indiaidd, a feddiannwyd gan y Pum Llwyth, tua 1890Prif erthygl: Siocto (Choctaw yn Saesneg)Daw'r Siocto yn wreiddiol o ranbarth sydd wedi'i leoli rhwng Mississippi, Alabama a Louisiana. Mae'r iaith Siocto yn perthyn i'r grŵp o ieithoedd Muskogeaidd. Efallai bod y gair Siocto, y gellir ei alw hefyd yn chahta, chato, tchakta neu chocktaw, yn dod o'r gair Sbaeneg chato, sy'n golygu "gwastad"; fodd bynnag, mae anthropolegydd John Swanton yn awgrymu y gallai fod yn enw pennaeth llwythol hynafol. Yr fforwyr Sbaenaidd cyntaf, yn ôl yr hanesydd Walter Williams, cyfarfu â'u cyndeidiau. Er bod yna hefyd grwpiau Siocto bach wedi'u gwasgaru ledled de'r Unol Daleithiau, eu prif sefydliadau yw Cenedl Siocto Oklahoma a Band Mississippi o Indiaid Siocto.

Muscogee (Creek)Prif erthygl: MuscogeeMae'r Muscogee hefyd yn cael eu hadnabod wrth eu henw Creek neu Muskogee, sef yr hyn maen nhw'n ei alw eu hunain heddiw.Transcribed documents  Sequoyah Research Center and the American Native Press Archives Yn y gorffennol, fodd bynnag, roedden nhw'n cael eu galw'n mvskoke. Mae Muscogee Modern yn byw yn bennaf yn Oklahoma, Alabama, Georgia, a Florida. Maent yn siarad un o ieithoedd y teulu Muskogeaidd. Mae'r llwyth Seminole yn perthyn yn agos i'r Creek ac maen nhw'n siarad iaith arall o'r un grŵp.

Y llwythau Creek a gydnabyddir gan y llywodraeth ffederal yw: Cenedl Muscogee Creek yn Oklahoma, Band Poarch Indiaid Creek yn Alabama, Tref Llwythol Alabama-Quassarte, Tref Llwythol Kialegee, Tref Llwythol Thlopthlocco, a Llwyth Indiaid Miccosukee yn Fflorida.

SeminolePrif erthygl: Seminole''
Mae'r Seminole yn bobl mestizo (cymysg) a darddodd yn Florida yn ystod y 18g gyda chymysgedd o Indiaid gwrthryfelgar ac ymylol o daleithiau Georgia, Mississippi ac Alabama, yn bennaf o darddiad Creek, ac Americanwyr Affricanaidd a ddihangodd o gaethwasiaeth o Dde Carolina a Georgia. Tra bod tua 3,000 o Seminole wedi’u halltudio’n milwrol i Oklahoma, gyda mwy o bobl yn cael eu hychwanegu ar hyd y ffordd, arhosodd tua 300 i 500 o Seminole i ymladd am eu rhyddid yn y Everglades, talaith Florida. Collodd yr Unol Daleithiau tua 1,500 o filwyr ar wahanol ryfeloedd amser yn erbyn y Seminole, ac ni wnaethant ildio byth, felly mae Seminole Fflorida yn galw eu hunain yn “Bobl a Oruchfygwyd Fyth”. Ar hyn o bryd mae'r llywodraeth ffederal yn cydnabod Cenedl Seminole Oklahoma a Llwyth Seminole Florida.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Five Civilized Tribes Museum
 Descendants of Freedmen of the Five Civilized Tribes Association
 How the U.S. Stole ̶O̶k̶l̶a̶h̶o̶m̶a̶ Sequoya video gan Johnny Harris

Categori:Unol Daleithiau America
Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Categori:Gwladychu America