Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru

Sefydlwyd y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru (Saesneg: Independent Commission on the Constitutional Future of Wales) gan Lywodraeth Cymru a cytunwyd arno fel rhan o Gytundeb Cydweithio Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru ym mis Tachwedd 2021. Mae gan y Comisiwn ddau amcan eang.

Yr amcan cyntaf yw i ystyried a datblygu opsiynau i ddiwygio’n sylfaenol strwythurau cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig, y mae Cymru yn parhau’n rhan annatod ohoni. Yr ail amcan yw ystyried a datblygu’r holl brif opsiynau blaengar i gryfhau democratiaeth Cymru a sicrhau gwelliannau i bobl Cymru.

Gwaith
Ym mis Hydref 2023 lansiwyd y Comisiwn Cyfansoddiadol Annibynnol gan lywodraeth Lafur Cymru. Cytunwyd ar hyn hefyd fel rhan o Gytundeb Cydweithio rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru a gyhoeddwyd ym mis Tachwedd 2021.  Dan arweiniad yr Athro Laura McAllister a chyn Archesgob Cymru, Rowan Williams, a oedd yn archwilio perthynas Cymru â gweddill y DU ac a oedd yn ystyried annibyniaeth Cymru fel un opsiwn. Nododd y Comisiwn nad oedd y status quo yn opsiwn derbyniol. 

Galwodd Plaid Cymru y comisiwn y "sgwrs genedlaethol fwyaf eang am ddyfodol Cymru". Amlinellodd canfyddiadau interim y comisiwn dri opsiwn dichonadwy ar gyfer Cymru gan gynnwys annibyniaeth, i’w harchwilio’n fanylach yn 2023. Amlinellodd yr adroddiad yr opsiwn o Gymdeithas Masnach Rydd yn ystod cyfnod pontio i annibyniaeth lle gellid gwneud cytundeb ar e.e. cyfrifoldeb Lloegr ar gyfer materion megis amddiffyn. Roedd yr adroddiad hefyd yn nodi conffederasiwn o Brydain ac Iwerddon fel opsiwn posibl a chwestiynau allweddol ar annibyniaeth i gael sylw yn 2023. Daeth yr adroddiad i'r casgliad bod "problemau sylweddol" gyda'r ffordd mae Cymru'n cael ei llywodraethu o fewn Undeb y Deyrnas Unedig ar hyn o bryd a bod annibyniaeth yn opsiwn "hyfyw".

Aelodau
Pobl allweddol y Comiwisn yw:
Cyd-gadeiryddion
 Yr Athro Laura McAllister - academydd a chyn bennaeth Chwaraeon Cymru
 Y Gwir Barch. a'r Gwir Anrh. Dr Rowan Williams - cyn Archesgob Cymru

Comisiynwyr
 Dr Anwen Elias -  Darllenydd mewn Gwleidyddiaeth yn Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol, Prifysgol Aberystwyth a Chyd-gyfarwyddwr Canolfan Gwleidyddiaeth a Chymdeithas Cymru a Sefydliad Ymchwil a Data Cymdeithasol ac Economaidd Cymru
 Miguela Gonzalez - cyn newyddiadurwraig gyda'r BBC a Phennaeth Amrywiaeth a Chynhwysiant yn Abcam, cwmni gwyddorau bywyd byd-eang
 Syr Michael Marmot - Athro Epidemioleg yng Ngholeg Prifysgol Llundain (UCL) ers 1985  a mae'n Gyfarwyddwr Sefydliad Tegwch Iechyd UCL
 Lauren McEvatt - Ceidwadwraig
 Albert Owen - cyn Aelod Seneddol Plaid Lafur dros Ynys Môn
 Philip Rycroft - cyn was sifil, bu’n gweithio ar lefel uwch i’r llywodraeth ddatganoledig yn yr Alban cyn symud i Swyddfa’r Cabinet yn Llundain, lle bu’n arwain gwaith y gwasanaeth sifil ar y cyfansoddiad a datganoli i Lywodraeth y DU. Ei swydd ddiwethaf oedd Ysgrifennydd Parhaol  yn yr Adran Ymadael â’r UE
 Shavanah Taj - Ysgrifennydd Cyffredinol TUC Cymru
 Kirsty Williams - cyn Aelod Senedd Cymru, Plaid Democratiaid Rhyddfrydol dros Brycheiniog a Maesyfed
 Leanne Wood - cyn arweinydd Plaid Cymru ac Aelod o'r Senedd dros y Rhondda

Cyrraedd y Cyhoedd
Fel rhan o waith ymgysylltu gyda chyhoedd Cymru, bu i'r Comisiwn drefnu taith ar hyd y wlad a hefyd mynychu digwyddiadau cyhoeddus. Roedd hefyd modd i'r cyhoedd rhannu eu barn ar ddyfodol cyfansoddiadol drwy e-bost a chwblhau ffurflen arolwg ar-lein. Yn Ebrill 2023 sefydlodd y Comisiwn 'Gronfa Ymgysylltu á'r Cymuned' [sic.] gan gwrdd â grwpiau ar draws Cymru gan gynnwys Fforwm Cymru Gyfan i Rieni a Gofalwyr Pobl ag Anableddau Dysgu; Menter Effaith Gymunedol CIC (Castell-nedd Port Talbot); Confensiwn Pensiynwyr Cenedlaethol Cymru (Cymru gyfan); Cyngor Hil Cymru (Abertawe); Tai Pawb (Caerdydd); Lleisiau o Ofal Cymru.

Adroddiad Interim Rhagfyr 2022 
Ym mis Rhagfyr 2022 cyhoeddwyd adroddiad interim sy’n amlinellu cam cyntaf y gwaith. Yn ystod y cyfnod hwn – rhwng mis Tachwedd 2021 a mis Tachwedd 2022 – casgwyd barn a thystiolaeth ar sut caiff Cymru ei rhedeg. Dyma rai o’r gweithgareddau:

Derbyn barn dros 2,500 o ddinasyddion Cymru 
Tua 1,000 o bobl wedi cymryd rhan mewn gweithgareddau ymgysylltu â’r gymuned
15 sesiwn i gasglu tystiolaeth
5 gweithdy gyda gweithwyr proffesiynol ac arbenigwyr
24 o gyfarfodydd a gweithdai gyda gwahanol grwpiau a fforymau

Tri llwybr cyfansoddiadol hyfyw
Yn yr adroddiad, dadleuodd y Comiiwn nad yw’r sefyllfa bresennol yn opsiwn dichonadwy ar gyfer darparu sefydlogrwydd a ffyniant i Gymru.

Nododd yr adroddiad dri llwybr cyfansoddiadol dichonadwy ac amgen ar gyfer sut gellid rhedeg Cymru, a allai wella bywydau dinasyddion Cymru. Y tri llwybr yw:

 Datganoli: wedi’i gryfhau a’i ddiogelu
 Strwythur ffederal
 Annibyniaeth

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Swyddogol  y Comisiwn, defnyddir y URL Defnyddia dy Lais
 Tudalen y Comisiwn ar wefan Llywodraeth Cymru
 Sianel Youtube y Comisiwn
 Opsiynau ar gyfer dyfodol Cymru fideo ar sianel Youtube y Comisiwn

Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Cenedlaetholdeb
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Datganoli yn y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 2021