Romani Cymraeg

Tafodiaith Romani yw Romani Cymraeg, enw priodol: Kalá neu KååleROMLEX: Romani dialects, Prosiect Universität Graz, cyrchwyr 5 Tachwedd 2023.). Daeth y Roma i Ewrop yn yr Oesoedd Canol; Soniwyd am Romani ym Mhrydain am y tro cyntaf yn ysgrifenedig yn yr 16g a ceir hanes o'r Roma yng Nghymru ers hynny a'u pwysigrwydd wrth gynnal a meithrin diwylliant canu gwerin Cymraeg. Bu farw Romani Cymraeg yn ail hanner yr 20g. Diolch i'r llyfrgellydd a'r ymchwilydd Roma, John Sampson, mae Romani Cymreig wedi'i ddogfennu'n helaeth yn ei waith anferthol Tafodiaith Sipsiwn Cymru, sef The dialect of the Gypsies of Wales, being the older form of British Romani preserved in the speech of the clan of Abram Wood.

Dosbarthiad
Mae Romani Cymraeg yn amrywiad ar Romani a siaredir mewn llawer o wledydd yn Ewrop. Mae Romani Cymraeg yn perthyn i dafodieithoedd Romani a siaredir yn Ffrainc, yr Almaen (Sinti), Sgandinafia, Sbaen, Gwlad Pwyl, Gogledd Rwsia a'r Taleithiau Baltig. Mae'r tafodieithoedd hyn yn amrywiadau o'r iaith Indo-Ariaidd Romani, a ddaeth mewnfudwyr Roma o India i Orllewin, Gogledd a De Ewrop ar ddiwedd yr Oesoedd Canol.Bakker: Review of McGowan, The Winchester Confessions. In: Journal of the Gypsy Lore Society. 5ed Cyfres, Cyfrol 7, Rhifyn 1, 1997, S. 49–50.

Mewn ymchwil ieithyddol, bu gwahanol ddulliau o ddosbarthu'r tafodieithoedd Romani, o dri is-grŵp i wyth is-grŵp o Romani. Mewn rhai dosbarthiadau, cyfrifir Romani Cymraeg, fel y Romani diflanedig Romanichal, a siaredid gynt yn Lloegr, yn rhan o gangen ogleddol y tafodieithoedd Romani, sydd hefyd yn cynnwys y Romani yn y Ffindir a'r Sintitikes Almaeneg. Dosbarthiad ieithyddol amgen yw gweld Romani Saesneg a Romani Cymraeg fel cangen sy'n annibynnol ar dafodieithoedd Romani eraill, British Romani.Yaron Matras: Romani: A Linguistic Introduction. Cambridge University Press, Cambridge 2002, S. 220–221.Norbert Boretzky: Kommentierter Dialektatlas des Romani. Harrassowitz, Wiesbaden 2004, S. 18.

Hanes
Mae'n debyg mai yng nghanolbarth India y mae gwreiddiau Romani. Ymddangosodd y Roma cyntaf yn Ewrop tua 1200. Ers hynny mae'r tafodieithoedd Romani yn Ewrop wedi datblygu'n annibynnol ar ieithoedd Indo-Ariaidd eraill. O 1600 ymlaen, roedd Roma yn byw ym mhob gwlad Ewropeaidd, gan gynnwys yr hyn sydd bellach yn Brydain Fawr. Y dystiolaeth ysgrifenedig gyntaf sydd wedi goroesi bod Romani yn cael ei siarad ym Mhrydain Fawr yw testun gan Andrew Borde, a ysgrifennodd yn 1547 am rai Roma y cyfarfu â nhw mewn tafarn a'u Egyptian language (arferai pobl gredu bod y Roma yn dod o'r Aifft, Egypt ac oddi yno geir y gair Gyspsy a ddaeth yn Sipsi a Sipsiwn yn Gymraeg).Peter Bakker, Donald Kenrick: Angloromani. In: David Britain (Hrsg.): Languages in the British Isles. Cambridge University Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-79488-6, S. 368.

Cyrhaeddodd dau grŵp o Roma, y Kale (yn Ne Cymru) a'r Romanichal (yn Lloegr a Gogledd Cymru), Brydain Fawr rhwng y 15g a'r 17g. Siaradodd y ddau grŵp hyn ddau fath gwahanol o Romani. Tra bu farw'r Romani Romaniaidd yn Lloegr a Gogledd Cymru ar ddiwedd y 19g, roedd y Cêl Romani Cymraeg yn dal i gael ei siarad gan rai teuluoedd Romani yn ne Cymru tan ail hanner yr 20g.Yaron Matras: Romani: A Linguistic Introduction. Cambridge University Press, Cambridge 2002, S. 10.The Legend of the Romani Cymreig / Welsh Romani, Valley Stream: Romani Cymru/Romany Wales Project, cyrchwyd 5 Tachwedd 2023.

Heddiw, ystyrir y Gymraeg-Romani hefyd yn ddiflanedig a Saesneg yw iaith frodorol llawer o deuluoedd Roma yng Nghymru a Lloegr. Ymhellach, mae Eingl-Romani , iaith gymysg o Romani a Saesneg, yn dal i gael ei siarad yng Nghymru a Lloegr hyd heddiw.John Sampson: The dialect of the Gypsies of Wales, being the older form of British Romani preserved in the speech of the clan of Abram Wood. Clarendon Press, Oxford 1968.

Dywedig mai Howell Wood un o deulu Abram Wood a bu'n dawsnio'r clocsen yn y film The Last Days of Dolwyn (1947), oedd yn siaradwr rhugl olaf o Romani Cymraeg. Bu farw Howell yn 1967. Dywed eraill mai Manfri Wood, bu farw yn 1968 oedd y person olaf.Donald Kenrick, Historical Dictionary of the Gypsies (Romanies) ail argraffiad (Plymouth: Scarecrow Press, 2007), tt. 289–90

Geirfa
Mae mwyafrif geirfa Romani Cymraeg o darddiad Indo-Ariaidd. Ceir hefyd eiriau benthyg o’r Gymraeg (melanō “melyn”, grīga “grug”, kraŋka “cranc”) ac o'r Saesneg (vlija “village”, spīdra “spider” a bråmla “blackberry”).John Sampson: The dialect of the Gypsies of Wales, being the older form of British Romani preserved in the speech of the clan of Abram Wood. Clarendon Press, Oxford 1968.

Yn ôl Bob Lovell Kamulo a Frances Roberts Reilly ar wefan Welsh Kale a arianwyd gan Gronfa Dreftadaeth John Roberts Telynor Cymru:

Ymchwil
Carreg filltir yn astudiaeth Romani Cymreig yw gwaith helaeth John Sampson. Yr oedd Sampson, llyfrgellydd mewn gwirionedd, yn aelod o Gymdeithas Llên y Sipsiwn yn Lerpwl a oedd yn canolbwyntio ar iaith a diwylliant y Romani ym Mhrydain. Ym 1894, cyfarfu Sampson ag aelodau o'r teulu Roma, Wood, a oedd yn dal i siarad Romani Cymraeg, tra bod y rhan fwyaf o deuluoedd Roma eraill yn siarad Eingl-Romani yn unig. Dechreuodd Sampson weithio ar eiriadur Romani Cymraeg yn 1896, a gyhoeddwyd 30 mlynedd yn ddiweddarach, ym 1926, dan y teitl The dialect of the Gypsies of Wales, being the older form of British Romani preserved in the speech of the clan of Abram Wood.Gypsy Scholars 2, Valley Stream: Romani Cymru/Romany Wales Project, cyrchwyd 5 Tachwedd 2023.

Romani Cymraeg heddiw
Geiriadur bychan
Cyhoeddwyd llyfr gan wasg BABADADA sef Geiriadur Lluniau Roman - Cymraeg. 

Ffilm Eldra
Rhyddhawyd ffilm Gymraeg o'r enw Eldra yn 2002. Mae'n adrodd hanes merch Roma a'i theulu a'u helbulon wrth ymsefydlu yn ardal Chwarel y Penrhyn ar ddechrau'r 20g. Fe'i cyflwynwyd gan BAFTA i gynrychioli Prydain fel 'Ffilm Dramor Orau' yn 2003 yn yr Oscars. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Timothy Lyn a'r awduron oedd Manon Eames ac Eldra Jarman Roedd Eldra hefyd yn awdur y llyfr awdurdodedig, The Welsh Gypsies - Children of Abram Wood gydag A.O.H. Jarman.

Darllen pellach
 John Sampson: The dialect of the Gypsies of Wales, being the older form of British Romani preserved in the speech of the clan of Abram Wood. Clarendon Press, Oxford 1968. (ailargraffaiad o'r cyhoeddiad wreiddiol o 1926)
 Yaron Matras: Romani: A Linguistic Introduction. Cambridge University Press, Cambridge 2002, ISBN 0-521-63165-3. (arolwg gyfoes, disgrifiad cyffredinol o Romani, gan gynnwys ei amrywiadau tafodieithol)
 Norbert Boretzky: Kommentierter Dialektatlas des Romani. Harrassowitz, Wiesbaden 2004, S. 18.

 Cyfeiriadau 

Dolenni allanol
 Welsh Kale  gwefan ar yr iaith a thraddodiadau Romani Cymru
 Clipiau o'r ffilm Eldra un o gyfres o glipiau o'r ffilm
 Welsh Romani ar Glottolog
 Romani Cymru
 ROMLEX, Gwefan prosiect Prifysgol Graz

Categori:Cymraeg
Categori:Roma
Categori:Romani
Categori:Ieithoedd
Categori:Tafodieithoedd