Ieithoedd Nguni

Mae'r ieithoedd Nguni (hefyd, weithiau isiNguni  yn grŵp o ieithoedd Bantw sy'n perthyn yn agos i'w gilydd a siaredir yn ne Affrica (yn bennaf De Affrica, Zimbabwe a Theyrnas eSwatini) gan bobl Nguni. Mae ieithoedd Nguni yn cynnwys Xhosa  (isiXhosa), Swlŵeg (isiZulu), Ndebele, a siSwati (a adwaenir hefyd fel Swazi) (gelwir hefyd yn seSwati, hefyd yn flaenorol, Swazi). Mae'r tadogaeth "Nguni" yn deillio o fath o wartheg brodorol, gwartheg Nguni. Mae Ngoni (gweler isod) yn amrywiad hŷn, neu wedi'i symud. 

Dadleuir weithiau fod y defnydd o Nguni fel label generig yn awgrymu undod monolithig hanesyddol y bobl dan sylw, lle y gallai'r sefyllfa fod wedi bod yn fwy cymhleth mewn gwirionedd. Mae defnydd ieithyddol y label (sy'n cyfeirio at is-grŵp o Bantw) yn gymharol sefydlog.

O safbwynt golygyddol Saesneg, mae'r erthyglau "a" ac "an" ill dau yn cael eu defnyddio gyda "Nguni", ond mae "a Nguni" yn amlach a gellir dadlau yn fwy cywir os ynganir "Nguni" fel yr awgrymir.

Dosbarthiad
Mae'r ieithoedd Nguni yn perthyn yn agos, ac mewn llawer o achosion mae gwahanol ieithoedd yn gyd-ddealladwy; yn y modd hwn, efallai y byddai'n well dehongli ieithoedd Nguni fel continwwm tafodieithol nag fel clwstwr o ieithoedd ar wahân. Ar fwy nag un achlysur, mae cynigion wedi'u cyflwyno i greu iaith Nguni unedig.

Mewn llenyddiaeth ysgolheigaidd ar ieithoedd de Affrica, ystyrir yn draddodiadol bod y categori dosbarthiadol ieithyddol "Nguni" yn cynnwys dau is-grŵp: "Zunda Nguni" a "Tekela Nguni." Mae'r rhaniad hwn yn seiliedig yn bennaf ar y gwahaniaeth ffonolegol amlwg rhwng cytseiniaid coronaidd cyfatebol: Zunda /z/ a Tekela /t/ (felly ffurf frodorol yr enw Swati a'r ffurf Zulu mwy adnabyddus Swazi), ond mae llu o newidynnau ieithyddol ychwanegol sy'n galluogi rhaniad cymharol syml i'r ddau hyn is-ffrwd Nguni.

Ieithoedd (neu continiwwm) Tekela
 Bhaca 
 Hlubi
 Lala
 Nhlangwini
 Ndebele Gogledd Transvaal (Sumayela Ndebele)
 Phuthi  (tua 20,000 siaradwr, [3] iaith cydnabyddiedig yn Ne Affrica, iaith leiafrifol yn Lesotho)
 siSwati (adnebir hefyd fel Swazi neu Swati, dros 2 miliwn siaradwr gan gynnwys 1.3 yn Ne Affrica, ac iaith swyddol yn nheyrnas Eswatini a De Affrica)

Ieithoedd (neu continwwm) Zunda
 Matabele (Gogledd Ndebele or 'Ndebele Zimbabwe'; (dros 4 miliwn siaadwr yn 2000,Northern Ndebeleyn salanguages.com (Saesneg), cyrchwyd 5 Awst 2017. un o ieithoedd swyddogol Zimbabwe)
 De Ndebele  (tua 2 miliwn siaradwr, iaith swyddgol yn Ne Affrica)
 Xhosa (oddeutu 8 miliwn siaradwr, ac un o ieithoedd swyddogol De Affrica)
 Swlŵeg  (tua 12 miliwn siaradwr yn 2011,Cyfrifiad De Affrica 2011, swm y canlyniadau ar gyfer y naw talaith, adalwyd ymlaen 4 Awst 2017. un o ieithoedd swyddogol De Affrica)

Noder: Mae Maho (2009) hefyd yn rhestru S401 Hen Mfengu†.

Priodweddau ffonetig nodweddiadol
 Pum llafariad trwy gyfuno llafariaid Proto-Bantu sydd bron yn gaeedig a chaeedig (eithriadau yn Phuthi)
 Bron bob amser straen ar y sillaf olaf ond un
 Gwahaniaeth rhwng ynganiad uchel ac isel mewn rhagddodiaid enwau
 Defnydd o gytseiniaid anadlol (llais anadl), sy'n gweithredu'n rhannol fel "cytseiniaid iselydd" (cytseiniaid iselydd)Sónja Frota, Gorka Elordieta, Pilar Prieto (Hrsg.): Prosodic Categories: Production, Perception and Comprehension. Springer Science and Business Media, Berlin/ Heidelberg 2011, ISBN 978-94-007-0137-3, S. 251. Auszüge bei books.google.de
 Defnyddio cytseiniaid dyhead
 Defnyddio synau clicio (ac eithrio yn Ndebele Gogleddol), ffwythiant na fodolir mewn ieithoedd Bantu eraill</ref name="fideo">

Cymharu iaith
Cymharer y brawddegau isod:

Iaith"Rwy'n hoffi dy ffyn newydd"SwlŵegNgi-ya-zi-thanda izi-nduku z-akho ezin-tshaXhosaNdi-ya-zi-thanda ii-ntonga z-akho ezin-tshaGogledd NdebeleNgi-ya-zi-thanda i-ntonga z-akho ezin-tshaDe NdebeleNgi-ya-zi-thanda iin-ntonga z-akho ezi-tjhaBhacaNdi-ya-ti-thsandza ii-ntfonga t-akho etin-tshaHlubiNg'ya-zi-thanda iin-duku z-akho ezintshaSwaziNgi-ya-ti-tsandza ti-ntfonga t-akho letin-shaMpapa PhuthiGi-ya-ti-tshadza ti-tfoga t-akho leti-tjhaSigxodo PhuthiGi-ya-ti-tshadza ti-tshoga t-akho leti-tjha

Noder:  Xhosa  = Phuthi  = IPA ; Phuthi  = ; Zulu  = IPA , ond, yn yr cyd-destun rhoddir yma,  mae  yn "nasally permuted" i . Phuthi  = lleisiad anadlog  = Xhosa, Zulu  (yn y cyd-destun rhoddir yma, mae'r trwynol ). Zulu, Swazi, Hlubi  = .

Language"Rwy'n deall ond ychydig Saesneg"SwlŵegNgisi-zwa ka-ncane isi-Ngisi XhosaNdisi-qonda ka-ncinci nje isi-NgesiGogledd NdebeleNgisi-zwisisa ka-ncane isiKhiwa www.northerndebele.blogspot.comDe NdebeleNgisi-zwisisa ka-ncani nje isi-Ngisi HlubiNg'si-visisisa ka-ncani nje isi-NgisiSwaziNgisiva ka-ncane nje si-NgisiMpapa PhuthiGisi-visisa ka-nci të-jhë Si-kguwaSigxodo PhuthiGisi-visisa ka-ncinci të-jhë Si-kguwa

Noder:  Phuthi  = IPA .

Cyd-dealltwriaeth Cyfoes ar y Cyfryngau
Ceir elfen gref o ddealltwriaeth ar draws y gwahanol ieithoedd neu beth gellid disgrifio fel continiwm tafodiaith. Gwelir enghreifftiau ar y we:
 Mae Comedy Central Africa ar Youtube yn llwytho sioeau comedi dan yr iaith a frandir fel Nguni sy'n cynnwys comediwyr, Siya Seya sy'n siarad mewn isiXhosa ond sy'n ddealladwy i siaradwyr tafodiaethoedd eraill.
 Gwasanaeth Newyddion Newsroom Afrika sydd yn Nguni - gwasanaeth newyddion yn Ne Affrica a lansiwyd yn 2023 ar sianel deledu 163.

Llyfryddiaeth



Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Nguni: Simphiwe Shembe Comedi stand-yp yng nghyfres Laugh In Your Language gan Comedy Central Africa, 24 May 2019

Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:De Affrica
Categori:Simbabwe
Categori:Ieithoedd Simbabwe
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Tafodieitheg
Categori:Teuluoedd iaith
Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:Ieithoedd
Categori:Ieithoedd Niger-Congo