Trafnidiaeth Rheilffordd Cymru

Dechreodd Trafnidiaeth Rheilffordd yng Nghymru yn gynnar yn y 19eg ganrif a ddefnyddiwyd i ddechrau ar gyfer pwrpas diwydiannol ac yn fuan wedi hynny ar gyfer pwrpasau masnachol. Cafodd toriadau Beeching effaith sylweddol ar drafnidiaeth rheilffordd, gan gau nifer fawr o orsafoedd rheilffordd Cymru. Ers hynny mae rhai gorsafoedd wedi ailagor yng Nghymru ac yn dilyn datganoli Cymreig, sefydlwyd masnachfraint Cymru a’r Gororau yn 2001 ac fe’i cymerwyd i berchnogaeth gyhoeddus gan Lywodraeth Cymru yn 2021.

Llywodraeth Cymru sy'n rheoli gwasanaethau rheilffyrdd yn gyffredinol, tra bod y seilwaith rheilffyrdd yn gyffredinol yn gyfrifoldeb Llywodraeth y DU. Rheilffyrdd Trafnidiaeth Cymru sy’n gweithredu’r rheilffyrdd yng Nghymru yn bennaf, gyda masnachfraint Cymru a’r Gororau dan berchnogaeth gyhoeddus ers 2020. 

Mae datblygiadau presennol yn cynnwys Metro Gogledd Cymru, Metro De Cymru a Metro Bae Abertawe a Gorllewin Cymru.

 Hanes 

 Hanes cynnar 
Cafodd y bont reilffordd haearn hynaf, Pont-y-Cafnau ei dylunio a'i hadeiladu ym 1793. Ar 21 Chwefror 1804, digwyddodd y siwrnau cyntaf erioed gan ddefnyddio stêm ym Merthyr Tudful, o Benydarren i Gamlas Sir Forgannwg.

Agorwyd Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls ym 1807, sef y gwasanaeth trên taledig i deithwyr cyntaf yn y byd.

Ym 1832, agorodd Rheilffordd Ffestiniog, sef y cwmni rheilffordd hynaf yn y byd sydd yn dal i oroesi heddiw.

Hyd at 1886, aeth trenau rhwng De Cymru a Llundain, ar draws yr afon Gwy i Gaerloyw. Ym 1873, dechreuwyd adeiladu twnnel Aber Hafren gan gynnwys pympiau dŵr parhaol sy'n parhau i weithio heddiw. Aeth y trenau cyntaf drwy'r twnnel hwn ym 1886, ac am ganrif dyma oedd twnnel tanddwr hiraf y byd.

 Effaith Beeching 
Ym 1963, nod adroddiad Beeching oedd lleihau dyled British Rail a wladolwyd. Aweiniodd hyn at 189 o orsafoedd yng Nghymru i'w cau gyda llinellau a thraciau’n cael eu tynnu dros y degawd nesaf. Roedd y rhestr cau hon yn ychwanegol at 166 o orsafoedd eraill yng Nghymru ac arosfannau y cynigiwyd eu cau cyn adroddiad Beeching.

Arbedwyd rhai gorsafoedd gyda gweithfeydd diwydiant penodol. Dywedodd Larry Davies, rheolwr cymunedol Trenau Arriva Cymru yn 2013, "Er bod llawer o brotestio lleol fel y byddai rhywun yn ei ddisgwyl, rwy'n meddwl mai traffig o'r orsaf bŵer wnaeth achub lein Dyffryn Conwy ". Ers toriadau Beeching ac yn 2013, mae 32 o orsafoedd wedi ail-agor yng Nghymru.

 Effaith datganoli 
Ym mis Mawrth 2000, cyhoeddodd llywodraeth y DU eu bwriad i ffurfio masnachfraint rheilffyrdd newydd Cymru a’r Gororau, yn dilyn galwadau hirsefydlog am hyn gan y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig. Ffurfiwyd Cwmni Trenau Cymru a'r Gororau ar 14 Hydref 2001 a redwyd gan National Express.

 Trafnidiaeth Cymru 
Yn 2016, ffurfiwyd Trafnidiaeth Cymru gan Lywodraeth Cymru ac yn 2017 disodlodd Trenau Arriva Cymru fel gweithredwr masnachfraint Cymru a’r Gororau. Yn 2018; Penodwyd KeolisAmey Wales i weithredu masnachfraint Cymru a’r Gororau ar ran Trafnidiaeth Cymru; bu glanhau mawr o orsafoedd Cymru; dechreuodd gwaith ar fflyd newydd o drenau gwerth £800 miliwn. Yn 2019; darparwyd mwy o wasanaethau rheilffordd gan Trafndiaeth Cymru nag erioed o’r blaen; darparwyd gwasanaeth newydd Gogledd Cymru - Lerpwl, Lloegr; a buddsoddiad o £40 miliwn i uwchraddio trenau.

Yn 2020, cymerodd Trafnidiaeth Cymru berchnogaeth ar Reilffyrdd Craidd y Cymoedd oddi wrth Network Rail, sy’n rhedeg o Gaerdydd i Aberdâr, Merthyr Tudful, Treherbert, Rhymni a Coryton. Dechreuwyd gwasanaeth ymateb-i-alw newydd o'r enw Fflecsi mewn cydweithrediad â chynghorau lleol a gweithredwyr bysiau.

Ym mis Chwefror 2021, daeth Llywodraeth Cymru a'r masnachfraint Cymru a’r Gororau i berchnogaeth gyhoeddus o dan is-gwmni Rheilffyrdd Trafnidiaeth Cymru. Yn yr un flwyddyn, lansiwyd ap newydd, a daeth gorsaf reilffordd Bow Street yr orsaf gynta i'w hadeiladu gan Trafnidiaeth Cymru. Ehangwyd gwasanaeth Fflecsi i Orllewin Cymru hefyd.

Yn 2023; agorwyd gwasanaeth bws T8 TrawsCymru newydd rhwng Corwen, Rhuthun, Yr Wyddgrug yng Nghymru a Chaer yn Lloegr; lansiwyd y trên newydd cyntaf "Cwm Hapus" yn Llandudno; a lansiwyd bysiau trydan newydd ar gyfer T1 TrawsCymru Caerfyrddin - Aberystwyth. Yn 2023 roedd 223 o orsafoedd trenau yng Nghymru.

 Rheolaeth 
Llywodraeth Cymru sy’n gyfrifol am gytundebau â gweithredwyr rheilffyrdd, tra bod pwerau seilwaith rheilffyrdd a masnachfreinio yn cael eu dal gan lywodraeth y DU. Rheolir seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru gan Network Rail ac mae’n rhan o ranbarth Cymru a’r Gorllewin, gan gynnwys rhai rhannau o Loegr ar hyd y ffin rhwng Cymru a Lloegr, a rhannau o Dde-orllewin Lloegr.

 Pwerau 
Nid yw rhwydwaith rheilffyrdd Cymru wedi’i ddatganoli i Lywodraeth Cymru a’r Senedd. Mae rhai cyfrifoldebau dros drafnidiaeth rheilffyrdd wedi’u datganoli i Lywodraeth Cymru. Mae’r rhain yn ymwneud yn bennaf â materion ariannu, masnachfreinio rheilffyrdd i deithwyr, terfynu neu gau gwasanaethau rheilffordd neu rai asedau rheilffordd, o dan Ddeddf Rheilffyrdd 2005 a Gorchymyn Gweinidogion Cymru (Trosglwyddo Swyddogaethau) (Rheilffyrdd) 2018. Mae gan Lywodraeth Cymru y pŵer i wneud gorchmynion DTG (TWA) mewn perthynas ag adeiladu a gweithredu rheilffyrdd, tramffyrdd, cerbydau troli, a systemau trafnidiaeth tywysedig eraill, lle mae’r gorchymyn yn awdurdodi caffael neu ddefnyddio hawliau tir, a chodi tollau a chosbau. prisiau. Fodd bynnag, mae unrhyw gais y a ddosbarthur fel "Cymru a Lloegr" yn gyfrifoldeb i Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth Llywodraeth y DU.

 Pryderon gwleidyddol 
Canfu adroddiad gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru y gallai Cymru fod wedi defnyddio £514 ychwanegolmiliwn o seilwaith rheilffyrdd rhwng 2011-12 a 2019-20 pe bai’r rheilffyrdd wedi cael eu datganoli’n llawn, a £505 ychwanegolmiliwn am y pum mlynedd nesaf.

Yn y 2020au, beirniadodd llywodraeth Cymru a gwleidyddion Cymru Lywodraeth y DU am ddosbarthu High Speed 2 fel prosiect "Cymru a Lloegr". Byddai’r dosbarthiad yn golygu, yn wahanol i’r Alban, na fyddai Cymru’n cael swm canlyniadol Barnett, a amcangyfrifir yn £5biliwn. Ym mis Ebrill 2023, cytunodd holl bleidiau’r Senedd ar gynnig a gyflwynwyd gan Blaid Cymru a oedd yn galw ar Lywodraeth y DU i ailddyrannu cyllid i Gymru sy’n “iawn ddyledus” ar gyfer HS2.

Yn 2023, dosbarthodd Llywodraeth y DU Northern Powerhouse Rail, fel prosiect arall "Cymru a Lloegr", a fyddai wedi rhoi swm canlyniadol Barnett o £1 biliwn i Gymru os caiff ei ail-ddosbarthu fel prosiect "Lloegr" yn unig. Cafodd benderfyiad llywodraeth y DU ei feirniadu gan Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru.

 Datblygu 
Mae Trafnidiaeth Cymru wedi cynllunio tri metro rhanbarthol yng Nghymru, sef Metro De Cymru, Bae Abertawe a Metro Gorllewin Cymru a Metro Gogledd Cymru.

 Trafnidiaeth Cymru 2025 
Ym mis Ebrill 2023, disgrifiodd weinidog trafnidiaeth Cymru, Lee Waters rheilffyrdd Cymru fel rhai sydd wedi bod yn "eithaf llwm ers tro" ac yn cynnwys gorlenwi a chansladau. Mae wedi cyhuddo llywodraeth y DU o "ddirywiad wedi'i reoli" o rheilffyrdd Cymru, rhywbeth y mae llywodraeth y DU yn ei wadu. Cyhuddodd Waters gyfnod rhedeg National Rail o 2024-2029 sy’n dangos methiannau seilwaith ac asedau sy’n dirywio a fydd yn ôl Walters yn achosi cyfyngiadau cyflymder, dibynadwyedd gwaeth, a methiannau gwasanaeth pellach. Ymatebodd llefarydd ar ran trysorlys llywodraeth y DU drwy ddweud “ein bod ni wedi ymrwymo i wella gwasanaethau i deithwyr rheilffordd yng Nghymru, gan fuddsoddi swm record o £2bn yn rheilffyrdd Cymru rhwng Ebrill 2019 a Mawrth 2024.” 

Dywed Trafnidiaeth Cymru y bydd eu cam cyntaf o wella gwasanaethau rheilffyrdd wedi’u cwblhau erbyn 2025. Dywedodd y gwasanaeth gweithredu y bydd newid "cenedlaethol" i wasanaethau masnachfraint Cymru a'r Gororau ar ôl i 148 o drenau newydd gael eu defnyddio yng Nghymru; dros 170 cilometr o reilffyrdd yn cael eu trydaneiddio; gorsafoedd newydd yn cael eu hadeiladu; gwneir gwelliannau i draciau a signalau.

Erbyn 2025, mae Trafnidiaeth Cymru wedi addo gwasanaeth mwy eang ac aml ar ei rwydwaith, gyda phob trên yn cael ei newid, gyda 95% o deithiau ar 148 o drenau newydd, a chynnydd o 65% mewn capasiti. Nôd Trafnidiaeth Cymru yw gweithredu pum gorsaf newydd, a chael gwell gwasanaeth ar y Sul. Maen nhw hefyd yn bwriadu trydaneiddio rhan o rwydwaith rheilffyrdd Cymoedd De Cymru a darparu >600 o swyddi newydd, gwasanaethau Wifi gwell, mwy o leoedd parcio mewn gorsafoedd a thocynnau clyfar.

 Gweledigaeth 2026 
Yn 2026, cefnogodd llywodraeth y DU hefyd "weledigaeth" ehangach ar gyfer rheilffyrdd Cymru mewn cynllun gan Trafnidiaeth Cymru. Mae'n cynnwys dogfen o 43 o gynlluniau sy'n "barod i symud ymlaen, gan eu gwneud yn ymgeiswyr delfrydol ar gyfer buddsoddi", a amcangyfrifir gan Drafnidiaeth Cymru i fod gwerth £14bn.

Mae'r prosiectau yn cynnwys:

 Estyniadau "rheilffordd groes Caerdydd" i Heol Casnewydd, Stryd Pierhead ac Alexandra Head
 Gorsafoedd newydd ar linellau'r Cymoedd Craidd
 Trydaneiddio Caergybi a Llandudno
 Gorsaf San Clêr
 Gwelliannau amlder Doc Penfro ac Aberdaugleddau
 Gorsafoedd Prif Linell Metro Bae Abertawe a Gorllewin Cymru
 Gwennol Pen-y-bont ar Ogwr i Faesteg
 Gwasanaeth uniongyrchol rhwng Caerdydd a Lerpwl

 Cynigion 

 Rhestr o orsafoedd rheilffordd arfaethedig yng Nghymru
 Rheilffordd Gogledd-De Cymru

 Gwasanaethau teithwyr 
Mae holl lwybrau teithwyr Cymru yn cael eu gweithredu gan Drafnidiaeth Cymru, fel rhan o fasnachfraint trawsffiniol Cymru a’r Gororau, sy’n cynnwys gwasanaethau ledled Cymru a’r llwybrau sy’n rhan o’r rhwydwaith drwy Loegr. Trafnidiaeth Cymru sy’n gweithredu’r Prif Wasanaeth, sy’n cysylltu Caergybi yn y gogledd, â Chaerdydd yn y de.

Ar wahân i Reilffordd Trafnidiaeth Cymru, mae Avanti West Coast yn gweithredu gwasanaeth Cyffredinol o Euston o Lundain i Gaergybi a Wrecsam trwy Gaer. Yn 2022, cymeradwywyd y cwmni Grand Union i weithredu gwasanaethau rhwng Caerfyrddin a Llundain Paddington, a disgwylir y gwasanaethau cyntaf yn 2024.

Mae cwmnïau gweithredu rheilffyrdd sy’n gweithio yng Nghymru yn cynnwys:

 Trafnidiaeth Cymru
 Arfordir Gorllewinol Avanti
 Trenau Traws Gwlad
 Rheilffordd y Great Western

 Rhwydwaith 
bawd| Rhwydwaith rheilffyrdd Cymru

 Rheilffyrdd 

 Llinellau Canolbarth Cymru
 Llinell Calon Cymru
 Prif lein y Cambrian
 Lein Arfordir y Cambrian
 Llinellau Gogledd Cymru
 Lein Arfordir Gogledd Cymru
 lein Dyffryn Conwy
 Llinell y Gororau
 Wrecsam i'r Waun
 Llinellau De Cymru
 Prif Linell De Cymru
 lein Casnewydd i Gas-gwent
 Lein Casnewydd i'r Fenni
 Swanline

 Cledrau'r Cymoedd
 Lein Trebiwt
 Llinell y Ddinas
 Lein Bro Morgannwg
 llinell Merthyr
 Llinell Aberdâr (cangen llinell Merthyr i Aberdâr)
 llinell y Rhondda
 llinell Rhymni
 Llinell Maesteg
 Lein Glyn Ebwy
 Llinellau gorllewin Cymru
 Abertawe i Ddoc Penfro
 Abertawe i Aberdaugleddau ac Abergwaun

 Rheilffyrdd treftadaeth 
Mae gwahanol reilffyrdd treftadaeth yn bresennol yng Nghymru. 

 Rheilffordd Ucheldir Cymru – Rheilffordd dreftadaeth hiraf y DU

 Rheilffordd Talyllyn - ym 1951, hon oedd y rheilffordd gadwedig gyntaf yn y byd

 Arall 
bawd| Gorsaf reilffordd Llanfairpwll|221x221px

 Enw hiraf unrhyw orsaf yn y DU yw gorsaf reilffordd Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch.
 Mae'r Ganolfan Fyd-eang ar gyfer Rhagoriaeth Rheilffyrdd, canolfan brawf rheilffordd arfaethedig, wedi'i lleoli yn Ne Cymru.

 Gweler hefyd 
 Trafnidiaeth yng Nghymru

 Cyfeiriadau 

Categori:Cludiant rheilffyrdd yng Nghymru
Categori:Articles which use infobox templates with no data rows