Iechyd y blaned

Mae iechyd y blaned yn cyfeirio at "iechyd gwareiddiad dynol a chyflwr y systemau naturiol y mae'n dibynnu arnynt". Yn 2015, lansiodd Sefydliad Rockefeller a The Lancet y cysyniad fel Sefydliad Rockefeller - Comisiwn Lancet ar Iechyd y Blaned.

 Hanes 
Mae'r syniad o iechyd y blaned wedi bodoli ers peth amser. Ym 1993 ysgrifennodd y meddyg Norwyaidd Per Fugelli: “Mae claf y Ddaear yn sâl. Gall tarfu amgylcheddol byd-eang gael canlyniadau difrifol i iechyd pobl. Mae'n bryd i feddygon roi diagnosis byd-eang a chynghori ar driniaeth."

Dau-ddeg-un mlynedd yn ddiweddarach, galwodd sylwebaeth yn rhifyn Mawrth 2014 o'r cyfnodolyn meddygol The Lancet am greu mudiad ar gyfer iechyd y blaned i drawsnewid maes iechyd y cyhoedd, sydd yn draddodiadol wedi canolbwyntio ar iechyd poblogaethau dynol heb o reidrwydd ystyried yr hyn sydd o'u hamgylch a'r ecosystemau naturiol. Roedd y cynnig yn cydnabod y bygythiadau, a oedd yn dod i'r amlwg, i systemau naturiol a dynol sy'n grud i ddynoliaeth. 

Yn 2015, lansiodd Sefydliad Rockefeller a The Lancet y cysyniad fel Sefydliad Rockefeller - Comisiwn Lancet ar Iechyd y Blaned.

 Egwyddorion 
Gosododd adroddiad Comisiwn Lancet yr egwyddorion trosfwaol sy'n llywio'r syniad o iechyd y blaned. Un yw bod iechyd dynol yn dibynnu ar "systemau naturiol ffyniannus a stiwardiaeth ddoeth o'r systemau naturiol hynny". Mae gweithgareddau dynol, megis cynhyrchu ynni a chynhyrchu bwyd, wedi arwain at effeithiau byd-eang sylweddol gan annog gwyddonwyr i gyfeirio at y cyfnod modern fel yr anthroposen. 

Cynigiodd grŵp o wyddonwyr amgylcheddol a Daear, dan arweiniad Johan Rockström o Ganolfan Gwydnwch Stockholm, y cysyniad o naw ffin planedol y gall dynolryw barhau i ddatblygu a ffynnu oddi mewn iddynt am genedlaethau i ddod. Yn ôl diweddariad 2015, rhagorwyd eisoes ar bedair o’r ffiniau planedol – newid hinsawdd, cyfanrwydd y biosffer, llif biogeocemegol, a newid system tir.

Daeth yr adroddiad i'r casgliad bod angen cymryd camau brys a thrawsnewidiol i amddiffyn cenedlaethau'r presennol a'r dyfodol. Un maes pwysig yr oedd angen rhoi sylw iddo ar unwaith oedd y system o lywodraethu a threfnu gwybodaeth ddynol, a ystyriwyd yn annigonol i fynd i'r afael â'r holl fygythiadau i iechyd y blaned. 

Gwnaeth yr adroddiad nifer o argymhellion cyffredinol. Un oedd gwella llywodraethu er mwyn helpu i integreiddio polisïau cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol ac ar gyfer creu, syntheseiddio a chymhwyso gwybodaeth ryngddisgyblaethol. Galwodd yr awduron am atebion yn seiliedig ar ailddiffinio ffyniant i ganolbwyntio ar wella ansawdd bywyd a darparu gwell iechyd i bawb, ynghyd â pharch at gyfanrwydd systemau naturiol. 

 Cymhariaeth â meysydd eraill 
Ystyrir iechyd y blaned yn ymateb i feysydd a phatrymau eraill sy'n bodoli, megis iechyd y cyhoedd, iechyd yr amgylchedd, ecoiechyd, Un Iechyd ac iechyd rhyngwladol.

Er y gall fod diffiniadau cystadleuol o iechyd byd-eang, fe'i diffinnir yn fras fel iechyd poblogaethau mewn cyd-destun byd-eang, ymateb i symudiad trawsffiniol ysgogwyr iechyd yn ogystal â risgiau, a gwelliant dros gysyniad hŷn iechyd rhyngwladol gyda'i bwyslais newydd ar sicrhau tegwch mewn iechyd, ymhlith pawb. Ysgrifennodd prif olygydd The Lancet Richard Horton mewn rhifyn arbennig yn 2014 o The Economist ar iechyd y blaned, nad oedd iechyd byd-eang bellach yn gallu cwrdd yn wirioneddol â'r gofynion y mae cymdeithasau'n eu hwynebu, gan ei fod yn dal yn rhy gyfyng i esbonio a goleuo rhywfaint o'r heriau." Nid yw iechyd byd-eang yn rhoi ystyriaeth lawn i'r sylfaen naturiol hwnnw y mae bodau dynol yn byw arni - sef y blaned ei hun. Nid yw ychwaith yn ystyried grym a breuder gwareiddiadau dynol.”

Cyhoeddodd Judith Rodin, llywydd Sefydliad Rockefeller, iechyd y blaned fel disgyblaeth newydd ym maes iechyd byd-eang.

 Beirniadaeth 
Mae beirniaid wedi lleisio pryderon ynghylch gwerth ychwanegol iechyd y blaned gan y dywedir bod y cysyniad yn aml yn aneglur. Mae ysgolheigion eraill yn credu bod eiriolaeth iechyd y blaned yn gyfystyr â gor-ehangu iechyd.

 Gweler hefyd 
 Colli bioamrywiaeth‎
 Amrywioldeb yr hinsawdd
 Y Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol
 Gwytnwch ecolegol
 Ecoleg tirffurfiau

 Cyfeiriadau 

 Darllen pellach 
 Coghlan et al.: Un Iechyd mwy beiddgar: ehangu'r cylch moesol i sicrhau'r iechyd gorau posibl i bawb One Health Outlook, 2021.
 Richard Horton All-lein: Ffin nesaf iechyd planedol—bioamrywiaeth The Lancet, Cyfrol 390, Rhif 10108, t2132, 11 Tachwedd 2017.

Categori:Y Ddaear
Categori:Ecoleg
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Gwareiddiadau