Dinas 15 Munud

Mae'r dinas 15 munud yn gysyniad cynllunio trefol a ddyfeisiwyd gan y pensaer Colombia-Ffrengig, Carlos Moreno. Arddelir hefyd y term cymuned 20 munud  neu amrywiaedau tebyg.

Yn ôl y cysyniad, dylai pob preswylydd dinas gael mynediad i siopau, cyflogaeth, addysg, gofal iechyd, gwyrddni, cyfleusterau chwaraeon a diwylliannol o fewn uchafswm o bymtheg munud o bellter beicio neu gerdded. Mae'r cysyniad bellach yn cael ei alw'n ddinas X-munud hefyd oherwydd y llu o amrywiadau sydd wedi'u dyfeisio. Arweiniodd mesurau a gymerwyd yn ystod y pandemig corona a phryderon am newid hinsawdd at ddiddordeb cynyddol yn y cysyniad ledled y byd.

Mae nifer o'r pwyntiau gweithredu a syniadol yn plethu fewn i bolisïau cydgrynhoi trefol (dwyseddi trefol).

Cyd-destun
Mae dinas 15 munud neu ddinas chwarter awr yn gysyniad cynllunio trefol sy’n cynnig y dylai’r rhan fwyaf o anghenion a gwasanaethau dinasyddion (fel gwaith, siopa, addysg, canolfannau iechyd neu hamdden) fod o fewn pellter cerdded neu feicio o lai na 15 munud o unrhyw bwynt yn y ddinas. Crëwyd y term gan Carlos Moreno a'i boblogeiddio gan faer Paris, Anne Hidalgo. ​ O fewn taith gerdded neu seiclo 15 munud o gartref, gall trigolion y ddinas gael mynediad i'r rhan fwyaf o'u hanghenion hanfodol. ac fe’i disgrifiwyd fel “dychwelyd i ffordd leol o fyw.” 

Mae’r cysyniad dinas 15 munud yn seiliedig ar waith cynharach y cynllunydd Americanaidd, Clarence Perry, yn y 1900au ar rôl y gymdogaeth. Cynigydd mwy adnabyddus oedd Jane Jacobs, sy'n ei hadrodd yn ei llyfr The Death and Life of Great American Cities. Mae’r gwyddonydd Franco-Colombiaidd, Carlos Moreno, wedi rhoi ysgogiad a chynnwys newydd i’r cysyniad. Sobre el concepto "cysyniad dinas 15 munud"

Bu i argyfwng pandemig COVID-19 gyflymu’r awydd i fyw mewn dinasoedd, trefi a chymdogaethau swyddogaethol, maint dynol. Mabwysiadwyd y cynnig trefol hwn, ym mis Mai 2020, gan Grŵp Arwain Hinsawdd y C40, mewn ymateb i’r argyfwng hinsawdd ac effeithiau trefol argyfwng pandemig COVID-19.

Mae'r ddinas 15 munud yn weledigaeth o ddinas amlganolog (polycentric city), lle mae dwysedd yn caniatáu màs critigol ac yn rhoi ystyr i agosrwydd bywyd a'i ddwyster cymdeithasol. Mae’n ddinas lle gall trigolion ymateb i’w hanghenion wedi’u trefnu’n chwe chategori: byw, gweithio, cyflenwi eu hunain, gofalu amdanynt eu hunain, addysgu eu hunain, gorffwys. Fe'i harweinir gan dri phrif syniad: 

 Crono-drefoli - i roi rhythm newydd i'r ddinas
 Chronotopia - i roi swyddogaethau gwahanol i le sy'n dibynnu ar amseroldeb
 Topophilia - yn llythrennol "cariad at le", i atgyfnerthu ymlyniad pobl at eu cymdogaeth. O ran y syniad olaf hwn, mae Yi-Fu Tuan yn ystyried bod dwy ffordd o ddeall y berthynas rhwng gofodau a'u trigolion, sef topophilia a civitio. Y cyntaf yw'r teimlad o berthyn i le neu diriogaeth' a'r ail yw'r teimlad o hunaniaeth gymunedol'. Mae'r ddau gysyniad fel arfer yn cael eu cyflwyno mor agos at ei gilydd fel y gellir eu drysu, ond mae un yn ddaearyddol a'r llall yn gymdeithasol. Gellir ystyried 'cynefin', y cysyniad Gymraeg yn air amrywiad neu'n gyfuniad o'r ddau gysyniad yma.

Manteision posib
Mae'r angen am opsiynau trafnidiaeth yn lleihau. Mae hynny'n well i'r hinsawdd a'r amgylchedd byw.
Mae mynd o gwmpas ar droed neu ar feic yn dda ar gyfer iechyd a lles corfforol.
Mae cael popeth yn agos wrth law yn arbed llawer o amser ac arian.
Anfanteision posibl
Ni fyddai arwahanu ac anghydraddoldeb yn lleihau ond yn cynyddu yn y ddinas 15 munud.
Gall fforddiadwyedd tai trefol ddod o dan hyd yn oed mwy o bwysau.
Oherwydd cynlluniau cylchrediad traffig, gwahardd trafnidiaeth fodurol a'r pwysau mawr ar ofod ac adnoddau'r llywodraeth, er enghraifft, gallai canoli ysbytai beryglu hygyrchedd rhai gwasanaethau i bobl lai symudol.

Damcaniaethau cynllwyn
y gellid ei hystyried fel cydymffurfio â'r gymuned 20 munud gydag amrywiaeth o siopau, bwytai, tafarndai, addoldai ac ysgolion o fewn 15 neu 20 munud cerdded i'w thrigolion
Yn 2023, dechreuodd damcaniaethau gydgynllwyniol di-sail am y cysyniad 15 munud ffynnu, a ddisgrifiodd y model fel offeryn "gormes y llywodraeth". Mae'r honiadau hyn yn aml yn rhan o neu'n gysylltiedig â damcaniaethau cynllwyn eraill sy'n haeru bod llywodraethau'r Gorllewin yn ceisio gormesu eu poblogaethau, megis QAnon, damcaniaethau gwrth-frechlyn neu gamwybodaeth gwrth-5G. Mae cynigwyr y cysyniad 15 munud, gan gynnwys Carlos Moreno, wedi derbyn bygythiadau marwolaeth. 

Mae rhai damcaniaethwyr cynllwyn yn cyfuno'r cysyniad 15 munud â dull cymdogaeth traffig isel Prydain, sy'n cynnwys sganwyr plât trwydded mewn rhai gweithrediadau. Mae hyn wedi arwain damcaniaethwyr cynllwyn i haeru y byddai’r model 15 munud yn dirwyo trigolion am adael eu hardaloedd cartref, neu y byddai’n cyfyngu pobl mewn “carchardai awyr agored”.  Mae cefnogwyr y cynllwyn yn credu y bydd Fforwm Economaidd y Byd (WEF) yn cael gwared ar ryddid pobl ac yn eu cloi yn eu cartrefi gan ddefnyddio esgus newid hinsawdd. Mae credoau o'r fath yn dod o fewn rhwydwaith mwy o ddamcaniaethau cynllwyn yn ymwneud â'r cysyniad o'r "Ailosod Mawr" - "Great Reset". (OpEd)

Gwrthwynebiad a Theoriau Cynllwyn i'r Ddinas 15 munud yng Nghymru
Gwelwyd rhai o'r trôps yn erbyn y cynllun (gwir, neu honedig) ym maes y Ddinas 15 Munud wrth i Lywodraeth Cymru gyflwyno deddf uwchafwm cyflymdra 20 milltir yr awr ar 17 Medi 2023. Yn ôl rhai gwrthwynebwyr, gan gynnwys y grŵp Asgell Dde Brydeinig eithafol, y Patriotic Front roedd y ddeddf yn "end game" ar gyfer "... to make it as least desirable as possible to drive your own personal vehicle and being forced to use public transport. Eventually we’ll see climate lockdowns and then finally the implementation of the 15 Minute Cities where you will not be allowed to leave your Zone." Gwnaeth Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, Rishi Sunak haeriad tebyg wrth ymateb yn erbyn y Ddeddf 20mya wrth iddo godi "amheuaeth" am ddinasoedd 15 munud.

Cymru
Ym mis Gorffennaf 2023 cyhoeddodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr eu bwriad i wneud tref Pen-y-bont ar Ogwr yn "ddinas 15 munud". Dywedodd y Cynghorydd Rhys Goode bod y symudiad er mwyn, "rhoi dewis i bobl - a rhoi mynediad iddynt i adnoddau da ar eu stepen drws". Yn 2023 bu i Cyngor Dinas Caerdydd ystyried mabwysiadu arferion da dinasoedd eraill sydd wedi mabwysiadu model dinas 15 munud, gan nodi gwersi allweddol sy'n berthnasol i'r ddinas yn eu Cynllun Adferiad Economaidd wedi pandemig Covid -19.

Cafwyd trafodaeth ar y gysyniad o Ddinasoedd 15 Munud gyda Phlaid Cymru yn dweud yn eu maniffesto ar gyfer Etholiad Senedd Cymru yn 2021 eu bod o blaid "Teithio llesol a chymdogaethau 20 munud".

Gweler hefyd
 Cydgrynhoi trefol

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 15 minute city blog: everything you need locally gwefan Cymru Gynaliadwy
 Y ‘ddinas 15 munud’ yn ysbrydoli treftadaeth Cymru gwefan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, 2020
 The 15-Minute City gwefan ar beth yw'r cysyniad o'r Ddinas 15 Munud
 How ‘15-minute cities’ turned into an international conspiracy theory erthygl ar wefan CNN, Chwefror 2023

Categori:Cynllunio trefol
Categori:Trefi
Categori:Dinasoedd
Categori:Daearyddiaeth
Categori:Pensaernïaeth