Rhestr dathliadau Cymru

Dyma restr o ddathliadau traddodiadol sydd â chysylltiad â dyddiad penodol yn y flwyddyn. Am gwyliau modern, fel gwyliau cerddoriaeth, ffeiriau bwyd ayyb, gweler Rhestr gwyliau yng Nghymru.

Mae'r traddodiadau sy'n cael eu harfer yng Nghymru ar ddiwrnodau arbennig o'r flwyddyn yn cynnwys dathliadau sy'n tarddu o ddiwylliannau Cymreig a Seisnig, Cristnogol a Cheltaidd.

 Hanes 
Fel y cofnodwyd yng Nghyfreithiau Hywel Dda, tri phrif wyliau teyrnasoedd Cymreig y canol oesoedd oedd Nadolig, y Pasg, Sulgwyn.Wade-Evans, Arthur. Welsh Medieval Laws, p. 2. Oxford Univ., 1909. Adalwyd 31 Ionawr 2013.

Gwyliau pwysig eraill oedd gwleddoedd Sant Padrig ar 17 Mawrth; Gwyl Giric ar 16 Mehefin; Diweddglo Ioan Fedyddiwr a elwir hefyd yn Gwyl Ieuan y Moch – sef y diwrnod y rhyddhawyd y moch allan i'r coed i chwilota drwy'r gaeafRoberts, Sara E. Llawysgrif Pomffred: An Edition and Study of Peniarth MS 259B. Brill, 2011. Adalwyd 31 Ionawr 2013.; ar 29 Awst – Gwyl Sant Mihangel ar 29 Medi; a Calan Gaeaf ar 1 Tachwedd, Gŵyl yr Holl Saint.Wade-Evans, Arthur. Welsh Medieval Laws, p. 343. Oxford University, 1909. Adalwyd 31 Ionawr 2013. Bragwyd ar gyfer diod arbennig o'r enw "gwirawd yr ebestyl ) a'i ddosbarthu ar ddyddiau'r saint hyn. Wade-Evans, Arthur. Welsh Medieval Laws, p. 341. Oxford Univ., 1909. Adalwyd 31 Ionawr 2013.

 Calendr dathliadau modern 
+DyddiadAchlysurMathTraddodiadau / Nodion1 IonawrDydd Blwyddyn NewyddStatudolCalennig  yw'r traddodiad lle roedd plant yn cario afal wedi'i haddurno ar ddiwrnod y blwyddyn newydd. Byddai plant yn canu pennill ac yn cael rhodd arian neu fwyd. 14 IonawrHen GalanAnffurfiolRoedd y Mari Lwyd  yn cael ei chario drws i ddrws wrth ganu.25 IonawrDydd Santes DwynwenAnffurfiolDiwrnod cariad.1 MawrthDydd Gwyl DewiDan sylw
(Galwad dros fod yn Statudol)Nawddsant Cymru yw Dewi Sant a dethlir Dydd Gŵyl Dewi Sant ar 1 Mawrth. Mae rhai yn dymuno ei weld yn dod yn ŵyl banc: gweler Gŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi.AmrywiolDydd Mawrth YnydDan sylwDydd Mawrth Ynyd, yn affurfiol Diwrnod Crempog, yw noswyl y cyfnod Cristnogol Y Grawys, a oedd yn ddiwrnod ymprydio. Mae'n cael ei ddathlu yn draddodiadol gan wneud crempogau, oherwydd byddi blawd, wyau a llaeth yn cael eu rhoi i fyny dros gyfnod y Grawys, ac yna'u bwyta y diwrnod cynt.AmrwyiolSul y MamauDan sylwMae Sul y mamau yn draddodiadol yn digwydd ar 4ydd diwnrod Y Grawys, ac fel seibiant o'r ympryd. Mae'n cael ei ddathlu gyd chacennau a blodau. Mae'r enw yn deillio o Galatians 4:21–31, lle mae Sant Paul yn cyfeirio at stori Hagar and Sarah, sy'n siarad am  "Jerusalem … sef ein Mam ni i gyd"AmrwyiolDydd Gwener y GroglithDan sylwAr "Y Groglith" mae Cristnogion yn coffau diwrnod y croeshoelio gyda gwasanaethau capel/eglwys. Y pryd traddodiadol yw pysgodyn. Hen draddodiad oedd gwneud gwely Crist. Byddai plant yn casglu brwyn a chreu ffigwr Crist ar groes pren hefyd.AmrwyiolSul y PasgDan sylwAr Sul y Pasg, mae Cristnogion yn dathlu atgyfodiad Crist ac mae plant yn derbyn wyau siocled ac yn eu hela.
Byddai bynsen y groes (neu picen y grog) yn cael eu bwyta a chyfarchiad "Pasg Hapus".16 MediDydd Owain GlyndŵrAnffurfiolMae llawer o ysgolion a sefydliadau bellach yn dathlu 16 Medi fel coffâd o Owain Glyndŵr, gyda gwyliau fel Gŵyl y Fflam i’w ddathlu.
Yn ogystal, mae trefi sydd â chysylltiadau arbennig â Glyndŵr yn dathlu’r diwrnod, gan gynnwys Corwen a Harlech.31 Hydref – 1 TachweddCalan GaeafDan sylw yn hanesyddolDechrau'r gaeaf. Mae iddo wreiddiau Celtaidd fel un o'r gwyliau tân Celtaidd, a unodd â'r traddodiad Cristnogol ac â choffâd Tachwedd 5ed.5 TachweddNoson Guto Ffowc/ Noson Tân GwylltDan sylwNoson i goffau Cynllwyn Powdwr Gwn 1605 ar Senedd Llundain.25 RhagfyrDydd NadoligCyfraith CyffredinYn draddodiadol roedd Nadolig yng Nghymru yn cynnwys canu Plygain, gwneud taffi a gorymdeithiau ffagl.26 RhagfyrGwyl San SteffanStatudolMae Gŵyl San Steffan yn cael ei ddathlu yng Nghymru.31 RhagfyrNos GalanDan sylwMae Nos Galan yng Nghymru yn cynnwys mynychu pantomeimiau, sioeau theatr a phartïon. Mae ras ffordd Nos Galan hefyd yn cael ei chynnal yn Aberpennar.

 Dathliadau sydd ddim yn cael eu dathlu'n eang 
Mae Gŵyl Fair y Canhwyllau, fel arfer ar y 2 Chwefror, yn nodi cyflwyniad Iesu yn y Deml . Mae'n seiliedig ar yr hanes am gyflwyniad Iesu yn Luc 2 :22-40. Mae'n disgyn ar y 40fed diwrnod (cyfnod ôl-enedigol) o dymor y Nadolig – Ystwyll a diwedd y tymor hwnnw.

Yn lleol, roedd pob plwyf yn dathlu Gŵyl Mabsant i goffau ei sant brodorol. Datblygodd y dathliad blynyddol hwn o weddio i raglen o weithgareddau hamdden.

Mae Calan Mai (neu Calan Haf) yn ddathliad Calan Mai ar 1 Mai, yn nodi diwrnod cyntaf yr haf, ac yn un o'r gwyliau tân traddodiadol. 

Mae Gŵyl Ifan ar 24 Mehefin yn cael ei adnabod fel diwrnod canol haf. 

 Cyfeiriadau 

Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Gwyliau yng Nghymru