Menopos

Diffinnir menopôs, hefyd menopos, y cyfnewid ac yn llai poblogaidd, y darfyddiad.Geiriadur yr Academi, s.v. "menopause" Daw menopôs o'r Neo-Lladin menopausis, o'r Groeg μησηα meniaia, "mislif", a παύσις, seibiau, "diwedd", "darfod", fel amser mislif olaf menyw. Yn ystod y cyfnod o gwmpas y menopos, mae'r fenyw yn y menopos, a elwir hefyd yn oedran pontio.

Ysgrifennodd yr awdures, Mari Emlyn nofel, Mefus yn y Glaw, lle mae Lili'r prif gymeriad, yn mynd drwy'r menopos. Mewn erthygl ar wefan BBC Cymru Fyw darluniodd nifer o'r prif symtomau, "... [y] chwysu a'r rhegi; y gor-boethi a'r insomnia; y blew yn tyfu yn y mannau rhyfeddaf; y magu bloneg a'r niwl ymenyddol heb sôn am ambell symptom arall na feiddiaf ei rannu efo chi. Rhaid ceisio cadw rhyw fath o urddas drwy hyn i gyd." 

Cyd-destun
Yn y blynyddoedd cyn y menopos, mae misglwyf menyw fel arfer yn mynd yn afreolaidd, sy'n golygu y gall misglwyf fod yn hirach neu'n fyrrach neu'n ysgafnach neu'n drymach o ran maint y llif. Yn ystod y cyfnod hwn, mae menywod yn aml yn profi fflachiadau poeth; mae'r rhain fel arfer yn para o 30 eiliad i ddeg munud a gallant fod yn gysylltiedig â chrynu, chwysu, a chochni'r croen. Gall fflachiadau poeth bara rhwng pedair a phum mlynedd. Gall symptomau eraill gynnwys sychder y fagina, trafferth cysgu, a newidiadau mewn hwyliau. Mae difrifoldeb y symptomau yn amrywio rhwng merched. Mae menopos cyn 45 oed yn cael ei ystyried yn "fenopos cynnar" a phan fydd methiant ofarïaidd/tynnu'r ofarïau trwy lawdriniaeth yn digwydd cyn 40 oed gelwir hyn yn "annigonolrwydd ofarïaidd cynamserol".

Mae amseriad y menopos yn amrywio, ond fel arfer mae rhwng 45 a 55 oed. Yn Sweden, yr oedran cyfartalog yw 52 mlynedd. Trwy ddiffiniad, dilynir y menopos gan 12 mis o ddim gwaedu, a dyna pam mai dim ond wrth edrych yn ôl y gellir canfod y cyflwr yn ffurfiol.

Symptomau
Mae llawer o fenywod yn profi symptomau penodol yn ystod y cyfnod cyn ac ar ôl mynd i'r menopôs. Mae tua 8 o bob 10 menyw yn profi'r symptomau hyn, sy'n amrywio o ran hyd a difrifoldeb. Yn y rhan fwyaf o fenywod, mae’r symptomau’n para am tua phedair blynedd, ond mae tua un o bob deg o fenywod yn byw gyda’r symptomau am hyd at 12 mlynedd. Mae'r symptomau'n cynnwys fflachiadau poeth, problemau cwsg, chwysu yn y nos, llai o ysfa rywiol, nam ar allu gwybyddol, sychder yn y fagina, hwyliau ansad, cur pen, llai o gyhyrau màs, heintiau'r llwybr wrinol yn rheolaidd, crychguriadau'r galon, a chymalau anystwyth, poenus neu dyner.

Arwyddion a symptomau
Yn ystod cyfnod pontio cynnar y menopos, mae'r cylchoedd mislif yn aros yn rheolaidd ond mae'r egwyl rhwng cylchoedd yn dechrau ymestyn. Mae lefelau hormonau yn dechrau amrywio. Efallai na fydd ofyliad yn digwydd gyda phob cylchred.

Mae'r term menopos yn cyfeirio at bwynt mewn amser sy'n dilyn flwyddyn ar ôl y mislif diwethaf. Yn ystod y cyfnod pontio menopos ac ar ôl y menopos, gall menywod brofi ystod eang o symptomau. Fodd bynnag, ar gyfer menywod sy'n mynd i mewn i'r cyfnod pontio menopos heb gael cylchoedd mislif rheolaidd oherwydd llawdriniaeth flaenorol, cyflyrau meddygol eraill neu ddulliau atal cenhedlu hormonaidd parhaus, ni ellir adnabod y menopos gan batrymau gwaedu ac fe'i diffinnir fel colli gweithrediad ofarïaidd yn barhaol.

Gwain a groth
Yn ystod y newid i'r menopos, gall patrymau mislif ddangos cylch byrrach (o 2-7 diwrnod); mae cylchoedd hirach yn dal yn bosibl.[19] Gall fod gwaedu afreolaidd (ysgafnach, trymach, smotio). Mae gwaedu crothol camweithredol yn aml yn cael ei brofi gan fenywod sy'n agosáu at y menopos oherwydd y newidiadau hormonaidd sy'n cyd-fynd â thrawsnewid y menopos. Gall sylwi neu waedu fod yn gysylltiedig ag atroffi'r wain, dolur anfalaen (polyp neu friw), neu gall fod yn ymateb endometrial swyddogaethol. Mae Cymdeithas Menopos ac Andropause Ewrop wedi rhyddhau canllawiau ar gyfer asesu'r endometriwm, sef prif ffynhonnell sbotio neu waedu fel arfer.

Mewn menywod ar ôl diwedd y mislif, fodd bynnag, mae unrhyw waedu o'r wain heb ei drefnu yn peri pryder ac mae angen ymchwiliad priodol i ddiystyru'r posibilrwydd o glefydau malaen.

Mae symptomau wrogenital a all ymddangos yn ystod y menopos a pharhau trwy'r menopos yn cynnwys:

 cyfathrach rhywiol boenus
 sychder y fagina
 vaginitis atroffig - teneuo pilenni'r fwlfa, y fagina, ceg y groth, a'r llwybr wrinol allanol, ynghyd â chrebachu a cholled sylweddol yn elastigedd yr holl ardaloedd gwenerol allanol a mewnol.
 Brys wrinol a llosgi

Corfforol Arall
Mae symptomau corfforol eraill y menopos yn cynnwys diffyg egni, dolur cymalau, anystwythder, poen cefn, chwyddo yn y fron, poen yn y fron, crychguriadau'r galon, cur pen, pendro, croen sych, cosi, teneuo, croen goglais, rosacea, pwysau cynnydd, anymataliaeth wrinol, brys wrinol, torri ar draws patrymau cysgu, chwysu trwm yn y nos, a fflachiadau poeth.

Effeithiau hwyliau a chof
Mae symptomau seicolegol yn cynnwys gorbryder, cof gwael, anallu i ganolbwyntio, hwyliau iselder, anniddigrwydd, hwyliau ansad, a llai o ddiddordeb mewn gweithgaredd rhywiol.

Gall nam gwybyddol sy'n gysylltiedig â menopos gael ei gymysgu â'r nam gwybyddol ysgafn sy'n rhagflaenu dementia. Mae tystiolaeth betrus wedi canfod bod anghofrwydd yn effeithio ar tua hanner menywod y menopos ac mae'n debyg ei fod yn cael ei achosi gan effeithiau lefelau estrogen gostyngol ar yr ymennydd, neu efallai gan lai o lif y gwaed i'r ymennydd yn ystod fflachiadau poeth.

Effeithiau tymor hir
Iechyd cardiofasgwlaidd
Mae dod i gysylltiad ag estrogen mewndarddol yn ystod blynyddoedd atgenhedlu yn rhoi amddiffyniad i fenywod rhag clefyd cardiofasgwlaidd, sy'n cael ei golli tua 10 mlynedd ar ôl i'r menopos ddechrau. Mae trawsnewid y menopos yn gysylltiedig â chynnydd mewn màs braster (yn bennaf mewn braster visceral), cynnydd mewn ymwrthedd i inswlin, dyslipidemia, a chamweithrediad endothelaidd. Mae'n ymddangos bod gan fenywod â symptomau vasomotor yn ystod y menopos broffil cardiometabolig arbennig o anffafriol, yn ogystal â menywod sydd â menopos yn dechrau'n gynnar (cyn 45 oed). Gellir lleihau'r risgiau hyn trwy reoli ffactorau risg, megis ysmygu tybaco, gorbwysedd, cynnydd mewn lipidau gwaed a phwysau corff.

Iechyd esgyrn
Mae cyfraddau blynyddol colled dwysedd mwynau esgyrn ar eu huchaf yn ystod y flwyddyn cyn a dwy flynedd ar ôl y cyfnod mislif terfynol. Felly, mae menywod ar ôl y menopos mewn mwy o berygl o osteopenia, osteoporosis a thorri esgyrn.

Effeithiau ar y gweithle
Canfu'r adroddiad gan TUC Cymru sy'n seiliedig ar arolwg mawr o bron i 4000 o weithwyr, fod 88% o ferched sy'n gweithio yn teimlo bod y menopos wedi cael effaith ar eu bywyd gwaith, tra bo 6 allan o 10 wedi gweld y mater yn cael ei drin fel jôc yn y gweithle. Dangosodd yr arolwg hefyd fod gan nifer fach o weithleoedd bolisïau ar waith i gefnogi merched sy'n profi anawsterau yn ystod y menopos.

Diwrnod Menopôs
Dyfernir 18 Hydref fel 'Diwrnod Menopôs' ar gyfer codi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o'r cyflwr a'i heffeithiau. Bydd sawl sefydliad neu gwmni yn defnyddio'r diwrnod i drafod y darfyddiad ac addysgu eu gwylwyr neu staff. Bydd sawl sefydliad ac undeb llafur yn cynhyrchu llenyddiaeth i esbonio'r symptomau ac effeithiau ar gyfer gweithwyr a'r cyhoedd.

Adnoddau yn Gymraeg
 Menopositif: Cara dy hun drwy’r Newid Mawr, 2023, Cylchgrawn Cara

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwybodaeth am y menopos a gedwir gan Lywodraeth Cymru  gwefan Llywodraeth Cymru
 Mari Emlyn: Y menopos a fi erthygl gan Mari Emlyn ar wefan BBC Cymru Fyw ar y menopôs

Categori:Iechyd menywod
Categori:System endocrin