Ymreolaeth gyllidol lawn i Gymru a'r Alban

Mae ymreolaeth gyllidol lawn  – a adwaenir hefyd fel datganoli max,  dat-uwch (devo-max),  neu ffederaliaeth gyllidol  – yn fath o ddatganoli pellgyrhaeddol a gynigir ar gyfer yr Alban a Chymru . 

Mae’r term yn disgrifio trefniant cyfansoddiadol lle byddai Senedd yr Alban neu Senedd Cymru, yn lle cael grant bloc gan Drysorlys y DU fel ar hyn o bryd, yn cael yr holl drethiant a godwyd yng Nghymru neu’r Alban; byddai'n gyfrifol am y rhan fwyaf o wariant yng Nghymru neu'r Alban ond byddai'n gwneud taliadau i lywodraeth y DU i dalu am gyfran yr Alban neu Gymru o'r gost o ddarparu rhai gwasanaethau penodol i'r DU gyfan. Byddai hyn yn cynnwys amddiffyn a chysylltiadau tramor yn bennaf. Fel arfer hyrwyddir ymreolaeth gyllidol yr Alban/Cymru gan rai sydd yn cefnogi Teyrnas Unedig ffederal .

 Hanes 

 Yr Alban 
Mor gynnar â Gorffennaf 2001, dywedodd cyn-ganghellor y Blaid Geidwadol, Kenneth Clarke, ei fod yn credu y byddai'n "drychinebus i economi'r Alban".Clarke warns on Scots freedom Ar y llaw arall, dywedodd Robert Crawford, cyn bennaeth Scottish Enterprise, ym mis Chwefror 2004 y gallai economi'r Alban gael ei wella gan ymreolaeth gyllidol. Crawford backs fiscal autonomy

Dywedodd David Cameron, arweinydd y Blaid Geidwadol ar y pryd, yn 2005 na fyddai’n rhwystro rhoi pwerau trethu llawn i Senedd yr Alban pe bai’r datganoli hyn yn cael ei gefnogi ganBlaid Geidwadol yr Alban . 

Dangosodd Arolwg Agweddau Cymdeithasol yr Alban 2011 fod 32% o’r ymatebwyr yn cefnogi annibyniaeth i’r Alban,  ac roedd 43% yn cefnogi mwy o ymreolaeth yn y DU. Roedd 29% o ymatebwyr yn cefnogi dat-uwch, ond dim ond 21% oedd yn cefnogi'r status quo.  Daeth etholiad mwyafrif llywodraeth Plaid Genedlaethol yr Alban ym mis Mai 2011, a ymrwymodd i gynnal refferendwm annibyniaeth, hefyd â’r posibilrwydd y gallai d fod yn opsiwn ychwanegol yn y bleidlais. Scotland independence vote could contain 'financial autonomy' option www.guardian.co.uk, 8 May 2011 Mae rhai o uwch ffigurau Plaid Lafur yr Alban hefyd wedi awgrymu y bydden nhw’n cefnogi devo max, gan gynnwys Malcolm Chisholm MSP,  Mark Lazarowicz AS, Salmond gives backing to ‘devo max’ ballot choice www.scotsman.com, 23 October 2011 a’r cyn Brif Weinidog Henry McLeish . 

Ni chafodd yr opsiwn "dat-uwch" ei gynnwys yn refferendwm annibyniaeth 2014, fodd bynnag, gan fod Cytundeb Caeredin yn nodi bod yn rhaid i'r refferendwm fod yn ddewis deuaidd clir rhwng annibyniaeth neu'r trefniadau datganoli presennol. 

 Cymru 
Yn 2017 roedd un o Aelod Seneddol Llafur Cymru, Mike Hedges (gwleidydd) yn gefnogol o gytundeb datganoli dat-uwch hirdymor i Gymru.  Yn 2021, cynhyrchodd bapur ar dat-uwch posibl ar gyfer y Senedd. Ynddo, amlinellodd gwestiynau ar oedran pensiwn, system nawdd cymdeithasol gan gynnwys lefel cyfraniadau a thaliad, treth alcohol a thybaco, trethi’r DU a datganoledig a’u casglu, dosbarthu cymorth ariannol i ranbarthau tlotach. 

Yn 2021, galwodd prif weinidog Cymru, Mark Drakeford am “ymreolaeth” i Gymru, a ddisgrifiwyd yn ddiweddarach fel galwad am dat-uwch.  

Yn 2022, galwodd maer Llafur Manceinion Andy Burnham am ddatganoli “mwyaf” i Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Cynigiodd hefyd senedd o’r cenhedloedd a’r rhanbarthau a fyddai’n disodli Tŷ’r Arglwyddi. 

Mae Devo-max yn cael ei ystyried ar hyn o bryd fel opsiwn ar gyfer diwygio cyfansoddiadol gan gomisiwn annibynnol ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru, a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru dan arweiniad Laura McAllister a Rowan Williams . 

 Barn y cyhoedd 

 Alban 
Nododd arolwg barn cyhoeddus a gynhaliwyd ar ddiwedd Hydref 2011 ar gyfer y BBC Politics Show mai devo-max oedd yr opsiwn mwyaf poblogaidd gyda phleidleiswyr yr Alban: roedd 33% yn cefnogi devo-max, 28% yn cefnogi annibyniaeth a 29% yn cefnogi dim newid cyfansoddiadol pellach .  Nododd arolwg barn cyhoeddus a gynhaliwyd ym mis Mawrth 2013 ar gyfer yr SNP fod 52% o ymatebwyr yn credu y dylai Llywodraeth yr Alban fod yn gyfrifol am yr holl benderfyniadau treth a gwariant yn yr Alban. Hefyd, roedd 53% o’r ymatebwyr yn credu mai llywodraeth yr Alban fyddai’n fwyaf addas i benderfynu ar bolisi lles a phensiynau ar gyfer yr Alban. 

 Cymru 
Yng Nghymru, dangosodd arolwg barn YouGov yn 2020 fod 59% o’r ymatebwyr a oedd â barn yn cefnogi ‘devo-max’ i Gymru mewn refferendwm (40% o blaid, 28% yn erbyn). Gofynnodd y cwestiwn a oedd ymatebwyr o blaid trosglwyddo pwerau ar gyfer rheoli treth a lles, ond heb gynnwys amddiffyn a materion tramor i’r Senedd. Roedd cefnogaeth fesul grŵp oedran fel a ganlyn 82% o bobl 18-24 oed, 73% o bobl 25-49 oed, 51% o bobl 50-64 oed a 43% o bobl 65+ oed. 

Yn yr un arolwg barn yn 2022, dywedodd 56% oedd â barn eu bod yn cefnogi 'devo-max' i Gymru mewn refferendwm (40% o blaid, 32% yn erbyn). 

 Effeithiau 

 Alban 
Mae effeithiau economaidd ymreolaeth gyllidol lawn wedi bod yn destun dadl. Cyhoeddodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid adroddiad ym mis Mawrth 2015 a gyfrifodd y byddai bwlch o £7.6 ar gyfer y flwyddyn 2015–16 biliwn yng nghyllideb yr Alban o dan FFA, o gymharu â'r system bresennol ar gyfer dosbarthu gwariant. 

Mae’r dadansoddiad hwn wedi’i feirniadu gan ddirprwy arweinydd yr SNP, Stewart Hosie, ar y sail ei fod yn cynrychioli ffigurau am flwyddyn yn unig a’i fod yn diystyru’r twf ychwanegol y mae’r SNP yn dweud y gall ei gynhyrchu gyda mwy o bwerau. 

Ymatebodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid i rai o'r beirniadaethau hyn mewn adroddiad diweddarach. Roedd yn dadlau:

“Ni fyddai gohirio symud i gyfrifoldeb llawn am rai blynyddoedd ar ei ben ei hun yn delio â’r bwlch cyllidol. . . . Yn wir, os rhywbeth, o ystyried y rhagolygon gwariant a refeniw cyfredol, mae’n debygol y byddai’r bwlch yn tyfu yn hytrach na chrebachu dros yr ychydig flynyddoedd nesaf. Byddai’n dal yn wir y byddai cyfrifoldeb cyllidol llawn yn debygol o olygu toriadau sylweddol mewn gwariant neu godiadau treth yn yr Alban. Er y gallai adlam mawr a pharhaus mewn refeniw olew neu dwf sylweddol uwch yn yr Alban liniaru hyn, ni all fod unrhyw ragdybiaeth y byddai'r naill na'r llall yn digwydd.

“Mae yna nifer o agweddau ar ymreolaeth gyllidol sy’n aneglur; lefel y taliadau i lywodraeth y DU (ar gyfer llog dyled ac adnewyddu Trident), gallu’r sector olew i adleoli i feysydd eraill sy’n llenwi’r bwlch cynhyrchiant, ac a yw’n economaidd. mae twf yn yr Alban yn cael ei gefnogi’n well gan lywodraeth Caeredin neu Lundain”. 

 Cymru 
Byddai Devo-max yn golygu trosglwyddo pwerau o San Steffan i’r Senedd sy’n cynnwys yr hawl i reoli cyllidebau treth a lles. 

Awgrymodd Sioned Williams, AS Plaid Cymru y dylid datganoli pwerau trethu llawn i’r Senedd oherwydd “bydd unrhyw ddiwygiadau i fynd i’r afael â thlodi yr ydym yn eu gwneud yng Nghymru bob amser yn gyfyngedig” heb bwerau trethu llawn. 

 Gweler hefyd 
 Yr Alban 
 Trethiant yn yr Alban
 cyllideb yr Alban
 Economi yr Alban
 Gwariant a Refeniw Llywodraeth yr Alban
 Gwleidyddiaeth yr Alban
 Annibyniaeth yr Alban
 Comisiwn ar Ddatganoli yn yr Alban

 Cymru 
 datganoli Cymreig
 Cydbwysedd cyllidol Cymru
 Trethiant yng Nghymru
 Economi Cymru
 Annibyniaeth Gymreig
 Gwleidyddiaeth Cymru

 Arall 
 Ffederaliaeth yn y Deyrnas Unedig
 Cydffederasiwn Arfaethedig y Deyrnas Unedig
 Ffederaliaeth gyllidol
 Ffederaliaeth anghymesur
 Rheol gartref
 Difidend undeb
 Gwariant y Llywodraeth yn y Deyrnas Unedig

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Ymreolaeth Gyllidol yn yr Alban: Yr achos dros newid ac opsiynau ar gyfer diwygio
 Yr Alban: Setliad Cyllidol Newydd 
 Sefydliad Astudiaethau Cyllid 
 Erthygl Herald Scotland
 Refeniw treth yng Nghymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon
 Methodoleg dadgyfuno derbyniadau treth CThEM rhwng Cymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon
 Telegraph yn adrodd Nicola Sturgeon ar ymreolaeth ariannol
 FT yn adrodd ar gynnig cyffredinol SNP Nicola Sturgeon ar gyfer ymreolaeth ariannol
 Barn wedi'i hadrodd o'r sector corfforaethol 
 Ystadegau a dosbarthiadau Treth Incwm y DU
 Dyfodol yr Alban – ‘Papur Gwyn’ Llywodraeth yr Alban Tachwedd 2013
 Cynaliadwyedd Cyllidol Alban Annibynnol 
 Annibyniaeth yr Alban: y cyd-destun cyllidol 
 Polisïau ar gyfer Alban annibynnol?  Rhoi’r Papur Gwyn ar Annibyniaeth yn ei gyd-destun cyllidol 
 Sefyllfa gyllidol yr Alban: diweddariad yng ngoleuni Rhagolygon mis Mawrth yr OBR

Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Datganoli yn yr Alban