Cyntafanedigaeth

Cyntafanedigaeth  (Saesneg: primogeniture o'r Lladin am "cyntaf-anedig") yw'r system o etifeddiaeth gan y cyntafanedig, fel arfer y mab hynaf. Yn Lloegr ffiwdal (yn wahanol i'r drefn o dan Cyfraith Hywel yng Nghymru) a systemau cyfreithiol eraill, y mab cyntaf-anedig cyfreithlon sy'n cael yr hawl gyntaf i etifeddu eiddo. Mae ei hawliad yn gryfach na phob merch, mab iau a hyd yn oed meibion ​​hynaf anghyfreithlon. Y rheol yw y bydd yr hynaf bob amser yn cael yr hawliad cyntaf. Os nad oes mab, bydd pob un o'r merched yn etifeddu cyfran gyfartal o'r ystâd. Os nad oes plant, mae'r eiddo yn aml yn cael ei etifeddu gan y brawd hynaf. Ymhlith brodyr a chwiorydd, mae meibion ​​yn etifeddu cyn merched ac yn y blaen. 

Ceir y cofnod cynharaf o'r gair (fel cyntaf-anedigaeth) ym Meibl William Morgan yn 1588 yn llyfr Genesis.

Cyd-destun
Mae'r arferion yn cael eu defnyddio amlaf gan bobloedd amaethyddol, yn enwedig y rhai sydd â phoblogaethau cynyddol ond symiau cyfyngedig o dir. Mewn achosion o'r fath mae'n aml yn bwysig atal rhannu tir yn barseli sy'n rhy fach i gynnal ffermio.

Gwahanol fathau o gyntafanedigaeth
Cyntafanedigaeth absoliwt
Mae'r term ‘cyntafanedigaeth absoliwt’ yn dynodi math o gyntafanedigaeth lle nad yw rhyw y person yn ffactor perthnasol at ddiben olyniaeth. Ers 1980, mae bron pob brenhiniaeth Ewropeaidd wedi defnyddio'r math hwn o gyntafanedigaeth.SOU 1977:5 Kvinnlig tronföljd, p. 16.

Ceir sawl enghraifft:
 Basgtir - Yn ôl Poumarede (1972), roedd Basgiaid Teyrnas Navarra fel arfer yn trosglwyddo teitlau ac eiddo i'r cyntafanedig heb ystyried rhyw. Mae gwreiddiau'r traddodiad hwn yn yr Oesoedd Canol. Etifeddwyd brenhiniaeth Navarrese, fodd bynnag, gan linachau y tu allan i Navarre, a oedd yn dilyn gwahanol gyfreithiau olyniaeth, a'r mwyaf cyffredin ohonynt oedd cyntafanedigaeth a ffafrir gan ddynion.

 Sweden - Yn 1980, diwygiodd Sweden ei chyfansoddiad o blaid cyntafanedigaeth absoliwt, gan felly amddifadu mab hynaf Carl XVI Gustaf, y Tywysog Carl Philip, rhag etifeddu'r orsedd o blaid ei chwaer hŷn, Victoria. Mae brenhiniaethau eraill wedi dilyn yr enghraifft hon: yr Iseldiroedd yn 1983, Norwy yn 1990, Gwlad Belg yn 1991, Denmarc yn 2009, Lwcsembwrg yn 2011 a'r Deyrnas Unedig yn 2015.

 Beth bynnag, mae Tywysogaeth Monaco, yr Iseldiroedd a Norwy wedi creu "cyntafanedigaeth wyrol" rhwng yr 20g a'r 21g, gan gyfyngu ar olyniaeth y goron i berthnasau'r frenhines ddiwethaf yn unig, gyda gofynion manwl gywir.

Yn ddiweddar, mae brenhiniaethau eraill wedi newid neu wedi ystyried newid eu trefn tuag at gyntafanedigaeth absoliwt:

 Sbaen - Gyda genedigaeth y Dywysoges Leonor o Sbaen ar 31 Hydref 2005, etifedd ymddangosiadol i Philip, Tywysog Asturias a'r Dywysoges Letizia, ailgadarnhaodd Prif Weinidog Sbaen, José Luis Rodríguez Zapatero fwriad y llywodraeth i sefydlu, trwy ddiwygio Cyfansoddiad Sbaen, cyntafanedigaeth absoliwt. Cafodd cynnig Zapatero ei gefnogi gan arweinwyr y prif wrthbleidiau. Fodd bynnag, daeth gweinyddiaeth Zapatero i ben cyn i'r gwelliant gael ei gynnig ar ffurf drafft ac ni chymeradwyodd y llywodraeth ddilynol ef. Yn 2014, ar ymddiswyddiad ei dad, esgynnodd Philip VI i'r orsedd, gyda dwy ferch y mae'r Leonor hynaf, yn absenoldeb etifeddion gwrywaidd, ar hyn o bryd yn etifedd yr orsedd.

 Nepal - Ym mis Gorffennaf 2006, cynigiodd llywodraeth Nepal fabwysiadu cyntafanedigaeth absoliwt, ond diddymwyd y frenhiniaeth yn 2008 ac ni ellid dilyn y gwelliant hwn.

 Y Gymanwlad - Yn 2011 cyhoeddodd Llywodraeth y Gymanwlad Gytundeb Perth, cynllun i newid y gyfraith tuag at gyntafanedigaeth absoliwt. Daeth y ddeddfwriaeth i rym ar 26 Mawrth 2015.

 Siapan - Bu dadlau yn Japan a ddylid mabwysiadu cyntafanedigaeth absoliwt ai peidio, gan mai'r Dywysoges Aiko yw unig ferch Tywysog y Goron Naruhito. Fodd bynnag, ataliodd genedigaeth y Tywysog Hisahito, mab y Tywysog Akishino (brawd iau y Tywysog Naruhito) y ddadl.

Cyntafanediaeth agnodol
Ar sail cyntafanedigaeth agnodol, neu dadlinachol, olynydd brenhines (gwryw neu fenyw) yw ei fab cyntaf-anedig a'i holl ddisgynyddion (agnodion), ac wedi hynny mae'r olyniaeth yn disgyn i'r ail-anedig a'i ddisgynyddion. ac yn y blaen , ac eithrio'r holl fenywod.Francesco Foramiti, Enciclopedia Legale ovvero Lessico Ragionato, vol. II, Venezia, Gondoliere, 1838, p. 411

Cyntafanediaeth gytras
Mae cyntafanediaeth gytras hefyd yn derbyn merched benywaidd i'r olyniaeth, sydd fel arfer yn israddol i'r plentyn gwryw olaf.

Cyntafanedigaeth ffafriaeth gwrywaidd
Mae cyntafanediaeth ffafriaeth gwrywaidd yn darparu bod yr olyniaeth i'r orsedd yn cael ei roi yn ffafriol i aelod gwrywaidd o'r teulu (yn uniongyrchol neu os nad oes unrhyw frawd gwrywaidd wedi cael etifeddion gwrywaidd) a dim ond yn ail i'r ferch fenyw hynaf.

Roedd yr arfer hwn yn gyffredin ar gyfer gorsedd Brenhiniaeth Lloegr a'r Alban yn y Deyrnas Unedig tan 2015, pan newidiwyd y gyntafanediaeth hon o blaid deddfwriaeth newydd.

Ar hyn o bryd yn Ewrop dim ond gorseddau Monaco a Sbaen sydd ar ôl i gynnal y gyntafanediaeth hon.

Tra'n cydymffurfio â'r ddeddfwriaeth a gyhoeddwyd, mae barwnïau'r Deyrnas Unedig yn parhau i ddilyn cwrs naturiol eu olyniaeth hanesyddol oherwydd ar farwolaeth y deiliad gwryw olaf mae'r teitl yn dod yn ddiflanedig ag ef hyd yn oed os oes ganddo berthnasau yn y llinach fenywaidd.

Gweler hefyd
 Cyfraith Salig

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Primogeniture trafodaeth ar a ddylai merched boneddigion etifeddu ystâd cyn ei brodyr iau, 2013

Categori:Cyfraith
Categori:Brenhiniaeth
Categori:Etifeddiaeth