Llyfr llafar

Mae llyfr llafar (hefyd llyfr sain) yn recordiad sain o destun llyfr. Dyma recordiad darllen o'r testun. Fe'i bwriadwyd yn wreiddiol ar gyfer y deillion a'r rhannol ddall. Roedd y recordiad llafar ar gael mewn ysgolion, llyfrgelloedd cyhoeddus ac, i raddau llai, mewn siopau cerddoriaeth. Mae'r cysyniad nawr yn boblogaidd i wrando ar apiau ar ffôn clyfar.

Fformatau
Recordiwyd y llyfrau sain cyntaf ar recordiau gramoffon. Yn ddiweddarach, dechreuodd recordiadau o destunau llafar gael eu recordio ar gryno ddisgiau, casetiau a fformatau digidol cludadwy MP3 (mp3), Windows Media Audio (wma), Advance Audio Coding (acc), neu eu llwytho i lawr a'u gwerthu ynghyd â dyfais chwarae.

Defnyddio
I ddechrau, bwriadwyd y llyfr llafar ar gyfer pobl ddall nad oeddent yn gallu darllen Braille. Enw'r rhaglen oedd "Prosiect Llyfrau i Oedolion Deillion" a chyhoeddwyd y llyfr llafar cyntaf ym 1932. Yn ddiweddarach, dechreuon nhw ddysgu plant i ddarllen a chynyddu eu dealltwriaeth darllen. Mae llyfrau sain yn cadw'r ffurf lafar o adrodd straeon, adrodd, effeithiau sain, ac mae caffael geirfa newydd yn ychwanegu at y profiad darllen. Un o fanteision llyfr llafar yw y gall gwrandawyr ddilyn ymlaen yn y rhifyn printiedig o'r llyfr wrth iddynt wrando, gan ddysgu'r ynganiad cywir neu gywiro geiriau a ddysgwyd yn anghywir. Daeth y dull hwn i ddefnydd yn bennaf wrth ddysgu ieithoedd tramor.

Heddiw fe'i defnyddir mewn sbectrwm eang iawn. Mae eu fformat yn caniatáu i wrandawyr amldasg. Mae'n dod yn boblogaidd iawn ymhlith oedolion i wrando ar straeon wrth yrru yn y car, ar drafnidiaeth gyhoeddus, yn ystod ymarfer corff neu fel ymlacio cyn mynd i'r gwely. Fodd bynnag, dylid pwysleisio nad oes gan wrando o'r fath swyddogaeth ddysgu mwyach. Canfu'r arolwg mai oedran cyfartalog merched sy'n gwrando ar lyfrau sain yw 45 a dynion 47.

Hanes
Yn hanes y llyfr sain mae tri cham:Matthew Rubery, The Untold Story of the Talking Book, Harvard University Press, 2017.
 Record finyl (1930au);
 Recordio casét sain (ar ôl y rhyfel);
 Recordiad digidol (yn gyntaf ar CD sain , yna yn MP3 

Yn ôl rhai, y llyfr sain cyntaf un fyddai What a Young Boy Ough to Know, cyfres o silindrau ffonograff gan Sylvanus Stall yn seiliedig ar ei werthwr gorau ym 1897 o'r un enw.

Yn y gorffennol, defnyddid adrodd straeon llafar, baledi a barddoniaeth i ledaenu gwybodaeth, felly gellid dweud bod dechreuadau’r llyfr llafar wedi’u creu hyd yn oed cyn i lyfrau gael eu hargraffu. Ym 1877, dyfeisiodd Thomas Edison y gramoffon, a thrwy hynny osod y sylfaen ar gyfer cofnodi dehongliadau lleisiol o lenyddiaeth. Fel y crybwyllwyd eisoes, yn 1931, dechreuodd Cyngres yr Unol Daleithiau weithredu'r rhaglen llyfr llafar. Cyhoeddwyd y llyfrau sain cyntaf y flwyddyn ganlynol. Ym 1933, dechreuodd JP Harrington gofnodi traddodiadau llafar Cenhedloedd Brodorol America ar gofnodion alwminiwm gan ddefnyddio gramoffon wedi'i bweru gan fatri car.[ http://www.audiopub.org/LinkedFiles/APA_Fact_Sheet.pdf ] 

Gyda datblygiad casetiau recordio cludadwy, daeth y rhain yn boblogaidd iawn. Tua 1960, daeth llyfrgelloedd yn ffynhonnell o lyfrau sain oedd ar gael am ddim ar recordiau finyl a chasetiau. Ym 1986, ffurfiwyd cymdeithas o chwe chyhoeddwr, 'The Audio Publisher Association', gyda'r nod o godi ymwybyddiaeth defnyddwyr o recordiadau sain. Yn ddiweddarach, ym 1996, sefydlon nhw'r Audie Awards ar gyfer llyfrau sain. Dros amser, maent yn symud o gasetiau i fformatau mwy newydd, CDs. Gyda dyfodiad y Rhyngrwyd, fformatau sain cywasgedig newydd, a chyfryngau cludadwy, mae llyfrau sain wedi dod yn fwy poblogaidd.

Llyfrau Llafar yn y Gymraeg
bawd|250px|Llyfr Blasu gan Manon Steffan Ros sydd hefyd ar gael fel llyfr llafar
Mae hanes llyfrau llafar Cymraeg yn mynd yn ôl cyn-belled ag 1963 pan ddechreuodd Cymdeithas Deillion Gogledd Cymru recordio llyfrau Cymraeg ar gyfer eu cymuned. Y llyfrau cyntaf i gael eu recordio oedd William Jones ac O law i Law gan T. Rowland Hughes, a Cysgod y Cryman gan Islwyn Ffowc Elis. Gellid ystyried hefyd recordiadau o lenyddiaeth neu farddoniaeth yn fath cynnar o lyfr sain hefyd. Roedd record hir Fuoch chi 'rioed yn morio yn 1973 gan Dafydd Iwan ac Edward Morus Jones, er enghraifft, yn cynnwys naratif yn ogystal â chanu hwiangerddi i blant bach.

Dechreuwyd creu llyfrau llafar neu recordiadau o ddarlleniadau o waith print arall yn 1979 yng Nghaerfyrddin dan ofal ac ysbrydoliaeth Rhian Evans, llyfrgellydd yng Ngholeg Y Drindod. Sefydlwyd rhwydwaith Llyfrau Llafar Cymru (Talking Books Wales) yn 1991 gan adeiladu ar dri gwasanaeth yng Nghaerfyrddn oedd wedi bod yn cyd-redeg ers degawdau: Llyfrau Llafar (er 1979), Papur Llafar Y Dellion (1976), a Radio Glangwili (1972). Drwy gydol yr amser fe gefnogwyd y Llyfrau Llafar gan Gymdeithasau i’r Deillion. Bron i’r hen gynllun fynd i’r gwellt ond daeth Llywodraeth Cymru. Ceir amrywiaeth o lyfrau Cymraeg gan gynnwys llyfrau plant, nofelau i oedolion, hanes, coginio, bywgraffiadau ac yn y blaen. Ceir hefyd wasanaeth debyg gan Gymdeithas Deillion Gogledd Cymru lle bydd gwirfoddolwyr yn recordio darlleniadau o lyfrau Cymraeg.

Yn ogystal â gwasanaeth Llyfrau Llafar Cymru mae cyhoeddwyr annibynnol fel Gwasg y Lolfa hefyd yn creu fersiynau llafar o'u llyfrau ac yn eu gwerthu ar-lein. 

Ceir llyfrau yn y Gymraeg o wahanol ddiddordebau a hefyd yn y Saesneg o ddiddordeb Cymreig, megis hanes Cymru a dysgu'r iaith Gymraeg.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Llyfrau Llafar Cymru
 Tudalen Llyfrau Llafar ar wefan Cymdeithas Deillion Gogledd Cymru 
 Twitter Llyfrau Llafar Cymru @LlyfrauLlafarCy
 BooksAlley.com 
 The Audio Publisher Association


Categori:Cyhoeddi
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau
Categori:Dallineb