Etholiad Senedd Cymru, 2026

Disgwylir y bydd Etholiad Senedd Cymru 2026 yn cael ei gynnal ar 7 Mai 2026 i ethol aelodau Senedd Cymru. Hwn fydd y seithfed etholiad cyffredinol datganoledig ers sefydlu’r Senedd (Cynulliad Cenedlaethol Cymru gynt) ym 1999. Hwn hefyd fydd yr ail etholiad ers i’r Senedd newid ei henw ym Mai 2020.

Hon fydd yr etholiad cyntaf y Senedd ers i Ddeddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024 ddod i rym. Mae newidiadau'r Bil yn cynnwys:

 cynyddu maint y Senedd o 60 i 96 Aelod Seneddol 
 newid y dull pleidleisio i D'Hondt
 gofyniad i bob ymgeisydd fyw yng Nghymru
 etholaethau newydd: 16 etholaeth, gyda phob un yn ethol 6 aelod
Mae cynigion hefyd ar gyfer cyflwyno cwotâu amrywiaeth nad ydynt yn y Bil cyntaf.

 Diwygio system etholiad 
Awgrymodd adroddiad Comisiwn Richard yn 2004 y dylid cynyddu nifer yr Aelodau i 80. Awgrymwyd y nifer hwnnw hefyd, o leiaf, gan adroddiad 2014 Comisiwn Silk. Yn yr un modd, yn 2013 a 2016, cyhoeddodd y Gymdeithas Diwygio Etholiadol adroddiadau yn dadlau’r achos dros gynyddu maint y Cynulliad.Electoral Reform Society Cymru, Size Matters: Making the National Assembly More Effective (2013). Awgrymodd adroddiad yn 2017 gan gomisiwn arbenigol dan arweiniad Laura McAllister gynnydd i rhwng 80 a 90 o Aelodau, newid i bleidlais sengl drosglwyddadwy (STV) a gorfodi cwotâu rhyw. Fodd bynnag, nid oedd consensws trawsbleidiol ar unrhyw un o’r mesurau hyn yn 2017. Plediodd adroddiad McAllister yn llwyddiannus dros hawliau pleidleisio i bobl ifanc 16 ac 17 oed.

Bu gostyngiad yn nifer yr ASau Cymreig San Steffan yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024, gyda nifer yr ASau yn gostwng o 40 i 32 gyda ffiniau newydd. Y ffiniau newydd hyn yw'r sail ar gyfer etholaethau Senedd Cymru hefyd, gyda phob etholaeth ar gyfer Senedd Cymru yn cyfateb i ddwy etholaeth ar gyfer San Steffan.

Ar ôl etholiad Senedd 2021, ymrwymodd ail lywodraeth Drakeford i gytundeb cydweithredu gyda Phlaid Cymru, o'r enw "Gweithredu radical mewn cyfnod anodd". Mae paragraff 22 yn gofyn am: ehangu’r Senedd i rhwng 80 a 100 o Aelodau, dull pleidleisio mwy cyfrannol, un symlach, ac un sy’n integreiddio cwotâu rhywedd. Mae’r paragraff hefyd yn gofyn am argymhellion i’w gwneud gan y Pwyllgor Diben Arbennig erbyn 31 Mai 2022, gyda’r nod o basio deddfwriaeth yn y 12 i 18 mis nesaf fel y gellir ei chymhwyso ar gyfer yr etholiad nesaf yn 2026.

Sefydlwyd y Pwyllgor Arbennig ar 6 Hydref 2021. Cafodd ei gadeirio gan Huw Irranca-Davies, ac roedd yn cynnwys pum aelod yn cynrychioli pob plaid, yn ogystal â Llywydd y Senedd. Cynhaliwyd cyfarfodydd cyhoeddus a phreifat ar y materion hyn. 

Ar 10 Mai 2022, cyhoeddwyd datganiad sefyllfa ar y cyd gan y Prif Weinidog Mark Drakeford ac Arweinydd Plaid Cymru Adam Price, a’i anfon at y Pwyllgor Arbennig. Ynddo, roedden nhw’n galw am Senedd â 96 aelod wedi’u hethol drwy gynrychiolaeth gyfrannol ar restrau pleidiau caeedig (gan ddefnyddio dull D’Hondt) gyda “sipio” gorfodol o ymgeiswyr gwrywaidd a benywaidd ar y rhestr er mwyn sicrhau, ar gyfer pob plaid, fod hanner yr ymgeiswyr yn ferched. Byddai'r etholiadau'n cael eu trefnu mewn 16 o ranbarthau chwe aelod a grëwyd drwy baru'r 32 o etholaethau San Steffan sydd wedi'u hail-lunio.

Cyhoeddwyd adroddiad terfynol y Pwyllgor Arbennig ar 30 Mai 2022 ac roedd yn argymell y system y cytunwyd arni gan arweinwyr Llafur a Phlaid Cymru. Er bod yn well gan y Panel Arbenigol y bleidlais sengl drosglwyddadwy nag unrhyw ddull arall, roedd y Pwyllgor yn ffafrio’r system etholiadol gyfrannol rhestr gaeedig dros ei allu i orfodi cwotâu rhyw drwy sipio gorfodol. Fodd bynnag, nid yw cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd yn y maes yn gwbl hysbys a gall fod yn destun her gyfreithiol.

Trafodwyd yr adroddiad yn y cyfarfod llawn ar 8 Mehefin 2022, a chymeradwywyd ef o 40 i 15.

Ar 18 Medi 2023, 26 mlynedd i'r diwrnod ers y bleidlais datganoli, cyhoeddwyd Bil ar y cynigion gan gynnwys cynyddu maint y Senedd i 96 aelod, system ethol D'Hont a gofyniad i bob ymgeisydd Seneddol fyw yng Nghymru.

 Gwrthwynebiad y Ceidwadwyr 
Mae’r Ceidwadwyr Cymreig wedi gwrthwynebu cynllun ehangu’r Senedd yn barhaus. Maent yn pryderu y byddai’n gostus, ac wedi galw am refferendwm yn dadlau mai mandad cyhoeddus yn unig all roi cyfreithlondeb i ddiwygiad o’r fath. Mynegwyd y teimlad hefyd gan y ceidwadwr ac Ysgrifennydd Cymru Simon Hart. Dywedodd ei ddirprwy David TC Davies wrth gynhadledd ei blaid y byddai'r cynllun diwygio yn "cloi i fewn llywodraeth Lafur am byth" ac yn "canolbwyntio grym yn nwylo ychydig o reolwyr y blaid".

Ar 10 Mai 2022, ymddiswyddodd yr Aelod Seneddol Darren Millar, a oedd yn cynrychioli’r Blaid Geidwadol yn y Pwyllgor, gan anghytuno gyda datganiad ar y cyd Drakeford-Price, gan alw’r datganiad cyfryngau yn “anghwrtais i Senedd Cymru” a chyhuddo’r arweinwyr o geisio gorfodi'r pwyllgor. 

 Aelodau sy'n ymddeol 
ASEtholaeth/ RhanbarthEtholwyd gyntafPlaidCyhoeddwydMark DrakefordGorllewin Caerdydd2011Llafur Cymru9 Awst 2023Vaughan GethingDe Caerdydd a Phenarth2011Llafur Cymru7 Medi 2024Lee WatersLlanelli2016Llafur Cymru24 Hydref 2024Dawn BowdenMerthyr Tudful a Rhymni2016Llafur Cymru17 Ionawr 2025Mick AntoniwPontypridd2011Llafur Cymru24 Ionawr 2025Joyce WatsonCanolbarth a Gorllewin Cymru2007Llafur Cymru25 Ionawr 2025Rebecca EvansGŵyr2011Llafur Cymru8 Chwefror 2025Julie MorganGogledd Caerdydd2011Llafur Cymru11 Chwefror 2025Lesley GriffithsWrecsam2007Llafur Cymru14 Chwefror 2025John GriffithsDwyrain Casnewydd1999Llafur Cymru17 Chwefror 2025Jane HuttBro Morgannwg1999Llafur Cymru21 Chwefror 2025Julie JamesGorllewin Abertawe2011Llafur Cymru21 Chwefror 2025Jenny RathboneCanol Caerdydd2011Llafur Cymru21 Chwefror 2025Russell GeorgeMaldwyn2011Ceidwadwyr Cymreig22 Ebrill 2025Jeremy MilesCastell-nedd2016Llafur Cymru19 Medi 2025

 Gweler hefyd 

 Etholiad cyffredinol nesaf y Deyrnas Unedig yng Nghymru
 Arolygon barn ar annibyniaeth i Gymru
 Etholiad nesaf Senedd yr Alban
 Etholiad nesaf Cynulliad Gogledd Iwerddon

 Dolenni allanol 

 Etholiad Senedd nesaf 

 Cyfeiriadau 

Categori:Etholiadau yng Nghymru