Cymdeithas Melinau Cymru

Ffurfiwyd Cymdeithas Melinau Cymru (Saesneg: Welsh Mills Society) o ganlyniad i’r pryder a dyfodd yn ystod y 1970au a’r 1980au, am y sefyllfa druenus a oedd yn wynebu nifer fawr o felinau Cymru. Sylweddolwyd y pryd hynny bod angen gweithredu ar frys i’w hachub a’u hatgyweirio, neu o leiaf eu cofnodi, gan fod cymaint ohonynt yn cael eu troi’n anedd-dai, neu’n cael eu chwalu’n gyfan gwbl. 

Sefydlu
Ar ddechrau 1984 ffurfiwyd gweithgor i ystyried y posibilrwydd o sefydlu partneriaeth a fyddai’n dod ag unigolion a sefydliadau ynghyd a oedd â diddordeb mewn astudio, cofnodi ac atgyweirio melinau traddodiadol, yn ogystal â chefnogi’r rhai a oedd yn dal i weithio.

Yr oedd eisoes, gan yr S.P.A.B. (Society for the Protection of Ancient Buildings), adran felinau, ond teimlwyd bod pellter y sefydliad hwn, yn Llundain, yn ei wneud yn ddieithr i’r mwyafrif. Byddai hyn hefyd yn ei gwneud yn anodd brwydro’n effeithiol a chynnal diddordeb yng Nghymru.

Erbyn haf 1984 lluniwyd Cyfansoddiad drafft, a threfnwyd y cyfarfod cyhoeddus cyntaf. Cynhaliwyd y Cyfarfod Sefydlu ar 20 Hydref 1984 yng Ngholeg Addysg Uwch Powys yn y Drenewydd. Daeth 65 person ynghyd, a chadeiriwyd y cyfarfod gan Dr Eurwyn Wiliam o Amgueddfa Werin Cymru. Amlinellwyd amcanion y Gymdeithas arfaethedig, a thrafodwyd, a chytunwyd ar Gyfansoddiad; gyda’r amcanion o:

Gweithredu
Cytunwyd y dylid cynnal dau gyfarfod y flwyddyn: y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol ym mis Hydref, a Chyfarfod y Gwanwyn ym mis Ebrill, gyda lleoliad y cyfarfodydd hyn yn amrywio rhwng y gogledd, y canolbarth a’r de. Mae’r drefn hon wedi gweithio’n dda dros y blynyddoedd, a cheir tua 50 i 70 yn mynychu pob cyfarfod.

O fewn saith mis i’r cyfarfod cyntaf roedd yr aelodaeth wedi codi i 97, ac mae’r twf yma wedi parhau. Erbyn heddiw mae gan y Gymdeithas dros ddau gant o aelodau. Yn unol ag amcanion y Gymdeithas i hybu melinau gweithredol, argraffwyd taflen yn 1986 i roi cyhoeddusrwydd i felinau a oedd ar agor i’r cyhoedd. Argraffwyd 14,000 o’r taflenni hyn, gyda 60% o’r gost yn cael ei dalu gan Fwrdd Croeso Cymru fel rhan o’r cynllun marchnata-ar-y-cyd. Yn dilyn llwyddiant y daflen gyntaf, penderfynwyd cyhoeddi taflen newydd yn flynyddol, gyda 40 – 50,000 yn cael eu hargraffu a’u dosbarthu pob blwyddyn, yn aml heb unrhyw gymorth ariannol allanol. Serch hynny, daeth yn amlwg yn ystod y blynyddoedd diwethaf nad oedd hyn bellach yn ffordd mor effeithiol o dargedi ymwelwyr ac ennyn aelodau newydd. Felly, yn 2001 penderfynwyd sefydlu gwefan ac i ganolbwyntio’r cyhoeddusrwydd ar y we.

Cyhoeddwyd rhifyn cyntaf cylchgrawn y Gymdeithas, sef Melin, yn 1985. Er mai’r bwriad gwreiddiol oedd cael cylchgrawn achlysurol, llwyddwyd i’w gyhoeddi’n flynyddol. Ceir tair neu fwy o erthyglau ym mhob rhifyn, yn ymwneud â melinau neu agweddau ar felinyddiaeth yng Nghymru. Mae Rhif 1 bellach allan o brint, yr un modd Rhif 5, sef rhifyn arbennig o astudiaeth y diweddar Athro Gordon Tucker o felinau sir Faesyfed. Yn ogystal â’r cylchgrawn, mae’r tâl aelodaeth o £20 yn cynnwys pedwar cylchlythyr y flwyddyn.

Llwyddiannau
Ers sefydlu’r Gymdeithas yn 1984, achubwyd ac adferwyd dros 15 melin yng Nghymru, ac mae’r aelodaeth yn parhau i roi cymorth i gynnal a chadw ac achub rhai eraill.

Erbyn heddiw, cydnabyddir Cymdeithas Melinau Cymru fel y prif sefydliad sy’n cynrychioli melinau, a melinwyr yng Nghymru. Yn 1993, bu’n gyfrifol am lywyddu wythfed gynhadledd y Gymdeithas Felinyddol Rhyngwladol (The International Molinological Society) ym Mhrifysgol Aberystwyth, ac yn 2000, llywyddodd gyfarfod penwythnos arbennig ar ran Adran Melinau’r S.P.A.B., sef Molicon 2000, yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin. Bu achlysuron fel y rhain yn gyfle i godi proffil y Gymdeithas a’i osod ar flaen y llwyfan melinyddol rhyngwladol.

Logo'r Gymdeithas
Defnyddir dyluniad gan Gerallt D. Nash, Cadeirydd 
o Gymdeithas, o felinmaen waelod (fel yn y darlun uchod o felinmaen Loggerheads) ar gyfer logo y Gymdeithas gyda map o Gymru ar ei phen. Gall y rhychau hefyd edrych a chynrychioli pelen wlân.

Cadeirydd
Cadeirydd y Gymdeithas yw Gerallt D. Nash. Roedd teulu Nash yn rhedeg milinau yn ardal Tyddewi a dyna sbardunodd ei ddiddordeb yn yr hen adeiladau gan ei ysgogi i deithio ar hyd y sir i'w cofnodi â chamera. Derbyniodd swydd gydag Amgueddfa Werin Cymru a chreu grŵp i ganolbwyntio ar felinau Cymru oddi fewn iddo. Newidiwyd yr enw Saesneg o 'Welsh Mills Group' i 'Welsh Mills Society' yn 1989. Nid oedd angen newid yr enw yn y Gymraeg gan mai 'Cymdeithas' oedd y term a arddelwyd eisoes o'r cychwyn. Mae Cymdiethas Melinau Cymru yn gymdeithas annibynnol Gymreig.

Aelodaeth allanol
Mae Dr Rosie Plummer sy'n aeloda o Gymdeithas Melinau Cymru yn aelod o Fwrdd Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae tymor ei haelodaeth ar Fwrdd CNC yn estyn hyd Hydref 2024.

Gweler hefyd
 Melin wynt
 Melin lanw
 Melin ddŵr
 Melinfaen

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol Cymdeithas Melinau Cymru
  @welshmillssociety3651 Sianel Youtube Cymdeithas Melinau Cymru
 The Welsh Mills Society: Looking back over the last 30 years - a Personal View erthygl ar hanes y Gymdiethas gan Gerallt D. Nash

Categori:Diwydiant
Categori:Dŵr
Categori:Sefydliadau 1984