Oes yr Echelin

Cyfnod o'r 8g i'r 3g CC oedd Oes yr Echelin () pan oedd crefyddau ac athroniaethau newydd yn ymddangos ar draws Ewrasia, gan gael effeithiau mawr ar hanes y byd a datblygiad gwareiddiadau'r Gorllewin a'r Dwyrain. Bathwyd y term gan yr athronydd Almaenig Karl Jaspers yn ei gyfrol Vom Ursprung und Ziel der Geschichte ("Tarddiad ac Amcan Hanes", 1949), i dynnu sylw at yr amryw arweinwyr, traddodiadau, a thestunau crefyddol ac athronyddol a gyd-ddigwyddai yn y cyfnod hwn o'r Henfyd, gan gynnwys Zoroaster, yr Upanishadau, y Bwda, Mahavira, Conffiwsiws, prifiant Daoaeth, yr athronwyr Athenaidd, metaffisegwyr a rhesymegwyr Indiaidd a'r Proffwydi Hebraeg. Yn ôl Jaspers, tro oddi ar feddylfryd lleol a thuag at drosgynoldeb oedd Oes yr Echelin, a osodai sail ysbrydol a deallusol i wareiddiadau Ewrop, yr India, a Tsieina, a fyddai'n parhau am ddwy i dair mil o flynyddoedd, nes i'r Oleuedigaeth, masnach fyd-eang ac imperialaeth darfu ar y patrymau hyn yn sylfaenol.

Tynnai Jaspers sylw at y ffordd i'r moddion newydd ar feddwl ddatblygu'n gyfochrog, gyda nifer o agweddau tebyg, er nad oedd cysylltiadau na chymysgu amlwg rhwng y gwahanol ddiwylliannau hyn. Yn ôl Jaspers, yr oedd y ffigurau crefyddol ac athronyddol yn ymateb i argyfyngau diwylliannol ac ysbrydol tebyg yn eu cymdeithasau priodol, a nodweddir eu hamryw ddysgeidiaethau gan bwyslais newydd ar annibyniaeth a chyfrifoldeb yr unigolyn, egwyddorion moesegol, a'r chwilfa am drosgynoldeb ac ystyr i fywyd. Dadleuai Jaspers taw trobwynt syfrdanol yn hanes y ddynolryw ydy Oes yr Echelin, am iddi nodi trawsnewidiad tuag at yr ymwybyddiaeth hunanystyriol sydd wedi diffinio gwareiddiad y Gorllewin yn enwedig.

Daeth syniad Jaspers yn hynod o ddylanwadol yn y dyniaethau a gwyddorau cymdeithas, ac mae'r term wedi ennill ei phlwyf mewn sawl maes, gan gynnwys cymdeithaseg hanesyddol, cymdeithaseg ddiwylliannol, ac athroniaeth crefydd. Fodd bynnag, mae nifer o hanesyddion wedi beirniadu dilysrwydd a gwerth yr enghraifft hon o gyfnodoli.John D. Boy a John Torpey, "Inventing the axial age: the origins and uses of a historical concept", Theory and Society 42:3 (Mai 2013), tt. 241–59.

 Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth yr Henfyd
Categori:Crefydd yn yr Henfyd
Echelin, Oes
Categori:Geirfa crefydd
Categori:Geirfa hanes