Yr wyddor Georgeg

bawd|250px|Testun mewn sgriptiau Georgeg Mkhedruli ac Asomtavruli ar yr un dudalen. Mae'r pennawd yn y sgript Mtawruli hefyd i'w weld ar y brig
Yr wyddor Georgeg (Georgeg: ქართული დამწერლობა?, kartuli damts'erloba; yn llythrennol - "sgriptiau Georgaidd") yw'r tair system ysgrifennu a ddefnyddir ar hyn o bryd i ysgrifennu'r iaith Georgeg fel eu traddodiad llenyddol fel rhai o'r ieithoedd Cartfeleg eraill, Mingreleg, Svan, a Laz, ac yn achlysurol ieithoedd eraill y Cawcasws megis Oseteg ac Abchaseg yn ystod y 1940au. Orgraff ffonemig sydd i'r iaith Georgeg ac mae'r wyddor gyfredol yn cynnwys 33 llythyren; roedd ganddi fwy yn wreiddiol, ond mae rhai wedi darfod (gweler y blychau tywyll yn y tabl).

Daw'r gair "wyddor" (Georgeg: ანბანი, anbani) o gyfuno enwau dwy lythyren gyntaf tair gwyddor y Georgeg; mae'r rhain yn wahanol iawn i'w gilydd, ond yn rhannu'r un drefn yn nhrefn yr wyddor. Ysgrifennir Georgeg o'r chwith i'r dde ac yn swyddogol ni ddefnyddir priflythrennau.

Mkhedruli - sgript brenhinol sifil Teyrnas Georgia, a ddefnyddir ar y pryd yn bennaf ar gyfer siarteri brenhinol - yw'r sgript safonol heddiw ar gyfer ieithoedd Georgaidd modern ac ieithoedd Cartfelaidd eraill, tra bod Asomtavruli a Nuskhuri yn cael eu defnyddio dim ond gan Eglwys Uniongred Georgia, yn nhestunau seremonïau crefyddol ac mewn eiconograffeg.

Tarddiad yr wyddor
Mae 'Croniclau Georgaidd' (7fed ganrif) yn honni i'r wyddor hon gael ei dyfeisio o dan deyrnasiad Pharnabazus I o Iberia (299-234 CC), (noder mai Iberia y Cawcasws golygir yma ac nid tiriogaeth Sbaen a Phortiwgal gyfoes) mewn cyfnod o ddylanwad diwylliannol Groegaidd cryf gan y wladwriaeth Seleucid gyfagos.

Mae'r darganfyddiadau epigraffig diweddaraf yn cefnogi dyddio'r wyddor Georgeg gyntaf cyn Cristnogaeth. Yn Nek'resi (Kakheti), darganfuwyd pum arysgrif sydd wedi'u dyddio i'r 1af-3edd ganrif ar sail paleograffig. Dogfennau eraill sy'n perthyn i gyfnod hynaf yr wyddor Georgeg yw'r arysgrifau brithwaith ym mynachlogydd Georgaidd Palestina, arysgrif eglwys Bolnisi o'r 5ed ganri, Kartli – il cuore della Georgia a rhai llinellau ar balimpsestau'r 5 i'r 6ed ganrif sy'n cynnwys testunau beiblaidd.

Systemau ysgrifennu
Er i Georgia ddod o dan ddylanwadau diwylliannol gwahanol yn ystod cyfnod ffurfio'r wyddor, nid oes amheuaeth mai'r wyddor Roegaidd a gafodd y dylanwad mwyaf dwys, i'r graddau bod yr wyddor Georgeg yn ei drafft cyntaf yn cynnwys llythrennau yn cyfateb i synau'r iaith Roeg nad ydynt yn bodoli yn y Georgeg.

Fodd bynnag, roedd systemau ysgrifennu eraill yn parhau i gael eu defnyddio yn Georgia. Yng nghanol yr 2il ganrif, cododd y Dywysoges Serapita stela Graeco-Aramaeg ddwyieithog yn Mtskheta, sy'n defnyddio cymysgedd o ysgrifen Armeneg a Georgeg o'r enw armazi.

Ysgrifennwyd y dogfennau hynaf mewn sgript o'r enw asomtavruli (ასომთავრული), neu "priflythyrennau", gan ei bod yn cynnwys prif lythrennau yn unig, i gyd o'r un maint. Y sgript hon, a elwir hefyd yn mtavruli neu mrglovani, oedd yr unig system a ddefnyddiwyd hyd at y 9g, pan ymunodd y sgript Nuskhuri â hi (ნუსხური). Dim ond llythrennau bach sydd i Nuskhuri ac mae'n llawer mwy addas i'w ysgrifennu ar femrwn.

Mae'r arysgrif gynharaf yn Nuskhuri yn dyddio i'r flwyddyn 835, ond dim ond o'r 10gy daeth y ffurf hon o ysgrifennu i ddefnydd cyffredin. Mae yna lawysgrifau lle mae dwy sgript y cyfnod hwnnw (asomtavruli a nuskhuri) yn cael eu defnyddio gyda'i gilydd. Gyda'i gilydd, galwyd y ddwy ffurf hyn yn khutsuri (ხუცური) yn y 12g, neu sgriptiau eglwysig, pan ddaeth trydedd ffurf ar ysgrifennu i'r amlwg, o'r enw mkhedruli (მხედრული), sy'n dal i gael ei defnyddio heddiw. Mae Eglwys Uniongred Georgia'n parhau, fodd bynnag, i ddefnyddio khutsuri ar gyfer testunau litwrgaidd.

Paratowyd y fersiwn argraffadwy gyntaf o'r wyddor Georgeg gan genhadon Catholig. Y llyfr cyntaf a argraffwyd yn yr wyddor oedd Geiriadur Georgeg ac Eidaleg Stefano Paolini a Niceforo Irbachi, a welodd y golau yn Rhufain yn 1629 ar gyfer mathau'r Sacra Congregatio de Propaganda Fide.O'r Lladin Sacra congregazione per la diffusione della fede, cynulleidfa o'r Curia Rhufeinig a oedd yn gyfrifol am efengylu a gymerodd, yn 1967, yr enw Cynulleidfa er Efengylu Pobloedd.. Yn lle hynny, sefydlwyd y tŷ cyhoeddi Georgeg cyntaf ym 1712 dan nawdd y Brenin Vaxtang VI, ac ar fenter Sulxan-Saba Orbeliani.

Yn y 19g, dylid cofio diwygio orthograffig Ilia Ch'avch'avadze, a oedd yn dileu pum llythyren a oedd wedi dod yn ddiwerth dros amser.{{ |title=Guram Sharadz (ed., 1987).Ilia Chavchavadze works, translated by Marjory and Oliver Wardrops. Tbilisi: Ganatleba, 1987 |url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/3771/1/Works.pdf |access-date=23 Gorffennaf 2023 |publisher=Llyfrgell Genedlaethol Senedd Georgia.}}

Ymhlith dylunwyr teipiau Georgeg yr 20g ceir Anton Dumbadze, a gyfarwyddodd Gweithdy Teipograffeg Tbilisi o 1972. Mae ei ddyluniadau'n dal i gael eu defnyddio heddiw i gynhyrchu'r mwyafrif o ffontiau digidol.

Yr Wyddorau
bawd|250px|Datblygiad y pedair llythyren Georgeg gyntaf, yn dangos y cysylltiad rhwng y tri math
bawd|250px|Amrywiadau arddulliadol o'r llythrennau რ ac ლ ar arwydd enw stryd ar gyfer y Rustaveli Gamsiri, gyda sillafiad yr enw Rustaveli რუსთაველის yn debyg i ɦუსთავეჺის
 Asomtavruli 
 Llythrennau asomtavruli                                       ,                             

Nuskhuri
 Llythrennau nuskhuri ⴀ  ⴁ  ⴂ  ⴃ  ⴄ  ⴅ  ⴆ  ⴇ  ⴈ  ⴉ  ⴊ  ⴋ  ⴌ  ⴍ  ⴎ  ⴏ  ⴐ  ⴑ  ⴒ  ⴍⴣ, ⴓ  ⴔ  ⴕ  ⴖ  ⴗ  ⴘ ⴙ  ⴚ  ⴛ  ⴜ  ⴝ  ⴞ  ⴟ  ⴠ 

Mkhedruli
 Llythrennau mkhedruli ა  ბ  გ  დ  ე  ვ  ზ   თ  ი  კ  ლ  მ  ნ    ო  პ  ჟ  რ  ს  ტ   უ  ფ  ქ  ღ  ყ  შ  ჩ  ც  ძ  წ  ჭ  ხ   ჯ  ჰ      

Trawslythrennu
Isod mae trawslythreniad o'r wyddor Georgeg i'r wyddor Ladin. Mae'r tabl cyntaf yn rhestru'r llythrennau hynny sy'n dal i gael eu defnyddio yn Georgeg yn unig.
 Mkhedruli Asomtavruli Nuskhuri Enw Trawslythreniad swyddogol ISO 9984:1996 Trawslythreniad Gymraeg Glyff  Unicode Glyff  Unicode Glyff  Unicode ა  U+10D0 Ⴀ  U+10A0 ⴀ  U+2D00 AN   A a  A a  A a ბ  U+10D1 Ⴁ  U+10A1 ⴁ  U+2D01 BAN  B b  B b  B b გ  U+10D2 Ⴂ  U+10A2 ⴂ  U+2D02 GAN  G g  G g  G g დ  U+10D3 Ⴃ  U+10A3 ⴃ  U+2D03 DON  D d  D d  D d ე  U+10D4 Ⴄ  U+10A4 ⴄ  U+2D04 EN   E e  E e  E e  ვ  U+10D5 Ⴅ  U+10A5 ⴅ  U+2D05 VIN  V v  V v  V v ზ  U+10D6 Ⴆ  U+10A6 ⴆ  U+2D06 ZEN  Z z  Z z  Z z  თ  U+10D7 Ⴇ  U+10A7 ⴇ  U+2D07 TAN  T t  T’ t’  T t  ი  U+10D8 Ⴈ  U+10A8 ⴈ  U+2D08 IN   I i  I i  I i კ  U+10D9 Ⴉ  U+10A9 ⴉ  U+2D09 KAN  K’ k’  K k  C c  ლ  U+10DA Ⴊ  U+10AA ⴊ  U+2D0A LAS  L l  L l  L l  მ  U+10DB Ⴋ  U+10AB ⴋ  U+2D0B MAN  M m  M m  M m ნ  U+10DC Ⴌ  U+10AC ⴌ  U+2D0C NAR  N n  N n  N n ო  U+10DD Ⴍ  U+10AD ⴍ  U+2D0D ON   O o  O o  O o  პ  U+10DE Ⴎ  U+10AE ⴎ  U+2D0E PAR  P’ p’  P p  P p  ჟ  U+10DF Ⴏ  U+10AF ⴏ  U+2D0F ZHAR  Zh zh  Ž ž  Zh zh  რ  U+10E0 Ⴐ  U+10B0 ⴐ  U+2D10 RAE  R r  R r  R r ს  U+10E1 Ⴑ  U+10B1 ⴑ  U+2D11 SAN  S s  S s  S s ტ  U+10E2 Ⴒ  U+10B2 ⴒ  U+2D12 TAR  T’ T’  T t  T t  უ  U+10E3 Ⴓ  U+10B3 ⴓ  U+2D13 UN   U u  U u  W w  ფ  U+10E4 Ⴔ  U+10B4 ⴔ  U+2D14 PHAR  P p  P’ p’  P p  ქ  U+10E5 Ⴕ  U+10B5 ⴕ  U+2D15 KHAR  K k  K’ k’  C c ღ  U+10E6 Ⴖ  U+10B6 ⴖ  U+2D16 GHAN  Gh gh  Ḡ ḡ  Gh gh (rhwng g ac ch) ყ  U+10E7 Ⴗ  U+10B7 ⴗ  U+2D17 QAR  Q’ q’  Q q  Q q  შ  U+10E8 Ⴘ  U+10B8 ⴘ  U+2D18 SHIN  Sh sh  Š š  Sh sh ჩ  U+10E9 Ⴙ  U+10B9 ⴙ  U+2D19 CHIN  Ch ch  C’ c’  Tch tc (ch Saesneg) ც  U+10EA Ⴚ  U+10BA ⴚ  U+2D1A CAN  Ts ts  C’ c’  Ts ts  ძ  U+10EB Ⴛ  U+10BB ⴛ  U+2D1B JIL  Dz dz  J j  j j  წ  U+10EC Ⴜ  U+10BC ⴜ  U+2D1C CIL  Ts’ ts’  C c  Ts ts  ჭ  U+10ED Ⴝ  U+10BD ⴝ  U+2D1D CHAR  Ch’ ch’  C c  Tch tch  ხ  U+10EE Ⴞ  U+10BE ⴞ  U+2D1E XAN  Kh kh  X x  Ch ch ჯ  U+10EF Ⴟ  U+10BF ⴟ  U+2D1F JHAN   J j  J j  J j ჰ  U+10F0 Ⴠ  U+10C0 ⴠ  U+2D20 HAE   H h  H h  H h

Rhestrir y llythrennau nas defnyddir bellach isod.
 Mchedroeli Asomtavroeli Noeschoeri Naam Glief  Unicode Glief  Unicode Glief  Unicode ჱ  U+10F1 Ⴡ  U+10C1 ⴡ  U+2D21 HE ჲ  U+10F2 Ⴢ  U+10C2 ⴢ  U+2D22 HIE ჳ  U+10F3 Ⴣ  U+10C3 ⴣ  U+2D23 WE ჴ  U+10F4 Ⴤ  U+10C4 ⴤ  U+2D24 HAR ჵ  U+10F5 Ⴥ  U+10C5 ⴥ  U+2D25 HOE ჶ  U+10F6                                   FI

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 , cyhoeddwyd gan Adran Addysg a Gwyddoniaeth Georgia]] sy'n rhoi sain i bob llythyren, mewn sawl ffong, a threfn llunio'r llythrennau â llaw 

 Cân yr wyddor Georgeg] ar Youtube

Categori:Georgia
Categori:Gwyddorau
Categori:Iaith
Categori:Y Cawcasws
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Armeneg
Categori:Gwyddorau
Categori:Systemau ysgrifennu