Y Raj Prydeinig

Goruchwyliaeth yr Ymerodraeth Brydeinig dros y rhan helaethaf is-gyfandir India—heddiw India, Pacistan, Bangladesh, a Myanmar—o 1858 i 1947 oedd y Raj Prydeinig. Enw cyfoes cyffredin y diriogaeth enfawr hon oedd India; bellach, defnyddir "y Raj Prydeinig" yn aml yn drawsenw i ddisgrifio'r rhanbarth yn y cyfnod hanesyddol hwn. Yn gywir, yr oedd y Raj yn cynnwys India Brydeinig (lled-ffederasiwn o arlywyddiaethau a thaleithiau a lywodraethwyd yn uniongyrchol gan y Goron Brydeinig drwy Raglaw) a'r Taleithiau Tywysogaidd (a lywodraethwyd gan arweinwyr Indiaidd dan benarglwyddiaeth y Goron Brydeinig). Weithiau defnyddir y term Ymerodraeth India, neu Ymerodraeth Brydeinig India, am i'r teyrn Prydeinig ddwyn y teitl Ymerodres neu Ymerawdwr India o 1876 i 1947; neu lywodraeth y Goron yn India neu lywodraeth Uniongyrchol yn India, mewn cyferbyniad â llywodraeth y Cwmni yn India (1757–1858).

Wedi cythrwfl Gwrthryfel y Sepoiaid ym 1857, pasiwyd Deddf Llywodraeth India 1858 gan Senedd y Deyrnas Unedig i drosglwyddo rheolaeth Cwmni India'r Dwyrain dros India i'r Goron Brydeinig, ac i ddiddymu'n swyddogol Ymerodraeth y Mughal. Dan y drefn newydd, rheolwyd India yn uniongyrchol gan lywodraeth y Deyrnas Unedig trwy Raglaw a Llywodraethwr Cyffredinol India a'r cyngor deddfwriaethol. Y teyrn Prydeinig oedd yn sofran, a phenodwyd y Rhaglaw ganddo ef neu ganddi hi i gynrychioli'r Goron yn India. Ym 1876, rhoddwyd y teitl Ymerodres India i'r Frenhines Victoria, a fe'i holynwyd gan yr ymerodron Edward VII (teyrnasai 1901–10), Siôr V (1910–36), Edward VIII (1936), a Siôr VI (1936–47). Penodwyd hefyd Ysgrifennydd Gwladol India (o 1937 i 1947, Ysgrifennydd Gwladol India a Byrma) yn aelod o'r cabinet yn bennaeth ar Swyddfa India yn Llundain i arolygu llywodraeth y Raj Prydeinig.

Aeth y Raj ati i atgyfnerthu rheolaeth ymerodrol dros wleidyddiaeth, economi, a gweinyddiaeth India. Sefydlwyd cyfundrefn ganolog o weinyddu'r diriogaeth, adeiladwyd rheilffyrdd, llinellau telegraff, ac isadeiledd arall, a chyflwynwyd addysg Brydeinig i'r is-gyfandir. Yr iaith Saesneg oedd cyfrwng gohebiaeth lywodraethol; cydnabuwyd Wrdw ac ieithoedd brodorol eraill i wahanol raddau. Prifddinas y Raj oedd Calcutta (bellach Kolkata) o 1858 i 1911, a Delhi Newydd o 1911 i 1947.

Rhennid tiriogaeth India Brydeinig yn arlywyddiaethau neu daleithiau gyda llywodraethau lleol, a mân-daleithiau dan weinyddiaeth prif gomisiynwyr. Y prif daleithiau oedd Byrma, Bengal, Madras, Bombay, y Taleithiau Unedig, Taleithiau'r Canolbarth a Berar, y Pwnjab, ac Asám, a'r mân-daleithiau oedd Talaith Ffin y Gogledd-orllewin, Baluchistan, Coorg, Ajmer-Merwara, ac Ynysoedd Andaman a Nicobar. Yn ogystal, câi tiriogaeth Aden, yng ngorynys Arabia, ei rheoli o Bombay hyd at ei dyrchafu yn fân-dalaith ym 1932; ym 1937, sefydlwyd Trefedigaeth Aden, ar wahân i'r Raj. Ym 1937 sefydlwyd un o'r taleithiau mwyaf, Byrma, yn drefedigaeth ar wahân, ac erbyn heddiw Myanmar ydy enw'r wlad honno. Cydnabuwyd, y tu hwnt i ffiniau India Brydeinig, y Taleithiau Tywysogaidd, a oedd yn lled-annibynnol a than benarglwyddiaeth neu oruchafiaeth y teyrn Prydeinig, yn eu plith Hyderabad, Jammu a Kashmir, Mysore, a Travancore.

Nodweddir y cyfnod hwn o hanes India gan drefedigaethrwydd economaidd ar raddfa eang: cyflwynwyd polisïau i ffafrio buddiannau diwydiannol y Deyrnas Unedig a chwmnïau Prydeinig yn India, a threthi i ymelwa ar y boblogaeth frodorol. Gwrthwynebwyd y drefn ymerodrol gan nifer fawr o'r bobl, yn enwedig mewn ymateb i ormes ac erchyllterau megis cyflafan Jallianwala Bagh (1919). Sefydlwyd mudiadau a grwpiau i ymgyrchu dros annibyniaeth, gan gynnwys y Gyngres Genedlaethol. O'r diwedd, cytunodd y Prydeinwyr i ddiddymu'r Raj wedi'r Ail Ryfel Byd, a chynlluniwyd i rannu'r rhan fwyaf o'r is-gyfandir yn ddwy i greu gwladwriaeth a chanddi fwyafrif Hindwaidd (India), a gwladwriaeth arall a chanddi fwyafrif Mwslimaidd (Pacistan, a oedd ar y pryd yn cynnwys Bangladesh). Pasiwyd Deddf Annibyniaeth India gan Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngorffennaf 1947, a daeth y Raj Prydeinig i ben wrth i India a Phacistan ennill eu hannibyniaeth ar ganol nos 14–15 Awst 1947. Parhaodd y ddwy wlad yn ddominynau annibynnol dan deyrnasiad y teyrn Prydeinig nes sefydlu Gweriniaeth India ym 1950 a Gweriniaeth Pacistan ym 1956.

Er y mae Nepal, Sri Lanca ac ynysoedd y Maldives yn ddaearyddol yn rhan o is-gyfandir India, ac yr oeddynt i gyd yn hanesyddol dan dra-arglwyddiaeth yr Ymerodraeth Brydeinig, ni ddaethant dan oruchwyliaeth y Raj: trefedigaeth y Goron oedd Seilón (Sri Lanca) o 1802 i 1948, a phrotectoriaethau oedd Teyrnas Nepal o 1816 i 1923 a Swltaniaeth y Maldives o 1887 i 1965. Yr unig wlad yn yr is-gyfandir i barhau'n gwbl annibynnol ar yr Ymerodraeth Brydeinig oedd Bhwtan, er iddi orfod ildio gorlifdiroedd y Duar i'r Raj yn sgil colli rhyfel ym 1865.

 Rhestr Rhaglawiaid 
 Penodwyd gan y Frenhines Fictoria
 Yr Is-iarll Canning (1856–62)
 Iarll Elgin (1862–63)
 Robert Napier (dros dro, 1863)
 William Denison (dros dro, 1863–64)
 Syr John Lawrence, Bt (1864–69)
 Iarll Mayo (1869–72)
 Syr John Strachey (dros dro, 1872)
 Yr Arglwydd Napier (dros dro, 1872)
 Yr Arglwydd Northbrook (1872–76)
 Yr Arglwydd Lytton (1876–80)
 Ardalydd Ripon (1880–84)
 Iarll Dufferin (1884–88)
 Ardalydd Lansdowne (1888–94)
 Iarll Elgin (1894–99)
 Yr Arglwydd Curzon o Kedleston (1899–1905)
 Yr Arglwydd Ampthill (dros dro, 1904)

 Penodwyd gan y Brenin Edward VII
 Iarll Minto (1905–10)

 Penodwyd gan y Brenin Siôr V
 Charles Hardinge, Barwn 1af Hardinge o Penshurst (1910–16)
 Yr Arglwydd Chelmsford (1916–21)
 Iarll Reading (1921–26)
 Yr Arglwydd Irwin (1926–29)
 Yr Is-iarll Goschen (dros dro, 1929–31)
 Iarll Willingdon (1931–36)

 Penodwyd gan y Brenin Edward VIII
 Ardalydd Linlithgow (1936–43)

 Penodwyd gan y Brenin Siôr VI
 Yr Is-iarll Wavell (1943–47)
 Yr Is-iarll Mountbatten o Fyrma (1947)

 Cyfeiriadau 


Categori:19eg ganrif yn India
Categori:20fed ganrif yn India
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1858
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1947
Categori:Hanes gwleidyddol Bangladesh
Categori:Hanes gwleidyddol India
Categori:Hanes gwleidyddol Myanmar
Categori:Hanes gwleidyddol Pacistan
Categori:Cyn-drefedigaethau'r Ymerodraeth Brydeinig