Ystâd y Goron yng Nghymru

Mae Ystâd y Goron Cymru ar hyn o bryd yn rhan o Ystâd y Goron y Deyrnas Unedig (DU). Rheolir yr ystâd gan gomisiynwyr Ystâd y Goron yn Llundain ac mae'r pwerau llywodraethol drosti gan Lywodraeth y DU ac nid gan Lywodraeth Cymru.

Yn wahanol i Ystâd y Goron yr Alban, nid yw'r ystâd wedi'i datganoli yng Nghymru ac yn 2024 roedd yn werth £753 miliwn. Erbyn 10 Mehefin 2025 roedd pob un o'r 22 sir yng Nghymru wedi pleidleisio dros drosglwyddo tiroedd ac arian Ystâd y Goron o Loegr i Gymru. Mae'r ymgyrch dros reolaeth lawn i Gymru'n cael ei harwain gan YesCymru a Siarter Cartrefi.thenational.scot; 
All Welsh councils vote to control Crown Estate like Scotland; adalwyd 10 Mehefin 2025.
chwith|bawd|Protest dros ddatganoli Ystâd y Goron i Gymru; Moel Famau, Hydref 2024.

 Perchnogaeth 
Er fod yr ystâd yn perthyn i Frehiniaeth Lloegr, nid yw'n eiddo preifat y Frenhiniaeth, ond mae Brenin Lloegr yn derbyn cyfran o'r elw. Nid yw'n perthyn chwaith i Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Mae Ystâd y Goron yn cael ei reoli gan Gomisiynwyr Ystâd y Goron ac mae'r ystâd yn ymddwyn fel landlord ar gyfer datblygu gwely'r môr. 

 Portffolio 
Mae Ystâd y Goron Cymru yn cynnwys gwely'r môr, yr arfordir hyd at 12 môr-filltir, tua 65% o flaendraeth yn ogystal a gwely afonydd Cymru a phorthladdoedd a marinas. Mae'r ystâd hefyd yn berchen dros 50,000 o erwau o ucheldiroedd a thir comin Cymreig, sef tir pori garw yn bennaf. Mae dyfroedd o amgylch Cymru yn cynnig cyfle sylweddol i Gymru arwain y newid i sero net yn ôl Ystâ y Goron.

Mae prosiectau llanw amrywiol yn rhan o Ystâd y Goron yng Nghymru gan gynnwys y prosiect arfaethedig "Awel y Môr", Prosiect Erebus 100MW Profi ac Arddangos, ac roedd tri phrosiect 100M yn cael eu hasesu yn 2022. Mae Ystâd y Goron hefyd yn buddsoddi £31m ym mhrosiect llanw Morlais.

Mewn crynodeb, mae'r ystad yn berchen ar:

 65% o draethlin a gwelyau afonydd
 Gwely'r môr allan i 12 milltir forol
 Mwy na 50,000 erw (20,230 hectar) o dir
 250,000 erw (101170 hectar) o ddyddodion mwynau
 Hawliau i aur ac arian - y "Mwynglawdd Brenhinol"

 Gwerth a refeniw 
Mae gwerth Ystad y Goron Cymru wedi codi o £49.2m yn 2020 i £549.1m yn 2021, ac yna i £603m yn 2022. Refeniw Ystâd y Goron Cymru yn 2021 oedd £8.7m. O refeniw Ystâd y Goron, mae 75% yn mynd i drysorlys y Deyrnas Gyfunol (DG) ac mae 25% yn mynd i frenin y DG Lloegr.

 2023 
Yn 2023, datgelodd gais Rhyddid Gwybodaeth werth asedau Ystad y Goron yng Nghymru ym mlwyddyn ariannol 2022 – 2023 fel y ganlyn:

 Ynni Gwynt ar y Môr a Morol £793.1m
 Arfordirol £21.2m
 Mwynau £21.8m
 Ceblau a Rhyng-gysylltwyr £14.4m
 Amaethyddiaeth wledig ac eraill £2.4m

Cyfanswm gwerthoedd y grŵp oedd £853m.

 2024 
Yn 2024 galwodd y cynghorydd Dewi Jones i Gyngor Gwynedd atal taliadau i Ystad y Goron gn ddweud fod y Cyngor yn talu £160,00 y flwyddyn i'r Ystad. Dywedodd, “Dwi’n teimlo’n gryf y dylwn ni atal y taliadau yma am y tro a dechrau sgwrs go iawn am ddatganoli rheolaeth tir, a’r elw sy’n dod oddi wrthyn nhw i Lywodraeth Cymru.”

Ar 5 Tachwedd 2024, cyflwynodd Peter Hain welliant newydd i Fil Ystad y Goron a fyddai'n cyflwynio comisiynwyr ystad y goron yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon. Dywedodd Swyddfa Cymru y byddai'r comisiynydd yn gyfrifol am "ddarparu cyngor ar weithrediad Ystad y Goron yng Nghymru, gan sicrhau bod ei llais yn cael ei glywed".

 Galwadau dros ddatganoli 

Galwodd Plaid Cymru am ddatganoli Ystâd y Goron Cymru yn eu maniffesto yn 2011. 

Ym mis Mehefin, 2021, Cyflwynodd Saville Roberts fesur yn San Steffan a fyddai'n datganoli Ystâd y Goron Cymru i Lywodraeth Cymru. Cafodd gyfnod Senedd y DU 2021-22 ei haddoedi ("prorogued") ac felly ni barhaodd y mesur. 

Yn 2022 galwodd Liz Saville Roberts am ddatganoli Ystâd y Goron Cymru gan ddweud bod mwyafrif swmpus yn y Senedd yn cefnogi'r datganoli a chael yr un pwerau â’r Alban dros Ystad y Goron. Dywedodd yr Ysgrifennydd Gwladol dros Gymru, Simon Hart na fyddai Cymru yn elwa o hyn. Yn 2022 galwodd Rhys ab Owen hefyd am ddatganoli pwerau dros Ystâd y Goron Cymru.

Ym mis Mawrth 2024, bu ymgyrch trawsbleidiol gan gynnwys Plaid Cymru, Llafur Cymru a chefnogaeth gan yr actorion Michael Sheen a Jerome Flynn i ddatganoli Ystad y Goron yng Nghymru.

Ym mis Mai 2024, cyn lansiad ymgyrch Etholiad Cyffredinol y blaid, galwodd Liz Saville Roberts greu “Cronfa Cyfoeth Sofran Cymru” a fyddai’n defnyddio enillion portffolio Ystâd y Goron (gan gynnwys o ffermydd gwynt y môr yn y genedl i fuddsoddi mewn cymunedau ledled Cymru. Mae Ystâd y Goron yn werth £853m ar hyn o bryd; ond dywedodd y gallai'r ffermydd gwynt gynhyrchu cymaint a £43bn mewn rhent.

Ar 4 Tachwedd 2024, cyflwynodd Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru ddiwygiad i Ddedf Ystad y Goron yn Nghŷ'r Arglwyddi yn galw am ddatganoli rheolaeth o'r Ystad yng Nghymru i'w drafod ar 5 Tachwedd 2024.

 Arolygon barn 
Yn 2023 dangosodd arolwg barn gan YouGov fod 58% o bobl Cymru yn cefnogi datganoli Ystâd y Goron i'w gymharu â 19% sy'n gwrthwynebu a 23% sydd ddim yn gwybod.

Dolen allanol
 Gwefan Siarter Cartrefi

Cyfeiriadau

Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Economi Cymru