Ffiniau planedol

Mae ffiniau planedol yn fframwaith i ddisgrifio hyd a lled effeithiau gweithgareddau dynol ar system y Ddaear (y System Ddaear), a'u terfynau. Y tu hwnt i'r terfynau hyn, efallai na fydd yr amgylchedd yn gallu hunan-reoleiddio mwyach. Golyga hyn y byddai system y Ddaear yn gadael y cyfnod o sefydlogrwydd yr Holosen, pan ddatblygodd cymdeithas ddynol. Mae croesi ffin planedol mewn perygl o newid amgylcheddol sydyn. Mae'r fframwaith yn seiliedig ar y dystiolaeth wyddonol bod pobol, yn enwedig rhai cymdeithasau diwydiannol ers y Chwyldro Diwydiannol, wedi dod yn brif yrrwr newid amgylcheddol byd-eang. Yn ôl y fframwaith, “gall mynd dros un neu fwy o ffiniau planedol fod yn niweidiol neu'n drychinebus oherwydd y risg o groesi trothwyon a fydd yn sbarduno newid amgylcheddol sydyn, o fewn systemau a hynny o raddfa gyfandirol i raddfa blanedol.”

Mae cymdeithasau dynol wedi gallu ffynnu o dan amodau hinsawdd ac ecoleg cymharol sefydlog yr Holosen. I'r graddau nad yw'r ffiniau prosesau system Ddaear hyn wedi'u croesi, wedi'u parchu, maent yn nodi'r "parth diogel" ar gyfer cymdeithasau dynol ar y blaned. Daeth y cysyniad yn ddylanwadol yn y gymuned ryngwladol (ee Cynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar Ddatblygu Cynaliadwy), gan gynnwys llywodraethau ar bob lefel, sefydliadau rhyngwladol, cymdeithas sifil a'r gymuned wyddonol. Mae'r fframwaith yn cynnwys naw proses o newid byd-eang. Yn 2009, yn ôl Rockström ac eraill, croeswyd tair ffin eisoes (colli bioamrywiaeth, newid hinsawdd a chylchred nitrogen), tra bod eraill mewn perygl ac ar fin cael eu croesi.

Yn 2015, cyhoeddodd nifer o'r gwyddonwyr yn y grŵp gwreiddiol ddiweddariad, gan ddod â chyd-awduron newydd a dadansoddiadau newydd yn seiliedig ar fodel i mewn. Yn ôl y diweddariad hwn, croeswyd pedwar o'r ffiniau: newid hinsawdd, colli cyfanrwydd biosffer, newid system tir, a newid cylchoedd biogeocemegol (ffosfforws a nitrogen). Mae gwyddonwyr hefyd wedi newid enw'r ffin " Colli bioamrywiaeth " i "Newid yng nghywirdeb biosffer" (gwreiddiol: "Change in biosphere integrity") i bwysleisio pwysigrwydd nid yn unig nifer y rhywogaethau ond hefyd gweithrediad y biosffer yn ei gyfanrwydd i sefydlogi system y Ddaear. Yn yr un modd, ailenwyd y ffin "llygredd cemegol" yn "Cyflwyno endidau newydd", gan ehangu'r cwmpas i ystyried gwahanol fathau o ddeunyddiau a gynhyrchir gan bobl sy'n amharu ar brosesau system y Ddaear.

Yn 2022, yn seiliedig ar y llenyddiaeth sydd ar gael, daethpwyd i'r casgliad mai cyflwyno endidau newydd oedd y 5ed ffin blanedol.

 Trosolwg o'r fframwaith a'r egwyddorion 
Syniad sylfaenol y fframwaith Ffiniau Planedol yw bod cynnal gwytnwch system y Ddaear a arsylwyd yn yr Holosen yn holl bwysig os yw dynolryw am ddatblygu'n gymdeithasol ac yn economaidd dros y tymor hir. Mae'r fframwaith Ffiniau Planedol yn cyfrannu at ddealltwriaeth o gynaliadwyedd byd-eang oherwydd ei fod yn tynnu sylw at raddfa'r blaned ac amserlen hir.
Disgrifiodd y fframwaith naw "system cynnal bywyd planedol" sy'n hanfodol ar gyfer cynnal "cyflwr Holosen dymunol", a cheisiodd feintioli i ba raddau yr oedd saith o'r systemau hyn wedi'u gwthio eisoes dros y ffin. Diffiniwyd y ffiniau iddiffinio "man diogel ar gyfer datblygiad dynol", a oedd yn welliant ar yr hen ddulliau o geisio lleihau effeithiau dynol ar y blaned.

 Awduron 
Yn 2009 awduron y fframwaith hwn oedd grŵp o wyddonwyr System Ddaear a gwyddonwyr amgylcheddol dan arweiniad Johan Rockström o Ganolfan Gwydnwch Stockholm a Will Steffen o Brifysgol Genedlaethol Awstralia. Buont yn cydweithio â 26 o academyddion blaenllaw, gan gynnwys yr enillydd gwobr Nobel Paul Crutzen, gwyddonydd hinsawdd Sefydliad Goddard ar gyfer Astudiaethau Gofod James Hansen, eigionegydd Katherine Richardson, y daearyddwr Diana Liverman a phrif ymgynghorydd hinsawdd Canghellor yr Almaen, Hans Joachim Schellnhuber.

 Ffiniau newydd neu ehangu arfaethedig ers 2012 
Yn 2012, awgrymodd Steven Running ddegfed ffin, sef cynhyrchiad byd-eang net blynyddol yr holl blanhigion daearol, fel mesur hawdd ei bennu sy'n integreiddio llawer o newidynnau a fydd yn rhoi "arwydd clir am iechyd yr ecosystemau".

Yn 2015, cyhoeddwyd ail bapur yn Science i ddiweddaru’r cysyniad o Ffiniau Planedol. Daeth y diweddariad i'r casgliad bod pedair ffin bellach wedi'u torri: hinsawdd, bioamrywiaeth, defnydd tir a chylchoedd biogeocemegol. Pwysleisiodd papur 2015 sut roedd y naw ffin yn rhyngweithio a'i gilydd, a nododd newid hinsawdd a cholli cyfanrwydd bioamrywiaeth fel 'ffiniau craidd' o bwysigrwydd canolog i'r fframwaith oherwydd mai rhyngweithiadau hinsawdd a'r biosffer sy'n diffinio amodau system y Ddaear yn wyddonol.

Yn 2017, dadleuodd rhai awduron fod systemau morol yn cael eu tangynrychioli yn y fframwaith. Yr ateb oedd cynnwys gwely'r môr fel rhan o arwyneb y Ddaear. Ysgrifennon nhw hefyd y dylai'r fframwaith gyfrif am "newidiadau mewn cymysgu fertigol a phatrymau cylchrediad cefnforol".

Mae gwaith dilynol ar ffiniau planedol yn dechrau cysylltu'r trothwyon hyn ar raddfa ranbarthol.

 Dadl ac ymchwil pellach fesul ffin 

 Newid hinsawdd 
Mae astudiaeth yn 2018 yn codi amheuaeth ynghylch digonolrwydd yr ymdrechion i gyfyngu cynhesu i 2 °C uwchlaw'r tymereddau cyn-ddiwydiannol, fel y nodir yng Nghytundeb Paris.Steffen, Will; Rockström, Johan; Richardson, Katherine; Lenton, Timothy M.; Folke, Carl; Liverman, Diana; Summerhayes, Colin P.; Barnosky, Anthony D.; Cornell, Sarah E.; Crucifix, Michel; Donges, Jonathan F. (14 August 2018). "Trajectories of the Earth System in the Anthropocene". Proceedings of the National Academy of Sciences. 115 (33): 8252–8259. Bibcode:2018PNAS..115.8252S. doi:10.1073/pnas.1810141115. ISSN 0027-8424. PMC 6099852. PMID 30082409. Cododd nifer o wyddonwyr y posibilrwydd hyd yn oed os yw allyriadau nwyon tŷ gwydr yn cael eu lleihau'n sylweddol i gyfyngu cynhesu i 2 °C, y gallai hynny fod yn fwy na'r "trothwy". Byddai hyn yn gwneud rhannau o’r byd yn anaddas i bobl fyw ynddynt, yn codi lefel y môr hyd at 60 metr (200). tr), a chodi'r tymheredd 4-5 °C (7.2-9.0 °F) i lefelau sy'n uwch nag unrhyw gyfnod rhyngrewlifol yn yr 1.2 miliwn o flynyddoedd diwethaf.

 Newid yng nghywirdeb y biosffer 
Yn ôl y biolegydd Cristián Samper, byddai "ffin sy'n mynegi'r tebygolrwydd y bydd teuluoedd o rywogaethau'n diflannu dros amser yn adlewyrchu'n well ein heffeithiau posibl ar ddyfodol bywyd ar y Ddaear." Mae’r ffin bioamrywiaeth hefyd wedi’i beirniadu am ganolbwyntio ar gyfradd difodiant yn unig. Mae'r gyfradd difodiant byd-eang wedi bod yn amrywiol iawn dros hanes y Ddaear, ac felly gall ei defnyddio fel yr unig newidyn bioamrywiaeth fod yn gyfyngedig.

 Nitrogen a ffosfforws 
Mae'r biogeochemist William Schlesinger yn meddwl y bydd aros nes ein bod yn agos at derfyn a awgrymir ar gyfer dyddodiad nitrogen a llygreddau eraill yn caniatáu inni barhau i bwynt lle mae'n rhy hwyr. Dywed nad yw'r ffin a awgrymir ar gyfer ffosfforws yn gynaliadwy, ac y byddai'n disbyddu'r cronfeydd ffosfforws hysbys mewn llai na 200 mlynedd..

 Asidiad y cefnforoedd 
Mae asidedd wyneb y cefnfor yn amlwg yn gysylltiedig â'r ffiniau newid hinsawdd, gan mai'r crynodiad o garbon deuocsid yn yr atmosffer hefyd yw'r newidyn rheoli sylfaenol ar gyfer ffin asideiddio'r cefnfor. 

Mae'r cemegydd cefnfor Peter Brewer yn meddwl bod "asideiddio cefnforol yn cael effeithiau heblaw newidiadau syml mewn pH, ac efallai y bydd angen ffiniau ar y rhain hefyd.".

 Newid system tir 
Ar draws y blaned, mae coedwigoedd, gwlyptiroedd a mathau eraill o lystyfiant yn cael eu trosi i ddefnyddiau amaethyddol a defnydd tir eraill, gan effeithio ar gylchredau dŵr croyw, carbon a chylchoedd eraill, a lleihau bioamrywiaeth. Yn 2015 diffiniwyd y ffin fel 75% o goedwigoedd yn gyfan, gan gynnwys 85% o goedwigoedd boreal, 50% o goedwigoedd tymherus ac 85% o goedwigoedd trofannol. Croesir y ffin oherwydd dim ond 62% o goedwigoedd a orffwysodd yn gyfan o'r flwyddyn 2015.

 Dŵr croyw 
Mae'r cylch dŵr croyw yn ffin arall y mae newid  hinsawdd yn effeithio arno'n sylweddol. Mae gor-ecsbloetio dŵr croyw yn digwydd os yw adnodd dŵr yn cael ei gloddio neu ei echdynnu ar gyfradd sy'n uwch na'r gyfradd ail-lenwi. Gall llygredd dŵr ac ymwthiad dŵr halen hefyd droi llawer o ddŵr tanddaearol a llynnoedd y byd yn adnoddau cyfyngedig gyda dadleuon defnydd “ dŵr brig ” yn ymdebygu i'r hen ddadleuon am olew.; ..

 Cysyniadau cysylltiedig 

 Integriti planedol (neu 'gywirdeb planedol') 
Gelwir integriti planedol hefyd yn systemau cynnal bywyd y ddaear neu integriti ecolegol.  Mae ysgolheigion wedi nodi bod angen cynnal integriti planedol ar gyfer cynaliadwyedd hirdymor ".  Mae'r golled bresennol o ran bioamrywiaeth yn bygwth integriti ecolegol ar raddfa fyd-eang. Cyfeiria'r term cyfanrwydd at iechyd ecolegol yn y cyd-destun hwn. Erbyn hyn cydgysylltwyd y cysyniad o integriti planedol  â'r cysyniad o ffiniau planedol. 

 Derbyniad 
Cyflwynwyd adroddiad 2009Rockström, Johan; Steffen, Will; Noone, Kevin; Persson, Åsa; Chapin, F. Stuart III; Lambin, Eric; Lenton, Timothy M.; Scheffer, Marten; Folke, Carl; Schellnhuber, Hans Joachim; Nykvist, Björn (2009). "Planetary Boundaries: Exploring the Safe Operating Space for Humanity". Ecology and Society. 14 (2): art32. doi:10.5751/ES-03180-140232. ISSN 1708-3087. S2CID 15182169. i Gymanfa Gyffredinol Clwb Rhufain yn Amsterdam. Yn 2009 cyhoeddwyd crynodeb wedi'i fyrhau o'r adroddiad fel prif erthygl  mewn rhifyn arbennig o NatureRockström, Johan; Steffen, Will; Noone, Kevin; Persson, Åsa; Chapin, F. Stuart; Lambin, Eric F.; Lenton, Timothy M.; Scheffer, Marten; Folke, Carl; Schellnhuber, Hans Joachim; Nykvist, Björn (2009). "A safe operating space for humanity". Nature. 461 (7263): 472–475. Bibcode:2009Natur.461..472R. doi:10.1038/461472a. ISSN 0028-0836. PMID 19779433. S2CID 205049746. ochr yn ochr â sylwebaeth feirniadol gan academyddion blaenllaw fel yr enillydd Nobel Mario J. Molina a'r biolegydd Cristián Samper.

Mae ysgolheigion astudiaethau datblygu wedi bod yn feirniadol o agweddau o'r fframwaith a'r cyfyngiadau y gallai ei fabwysiadu ei roi ar y De Byd-eang. Gellir ystyried bod cynigion i warchod cyfran benodol o’r coedwigoedd sydd ar ôl ar y Ddaear yn gwobrwyo gwledydd fel y rhai yn Ewrop sydd eisoes wedi elwa’n economaidd o ddihysbyddu eu coedwigoedd a throsi tir ar gyfer amaethyddiaeth. Mewn cyferbyniad, gofynnir i wledydd sydd eto i ddiwydiannu aberthu am ddifrod amgylcheddol byd-eang efallai nad oedd ganddyn nhw fawr o rôl yn ei greu.

 Defnydd ar lefel polisi rhyngwladol 

 Cenhedloedd Unedig 
Cymeradwyodd ysgrifennydd cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, Ban Ki-moon, y cysyniad o ffiniau planedol ar 16 Mawrth 2012, pan gyflwynodd bwyntiau allweddol adroddiad ei Banel Lefel Uchel ar Gynaliadwyedd Byd-eang i gyfarfod llawn anffurfiol o Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig. Dywedodd Ban Ki-moon: "Gweledigaeth y Panel yw dileu tlodi a lleihau anghydraddoldeb, gwneud twf cynhwysol a chynhyrchu a defnydd yn fwy cynaliadwy, tra'n brwydro yn erbyn newid hinsawdd a pharchu ystod o ffiniau planedol eraill." 

 Comisiwn Ewropeaidd 
Defnyddir y cysyniad ffiniau planedol hefyd mewn trafodion gan y Comisiwn Ewropeaidd, a chyfeiriwyd ato yn adroddiad synthesis Asiantaeth Amgylchedd Ewrop Yr amgylchedd Ewropeaidd – gwladwriaeth a rhagolygon 2010 . 

 Gweler hefyd 

 Iechyd y blaned
 Risg trychinebus byd-eang
 Newid byd-eang
 Difodiant Holosen
 Iechyd planedol
 Cynaladwyedd

 Cyfeiriadau 

 Ffynonellau 



















   See also: Peak water.











   The web page inverts the book title.











 Dolenni allanol 

 Gellir dod o hyd i ffigurau a data ar gyfer y Ffiniau Planedau wedi'u diweddaru ar wefan Canolfan Gydnerth Stockholm .
 Ffiniau Planedau: Natur Arbennig , 24 Medi 2009.
 Johan Rockstrom: Gadewch i'r amgylchedd arwain ein fideo datblygu TED, Gorffennaf 2010. Trawsgrifiad html
 The Planetary Boundaries and what they mean for the Future of Humanity

Categori:Cynaliadwyedd
Categori:Globaleiddio
Categori:Gwyddorau daear
Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio