Yan tan tethera

Mae Yan Tan Tethera neu yan-tan-tethera yn system cyfrif defaid a ddefnyddir yn draddodiadol gan fugeiliaid yng Ngogledd Lloegr a rhai rhannau eraill o wledydd Prydain. Mae’r geiriau’n tarddu o ieithoedd Celtaidd, Brythonaidd megis Cymbreig a oedd wedi marw yn y rhan fwyaf o Ogledd Lloegr erbyn y 6g, ond fe’u defnyddid yn gyffredin ar gyfer cyfrif defaid a chyfrif pwythau wrth weu tan y Chwyldro Diwydiannol, yn enwedig yn Ardal y Llynnoedd. Er na chafodd y rhan fwyaf o'r systemau rhif hyn eu defnyddio erbyn troad yr 20g, mae rhai yn dal i gael eu defnyddio heddiw.

 Tarddiad a datblygiad 
bawd|Enw math o gwrw gan gwmni o Ddwyrain Swydd Efrog

Deillia systemau cyfrif defaid ar draws Lloegr o'r ieithoedd Celtaidd Brythonig, megis Cymbrieg; Ysgrifenna Tim Gay: “Mae systemau cyfrif defaid o bob rhan o Ynysoedd Prydain yn cymharu’n agos iawn â Chernyweg y 18g a Chymraeg modern. Maent yn cynrychioli goroesiad iaith y boblogaeth cyn-Eingl-Sacsonaidd.”oxfordreference.com; adalwyd 9 Ionawr 2024

Mae'r systemau cyfrif wedi newid yn sylweddol dros amser. Tueddiad arbennig o gyffredin yw i barau penodol o rifau cyfagos ddod i ymdebygu i'w gilydd trwy odl (yn enwedig y geiriau ar gyfer 1 a 2, 3 a 4, 6 a 7, neu 8 a 9). Er hynny, mae lluosrifau o bump yn tueddu i fod yn weddol geidwadol; cymharu bumfit â  Cymraeg, mewn cyferbyniad â Saesneg safonol fifteen.

 Y defnydd wrth gyfrif defaid 
Fel y rhan fwyaf o systemau rhifo Celtaidd, tueddant i fod yn ugeiniol (fesul ugain, yn seiliedig ar y rhif ugain), ond fel arfer nid oes ganddynt eiriau i ddisgrifio meintiau mwy nag ugain; nid yw hyn yn gyfyngiad ar systemau cyfrif Celtaidd degol modern na'r rhai hŷn. I gyfri nifer fawr o ddefaid, byddai bugail yn cyfrif i ugain dro ar ôl tro, gan osod marc ar y ddaear, neu symud llaw i farc arall ar ffon bugail, neu ollwng carreg i mewn i boced i gynrychioli pob sgôr (e.e. 5 sgôr dafad = 100 o ddefaid).

 Y pwysigrwydd o gadw cyfrif 
Er mwyn cadw cofnodion cywir (ee genedigaeth a marwolaeth) ac i fod yn ymwybodol o achosion o grwydro neu defaid yn marw, rhaid i fugeiliaid gyfrif eu diadelloedd yn aml. Yn dyddio’n ôl o leiaf i’r cyfnod canoloesol, ac yn parhau i’r presennol mewn rhai ardaloedd fel Slaidburn, rhoddwyd hawliau i diroedd i ffermydd, gan ganiatáu mynediad iddynt i bori'r comin. Er mwyn atal gorbori, roedd yn hanfodol fob fferm yn cadw cyfrif o'r niferoedd yn eitha rheolaidd. Mewn amaethyddiaeth fodern,  mewn ardaloedd ucheldirol, mae ffermydd yn aml yn cael nawdd a’u trethu am bob dafad. Oherwydd hyn, mae angen gwybod cyfanswm y defaid o hyd.

Yn gyffredinol, ac mewn llawer o wledydd, mae'r bugail yn cyfrif ei ddefaid yn y bore ar ganiad y ceiliog, ac yna, fel y weithred olaf cyn noswylio. Gwneir cyfrif wrth symud y defaid o un cae i’r llall, ac yn aml cyn ac ar ôl cneifio, tagio, trin traed ac ati, er bod defaid yn llawer llai tebygol o grwydro wrth gael eu symud mewn grŵp yn hytrach nag wrth bori'n helaeth ar dir agored.

 Gwau 
Ategir eu defnydd hefyd mewn "cân weu" y gwyddys ei bod yn cael ei chanu tua chanol yr 19g yn Wensleydale, Swydd Efrog, gan ddechrau: "Yahn, tayhn, tether, mether, mimph".

 Defnydd modern 
Mae'r system gyfrif wedi'i defnyddio ar gyfer cynhyrchion a werthir o fewn Gogledd Lloegr, megis ar bosteri a phrintiadau, cwrw, dŵr pefriog alcoholig (seltzer caled yn UDA), ac edafedd, yn ogystal ag mewn gweithiau artistig megis opera Harrison Birtwistle ym 1986 Yan Tan Tethera.

Mae cân Jake Thackray "Old Molly Metcalfe" o'i albwm 1972 Bantam Cock yn defnyddio'r Swaledale "Yan Tan Tether Mether Pip" fel thema delynegol sy'n ailadrodd mewn cytgan.

 Yan neu yen 
Mae'r gair yan neu yen am 'un' yn nhafodieithoedd Cumbria, Northumbria, a Swydd Efrog yn gyffredinol yn cynrychioli datblygiad rheolaidd yng Ngogledd Saesneg lle mae'r llafariad hir yr Hen Saesneg  <ā> wedi ei dorri'n  ,  ac yn y blaen. Mae hyn yn esbonio'r symudiad i yan ac ane o'r Hen Saesneg , sydd ei hun yn tarddu o'r Proto-Germanic . (Alternate ) Enghraifft arall o'r datblygiad hwn yw'r gair gogleddol Saesneg am 'home', hame, sydd â ffurfiau fel hyem, yem ac yam i gyd yn deillio o'r Hen Saesneg .

 Systemau fesul rhanbarth 

 Swydd Efrog a Swydd Gaerhirfryn 
RhifolynBowlandRathmellNidderdaleSwaledaleWharfedaleTeesdaleWensleydale1YainAenYainYanYanYanYain2TainTaenTainTanTanTeanTain3EdderaTetheraEdderoTetherTetherTetherEddero4PedderaFetheraPedderoMetherMetherPeddero5PitPhubsPittsPipPipPitts6TayterAaytherTayterAzerLezarTayter7LayterLayatherLayterSezarAzarLater8OveraQuoatherOveroAkkerCatrahOverro9CoveraQuaatherCoveroConterBornaCoverro10DixDugsDixDickDickDisc11Yain-a-dixAena dugsYaindixYanadickYan-a-dickYain disc12Tain-a-dixTaena dugsTaindixTanadickTean-a-dickTain disc13Eddera-a-dixTethera dugsEdderodixTetheradickTether-dickEderro disc14Peddera-a-dixFethera dugsPedderodixMetheradickMether-dickPeddero disc15BumfitBuonBumfitBumfitBumfitBumfitt16Yain-a-bumfitAena buonYain-o-BumfitYanabumYan-a-bumBumfitt yain17Tain-a-bumfitTaena buonTain-o-BumfitTanabumTean-a-bumBumfitt tain18Eddera-bumfitTethera buonEddero-BumfitTetherabumTethera-bumBumfitt ederro19Peddera-a-bumfitFethera buonPeddero-BumfitMetherabumMethera-bumBumfitt peddero20JiggitGun a gunJiggitJiggetJiggitJiggit

 Swydd Lincoln, Swydd Derby a Swydd Durham 
NumberDerbyshireWeardaleTongKirkby LonsdaleDerbyshire DalesLincolnshire1YainYanYanYaanYanYan2TainTeyanTanTyaanTanTan3EdderoTetheraTetherTaed'ereTetheraTethera4PederroMetheraMetherMead'ereMetheraPethera5PittsTicPickMimpPipPimp6TayterYan-a-ticSesanHaitesSetheraSethera7LaterTeyan-a-ticAselSaitesLetheraLethera8OverroTethera-ticCatelHaovesHoveraHovera9CoverroMethera-ticOinerDaovesDoveraCovera10DixBubDickDikDickDik11Yain-dixYan-a-bubYanadickYaan'edikYan-a-dik12Tain-dixTeyan-a-bubTanadickTyaan'edikTan-a-dik13Eddero-dixTethera-bubTetheradickTead'eredikTethera-dik14Peddero-dixMethera-bubMetheradickMead'eredikPethera-dik15BumfittTic-a-bubBumfitBoon, buom, buumBumfit16Yain-o-bumfittYan-tic-a-bubYanabumYaan'eboonYan-a-bumfit17Tain-o-bumfittTeyan-tic-a-bubTanabumTyaan'eboonTan-a-bumfit18Eddero-o-bumfittTethera-tic-a-bubTetherabumTead'ereboonTethera-bumfit19Peddero-o-bumfittMethera-tic-a-bubMetherabumMead'ereboonPethera-bumfit20JiggitGiggetJiggetBuom'fit, buum'fitFiggot

 De-orllewin Lloegr 
Rhif De-orllewin Lloegr (Amrywiadau) Gorllewin Swydd Dorset 1 Yahn Hant 2 Tayn Tant 3 Tennyn Tothery 4 Mether Forthery 5 Mumph Fant 6 Hither Sahny 7 Lither Dahny 8 Auver Downy 9 Dauver Dominy 10 Dic Dic 11 Yahndic Haindik 12 Tayndic Taindik 13 Tetherdic Totherydik 14 Methodistaidd Fotherydik 15 Myffit Jiggen 16 Yahna Mumphit Hain Jiggen 17 Tayna Mumphit Tain Jiggen 18 Tethera Mumphit Tother Jiggen 19 Methera Mumphit Jiggen Fath 20 Jigif Sgôr Llawn

 Cumberland, a Westmorland 
Rhif Coniston Borrowdale Eskdale Westmorland 1 Yan Yan Yaena Yan 2 Taen Tyan Taena Tahn 3 Tedderte Tethera Teddera Teddera 4 Medderte Methera Meddera Meddera 5 Pimp Pimp Pimp Pimp 6 Haata Sethera Seckera Settera 7 Slaata Leathera Leckera Llythyra 8 Lowra Hovera Hofa Hofran 9 Dowra Dovera Lofa Dovera 10 Dick Dick Rhag Dick 11 Yan-a-Dick Yan-a-Dick Yan Dick 12 Taen-a-Dick Tyan-a-Dick Tahn Dick 13 Tedder-a-Dick Tethera-Dick Teddera Dick 14 Medder-a-Dick Methera-Dick Meddera Dick 15 Mimph Bumfit Bumfit 16 Yan-a-Mimph Yan-a-bumfit Yan-a-Bumfit 17 Taen-a-Mimph Tyan-a-bumfit Tahn -a Bumfit 18 Tedd-a-Mimph tethera Bumfit Teddera-Bumfit 19 Medder-a-Mimph Methera Bumfit Meddera-Bumfit 20 Gigget Giggot Jiggot

 Wilts, Scots, Lakes, Dales a Chymry 
Nodyn: Mae Sgoteg yma'n golygu "Sgoteg" nid "Gaeleg Sgotaidd"
Rhif gwywo Albanwyr Llynnoedd Dales Cymraeg 1 Ain  Auna Yain  2 Tain  Peina Tain  3 Tethera  Para Elderoa  4 Methera  Peddera Peddero  5 Mimp  Pimp Pitts  6 Ayta  Ithy Tayter  7 Slayta  Mithy Llythyren  8 Laura  Owera Overro  9 Dora  Lowera Coverro  10 Dik  Dig Dix  11 Ain-a-dik  Ain-a-cloddio Yain-dix  12 Tain-a-dik  Pein-a-dig Tain-dix  13 Tethera-a-dik  Para-a-dig Eldero-dix  14 Methera-a-dik  Peddaer-a-dig Pedderp-dix  15 Mit  Bunfit Bumfitt  16 Ain-a-mit  Aina-a-bumfit Yain-o-bumfitt  17 Tain-a-mit  Pein-a-bumfit Tain-o-bumfitt  18 Tethera-mit  Par-a-bwnfit Eddero-bumfitt  19 Gethina-mit  Pedder-a-bwmfit Peddero-bumfitt  20 Ghet  Giggy Jiggit 

 Rhifolion yn yr ieithoedd Celtaidd Brythonig 
NumberAncient BritishOld WelshWelshCornish (Kemmyn)Breton1 (m + n),  (f); 2 (m),  (f), , , 3 (m),  (f), , , 4 (m),  (f), , , 5678910111213, 14, 151617, 1819, 20

 Cyfeiriadau 

 Darllen pellach 
 Rawnsley, Hardwicke Drummmond (1987) "Yan tyan tethera: cyfrif defaid". Woolley: Gwasg Fleece

 Dolenni allanol 
 Rhifolion Llydaweg
 Defnydd Carol Justus o'r system rifo hon i egluro systemau cyfrif cyn-degol
 Y Sgôr Cyfrif Defaid - Gan Walter Skeat, 1910
 System ddegol Gymraeg fodern a system ugeiniol hŷn, yn llawn

Categori:Systemau rhifol
Categori:Ieithoedd y Deyrnas Unedig
Categori:Brythoneg
Categori:Ieithoedd Lloegr
Categori:Cymbrieg
Categori:Ieithoedd Celtaidd