Gŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi

Mae Gŵyl Banc Dydd Gŵyl Dewi yn ddymuniad gan rai, sy'n dymuno gweld sefydlu gŵyl banc newydd, sy'n berthnasol i Gymru. Nid yw Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc yng Nghymru ar hyn o bryd. 

Mae rhai gwleidyddion Cymreig wedi cynnig y dylid dynodi Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl gyhoeddus ac yn ddathliad o hunaniaeth Gymreig ar 1 Mawrth. Mae arolygon barn yn dangos fod cefnogaeth fwyafrifol amdano yng Nghymru. Am ryw reswm, Llywodraeth y DU sydd â’r pŵer i ddynodi gwyliau cyhoeddus yng Nghymru, ac mae wedi gwrthod cynigion ar gyfer naill ai dynodi’r diwrnod neu ddatganoli pwerau i Lywodraeth Cymru, a fyddai'n cefnogi’r cynnig. Dywedodd cynrychiolydd o Lywodraeth y DU na fyddai dynodi’r diwrnod yn ymarferol oherwydd y niferoedd mawr o gymudwyr sy’n croesi’r ffin rhwng Cymru a Lloegr, yn ogystal ag effaith economaidd y cynnig. Mewn ymateb i wrthodiad Llywodraeth y DU, mae rhai cyrff cyhoeddus yng Nghymru wedi dynodi’r diwrnod yn answyddogol yn wyliau i’w staff. Mae gan Gymru a Lloegr wyth o wyliau cyhoeddus, mae gan yr Alban naw, mae gan Ogledd Iwerddon ddeg, tra bod y cyfartaledd yn Ewrop yn ddeuddeg o wyliau blynyddol.

 Cefndir 
bawd|307x307px| Parêd Dewi Sant, Caerdydd 2011.
Dydd Gŵyl Dewi yw dydd gŵyl Dewi Sant, nawddsant Cymru, ac mae'n disgyn ar 1 Mawrth, dyddiad marwolaeth Dewi Sant yn 589 OC. Ar y diwrnod, cynhelir dathliadau traddodiadol ledled Cymru, gyda gorymdeithiau’n cael eu cynnal mewn amryw o drefi a dinasoedd y wlad.

Nid yw Dydd Gŵyl Dewi, na Dydd San Siôr yn Lloegr, yn ŵyliau gyhoeddus. Fodd bynnag, mae Dydd San Padrig yn ŵyl banc swyddogol yng Ngogledd Iwerddon, ac mae Dydd Sant Andrew yn ŵyl banc swyddogol yn yr Alban. Gwnaethpwyd Dydd Sant Andrews yn wyliau cyhoeddus yn yr Alban yn 2007, gan Lywodraeth Lafur yr Alban ar y pryd, sydd, yn wahanol i Gymru, yn parhau i ddal pŵer i ddynodi gwyliau cyhoeddus . OS YDYCH yn diffinio Llywodraeth y DU i fod y llywodraeth etholedig gyfrifol ar gyfer Lloegr, byddai hynny’n golygu mai Cymru yw’r unig wlad yn y DU heb allu penderfynu ar ei gwyliau cyhoeddus ei hun.

Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol Llywodraeth y DU sy'n dal pwerau i ddynodi gwyliau cyhoeddus yng Nghymru a Lloegr. Dynodir Gwyliau Banc gan Ddeddf Bancio a Thrafodion Ariannol 1971 y DU gyfan. Mae dynodi diwrnod Sant Andrew tu allan i'r ddeddf hon, yn rhoi statws cyfreithiol gwahanol iddo.

Yn 2022 roedd gan Gymru a Lloegr wyth diwrnod o wyliau cyhoeddus tra roedd gan yr Alban a gweriniaeth iwerddon naw, roedd gan Ogledd Iwerddon ddeg, tra bo'r nifer cyfartalog yn Ewrop yn ddeuddeg diwrnod o wyliau.

Bu dadlau ynghylch manteision gwyliau cyhoeddus ychwanegol, gallai rhai sectorau o’r economi elwa, tra bod eraill yn dioddef. Gallai ardaloedd twristiaeth megis Conwy a Sir Benfro elwa, ond efallai na fyddai ardaloedd lle mae llai o dwristiaeth yn gweld llawer o fanteision.

 Hanes 
Ym 1997, yn dilyn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig ym 1997 a arweiniodd at y Blaid Lafur o dan Tony Blair yn ennill, cynigiwyd gŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi yn ystod ymarfer ymgynghori, gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru Ron Davies yn codi ymwybyddiaeth o'r cynnig. Mynegodd Kim Howells, AS dros Bontypridd a gweinidog yn yr Adran Addysg a Chyflogaeth, eu gwrthwynebiad ym 1997, gan nodi’r gost o £2.8 biliwn, yr effeithiau ar addysgu a’r galw cynyddol am ddiwrnodau tebyg yn Lloegr a’r Alban (sef Dydd Gŵyl San Andrew ar y pryd nad oedd yn ŵyl banc). Eglurodd Howells yn ddiweddarach yn 2022 nad oedd ganddo “farn gref” ar y pwnc. Roedd Jack Straw, yr Ysgrifennydd Cartref ar y pryd hefyd yn gwrthwynebu'r syniad, gan nodi ei fod wedi drysu ynghylch a yw'r cynnig hefyd yn ymestyn i Loegr.

Yn 2000, pleidleisiodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar y pryd (y Senedd bellach) yn unfrydol o blaid caniatáu Dydd Gŵyl Dewi i fod yn ŵyl banc. Parhaodd llywodraeth Lafur y DU i wrthwynebu’r syniad, gan nodi’r effaith economaidd.

Dangosodd arolwg barn yn 2006 gefnogaeth o 87% i ŵyl banc cenedlaethol Dydd Gŵyl Dewi.

Cafodd deiseb yn 2007 ei gwrthod gan Lywodraeth Lafur y DU ar y pryd, o dan Tony Blair.

Yn 2018, fe wnaeth plaid Lafur y DU o dan Jeremy Corbyn, ymgyrchu dros wneud Gŵyl Ddewi a Gŵyl Sant George yn wyliau banc, ynghyd â Dydd Sant Andrew a Dydd Sant Padrig, fel rhan o gynllun i sicrhau bod pob un o’r pedwar diwrnod nawddsant yn dod i’r DU gyfan fel gwyliau Banc.

Yn 2018, dangosodd arolwg barn YouGov a gynhaliwyd rhwng mis Hydref 2017 a mis Mawrth 2018, gefnogaeth eang (49-67%) i holl ddiwrnodau nawddsant ddod yn ŵyl banc yn eu priod wledydd, gyda chynnig Corbyn ar gyfer pedwar gwyliau ledled y DU yn cael ei gefnogi yn unig gan 13-24% o boblogaethau sampl y pedair gwlad. Roedd 58% o’r sampl o Gymru a samplwyd yn yr arolwg yn cefnogi gŵyl banc Cymreig ar 1 Mawrth, 17% yn cefnogi gŵyl y DU gyfan ar 1 Mawrth, 20% yn gwrthwynebu a 5% ddim yn gwybod.

Ym mis Mawrth 2021, cafodd deiseb i’r Senedd ei gwrthod, gan ei bod yn ymwneud â chynnig nad oedd y Senedd na Llywodraeth Cymru yn gyfrifol amdano.

Ym mis Hydref 2021, galwodd Cyngor Gwynedd ar Lywodraeth y DU i ystyried cydnabod Dydd Gŵyl Dewi fel diwrnod o ddathlu cenedlaethol ac i ddatganoli pwerau dros wyliau banc. Cafodd y ddau eu gwrthod gan lywodraeth y DU.

Ym mis Chwefror 2022, roedd e-ddeiseb yn cefnogi’r cynnig gyda mwy na 10,000 o lofnodion.

 Dynodiad answyddogol 
Hyd at 2015, roedd staff Cyngor Sir Ynys Môn yn dathlu Dydd Gŵyl Dewi fel gwyliau statudol/consesiwn yn dilyn sefydlu’r cyngor yn 1996. Daeth dynodiad y gwyliau ar gyfer staff y cyngor i ben yn 2015 ar ôl mabwysiadu statws sengl (gwerthuso swydd) yn ffurfiol.

Yn 2018, cafodd cynnig gan Gyngor Sir Powys i wneud 1 Mawrth yn ŵyl banc i staff, ei wrthod o 12 pleidlais.

Mae Cyngor Sir Gaerfyrddin wedi gofyn am agwedd Cymru gyfan tuag at ŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi.

Ym mis Ionawr 2022, pleidleisiodd Cyngor Gwynedd i ganiatáu i’w staff ddathlu Dydd Gŵyl Dewi gyda diwrnod i ffwrdd o’r gwaith â thâl er gwaethaf gwrthodiad llywodraeth y DU. Disgrifiodd cynghorwyr Gwynedd y sefyllfa "fel Oliver Twist", lle mae'n rhaid iddynt ofyn i lywodraeth y DU am ŵyl gyhoeddus ar ddiwrnod cenedlaethol Cymru, tra bod gŵyl banc ychwanegol wedi'i chreu'n gyflym ar gyfer Jiwbilî Platinwm y Frenhines yn 2022. Mae'r cyngor wedi dynodi 1 Mawrth 2022 yn "ddiwrnod gwyliau ychwanegol" i staff y Cyngor. Dywedodd adroddiad gan Gyngor Gwynedd y byddai'n costio £200,000 y flwyddyn i'r cyngor. Byddai'n rhaid i athrawon barhau i weithio ar y diwrnod, gan nad cyfrifoldeb y cyngor yw eu cytundebau.

Ar 27 Ionawr 2022, cyhoeddodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili (CBSC) y byddent hefyd yn lobïo Llywodraethau Cymru a’r DU am ŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi. Yn dilyn cefnogaeth unfrydol gan holl aelodau’r cyngor i lobïo am ŵyl banc dydd Gŵyl Dewi, awgrymodd arweinydd Cyngor Caerffili, Philippa Marsden, fod Cymru gyfan yn haeddu gŵyl genedlaethol ac y byddai dull Cymru gyfan yn fwyaf priodol “Ni fyddai’n iawn nac yn deg i weithwyr CBSC yn unig gael budd o wyliau cyhoeddus, tra nad yw aelodau eu teulu neu gymdogion a gyflogir yn rhywle arall yn gwneud hynny.”

Mae cynghorau eraill yng Nghymru wedi cyhoeddi nad oes ganddyn nhw gynlluniau i ddynodi 1 Mawrth yn 2022, yn wyliau i staff.

Erbyn diwedd mis Chwefror, mae tair ar ddeg o fentrau cymdeithasol yng Nghymru wedi cyhoeddi y byddant yn rhoi diwrnod i ffwrdd i’w staff ar 1 Mawrth 2022. Gan gynnwys yr elusen Pobl a Gwaith yng Nghaerdydd a Phentre (Rhondda), gan ddweud bod eu penderfyniad yn adlewyrchu gwedd newidiol Cymru. Cyhoeddodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri bod "staff wedi derbyn diwrnod ychwanegol o wyliau llynedd [2021] fel gwobr am eu gwaith caled dros y pandemig ac rydym yn teimlo y dylai'r un peth ddigwydd eto eleni [2022]".

Ym mis Mehefin 2022, gwrthododd un o bwyllgorau Cyngor Sir Penfro hysbysiad o gynnig i roi gŵyl banc leol i staff y cyngor ar 1 Mawrth 2023. Roedd y pwyllgor yn cefnogi'r syniad o ŵyl banc yn fras, ond "yn teimlo mai mater i Lywodraeth Cymru oedd parhau â'i hymgyrch". £250,000 oedd amcangyfrif y gost ar gyfer yr effaith ar addysg.

Ym mis Gorffennaf 2022, roedd cynnig wedi’i gyflwyno i Gyngor Sir Powys gan gynghorydd Plaid Cymru, yn awgrymu y dylid rhoi’r diwrnod i ffwrdd i staff y cyngor ar 1 Mawrth 2023. Amcangyfrifwyd y byddai'r cynnig yn costio £700,000, a disgwylir i ragor o geisiadau am waith a chostau gynyddu'r gost.

 Cefnogaeth 
Dangosodd arolwg barn yn 2006 gefnogaeth o 87% i ŵyl banc cenedlaethol Dydd Gŵyl Dewi. Arhosodd y gefnogaeth ar gyfer y gwyliau yn uchel ar 65% hyd yn oed pan ofynnwyd a oedd gwyliau cyhoeddus arall yn cael eu colli i ddarparu slot ar gyfer Dydd Gŵyl Dewi. Dangosodd arolwg barn YouGov yn 2018 fod 75% o gefnogaeth i ŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi (58% o wyliau Cymru’n unig; 17% o wyliau’r DU).

Mae cefnogwyr y dynodiad, yn dyfynnu gwahanol resymau dros ŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi. Maen nhw’n dadlau bod yr Alban a Gogledd Iwerddon yn cael gwyliau banc eu nawddsant yn rheswm i Gymru gael yr un peth. Yn economaidd, dadleuant y byddai gŵyl y banc o bosibl yn arwain at hwb i economi Cymru, twristiaeth, a chynyddu apêl ryngwladol Cymru. Yn ddiwylliannol, dywed cefnogwyr y byddai'r diwrnod yn gyfle i ddathlu Cymru gyfan, digwyddiadau hanesyddol Cymreig, traddodiadau, treftadaeth, a bywyd Dewi Sant. Byddai hefyd yn caniatáu gwell cyfle i orymdeithiau gael eu trefnu ar gyfer y diwrnod. Mae dathlu Dydd Gŵyl Dewi fel gŵyl gyhoeddus yng Nghymru yn cael ei gefnogi gan bob plaid ac aelod o’r Senedd sy’n cynnwys llywodraeth Lafur Cymru, Plaid Cymru, Democratiaid Rhyddfrydol Cymru a’r Ceidwadwyr Cymreig.

Mae Jane Dodds, Arweinydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, yn cefnogi Dydd Gŵyl Dewi fel gŵyl banc gan ddweud; “Dyma’r diwrnod rydyn ni i gyd yn dod at ein gilydd i ddathlu tapestri enfawr diwylliant Cymru a chofio ein hanes cyfunol. Mae hi ond yn iawn felly, fod Dydd Gŵyl Dewi, diwrnod cenedlaethol Cymru, yn cael ei wneud yn ŵyl gyhoeddus yn union fel Dydd Sant Andrew yn yr Alban a Dydd Sant Padrig yn Iwerddon.” Mae YesCymru, grŵp sydd o blaid annibyniaeth, wedi lleisio eu cefnogaeth dros wyliau cyhoeddus Dydd Gŵyl Dewi. Mae Andrew RT Davies, arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, wedi datgan ei gefnogaeth i ŵyl y banc, er bod Ceidwadwyr yn San Steffan yn gwrthwynebu’r syniad.

Cynhaliwyd dadl yn y Senedd ar 2 Mawrth 2022, ar ôl i Lywodraeth y DU wrthod gŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi. Dywedodd Llywodraeth Cymru, "Rydym wedi gofyn dro ar ôl tro i lywodraeth y DU i'r Senedd gael y pwerau i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc, ac mae'n siomedig gweld y ceisiadau hyn yn parhau i gael eu gwrthod".

 Deiseb ar-lein 
O fis Chwefror 2022 hyd at gau ar 14 Ebrill, llofnododd dros 12,000 o bobl e-ddeiseb i ddynodi Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc, ar safle e-ddeiseb Senedd y DU. Mae deisebau gyda dros 10,000 yn cael ymateb gan Lywodraeth y DU, gyda deisebau dros 100,000 yn cael eu hystyried ar gyfer dadl seneddol y DU. Ymatebodd Llywodraeth y DU gan ddweud nad oes cynlluniau i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc oherwydd ei gost sylweddol i’r economi. Er bod cyfaddefiad blaenorol yn nodi bod cost gŵyl un gwyl banc yn unig ar gyfer Jiwbilî Diemwnt y Frenhines yn 2012 wedi costio £1.2 biliwn.

 Gwrthwynebiad 
Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol Llywodraeth y DU sy'n dal pwerau i ddynodi gwyliau cyhoeddus yng Nghymru. Mae Llywodraeth y DU wedi gwrthsefyll galwadau am wyliau cyhoeddus yng Nghymru bob 1 Mawrth. Ym mis Rhagfyr 2021, honnodd y llywodraeth fod gormod o bobl yn cymudo dros y ffin rhwng Cymru a Lloegr, er mwyn i’r gwyliau cyhoeddus fod yn ymarferol yn economaidd. Dywedodd Paul Scully, Gweinidog y Busnesau Bach ac AS Sutton a Cheam : “Er ein bod yn gwerthfawrogi bod pobl Cymru eisiau dathlu eu nawddsant, mae mwy o bobl yn gweithio ar draws y ffin rhwng Cymru a Lloegr na’r ffin rhwng Lloegr a’r Alban [...] yn achosi mwy o darfu ar fusnes [...] pe bai gennym wyliau banc ar wahân".

Lleisiodd tabloid y DU, y Daily Mail, eu beirniadaeth o ŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi yng Nghymru, gan honni y byddai’n rhaid i drethdalwyr dalu am ŵyl y banc i genedlaetholwyr Cymreig, yn dilyn adroddiadau y byddai penderfyniad Cyngor Gwynedd i ddynodi’r diwrnod yn ŵyl ychwanegol yn costio £200,000. Yn 2022, roedd gwyliau cyhoeddus ychwanegol i ddathlu Jiwbilî Platinwm Elisabeth II. Dywedir bod Llywodraeth y DU hefyd yn ystyried gwyliau cyhoeddus i'r Frenhines, er eu bod yn parhau i wrthwynebu gwyliau cyhoeddus i Gymru.

Dywedodd llywodraeth y DU hefyd fod yr Alban a Gogledd Iwerddon yn cael gwyliau ychwanegol oherwydd eu "hanes, economaidd, cymdeithasol, diwylliannol a chyfreithiol gwahanol".

Yn 2022, dywedodd Simon Hart, AS Ceidwadol Gorllewin Caerfyrddin a De Penfro ac Ysgrifennydd Cymru, ei fod yn gwrthwynebu’r syniad.

£2.3 biliwn oedd y gost amcangyfrifedig ar gyfer gŵyl banc y DU gyfan yn 2012 (ddim yn benodol i Gymru), ac mae mesur effeithiau gŵyl banc yn “anodd iawn”.

 Gweler hefyd 
 Rhestr o symudiadau Cymru

 Cyfeiriadau 

Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru