Corn Celtaidd

Chwythbren hynafol a ddefnyddiwyd gan y Celtiaid yn ystod Oes yr Haearn rhwng tua 200 BC a AD 200 oedd y corn Celtaidd, neu'r catgorn (Saesneg: carnyx, ynganiad:ˈkɑːrnɪks). Math o drymped a wnaed gydag efydd ydoedd, gyda siâp S hirgul. Yr oedd ganddo ben siâp baedd cegrwth neu anifail arall. Mae'r gair 'carynx' yn enw Groeg sydd hefyd yn deillio efallai o’r iaith Galateg sef iaith Geltaidd Anatolia.

 Hanes ac archaeoleg 
 Symbolaeth 
Yn ynysoedd Prydain yn yr Oes Haearn, roedd symbolaeth anifeiliaid yn fodd o gyfleu naws ymosodol a ffyrnig, gydag enghreifftiau'n cynnwys baedd gwyllt ar darian Witham, corn Deasgard, yr Alban o faedd a phâr o gleddyfau gyda dreigiau arnynt o afon Tafwys.
bawd|chwith|Y cyrn Celtaidd yn cael eu chwythu: rhan o Bair Gundestrup 

 Defnydd 
Mae tystiolaeth i awgrymu y byddai'r Corn yn cael ei ddal gan bennaeth, fel y dangosir gan ffigwr Bituitos a oedd o bosib yn Frenin Galaidd.

 Archaeoleg 
Roedd darnau arian a fathwyd gan y Rhufeiniaid yn dangos trympedi rhyfel y Celtiaid. Mae'r trympedi Celtaidd hyn yn annhebyg i utgyrn Rhufeinig, gan fod ganddynt "bennau angenfilod". 

Roedd y Corn Celtaidd neu Alaidd yn cael ei ddefnyddio gan y Celtiaid mewn ffordd debyg i'r ffordd roedd y Rhufeiniaid yn defnyddio baneri a bu enghreifftiau o'r Cyrn yn Rhufain mewn cofiant o frwydrau yn erbyn y Galiaid. Ceir enghraifft o gorn â phen y Ddraig ar waelod Colofn (Rhufeinig) Trajan.

Disgrifiwyd y Corn gan rai'r un fath â thrymped Dacia. Mae tebygrwydd amlwg rhwng corn Celtaidd y Galiaid a baner draig Dacia La Tène a gemwaith gyda dreigiau a seirff. 
bawd|250px|Corn Celtaidd yn Amgueddfa Montbéliard, Ffrainc

Mae dynes sy'n dal corn Celtaidd hefyd yn ymddangos ar fronblat yr ymerawdwr Awgwstws.

Darganfuwyd corn Celtaidd efydd gyda phen baedd yn dyddio o'r Oes Haearn yn Suffolk, Lloegr yn 2021.

Defnydd cyfoes
Gwneuthurwyr
Yn naturiol, bychan yw'r nifer y pobl sy'n cynhyrchu Corn Celtaidd yn gyfredol. Un ohonynt yw John Kenny, cerddor o'r Alban. Ceir eitem deledu amdano o Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant yn 2022. Mae'r offeryn ganddo wedi ei ail-greu o engrafiadau. Mae'n diwb hir sy'n gorffen gyda phen baedd.

Tîm Pêl-droed Cymru
Yn gêm bêl-droed Cymru yn erbyn Gwlad yr Iâ ar 19 Tachwedd 2024, canwyd y Corn Celtaidd fel rhan o seremoni cychwyn y gêm.

Crewyd y carnyx gan grefftwr yng Ngwlad Belg am swm o oddeutu £3,000 a arianwyd maes o'u gwirfodd gan chwaraewyr y tîm cenedlaethol. Roedd wedi gwneud o efydd ac yn 3.6 metr o uchder. Fersiwn o'r carynx a ddarganfuwyd yng ngogledd-ddwyrain Yr Alban, sef y 'carynx Deasgard' (Deskford carnyx), a ddefnyddiwyd yn y gêm bêl-droed. Canwyd y corn gan Gas Man, aelod o fand prês y Barry Horns sy'n canu caneuon yn ystod gemau Cymru. Esboniodd bod "y perfformiad yn dipyn o gymysgfa o rai o anthemau gwladgarol cryfaf Cymru ... rythmau bach o Yma o Hyd yn ogystal ag ychydig o gorws anthem genedlaethol Cymru.” Nododd hefyd mor anodd oedd chwarae offeryn pres yn y tywydd oer y noson honno.

Daeth y syniad am ganu'r offeryn ar ddechrau'r gêm gan y band pres y Barry Hornes sy'n chwarae caneuon poblogaidd yn ystod gemau Cymru. Cafwyd hefyd galwadau am y corn gan gefnogwyr cyffredin i'r perwyl hyn yn 2023. Ymddengys i'r Cymry cael eu hysbrydoli gan berfformiad o'r Corn Celtaidd yng Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant yn Llydaw yn 2023.

Dolenni
 The Sound of the Carnyx Fideo ar sianel Youtube y gwneuthurwr, Samuel Meric (2022)

 Cyfeiriadau 

Categori:Y Celtiaid