Midleton

Mae Midleton / / ˈmɪdəltən / ; Gwyddeleg, sy'n golygu "mynachlog yn y gored")  yn dref yn ne-ddwyrain Swydd Corc, Iwerddon .  Mae tua 16 km i'r dwyrain o Ddinas Corc ar Afon Owenacurra a ffordd N25, sy'n cysylltu Corc â phorthladd Rosslare . Yn dref loeren i Ddinas Corc, mae Midleton yn rhan o Metropolitan Cork . Mae'n ganolbwynt busnes canolog ar gyfer Ardal Dwyrain Corc. Mae Midleton o fewn etholaeth Dwyrain Cork o'r Dáil, sef sennedd Gweriniaeth Iwerddon.

 Hanes 
Yn y 1180au sefydlodd y Normaniaid o dan arweiniad Barri Fitz Gerald abaty ar gored ar yr afon i'w boblogi gan fynachod Sistersaidd o Fwrgwyn . Daeth yr abaty i gael ei adnabod fel "Chore Abbey" a "Castrum Chor", gan gymryd ei enw o'r gair Gwyddeleg  (cored), er bod rhai yn dweud bod "Cor" yn dod o "Côr" neu "Corawl". Mae'r abaty yn cael ei goffau yn yr enw Gwyddeleg ar gyfer Midleton,  , neu "Mynachlog yn y Gored", ac afon leol Owenacurra neu  sy'n golygu "Afon y Coredau". Codwyd Eglwys Sant Ioan Fedyddiwr, sy'n perthyn i Eglwys Iwerddon, ym 1825 a heddiw saif ar safle'r abaty. 

Roedd gan y Capten Walter Raleigh (Syr Walter yn ddiweddarach) gysylltiad â Midleton, gan fyw am gyfnodau yn Youghal gerllaw rhwng 1585 a 1602. Digwyddodd ei bresenoldeb oherwydd dosbarthiad tir fel gwobr am helpu i atal Ail Wrthryfel Desmond 1579–1583. Fel rhan o'r ataliad hwn gorchmynnwyd ef i gipio Castell Barry yn Cahermore . Wedi ei ddiarddel o'r castell, cymerodd y Desmond FitzGerald Seneschal, neu stiward Imokilly, loches yn yr Abaty, ond gorfu iddo ffoi drachefn gan Raleigh .

Mae Raleigh yn cael y clod am blannu'r tatws cyntaf yn Ewrop, hefyd yn Youghal .

Enillodd y dref yr enw Midleton neu "Middle Town" fel y brif dref hanner ffordd, 10 milltir rhwng Corc ac Youghal . Ymgorfforwyd fel tref farchnad a depo post yn 1670, gan dderbyn ei siarter gan Siarl II, fel "bwrdeistref a thref Midleton". Yn ddiweddarach byddai'n dod yn dref bost y Great Southern and Western Railway .

Gwnaethpwyd Alan Brodrick, Llefarydd Tŷ'r Cyffredin Gwyddelig ac Arglwydd Ganghellor Iwerddon yn Farwn ac Is-iarll Midleton yn 1715 a 1717 yn ôl eu trefn. Mae Stryd Broderick yn y dref yn ei goffau.

Mae'r dref yn gartref i'r Old Midleton Distillery a sefydlwyd gan James Murphy yn 1825.  Gweithredodd y ddistyllfa yn annibynnol hyd 1868, pan ddaeth yn rhan o'r Cork Distilleries Company, a unwyd yn ddiweddarach yn Irish Distillers yn 1967.  Ym 1988, cymerodd y cwmni diodydd Ffrengig Pernod Ricard feddiant cyfeillgar gan Irish Distillers.  Roedd yr Old Midleton Distillery, sy'n cynnwys y pot mwyaf yn y byd o hyd - llestr copr gyda chynhwysedd o 140,000 litr, ar waith tan 1975 pan drosglwyddwyd y cynhyrchiad i gyfleuster pwrpasol newydd, y New Midleton Distillery .  Mae'r New Midleton Distillery yn cynhyrchu nifer o wisgi Gwyddelig, gan gynnwys Jameson Whisky, Redbreast, a Paddy . Mae hefyd yn cynhyrchu fodca a jin. Ym 1992, adferwyd yr hen ddistyllfa a'i hailagor fel canolfan ymwelwyr.  Yn cael ei hadnabod fel Profiad Jameson, mae'r ganolfan ymwelwyr yn gartref i nifer o atyniadau, gan gynnwys olwyn ddŵr weithredol fwyaf Iwerddon (gyda diamedr o 7m). 
bawd| Midleton ar ddechrau'r 20fed ganrif
Ar ben y brif stryd saif cofeb i 16 o ddynion Byddin Weriniaethol Iwerddon a laddwyd ar 20 Chwefror 1921 yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon . Lladdwyd deuddeg o bersonél yr IRA yn ystod ymosodiad aflwyddiannus gan luoedd Prydain yn nhref gyfagos Clonmult, tra bod pedwar arall wedi’u dal a dau o’r rheiny’n cael eu dienyddio’n ddiweddarach. Y digwyddiad oedd y farwolaeth unigol fwyaf i'r IRA yn ystod y rhyfel. Arweiniodd y 'Capten' Sean O'Shea gang Clonmult ac mae wedi'i gladdu fel pennaeth y Cynllwyn Gweriniaethol ym mynwent Midleton. Gerllaw saif cofeb yn nodi 200 mlynedd ers Gwrthryfel Iwerddon yn 1798 .

Mae dau dŷ a ddyluniwyd gan Augustus Pugin, (- ac yn ddiweddarach y Senedd-dŷ yn Llundain), ar waelod Main Street. Maent bellach yn ffurfio un adeilad ac yn gartref i far cyhoeddus. 

Yn 2015, gosodwyd cerflun dur mawr o'r enw Kindred Spirits ym Mharc Bailick. Mae'r cerflun hwn yn coffáu rhodd i leddfu newyn, a wnaed ym 1847 gan bobl Brodorol America Choctaw, yn ystod y Newyn Mawr .

 Addysg 
bawd| Eglwys y Rosari Sanctaidd
Sefydlodd Elizabeth Villiers, cyn- feistres William o Orange, ysgol breifat o'r enw Coleg Midleton yn 1696 . Cysylltir yr ysgol yn draddodiadol ag Eglwys Iwerddon . Mae cyn-ddisgyblion yn cynnwys Isaac Butt, sylfaenydd y Gynghrair Ymreolaeth, Reginald Dyer, cyflawnwr Cyflafan Amritsar a John Philpot Curran, cyfreithiwr a thad Sarah Curran . 

 Economi 
Mae cyflogwyr lleol yn cynnwys manwerthu, gweithgynhyrchu ysgafn, cynhyrchu bwyd, twristiaeth a diwydiannau distyllu wisgi.  Yn Whitegate gerllaw mae gorsaf bŵer nwy gyntaf y wladwriaeth yn ogystal ag unig burfa olew Iwerddon. Mae llawer o drigolion Midleton hefyd yn cymudo i swyddi yn ninas Corc, Carrigtwohill neu Little Island. 

Yn draddodiadol roedd prif ardal fasnachol a manwerthu'r dref ar y Stryd Fawr ac mae hyn yn parhau i ddarparu siopa - yn bennaf gyda pherchnogaeth leol.  Mae rhan fasnachol Midleton hefyd wedi ehangu i hen safle Midleton Mart, a elwir bellach yn Market Green. Mae gan nifer o fanwerthwyr rhyngwladol siopau yn Midleton, gan gynnwys Tesco, Lidl, Boots, ac Aldi . Mae canolfan siopa Green Green ym mhen gogleddol y dref. Mae hyn yn cynnwys sinema pum sgrin, Tesco a siopau eraill ac mae Gwesty Midleton Park ychydig dros y ffordd. Mae archfarchnad sy'n eiddo lleol, Hurley's Super-Valu, hefyd wedi'i lleoli ym mhen gogleddol y dref gyferbyn â'r hyn a elwir yn 'Gooses Acre'. Ar ddydd Sadwrn y parc drws nesaf i SuperValu yw safle Marchnad Ffermwyr Midleton.  Mae Lidl, Aldi a McDonald's wedi'u lleoli mewn ardal siopa a phreswyl newydd ar lan yr afon.

Mae Midleton hefyd yn gartref i'r Old Midleton Distillery, atyniad i dwristiaid sy'n cynnwys y pot-ston-stondin mwyaf yn y byd.

 Daearyddiaeth 
Lleolir y dref mewn dyffryn ffrwythlon islaw bryniau i'r gogledd gyda Harbwr Cork a'r arfordir i'r de. Yn y gorffennol, y sianel o'r Harbwr i Ballinacurra gerllaw (    , sy'n golygu "Tref yn y Gored"), yn fordwyol gan gychod hyd at 300 tunnell. Oherwydd siltio dros y blynyddoedd, mae'r sianel bellach yn eithriadol o fas.

 Demograffeg 
Yn yr 20 mlynedd rhwng cyfrifiad 1996 a 2016, dyblodd poblogaeth ardal Midleton i bob pwrpas, o 6,209 i 12,496 o bobl. 

Yng nghyfrifiad 2016, o 12,496 o drigolion Midleton, roedd 72% yn Wyddelod gwyn, llai nag 1% yn deithwyr gwyn Gwyddelig, 17% o ethnigrwydd gwyn arall, 4% yn ddu, 1% yn Asiaidd, 1% o ethnigrwydd arall, a 4% heb nodi eu hethnigrwydd. O ran crefydd roedd yr ardal yn 77% yn Gatholig, 9% yn datgan crefyddau eraill, 11% heb unrhyw grefydd, a 3% heb ddatgan. 

 Cludiant 

 Rheilffordd 
bawd| Trên Corc yng ngorsaf reilffordd Midleton
Mae gorsaf reilffordd Midleton ar rwydwaith Rheilffordd Maestrefol Corc ac mae'n un o ddau derfynfa (y llall yw Cobh) i mewn ac allan o orsaf reilffordd Cork Kent . Cyfnewid teithwyr yn Cork Kent am drenau i Ddulyn a Thralee.

Agorwyd y rheilffordd i Midleton ar 10 Tachwedd 1859 gan y Cork & Youghal Railway, cwmni a gymerwyd drosodd yn ddiweddarach gan y Great Southern & Western Railway. Midleton oedd lleoliad gwaith rheilffordd y cwmni hwn.

Caewyd y llinell rhwng Midleton a Chorc i'w defnyddio'n rheolaidd rhwng 1963 a 2009. Parhaodd defnydd achlysurol (yn bennaf cludo betys o Midleton i Ffatri Siwgr Mallow) am flynyddoedd lawer ar ôl 1963, ond daeth hyd yn oed y defnydd achlysurol o'r lein i ben ym 1988, gyda'r trên olaf i ddefnyddio'r trac yn daith i deithwyr ar gyfer Cefnogwyr CLG Midleton i Ddulyn ar gyfer rownd derfynol Pencampwriaeth Hurling Clybiau Hŷn Iwerddon Gyfan (lle chwaraeodd Midleton). Cwblhawyd y gwaith o ailagor y lein gan Iarnród Éireann ar 30 Gorffennaf 2009. 

 Awyr 
Y maes awyr agosaf yw Maes Awyr Corc .

 Bws 
Mae Bus Éireann yn rhedeg gwasanaethau bws i ac o Midleton, gan gynnwys i Orsaf Fysiau Dinas Cork, Whitegate, Waterford, Ballinacurra, Carrigtwohill, Little Island, Glounthaune a Tivoli . 

 Chwaraeon 
CLG Midleton yw clwb lleol Cymdeithas Athletau Gaeleg, a Chlwb Rygbi Midleton y clwb rygbi lleol. Mae grwpiau crefft ymladd yn cynnwys Clwb Aikido Midleton [sydd wedi bod yn dysgu Aikido yn Nwyrain Corc ers 2006] a Chlwb Taekwondo Midleton.  CPD Midleton yw'r tîm pêl-droed lleol, ac mae clwb criced hefyd. 

 Pobl nodedig 

 Richard Bettesworth - cyfreithiwr a gwleidydd [ dyfyniad sydd ei angen ]
 Ganed Edward Bransfield - darganfyddwr honedig (amheuol) o Antarctica, yn Ballinacurra ger Midleton 
 Alan Brodrick - cyfreithiwr a gwleidydd 
 Tom Horan - cricedwr o Awstralia 
 James Martin - gwleidydd a barnwr o Awstralia 
 Shane O'Neill - chwaraewr pêl-droed proffesiynol 
 Nora Twomey - cyfarwyddwr ac animeiddiwr a enwebwyd am Wobr yr Academi 
 Elizabeth Villiers - llyswraig o Loegr a sefydlodd Goleg Midleton 

 Gweler hefyd 
 Middletown, Swydd Armagh
 Rhestr o abatai a phriordai yn Iwerddon (Swydd Corc)
 Rhestr o drefi a phentrefi yn Iwerddon
 Tai Marchnad yn Iwerddon
 Midleton (etholaeth Senedd Iwerddon)
 Midleton Very Rare

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Gwefan Siambr Fasnach Midleton

Categori:Trefi Swydd Corc