Croes Sant Brynach

Mae Croes Sant Brynach neu Croes Nanhyfer yn groes garreg o'r 10fed neu'r 11eg ganrif yn eglwys Sant Brynach, Nanhyfer.

bawd|Croes Sant Brynach neu Croes Nanhyfer

 Hanes 
Credir bod y groes yn dyddio o'r 10fed neu'r 11eg ganrif. Yn ôl y chwedl mae gôg cyntaf y flwyddyn yng Ngorllewin Cymru yn sefyll ar ben y groes ac yn canu ar ddydd gwledd Sant Brynach ar y 7fed o Ebrill.

Saif y groes yn 3.72m o daldra ym mynwent Eglwys Sant Brynach a nodwyd yn ei safle presennol gyntaf yn 1603 gan George Owen, Henllys.

Mae'r groes yn ddeuddarn, wedi'i gwneud o garreg Ordofigaidd; y siafft hirsgwar a'r pen croes. Mae'r groes yn dangos patrymau rhyngblethedig a ffret wedi'u cerfio i'r graig sydd â dylanwad Llychlynwyr. Mae arysgrif "DNS" ar ochr orllewinol y groes yn cyfieithu fel "Arglwydd" ac mae arysgrif ar yr wyneb dwyreiniol yn cyfieithu fel "Hauen".

Mae’n debygol bod Croes Sant Brynach a Chroes Caeriw wedi’u gwneud yn yr un gweithdy mynachlog ac yn dyddio o ail hanner y 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg ganrif.

Ystyrir Croes Brynach Sant, Croes Caeriw a Maen Achwyfan yn dair croes eithriadol Cymru.

 Gweler hefyd 
 Archaeoleg Cymru
 Cymru yn yr Oesoedd Canol
 Croes Caeriw
 Croes Maen Achwyfan

 Cyfeiriadau 

Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Croesau Celtaidd Cymru