Iaith macaronig

Iaith macaronig yw unrhyw fynegiant sy'n defnyddio cymysgedd o ieithoedd, yn enwedig geiriau dwyieithog neu sefyllfaoedd lle mae'r ieithoedd yn cael eu defnyddio fel arall yn yr un cyd-destun (yn hytrach na bod segmentau arwahanol o destun mewn ieithoedd gwahanol yn unig). Mae geiriau hybrid i bob pwrpas yn "facaronig yn fewnol". Mewn iaith lafar, mae newid côd yn defnyddio mwy nag un iaith neu dafodiaith o fewn yr un sgwrs. 

Ceir enghreifftiau o iaith macaronig yn y Gymraeg ers canrifoedd ac enghreifftiau lu mewn llenyddiaeth, dramâu, canu gwerin a chanu cyfoes Cymraeg o iaith macaronig. Gellir trafod pryd bod iaith macaronig yn Gymraeg yn llifo i'r hyn a elwir yn Wenglish neu "Cymraeg sathredig" a dirywiad iaith.

Etymoleg
Daw'r gair "macaronig" o'r macaronicus Lladin Newydd, sy'n dod o'r maccarone Eidalaidd, neu "twmplen", sy'n cael ei ystyried yn fwyd gwerinol bras. Mae'n ddirmygus ar y cyfan ac fe'i defnyddir pan fydd gan gymysgu ieithoedd fwriad neu effaith ddoniol neu ddychanol ond fe'i cymhwysir weithiau at lenyddiaeth cymysgiaith fwy difrifol.

Mae Lladin Macaronic yn arbennig yn jargon cymysg sy'n cynnwys geiriau brodorol sy'n rhoi terfyniadau Lladin neu eiriau Lladin wedi'u cymysgu â'r frodorol mewn pastiche.

Hanes
Dichon bod elfen o iaith macaronig wedi bod yn rhan o unrhyw broses mewn shifft ieithyddol a dirywiad iaith. Gellir ei chofnodi yn Ewrop drwy sylwi ar y defnydd o ieithoedd frodorol yn cropian fewn i destunau yn yr iaith Ladin, sef prif iaith ysgrifenedig yr Oesoedd Canol. Gwelir hyn mewn ieithoedd a ddatblygodd o'r iaith Ladin, lle'r oedd yr awdur, o bosib heb fod yn ymwybodol neu'n hyddysg yn y gwahaniaeth rhwng Lladin a'i iaith Ladin newydd (yr hyn a ddaeth yn Eidaleg, Ffrangeg ayyb) ac ieithoedd a ddatblygodd yn annibynnol o'r Lladin e.e. Cymraeg, Iseldireg, Saesneg.

Geiriau Lladin-gwerinol cymysg yn Ewrop yr Oesoedd Canol
Mae’n debyg bod testunau a oedd yn cymysgu Lladin ac iaith frodorol yn codi ledled Ewrop ar ddiwedd yr Oesoedd Canol — cyfnod pan oedd Lladin yn dal i fod yn iaith waith ysgolheigion, clerigwyr a myfyrwyr prifysgol, ond yn colli tir i frodorol ymhlith beirdd, gweinidogion a storïwyr.

Ceir enghraifft gynnar o 1130, yn llyfr Efengyl Abaty Munsterbilzen. Mae'r frawddeg ganlynol yn cymysgu Hen Iseldireg hwyr a Lladin:

Tesi samanunga oedd edele unde scona
et omnium virtutum pleiter plenater

A Gyfieithu: "Yr oedd y gymydogaeth hon yn fonheddig a phur, ac yn gwbl lawn o bob rhinwedd".

Mae'r Carmina Burana (a gasglwyd c.1230) yn cynnwys nifer o gerddi sy'n cymysgu Lladin ag Almaeneg neu Ffrangeg Canoloesol. Enghraifft adnabyddus arall yw pennill cyntaf y garol enwog In Dulci Jubilo, yr oedd ei fersiwn wreiddiol (a ysgrifennwyd tua 1328) â Lladin wedi'i chymysgu ag Almaeneg, gydag awgrym o Roeg. Er bod gan rai o'r gweithiau cynnar hynny fwriad doniol clir, mae llawer yn defnyddio'r gymysgedd iaith i greu effaith delynegol.

Iaith Macaronig Cymraeg
bawd|250px|Meredydd Evans a gofnododd gân facaronig Bachgen Bach o Dincer wedi iddo glywed Ifan O. Williams yn ei chanu
Ceir enghreifftiau mynych o iaith macaronig mewn cyd-destun Gymraeg fel arfer gyda Saesneg yn iaith arall. Datblygodd caneuon macaronig yn ystod y chwyldro diwydiannol pan unodd Cymry Cymraeg â gweithwyr mudol i ffurfio caneuon dwyieithog.

Cerddoriaeth Gwerin
Gwelir elfennau o eiriau macaronig mewn canu gwerin Cymraeg o'r 19g.
 Bachgen Bach o Dincer - Cofnodwyd y gân hon gan Meredydd Evans wedi iddo glywed Ifan O. Williams yn ei chanu, a gasglodd hi gan hen ŵr ym Mhenmaenmawr 
 Cân Merthyr cân werin am ddyn sy'n briod â gwraig sy'n ei reoli ac yn pennu i ble mae'n mynd, wedi'i arfogi â lletwad cawl pren, yn gwrthod rhoi tybaco iddo ac yn bwyta'r cig tra'n ei orfodi ef i fwyta cawl. Caiff y gân ei chanu gan sawl grŵp gwerin Cymreig gan gynnwys Yr Hwntws, Pigyn Clust a Meredydd Evans:

 Ar y Ffordd wrth Fynd i Rymni - Mae Ar fy ffordd wrth fynd i Rymni yn alaw werin draddodiadol Gymreig. Ceir alaw a phennill cyntaf gyntaf mewn casgliad o ganeuon gwerin a gyflwynwyd ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910. Casglwyd yn gyntaf yn Nyffryn Aeron ac yn yr ardal o gwmpas Talysarn. Mae'r gân yn disgrifio taith ddigrif i Rymni yng Nghymoedd y De. Mae'r penillion yn facaronig eu natur, bob yn ail rhwng y Gymraeg a'r Saesneg.

Cerddoriaeth Pop Cymraeg
Ceir enghreifftiau lu o ganeuon gyda geiriau macaronig mewn canu Roc Cymraeg a'r Sîn Roc Gymraeg. Mae'r defnydd o'r Saesneg mewn caneuon Cymraeg yn adlewyrchiad nid o ddiffyg rhuglder siaradwyr Cymraeg yn y Saesneg, sef, efallai'r rheswm dros ganeuon macaronig yn 19g, ond yn hytrach, efallai, bwriad i gyrraedd cynulleidfa nad sy'n rhugl yn y Gymraeg (yn hytrach nag nid yn rhugl yn y Saesneg). Efallai, hefyd, bod elfen o wrthryfela yn erbyn yr hyn a dybir yn rheolau iaith.

Un enghraifft ymysg llawer o ganeuon macaronig yw caneuon yr artist Sage Todz. Mae ei gân Rownd a Rownd yn ddwyieithog a chyfyd y cwestiwn pryd mae cân, neu darn o waith, yn ddwyieithog yn hytrach na macaronig? 

Pennill gyntaf Rownd a Rownd

Gweler hefyd
 Diglosia - newid o'r naill iaith i'r llall yn ôl y sefyllfa
 Cywair Iaith - amrywiaethau yr un iaith yn ôl y cyd-destunau
 Ieithyddiaeth ddisgrifiadol - disgrifio’n fanwl gywir sut mae iaith yn cael ei defnyddio
 Cymraeg Clir - prosiect Canolfan Bedwyr, Prifysgol Bangor
 Sosiolect - yn steil arbennig o siarad ac/neu ysgrifennu gan ddosbarth, proffesiwn neu grŵp penodol

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 The Power of Speaking Macaronic erthygl ar gymysgu ieithoedd gan Amila Buturović
 The Modern Macaronic erthygl gan Albert Sbragia

Categori:Iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Cymraeg
Categori:Dwyieithrwydd
Categori:Llenyddiaeth