Sgwâr Loudoun

Sgwâr preswyl yng Nghaerdydd yw Sgwâr Loudoun, a ddisgrifir fel "calon yr hen Tiger Bay". Mae'r sgwâr yn adnabyddus fel canolfan cymuned amlddiwylliannol Caerdydd. Mae'n gorwedd yn fras rhwng Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog a ardal manwerthu Bae Caerdydd oddi ar Stryd Bute.

Hanes
bawd|250px|Plant yn chwarae yn Sgwâr Loudoun (1943)
bawd|250px|Tai ar ochr orllewinonol Sgwar Loudoun Square (2021)
Yn ystod y 1840au creodd Ardalydd Bute ardal breswyl Butetown (Tre-biwt yn Gymraeg), i gartrefu gweithwyr ar gyfer dociau newydd Caerdydd. Wedi ei farwolaeth (yn 1848), a marwolaeth perchennog gwaith gwydr ar y safle ym 1852, prynwyd tir rhwng West Bute Street (i'r dwyrain) a Chamlas Morgannwg (i'r gorllewin) i greu sgwâr mawr o tai addurniadol tri llawr.Evans, Dosworth, Barnett, Below the Bridge, p. 23 Fe'i dangoswyd fel "Sgwâr Luton" ar fap o 1855. Roedd y sgwâr yn "gem" yn "efallai y lle mwyaf crand yn y dref" o amgylch parc gwyrdd, tawel gyda'i dai yn gartref i seiri llongau, morwyr, masnachwyr, broceriaid ac adeiladwyr. Daeth yr ardal yn un hynod amlddiwylliannol, "un o'r cymunedau mwyaf lliwgar a chosmopolitan ar y Ddaear".

Cymerodd y Sgwâr ei henw oddi wrth deulu Sophia, ail wraig ail Ardalydd Bute. Gosodwyd gardd yn ei chanol, un o nifer o "gerddi sgwâr y dref" a grëwyd gan Stâd Bute ar yr un pryd â datblygiad tai. Cludwyd y gerddi hyn i Gorfforaeth Caerdydd ar 28 Rhagfyr 1889, ac fe'u hagorwyd i'r cyhoedd y gwanwyn canlynol. Ar ychydig dros erw, roedd Gerddi Sgwâr Loudoun yn un o'r rhai mwyaf.

Dangoswyd ffynnon yng nghanol y Gerddi ar Fapiau Arolwg Ordnans o’r 1880au i’r 1920au yn gynwysedig. Mae'n debyg mai yn y 1860au y tarddodd hyn, sef bod cynllun ar gyfer ffynnon yn Sgwâr Loudoun wedi'i gymeradwyo gan Fwrdd Iechyd Caerdydd ym mis Chwefror 1862.

Erbyn y 1880au roedd y trigolion cyfoethocach wedi symud i ffwrdd i'r maestrefi newydd. Tra daeth Sgwâr Mount Stuart gerllaw yn safle ar gyfer adeilad newydd trawiadol y Gyfnewidfa Lo, daeth Sgwâr Loudoun yn fwyfwy gorlawn wrth i drigolion gymryd tenantiaid i mewn i helpu i dalu'r rhenti uchel.Evans, Dosworth, Barnett, Below the Bridge, pp. 43-44 Daeth ardal Sgwâr Loudoun i gael ei hadnabod fel "Tiger Bay", a daeth y cyfansoddiad hiliol hyd yn oed yn fwy amrywiol gyda dyfodiad morwyr ar y llongau yn y cyfnod cyn y Rhyfel Mawr.

Ailddatblygu'r 1960au

Erbyn diwedd y 1940au roedd y tai yn Butetown mewn cyflwr gwael iawn ac roedd awdurdodau'r ddinas yn gweld yr ardal fel slwm gorfforol a moesol.Evans, Dosworth, Barnett, Below the Bridge, pp. 54-55 Adeiladwyd ar yr ochrau gogleddol a dwyreiniol, datblygiad a ddechreuodd yn y 1950au hwyr. Cynigiwyd rhan o hen safle'r gamlas yn cynnwys tua 10 erw fel man cyhoeddus amgen. Cymeradwywyd cynlluniau a baratowyd gan Bensaer y Ddinas ar gyfer y fflatiau newydd gan Bwyllgor y Parciau ym mis Hydref 1959, ac erbyn Mehefin 1960 roedd y man agored newydd, a adwaenir bellach fel Canal Park (Parc y Gamlas), wedi'i hadu, ei blannu â choed a'i ddarparu â safle i blant. maes chwarae.

Penderfynwyd dymchwel y tai presennol a gosod rhandai blociau tŵr preswyl modern yn eu lle. Sgwâr Loudoun oedd yr ardal gyntaf i fynd i'r afael â hi a chliriwyd y tai o'r 19g ym 1960. Cafodd trigolion y Sgwâr eu symud i dai newydd neu eu symud i stadau tai maestrefol Caerdydd. Rhwng 1960 a 1966 adeiladwyd dau floc tŵr 16-llawr, Loudoun House a Nelson House, ar ganol Sgwâr Loudoun.

Digwyddiadau diweddar
Crëwyd cyntedd newydd, "arddull gwesty" derbynfa concierge a gardd gan Gyngor Caerdydd ar gyfer Loudoun House a Nelson House yn 2001, a ddisgrifiwyd gan breswylydd fel "tebyg i Westy Dewi Sant".

Yn Haf 2010, dechreuodd gwaith adnewyddu a gwella'r cyfleusterau yn y sgwâr, gydag ailwampiad gwerth £13 miliwn dan arweiniad Cymdeithas Tai Cymunedol Caerdydd. Byddai'r cyfleusterau newydd yn cynnwys canolfan siopa newydd, hwb cymunedol a chanolfan iechyd, ynghyd â 13 o dai newydd a 48 o fflatiau i eco-safon achrededig BREEAM.

Yn 2023, bwriedir agor gorsaf newydd ar gyfer Metro De Cymru yn yr ardal, gan wasanaethu 3 llinell Gludiant Cyflym Ysgafn i orsafoedd rheilffordd Dreherbert, Aberdâr, a Merthyr Tudful, Caerdydd Canol a Bae Caerdydd. Dechreuodd y gwaith adeiladu Gorsaf reilffordd Tre-biwt yn 2023 gyda chynlluniau i ymestyn i’r Senedd a Chaerdydd Parcffordd.

Sgwâr Loudoun mewn Diwylliant Poblogaidd Cymraeg
Ceir cyfeiriadau i Sgwâr Loudoun mewn nifer o geneuon Meic Stevens, yn eu mysg:
 Yn Loudoun Square - Meic Stevens
 Victor Parker - lle cyfeirir at y Sgwâr enwog gan Meic Stevens
 Mae'n Ddolig Eto - grŵp Frizbee Yws Gwynedd, ceir y linell "o Fethlehem i Loudoun Square mae caneuon yn cael eu canu"

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Ffoto awyr yn dangos Sgwâr Loudoun (1927) dde waelod, ar wefan Casglu'r Tlysau
 Ffoto o Loudoun House, 1977 oddi ar gwefan Casgliad y Werin
 Y wlad a'i Chaledi - Sgwâr Loudoun, Tiger Bay'  erthygl am yr ardal
 'Y byd i gyd yn Tiger Bay' erthygl ar BBC Cymru Byw yn nodi Sgwâr Loudoun
 Gwefan Cardiff Parks

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Strydoedd Caerdydd
Categori:Tre-biwt