Charles Van Doren

Academydd, awdur, a phersonoliaeth deledu o'r Unol Daleithiau oedd Charles Van Doren (12 Chwefror 1926 – 9 Ebrill 2019) sydd yn nodedig am ei ran yn sgandal y sioeau cwis yn y 1950au.

Ganed ef yn Ninas Efrog Newydd i deulu llenyddol amlwg yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau. Bardd a beirniad llenyddol oedd ei dad Mark Van Doren, a fyddai'n athro Saesneg ym Mhrifysgol Columbia am ddeugain mlynedd, a'i fam oedd y nofelydd a golygydd Dorothy Van Doren, Graffe gynt. Mynychodd Charles y "City and Country", ysgol flaengar yn Greenwich Village, cyn dysgu'r clarinét yn yr Uwchysgol Cerdd a Chelf yng ngogledd Manhattan. Astudiodd lenyddiaeth y Gorllewin yng Ngholeg St John yn Annapolis, Maryland, cyn gwasanaethu yng Nghorfflu Awyr Byddin yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Wedi'r rhyfel derbyniodd ei radd baglor yn y celfyddydau breiniol o Goleg St John ym 1947, ac aeth ymlaen i Brifysgol Columbia i ennill gradd meistr mewn mathemateg a ffiseg ym 1949. Aeth ar gymrodoriaeth i Brifysgol Caergrawnt ac astudiodd ym y Sorbonne am gyfnod cyn dychwelyd i Columbia i ennill doethuriaeth mewn llenyddiaeth Saesneg ym 1955. Yno dechreuodd ddarlithio, gan rannu swyddfa gyda'i dad, a oedd bellach yn athro llawn.

Cyfarfu Van Doren ag Al Freedman, un o gynhyrchwyr Barry & Enright Productions, y cwmni a gynhyrchodd y sioe gwis Twenty-One (1956–58) ar gyfer sianel deledu NBC. Ar y pryd, bu cystadleuwr o'r enw Herb Stempel yn hynod o lwyddiannus, ond nid oedd y cwmni Geritol, noddwr y rhaglen, yn credu ei fod yn bersonoliaeth ddigon carismatig. Mewn ymgais i ddenu mwy o wylwyr, a phlesio'r hysbysebwr, cynlluniodd Freedman a'i gyd-gynhyrchydd Dan Enright i roi Van Doren i gystadlu â Stempel a chreu drama ar y sioe. Ymddangosodd Van Doren ar Twenty-One yn gyntaf yn Nhachwedd 1956, a daeth y gynulleidfa yn hoff iawn ohono, am iddo ymddangos yn olygus a bonheddig o'i gymharu â Stempel. Collodd Stempel i Van Doren, ac o Ionawr i Fawrth 1957 enillodd Van Doren gyfanswm o $129,000 (rhyw $1 miliwn heddiw) cyn ildio'i safle yn bencampwr ar y sioe i Vivienne Nearing. Cynigwyd iddo gontract gydag NBC, ac ymddangosodd yn fynych ar raglenni diwylliannol tra'n parhau i ddarlithio ym Mhrifysgol Columbia. Ym 1957 priododd Charles Van Doren â Geraldine Bernstein, a chawsant un mab ac un ferch. Michael Carlson, "Charles Van Doren obituary", The Guardian (17 Ebrill 2019). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 21 Mehefin 2020.

Ym 1958, daeth sïon am anonestrwydd ym myd y sioeau cwis i'r amlwg, a chafodd Van Doren ei gwestiynu gan is-erlynydd sirol Manhattan, Joseph Stone, ond ni chyfaddefai ei ran yn y sgandal nes iddo annerch ymchwiliad gan Gyngres yr Unol Daleithiau ym 1959. Ymddiswyddodd Van Doren o Brifysgol Columbia, a chafodd ei ddiswyddo gan NBC. Fe'i cafwyd yn euog o anudoniaeth ym 1962 a derbyniodd ddedfryd ohiriedig o garchar.

Wedi'r sgandal, cafodd Van Doren waith fel golygydd gyda'r Encyclopædia Britannica yn Chicago. Cyd-weithiodd â Mortimer Adler ar argraffiad newydd o'r gyfrol How to Read a Book (1965), ac ysgrifennodd Van Doren sawl llyfr ffeithiol arall gan gynnwys The Joy of Reading (1985) ac A History of Knowledge (1991). Cyrhaeddodd swydd is-lywydd cwmni'r Encyclopædia Britannica erbyn iddo ymddeol ym 1982. Ymgartrefodd Van Doren yn hen fwthyn ei rieni yn Cornwall, Connecticut, ac addysgodd efe a'i wraig mewn cangen leol o Brifysgol Connecticut. Ni siaradodd yn gyhoeddus am y sgandal nes iddo ysgrifennu erthygl ar gyfer The New Yorker yn 2008. Bu farw Charles Van Doren yn Canaan, Connecticut, yn 93 oed. Robert D. McFadden, "Charles Van Doren, a Quiz Show Whiz Who Wasn’t, Dies at 93", The New York Times (10 Ebrill 2019). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 12 Ebrill 2019.

Portreadir Van Doren gan Ralph Fiennes yn y ffilm ddrama Quiz Show (1994) sy'n seiliedig ar hanes y sgandal.

 Cyfeiriadau 

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Golygyddion llyfrau o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o anudoniaeth
Categori:Ysgolheigion llenyddol o'r Unol Daleithiau