Rosaceae

Y Rosaceae / / roʊˈzeɪsiːˌiː / ), [ 1  teulu'r rhosyn, mae'n deulu canolig o blanhigion blodeuol sy'n cynnwys 4,828 o rywogaethau hysbys mewn 91 genera.

Daw'r enw o'r math genws Rosa. Ymhlith y genera mwyaf cyfoethog o rywogaethau mae Alchemilla (270), Sorbus (260), Crataegus (260), Creigafal (260), Rubus (250), a Prunus (200), sy'n cynnwys yr eirin, ceirios, eirin gwlanog, bricyll, ac almonau. Fodd bynnag, dylid ystyried yr holl niferoedd hyn fel amcangyfrifon—mae llawer o waith tacsonomaidd yn parhau.

Mae'r teulu Rosaceae yn cynnwys perlysiau, llwyni a choed. Collddail yw'r rhan fwyaf o rywogaethau, ond mae rhai yn fythwyrdd. Mae ganddynt amrediad byd-eang ond maent yn fwyaf amrywiol yn Hemisffer y Gogledd.

Daw llawer o gynhyrchion economaidd bwysig o'r Rosaceae, gan gynnwys ffrwythau bwytadwy amrywiol, megis afalau, gellyg, cwins, bricyll, eirin, ceirios, eirin gwlanog, mafon, mwyar duon, ceri Japan, mefus, egroes, eirin y moch, ac almonau. Mae'r teulu hefyd yn cynnwys coed a llwyni addurniadol poblogaidd, megis rhosod, erwain, criafolen, drain tân, a photinias.

 Disgrifiad 
Gall Rosaceae fod yn goed coediog, llwyni, dringwyr neu blanhigion llysieuol. Mae'r perlysiau yn blanhigion lluosflwydd yn bennaf, ond mae rhai planhigion unflwydd hefyd yn bodoli.

 Dail 
Yn gyffredinol mae'r dail wedi'u trefnu'n droellog, ond mae ganddynt drefniant cyferbyniol mewn rhai rhywogaethau. Gallant fod yn syml neu'n gyfansawdd mewn pinnau (naill ai od- neu eilrif). Mae dail cyfansawdd yn ymddangos mewn tua 30 genera. Mae ymyl y ddeilen yn ddanhenog gan amlaf. Mae stipylau pâr yn bresennol yn gyffredinol, ac maent yn nodwedd gyntefig o fewn y teulu, a gollwyd yn annibynnol mewn llawer o grwpiau o Amygdaloideae (a elwid gynt yn Spiraeoideae). Mae'r stipylau weithiau'n ymlynol (wyneb ynghlwm wrth wyneb) i'r deilgoesau. Gall chwarennau neu neithdarïau allflodeuol fod yn bresennol ar ymylon dail neu deilgoesau. Gall pigau fod yn bresennol ar ganol y deilios a echelinau dail cyfansawdd.

 Blodau 
Yn gyffredinol, disgrifir blodau planhigion yn y teulu rhosyn fel rhai "arddagos". Maent yn reiddiol gymesurol, a bron bob amser hermaphroditig. Yn gyffredinol mae gan Rosaceae bum sepal, pum petal, a llawer o frigerau wedi'u trefnu'n droellog. Mae gwaelodion y sepalau, y petalau a'r brigerau yn cael eu hasio gyda'i gilydd i ffurfio strwythur nodweddiadol tebyg i gwpan o'r enw hypanthium. Gellir eu trefnu mewn pigau, neu bennau. Mae blodau unigol yn brin. Mae gan Rosaceae amrywiaeth o betalau lliw, ond mae glas bron yn gwbl absennol.

 Ffrwythau a hadau 
Mae'r ffrwythau i'w cael mewn sawl math ac ar un adeg fe'u hystyriwyd fel y prif gymeriadau ar gyfer y diffiniad o is-deuluoedd ymhlith Rosaceae, gan arwain at israniad sylfaenol artiffisial. Gallant fod yn ffoliglau, capsiwlau, cnau, achenau, aeron (Prunus), a ffrwythau affeithiwr, fel afal neu egroes rhosyn. Mae llawer o ffrwythau'r teulu yn fwytadwy, ond mae eu hadau yn aml yn cynnwys amygdalin, a all rhyddhau seianid yn ystod treuliad os yw'r had yn cael ei niweidio.TOXNET: CASRN: 29883-15-6

 Tacsonomeg 

 Hanes tacsonomaidd 
Yn draddodiadol rhannwyd y teulu yn chwe is-deulu: Rosoideae, Spiraeoideae, Maloideae (Pomoideae), Amygdaloideae (Prunoideae), Neuradoideae, a Chrysobalanoideae, a chafodd y rhan fwyaf o'r rhain eu trin fel teuluoedd gan awduron amrywiol.Caratini, RogerLawrence, G.H.M. 1960 Yn fwy diweddar (1971), gosodwyd Chrysobalanoideae yn Malpighiales mewn dadansoddiadau moleciwlaidd ac mae Neuradoideae wedi'i neilltuo i Malvales. Roedd Schulze-Menz, yn 'Engler's Syllabus' a olygwyd gan Melchior (1964) yn cydnabod Rosoideae, Dryadoideae, Lyonothamnoideae, Spireoideae, Amygdaloideae, a Maloideae. Cawsant eu diagnosio'n bennaf gan strwythur y ffrwythau. Mae gwaith mwy diweddar wedi nodi nad oedd pob un o'r grwpiau hyn yn fonoffilig. Roedd Hutchinson (1964) a Kalkman (2004) yn cydnabod llwythau yn unig (17 a 21, yn y drefn honno). Amffiniodd Takhtajan (1997) 21 o lwythau mewn 10 is-deulu:  Filipenduloideae, Rosoideae, Ruboideae, Potentilloideae, Coleogynoideae, Kerroideae, Amygdaloideae (Prunoideae), Spireoideae, Maloideae (Pyroideae), Dichotomanthoideae. Mae model mwy modern yn cynnwys tri is-deulu, ac mae un ohonynt (Rosoideae) wedi aros yr un peth i raddau helaeth.

Er nad oes dadl ynghylch ffiniau'r Rosaceae, nid oes cytundeb cyffredinol ynghylch faint o genera sydd ynddo. Mae meysydd lle ceir gwahaniaeth barn yn cynnwys trin Potentilla sl a Sorbus sl. Yn ategu'r broblem yw bod apomicsis yn gyffredin mewn sawl genera. Mae hyn yn arwain at ansicrwydd yn nifer y rhywogaethau sydd ym mhob un o'r genera hyn, oherwydd yr anhawster o rannu cyfadeiladau apomicsig yn rywogaethau. Er enghraifft, mae'r Creigafal yn cynnwys rhwng 70 a 300 o rywogaethau, Rosa tua 100 (gan gynnwys y rhosod cŵn sy'n dacsonomaidd gymhleth), Sorbus 100 i 200 o rywogaethau, Crataegus rhwng 200 a 1,000, Alchemilla tua 300 o rywogaethau, Potentilla tua 500, a Rubus cannoedd, neu o bosibl hyd yn oed miloedd o rywogaethau.

 Genera 
Mae cladinau a nodwyd yn cynnwys:

 Is-deulu Rosoideae: Yn draddodiadol yn cynnwys y genera hynny sy'n dwyn ffrwythau cyfanredol sy'n cynnwys achenau bach neu aeron, ac yn aml rhan noddlawn y ffrwyth (ee mefus ) yw'r cynhwysydd neu'r coesyn sy'n dwyn y carpelau. Mae'r amgylchiad bellach wedi culhau (ac eithrio, er enghraifft, y Dryadoideae), ond mae'n parhau i fod yn grŵp amrywiol sy'n cynnwys pump neu chwe llwyth a 20 neu fwy o genera, gan gynnwys rhosyn, Rubus (mwyar duon, mafon), Fragaria (mefus), Potentilla, a Geum.
 Is-deulu Amygdaloideae: O fewn y grŵp hwn erys cytras a nodwyd gyda afal, a elwir yn draddodiadol fel is-deulu Maloideae (neu Pyroideae) a oedd yn cynnwys genera fel afal, Creigafal, a Crataegus (draenen wen). Byddai ei wahanu ar lefel is-deulu yn gadael y genera sy'n weddill fel grŵp paraffyletig, felly mae wedi'i ehangu i gynnwys yr hen Spiraeoideae ac Amygdaloideae. Weithiau cyfeirir at yr is-deulu wrth yr enw "Spiraeoideae", ond ni chaniateir hyn gan y Cod Enwebu Rhyngwladol ar gyfer algâu, ffyngau a phlanhigion.
 Is-deulu Dryadoideae: Mae ffrwythau yn achennog gyda colofnigau blewog, gan gynnwys pum genera (Dryas, Cercocarpus, Chamaebatia, Cowania, a Purshia), y mae'r rhan fwyaf o rywogaethau ohonynt yn ffurfio nodylau gwraidd sy'n gartref i facteria sefydlogi nitrogen o'r genws Frankia.

 Ffylogeni 
Mae'r perthnasoedd ffylogenetig rhwng y tri is-deulu yn Rosaceae heb eu datrys. Mae tair damcaniaeth sy'n cystadlu:
Amygdaloideae basalDryadoideae basalRosoideae basal

 Amygdaloideae gwaelodol 
Mae Amygdaloideae wedi'i nodi fel yr is- deulu canghennog cynharaf gan Chin et al. (2014), Li et al. (2015), Li et al. (2016), a Sun et al. (2016). Yn fwyaf diweddar Zhang et al. (2017) adennillwyd y perthnasoedd hyn gan ddefnyddio genomau plastid cyfan:

Cefnogir y chwaer-berthynas rhwng Dryadoideae a Rosoideae gan y cymeriadau morffolegol a rennir ganddynt nad ydynt i'w cael yn Amygdaloideae: presenoldeb stipylau, gwahanu'r hypanthium oddi wrth yr ofari, ac mae'r ffrwythau fel arfer yn achennog.

 Dryadoideae gwaelodol 
Mae Dryadoideae wedi'i nodi fel yr is-deulu canghennog cynharaf gan Evans et al. (2002)  a Potter (2003). Yn fwyaf diweddar Xiang et al. (2017) adennillwyd y perthnasoedd hyn gan ddefnyddio trawsgrifiadau niwclear:


 Rosoideae gwaelodol 
Nodwyd Rosoideae fel yr is-deulu canghennog cynharaf gan Morgan et al. (1994), Evans (1999), Potter et al. (2002), Potter et al. (2007), Töpel et al. (2012), a Chen et al. (2016). Daw'r canlynol o Potter et al. (2007):

Cefnogir y chwaer-berthynas rhwng Amygdaloideae a Dryadoideae gan y cymeriadau biocemegol canlynol a rennir rhyngthynt sy'n absennol yn Rosoideae: cynhyrchu glycosidau seianogenig a chynhyrchu sorbitol.

 Dosbarthiad a chynefin 
Mae gan y Rosaceae ddosbarthiad cosmopolitan, i'w gael bron ym mhobman heblaw am yr Antarctica. Maent wedi'u crynhoi'n bennaf yn Hemisffer y Gogledd mewn rhanbarthau nad ydynt yn anialwch neu'n goedwig law drofannol.

 Defnyddiau 
Ystyrir teulu'r rhosod yn un o'r chwe theulu o blanhigion cnwd pwysicaf yn economaidd,B.C. Bennett (undated).  ac mae'n cynnwys afalau, gellyg, cwins, afalau agored, ceri Japan, almonau, eirin gwlanog, bricyll, eirin, ceirios, mefus, mwyar duon, mafon, eirin tagu, a rhosod.

Mae llawer o genera hefyd yn blanhigion addurnol gwerthfawr iawn. Mae'r rhain yn cynnwys coed a llwyni (Creigafal, Chaenomeles, Crataegus, Dasiphora, Exochorda, Kerria, Photinia, Physocarpus, Prunus, Pyracantha, Rhodotypos, Rosa, Sorbus, Spiraea), planhigion lluosflwydd llysieuol (Alchemilla, Arunus, Filipendula. Geum, Potentilla, Sanguisorba), planhigion alpaidd (Dryas, Geum, Potentilla) a dringwyr (Rosa).

Fodd bynnag, mae sawl genera hefyd wedi cael eu cyflwyno a bellach maent yn chwyn niweidiol mewn rhai rhannau o'r byd, gan gostio arian i'w reoli. Gall y planhigion ymledol hyn gael effeithiau negyddol ar amrywiaeth yr ecosystemau lleol unwaith y byddant wedi'u sefydlu. Mae plâu naturiol o'r fath yn cynnwys Acaena, Creigafal, Crataegus, Pyracantha, a Rosa.

Ym Mwlgaria a rhannau o orllewin Asia, mae cynhyrchu olew rhosyn o flodau ffres fel Rosa damascena, Rosa gallica, a rhywogaethau eraill yn ddiwydiant economaidd pwysig.

 Oriel 
Mae'r teulu Rosaceae yn cynnwys ystod eang o goed, llwyni a phlanhigion.

 Cyfeiriadau 

Categori:Rosales
Categori:Rosaceae
Categori:Pages with unreviewed translations