Xanthoria parietina

Xanthoria polessica S.Y.Kondr. & Yatsyna (2013)
Category:Articles with 'species' microformats

Cen ffolios yn y teulu Teloschistaceae yw Xanthoria parietina . Mae iddo ddosbarthiad eang, a'i enw Cymraeg yw'r cen oren cyffredin. Gellir dod o hyd iddo ger y lan ar greigiau neu waliau (a dyna pam yr epithet parietina sy'n golygu "ar waliau"),  hefyd ar greigiau mewndirol, waliau, neu risgl coed.  Fe'i dewiswyd fel organeb enghreifftiol ar gyfer dilyniannu genomig (a gynlluniwyd yn 2006) gan Adran Ynni'r UDA â'u sefydliad, y  Joint Genome Institute (JGI).
bawd| X. parietina yn tyfu ar frics. . .
bawd| ...ar gangen o Cornus mas . . .
bawd| ... ac ar gangen marw.

 Tacsonomeg 
Disgrifiwyd y rhywogaeth yn wyddonol gyntaf gan Carl Linnaeus yn 1753, dan yr enw Lichen parietinus .

Yn ddiweddarach penderfynwyd bod Xanthoria coomae, a ddisgrifiwyd o Dde Cymru Newydd yn 2007, a Xanthoria polessica, a ddisgrifiwyd ym Melarus yn 2013, yn gyfystyron o Xanthoria parietina . 

 Disgrifiad 
Mae corff llystyfol y cen, y thalws, yn ffolios, ac yn nodweddiadol yn llai nag  llydan. Mae llabedau'r thalws rhwng 1 a 4 mm mewn diamedr, a gwastad. Mae'r arwyneb uchaf yn felyn, oren, neu bron yn wyrdd wrth dyfu mewn mannau cysgodol, tra bod yr arwyneb isaf yn wyn, gyda chortecs, a gyda rhisinau golau neu hapters tenau . Mae'r strwythurau atgenhedlu llystyfol soredia ac isidia yn absennol yn y rhywogaeth hon, fodd bynnag, mae apothecia fel arfer yn bresennol. 

Mae "croen" allanol y cen, y cortecs, yn cynnwys hyffae ffwngaidd llawn ac mae'n amddiffyn y thalws rhag colli dŵr oherwydd anweddiad yn ogystal ag effeithiau niweidiol lefelau uchel o arbelydru . Gyda Xanthoria parietina, mae'n hysbys bod trwch y thali yn amrywio gan ddibynnu ar y cynefin y mae'n tyfu ynddo. Mae'r thalli yn deneuach o lawer mewn lleoliadau cysgodol nag yn y rhai sy'n agored i heulwen lawn; mae hyn yn cael yr effaith o amddiffyn yr algâu na all oddef dwyster golau uchel. Mae'r pigment parietin  y cen yn rhoi'r lliw melyn dwfn neu oren-goch i'r rhywogaeth hon. 

Mae'n well gan Xanthoria parietina dyfu ar risgl a phren; weithiau ar greigiau ee ar yr arfordir.  Mae cyfoethogi maetholion gan faw adar yn gwella gallu X. parietina i dyfu ar graig. 

 Ffotobiont 
Daw'r symbiontau ffotosynthetig, neu'r ffotobiontau, sy'n gysylltiedig ag X. parietina o'r genws algaidd gwyrdd Trebouxia . Ymhlith y rhywogaethau a ganfuwyd mae Trebouxia arboricola a T. irregularis .  Mae'n hysbys bod y ddau ffotobiont hyn i'w cael yn byw'n rhydd o fewn natur, wedi'u darganfod ar risgl a gytrefwyd gan X. parietina yn ogystal ag ar risgl nad yw wedi'i gytrefu gan gennau. 

Mewn un astudiaeth, dangoswyd bod y ffotobiont yn llenwi 7% o gyfaint y thalws.  Mae dwysedd pigmentiad y cortecs uchaf hefyd yn amrywio ac mae'n ymddangos ei fod yn rheoli faint o olau sy'n cyrraedd yr algâu. 

 Atgenhedlu a gwasgaru 
Mae nifer fawr o gennau yn gwasgaru'n effeithiol iawn trwy gyfrwng propagwlau llystyfiant symbiotig megis soredia, isidia a blastidia, ac ymranniad thalws. Fodd bynnag, nid yw X. parietina yn cynhyrchu propagwlau llystyfol o'r fath, ond rhaid iddo sefydlu'r cyflwr symbiotig ym mhob cylch atgenhedlu. Mae dwy rywogaeth gwiddon oribatid, Trhypochtonius tectorum a Trichoribates trimaculatus, sy'n drigolion cyffredin o fewn ac yn ddefnyddwyr o X. parietina, yn fectorau'r celloedd ffotobiont. Mae pelenni ysgarthol o'r ddwy rywogaeth yn cynnwys asgosborau hyfyw a chelloedd ffotobiont, ac awgrymir eu bod yn ddull cyffredin o wasgaru'r rhywogaeth hon ar bellter byr a hir. 

 Cynefin a dosbarthiad 
Mae Xanthoria parietina i'w gael mewn coedwigoedd pren caled mewn dyffrynnoedd eang, isel eu uchdel, yn ogystal â bod ar gwasgar ar Populus a phren caled eraill mewn ardaloedd glannau afon mewn ardaloedd amaethyddol a phoblog.  Mae'n aml yn gysylltiedig â lefel uchel o nitrogen ac yn cael ei ffafrio gan ewtroffeiddio,   a gellir ei ganfod yn aml ger ffermdir ac o amgylch da byw.  Defnyddir y cen fel ffynhonnell fwyd a lloches i'r falwen Balea perversa . 

Mae'r rhywogaeth yn eang, ac wedi cael ei ganfod o Awstralia, Affrica, Asia, Gogledd America Hogan, C. Michael. 2008.  a ledled llawer o Ewrop.  Yn nwyrain Gogledd America ac Ewrop, fe'i darganfyddir yn amlach ger lleoliadau arfordirol.  Credir mai'r cynnydd mewn dyddodiad nitrad o ganlyniad i ddatblygiadau diwydiannol ac amaethyddol yn ne Ontario, Canada yn yr 20fed ganrif sy'n gyfrifol am ailymddangosiad y rhywogaeth hon yn y fflora cennau lleol. 

 Goddefgarwch llygredd 
Mae Xanthoria parietina yn rywogaeth sy'n medru goddef llygredd. Mewn arbrofion labordy, gall y rhywogaeth hon oddef amlygiad i halogion aer ac ïonau bisylffit heb fawr o effaith niweidiol, os o gwbl.  Mae hefyd yn oddefgar o halogiad metel trwm  ac i lygredd nitrogen. 

Am y rhesymau hyn, mae'r rhywogaeth hon wedi cael ei defnyddio fel biomonitor ar gyfer mesur lefelau elfennau gwenwynig.  

 Cyfansoddion bioactif 
de|bawd| Adeiledd parietin, pigment lliw oren a geir yn X. parietina .
Mae Xanthoria parietina yn cynhyrchu'r pigment anthraquinone lliw oren, parietin, sy'n cael ei ddyddodi fel crisialau bach yn haen uchaf y cortecs uchaf. Mae synthesis parietin yn cael ei amlygu gan UV-B,  a'i ysgogi gan ffotosynthaadau, fel y rhai a ddarperir gan yr algaidd gwyrdd Trebouxia symbiont.  Mae X. parietina hefyd yn cynhyrchu'r metabolit 2-methoxy-4,5,7-trihydroxy-anthraquinone. 

 Priodweddau meddyginiaethol 
Mae gan echdyniad dŵr X. parietina weithgaredd gwrthfeirysol da in vitro, sy'n atal dyblygu firws parainfluenza dynol math 2.  Yn y gorffennol fe'i defnyddiwyd fel meddyginiaeth ar gyfer clefyd melyn oherwydd ei liw melyn. 

 Oriel 

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 

 Media related to Xanthoria parietina at Wikimedia Commons
 Radoslaw Walkowiak, Akira Takeuchi, Short Note of Xanthoria parietina, CTC PAPER 2020
 http://www.jgi.doe.gov/sequencing/why/CSP2006/Xparietina.html
 http://www.nhm.ac.uk/nature-online/species-of-the-day/biodiversity/climate-change/xanthoria-parietina/index.html
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Categori:Pages with unreviewed translations