Tshiluba

Mae Luba-kasaï, Ciluba neu Tshiluba (cilubà yn ôl y sillafiad safonol neu tshiluba .), yn iaith Bantw o'r grŵp ieithoedd Luba, a siaredir yn bennaf gan Baluba o Kasaï yn ne Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo ac yn y gogledd o Angola.

Enwau
Gelwir Luba-kasaï yn gyffredin wrth ei hen brodorol, wedi'i ysgrifennu yn “Cilubà” (yn ôl y sillafiad safonol ) neu “tshiluba” (er enghraifft yng Nghyfansoddiad Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo  ). Fe'i gelwir hefyd yn luba-lulua, yn enwedig yn safon ISO 639-6, neu luba gorllewinol. Weithiau fe'i gelwir hefyd yn “Luba” ond gall yr enw hwn gyfeirio at ieithoedd Luba eraill hefyd. Mae ethnologue hefyd yn dynodi'r enw bena-lulua  ; Mae Beena Luluwà (yn llythrennol “aelodau o Luluwà”) yn dynodi’r Luluwa yn yr ystyr llym ac yn siarad â nhw fel y cyeena luluwà  neu’r enw “luva” ond mae hyn yn hytrach yn dynodi’r kiluba (a drawsysgrifir “kiluʋa” neu “kiluva” gan rai awduron o yr 20g fel van Bulck ) lle mae'r sain 'bilabial' yn dod yn ffrithiant rhwng dwy lafariad.

Dosbarthiad
Mae Tshiluba yn perthyn i'r teulu iaith Bantw. Yn nosbarthiad ieithoedd Bantw yn ôl Malcolm Guthrie, yr iaith yng nghod L.31 yn y grŵp o ieithoedd Luba, L.30.

Defnydd
Mae tua 7,060,000 o bobl yn siarad Luba-kasai, gan gynnwys:

7,000,000 yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo yn 1991, yn bennaf yn nhaleithiau Kasaï (de-ddwyrain traean), Kasaï-Central, Kasaï-Oriental a Sankuru, yn y taleithiau hyn fe'i dysgir yn y mwyafrif o ysgolion cynradd ac uwchradd, ac weithiau fel pwnc yn y graddau uwch;
60,000 yn Angola yn 2018, yn bennaf yn nhalaith Lunda-Nord (bwrdeistrefi Cambulo, Chitato, Cuilo, a Lucapa), gan siaradwyr o bob oed.
Mae'r iaith hon yn cael ei chydnabod fel iaith genedlaethol gan erthygl 1 o Gyfansoddiad Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo 2006.

Nodweddion
Iaith Bantw a ddosberthir ymhlith yr ieithoedd Luba1 yw Luba-kasaï , sy'n ffurfio hanner y grŵp L o ddosbarthiad ieithoedd Bantw yn ôl Guthrie.

Ysgrifennu
Yn ôl safoni sillafu, mae Luba-Kasai yn defnyddio'r wyddor Ladin, gyda'r deugraffau ‹ ng › , ‹ ny › a ‹ sh › . Mae'r llythyren 'c' yn disodli'r trigram 'tsh' a ddefnyddir yn gyffredin. Dim ond mewn geiriau a fenthycwyd o ieithoedd eraill ac mewn enwau tramor  y defnyddir y llythrennau ‘q’, ‘r’ ac ‘x’.

+ Wyddor Tshiluba Llythrennau a  b  c  d  e f  g  h  i  j k  l  m  n  ng ny  o  p  r  s sh  t  u  v  w y  z Ynganiad a  b  tʃ  d  e f  g  h  i  j k  l  m  n  ŋ ɲ  o  p  r  s ʃ  t  u  v  w y  z

Tafodieithoedd
Mae Ethnologue yn nodi gwahaniaethau sylweddol rhwng rhanbarthau hanesyddol Kasaï-Occidental (taleithiau presennol Kasaï a Kasaï-Central, wedi'u poblogi gan grŵp ethnig Luluwa ) a'r Bakwa-Luntu.

Talaith hanesyddol Kasaï-Oriental (taleithiau presennol Kasaï-Oriental, Lomami a Sankuru, wedi'i phoblogi gan grwpiau ethnig Bena-Lubilanji, Bena-Konji, Bakwa-Diishò).

Mae Lungenyi Lumwe Maalu-Bungi (1991) yn rhoi’r ddwy brif dafodiaith, pob un â sawl math:

y Cena-luluà (y brif dafodiaith gyntaf ac weithiau Cilubà-lulua) neu Cena-kananga, a siaredir gan y Bena-Luluà yn hen dalaith Kasaï-Occidental (taleithiau presennol Kasaï a Kasaï-Central);
y Bulubà neu Cena-Mbujimayi a siaredir gan y Bena-Lubilanji yn hen dalaith Kasaï-Oriental (taleithiau presennol Kasaï-Oriental, Lomami a Sankuru).

Mae Gilles-Maurice de Schryver (1999) yn cynnwys tafodiaith y Bakwà-Luntu (L31c), yn nhalaith Kasaï-Central, fel trydedd brif dafodiaith Tshiluba.

Mae Standard Cilubà, a elwir hefyd yn “Tshiluba Clasurol”, yn seiliedig ar Cikwà-diishì a Cena-mpukà yn bennaf oherwydd, yn hanesyddol, roedd eu siaradwyr yn gwasanaethu fel hysbyswyr cyntaf i genhadon. Mae Maalu Bungi a Kapudi Kalonga (1992) yn nodi ymhellach fod Cilubà safonol cenhadon Catholig yn “integreiddio elfennau sylweddol o dafodieithoedd Luntu a Luluà”, gan ei gwneud yn araith “pan-dafodieithol, goruwchleol”, yn wahanol i’r Cilubà o genhadon Protestannaidd sy’n seiliedig. ymlaen yn y bôn ar y Cena-luluà.

 Gramadeg 
+ rhagddodiaid dosbarth enwol Dosbarth  Rhagddodiad enwol  Rhagddodiadllafar(pwnc)  Esiampl  Cymraeg 1   mu-  u-   muntu  person 1a  ∅-  u-   tààtù  tad 2   ba-  ba-  bantu  personau/pobl 2a  ba-  ba-  bataatù  tadau 3   mu-  u-  mucìma  calon 4   mi-  i-  micìma  calonnau 5   di-  di-  dikèlà  ŵy 6   ma-  a-  makèlà  ŵyau 7   ci-  ci-  cimuma  ffrwyth 8   bi-  bi-  bimuma  ffrwythau 9   N-   u-   nyunyu   aderyn 10  N-   i-   nyunyu   adar 11  lu-  lu-  lukàsu  hof 10  N-   i-   nkàsu   hofiau 12  ka-  ka-  kambelè  cneuen daear 13  tu-  tu-  tumbelè  cnau daear 14  bu-  bu-  budimi  cae 6   ma-  a-   madimi  caeau 15  ku-  ku-  kubala  darllen 16   pa-  pa nzùbu  tua'r tŷ 17  ku(-)  ku-  ku nzùbu  adref 18  mu(-)  mu-  mu nzùbu  yn y tŷ

Tshilumba heddiw a statws
Fel nodir, mae Tshiluba yn un o bedwar iaith 'genedlaethol' yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, er mai Ffrangeg yw'r iaith swyddogol. Gellid dadlau nad oes iddi'r un bri â Lingala sydd wedi bod yn iaith y fyddin yn y Congo ac yn elw ar ei statws fel prif iaith Kinshasa sy'n brifddinas ar y wladwriaeth anferth. Ymddengys nad yw Tshiluba yn gyfrwng dysgu mewn ysgolion ac mai bychan yw'r deunydd argraffiedig yn yr iaith.

Radio
Ceir cerddoriaeth a darlledu radio yn yr iaith. Ymysg un o'r gorsafoedd radio mae menter elusenol Foundation Hirondelle a'r rhaglen Ngomo ws Kasai sy'n trafod trallod a brwydrau unigolion a chymunedau. Ceir hefyd Radio Okapi sydd hefyd yn darlledu y Tshiluba ac ieithoedd eraill y Congo.

Ffilmiau byrion
Ceir ymdrech ar greu ffilmiau cyllideb isel iawn yn yr iaith a'u llwytho ar Youtube. Mae'r ffilmiau'n ymwneud ag helyntion bob dydd pobl.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Luba-Lulua (Tshiluba) ar Ethnologue
 Tshiluba ar wefan Omniglot
 The creation of Lubaland: missionary science nd Christian literacy in the making of the Luba Katanga in Belgian Congo gan David Maxwell yn Journal of Eastern African Studies, cyhoeddwyd yn 2016

 Tshiluba Lesson 43: Tshiluba & Zulu Bantu Language Similarities ar Youtube
 Benjamin Mulamba(Tuimbe) canwr yn yr iaith Tshilumba

Categori:Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
Categori:Angola
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:Ieithoedd