Oseteg

Iaith o'r teulu ieithoedd Iranaidd a siaredir yn nhiroedd yr Osetiaid yw Oseteg (Oseteg: Ирыстон, wedi'i Ladineiddio: Iryston), ar lethrau canolog Mynyddoedd y Cawcasws, mewn ardal ar y ffin rhwng Ffederasiwn Rwsia a Georgia.Rafael del Moral (2002): Diccionario Espasa de Lenguas del Mundo. Madrid, Espasa. ISBN 84-239-2475-4. Gelwir yr ardal yn Rwsia yn Ogledd Ossetia-Alania, tra gelwir yr ardal i'r de o'r ffin yn Dde Ossetia, a gydnabyddir gan Rwsia, Nicaragwa, Feneswela a Nawrw fel Gwladwriaeth annibynnol, ond a ystyrir gan weddill y gymuned ryngwladol fel rhan o Georgia. Mae nifer y siaradwyr Oseteg tua 614,350, gyda 451,000 yn Rwsia yn ôl cyfrifiad Rwsia 2010; sef 60% ohonynt yn byw yng Ngogledd Osetia a 10% yn Ne Osetia. Mae Oseteg yn perthyn i'r ieithoedd Scythian, Sarmataidd ac Alanaidd, ac o bosibl yn ddisgynyddion iddynt.

Hanes
Mae'r iaith Oseteg yn perthyn i gangen gogledd-ddwyrain Iran o ieithoedd Indo-Ewropeaidd. 
Fe'i hystyrir yn etifedd y 4 tafodiaith Scythian o Hynafiaeth "Antiguo osético", en Linguae imperii (y mae'n cadw ac yn datblygu'r nodweddion ffonetig sylfaenol sy'n eu gwahanu oddi wrth ieithoedd Iranaidd hynafol eraill) ac Alaniaid yr Oesoedd Canol.

Ceir arysgrif yn yr hen wyddor Groegaidd mewn Oseteg o'r 10fed-12fed ganrif i'w chael yn Arxyz, yr ardystiad hynaf y gwyddys amdano o'r iaith Oseteg.

Ysgrifennwyd Oseteg yn llawn am y tro cyntaf yn ystod y 18g gyda fersiwn o'r wyddor Arabeg. Yna ym 1844, datblygwyd dull o ysgrifennu Oseteg gyda'r wyddor Gyrilig gan Sjoegren. Rhwng 1923 a 1937 defnyddiwyd fersiwn o'r wyddor Ladin i ysgrifennu'r iaith, ac ers 1938 mae'r wyddor Gyrilig wedi cael ei defnyddio, er o 1938 i'r 1950au, defnyddiwyd fersiwn o'r wyddor Sioraidd i ysgrifennu Oseteg yn Ne Osetia.

Mae traddodiad ysgrifenedig yn Oseteg (mewn mathau Irian a Digoreaidd) o ddiwedd y 18g. Mae yna lawer o epigau yn Oseteg, yr enwocaf yw rhai rhyfelwyr Nart. Sefydlwyd yr iaith lenyddol gan y bardd Kostá Jetagúrov (1859-1906).

Parth
Oseteg yw iaith genedlaethol a llenyddol y genedl Osetia, sy'n rhychwantu tiriogaeth Gweriniaeth Ymreolaethol Gogledd Ossetia-Alania ac yng Ngweriniaeth hunan-gyhoeddedig De Ossetia.

Gelwir y rhanbarth Rwsiaidd yn Ogledd Ossetia-Alania (Alania ar lafar), gyda'r brifddinas Vladikavkaz), tra bod yr ochr Sioraidd yn Ne Osetia (prifddinas Tskhinvali). Mae tua 500,000 o siaradwyr iaith Oseteg, gyda 60% ohonynt yn byw yng Ngogledd Osetia a 15% yn Ne Ossetia.

Amrywiadau
Mae dwy dafodiaith neu amrywiad daearyddol: iron a digoron (Ирон) a Дигор), yr amrywiad cyntaf yw'r un a siaredir amlaf, er bod y ddau yn swyddogol.Véase el Artículo 17 de la Constitución de la República de Osetia del Norte-Alania Gellir adnabod Oseteg Ysgrifenedig yn hawdd oherwydd ei bod yn defnyddio'r llythyren æ, nad yw'n wir mewn unrhyw iaith arall sy'n defnyddio'r wyddor Gyrilig. Ceir llenyddiaeth Oseteg wedi ei hysgrifennu yn yr wyddor Sioraidd gan bod De Osetia wedi bod yn rhan o Weriniaeth Sofietaidd Sosialaidd Georgia ac yn rhan o deyrnas Georgia ers canrifoedd.

Mae'r ddwy dafodiaith Osseteg yn ddigon gwahanol i beidio â bod yn ddealladwy i'r ddwy ochr. Mae, er enghraifft, tua 2,500 o eiriau yn Digor nad ydynt yn bodoli yn Iron. Hyd at 1937, roedd Digor mewn gwirionedd yn cael ei hystyried yn iaith ar wahân, ac mae rhai ysgolheigion o Ogledd Ossetia yn dal i ddadlau bod Iron a Digor ill dau yn ieithoedd cyflawn, yn hytrach na thafodieithoedd yn unig. Mae'n ymddangos bod y gwahaniaethau ffonetig, morffolegol a geirfaol rhyngddynt yn fwy na rhwng Chechen ac Ingush, yn ôl Aslan Doukaev o Wasanaeth Gogledd Cawcasws RFE/RL.

Gall y rhan fwyaf o siaradwyr Digor ddeall Iron, ond nid i'r gwrthwyneb. Mae cyfansoddiad Gogledd Osetia yn crybwyll y ddwy dafodiaith fel iaith y wladwriaeth, ond, am resymau sy'n parhau i fod yn aneglur, nid yw'r senedd weriniaethol eto wedi pasio'r gyfraith ar yr ieithoedd gwladwriaethol a ddrafftiwyd yn 2005. Lansiodd Teledu Gwladwriaethol Gogledd Osetia raglen yn Digor oddeutu 2011.

Defnydd o'r iaith
Ymddangosodd y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Oseteg ym 1798. Cyhoeddwyd y papur newydd cyntaf, Iron Gazet, ar 23 Gorffennaf 1906 yn Vladikavkaz.

Tra mai Oseteg yw'r iaith swyddogol yn y rhannau gogleddol a deheuol, ynghyd â Rwsieg, mae ei defnydd wedi'i gyfyngu i gyhoeddi deddfau newydd mewn papurau newydd Osetia. Mae dau brif bapur newydd Osetia: Ræstdzinad ( Рæстдзинад  "Gwir") yn y Gogledd a Xurzærin (Хурзæрин, "Enfys") yn y De. Mae rhai papurau bro bach yn ysgrifennu rhan o'r erthyglau yn Oseteg. Ceir cylchgrawn misol Max dug (Мах дуг, "Ein cyfnod"), wedi'i neilltuo i farddoniaeth a ffuglen lenyddol.

Dysgir Oseteg mewn ysgolion uwchradd, a gall siaradwyr brodorol yr iaith Oseteg dderbyn cyrsiau mewn llenyddiaeth Osseteg.

Cyhoeddwyd y Beibl iaith Oseteg cyntaf yn 2010, ac, ar hyn o bryd dyma'r unig fersiwn lawn o'r Beibl yn yr iaith Oseteg. Ym mis Mai, 2021, cyhoeddodd Cymdeithas Feiblaidd Rwsia ei bod yn cwblhau cyfieithiad Beiblaidd i Ossetian; mae'r gwaith codi arian yn parhau er mwyn ei argraffu.

Lansiwyd Осетия – Ирыстон ('Ossetia-Iryston'), sianel deledu lloeren ddwyieithog Oseteg a Rwsieg yn 2017, Lansiwyd yng Ngogledd Osetia ond disgwylwyd y byddai De Osetia yn gallu manteisio hefyd. Mae'r sianel yn cynnwys sgyrsiau yn yr Oseteg a Rwsieg ac amrywiaeth o raglenni a ffilmiau tramor a Rwsieg. Mae'r sianel hefyd ar gael ar Youtube.

Pryder
Ers o leiaf ddechrau'r 21g, mae swyddogion a deallusion yng Ngweriniaeth Gogledd Osetia-Alania yn Rwsia a Gweriniaeth anghydnabyddiedig De Osetia  i raddau helaeth wedi mynegi pryder ynghylch y gostyngiad graddol yn nifer y bobl sy'n siarad Oseteg mewn gwirionedd.

Gan adlewyrchu'r dirywiad hwnnw, dynododd UNESCO yn 2009 yr iaith yn "fregus", y categori cyntaf yn ei ddosbarthiad pedair haen o ieithoedd sydd mewn perygl o ddiflannu.

Ond mae Osetiaid yn y ddau boliti mewn gwirionedd yn siarad gwahanol ffurfiau ar yr iaith, sy'n creu rhwystrau i gydweithredu rhyngddynt i osgoi'r perygl y bydd y ddwy dafodiaith ymhen amser yn diflannu. O'r ddwy dafodiaith Ossetia, siaredir Digor yng ngorllewin Gweriniaeth Gogledd Osetia-Alania ac yn Kabardino-Balkaria cyfagos, a Iron yn nwyrain Gogledd Osetia a De Osetia.

Yn ymwybodol o’r perygl y gallai’r iaith Oseteg farw o fewn cenhedlaeth neu ddwy, mae awdurdodau Gogledd Ossetia wedi mabwysiadu dwy raglen olynol (2008-12 a 2013-2015) i hyrwyddo astudiaeth o amrywiad Digor o Oseteg ymhlith y genhedlaeth iau, nad yw eu rhieni mewn llawer o achosion yn siarad yr iaith eu hunain ac felly’n methu â’i throsglwyddo i’w plant. Mae Oseteg yn bwnc gorfodol ym mhob ysgol a meithrinfa, ac mae ystod eang o werslyfrau newydd yn Digor wedi’u comisiynu i baratoi ar gyfer ysgolion dethol i newid i Oseteg fel yr iaith y caiff pob pwnc arall ei addysgu ynddi.

Mae mudiadau fel yr Endangered Language Alliance (ELA) yn dangos pryder dros ddyfodol yr iaith.

 Yr Wyddor 
Mae gan ffurf lenyddol yr iaith 35 ffonem: 26 cytsain, 7 llafariad a 2 dipthong. 

 Yr Wyddor Gyrlig (ers 1937): А/а, Ӕ/ӕ, Б/б, В/в, Г/г, Гъ/гъ, Д/д, Дж/дж, Дз/дз, Е/е, Ё/ё, Ж/ж, З/з, И/и, Й/й, К/к, Къ/къ, Л/л, М/м, Н/н, О/о, П/п, Пъ/пъ, Р/р, С/с, Т/т, Тъ/тъ, У/у, Ф/ф, Х/х, Хъ/хъ, Ц/ц, Цъ/цъ, Ч/ч, Чъ/чъ, Ш/ш, Щ/щ, Ъ/ъ, Ы/ы, Ь/ь, Э/э, Ю/ю, Я/я.

 Yr Wyddor Ladin (Defnyddiwyd yr wyddor Ladin yn yr Undeb Sofietaidd rhwng 1923 a 1937): A/a, Æ/æ, B/b, C/c, Č/č, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, Q/q, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u, V/v, X/x, Y/y, Z/z, Ž/ž

Gramadeg
Yn ôl ymchwilydd Osetaidd, Vasily Abaev,

Mae Oseteg yn cadw sawl agwedd hynafol ar Hen Iraneg, megis wyth achos a rhagddodiaid berfol.Ossetic language. (2006). In Encyclopædia Britannica. Cyrchu 26 Awst, 2006, Encyclopædia Britannica Premium Service Fodd bynnag, nid yr wyth achos yw'r achosion Indo-Iranaidd gwreiddiol, a eryduodd yn y pen draw oherwydd newidiadau mewn ffonoleg. Mae achosion Oseteg modern, ac eithrio'r enwebol, i gyd yn deillio o un achos arosgo a oroesodd o Hen Iraneg ac a rannwyd yn y pen draw yn saith achos newydd gan siaradwyr Oseteg. Byddai hyn yn atgoffa rhywun o'r Tochareg.

Perthynas Ieithyddol
Mae Osseteg yn perthyn i'r ieithoedd gogledd-ddwyrain Iran o fewn y teulu ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Mae'r iaith hefyd yn perthyn i Perseg (De-orllewin Iran) a Chwrdeg (Gogledd-orllewin Iran). Mae Oseteg felly hefyd yn perthyn i'r rhan fwyaf o ieithoedd Ewrop, gan gynnwys y Gymraeg.

+Cymhariaeth ag ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill  Cymraeg tân  mis  newydd  mam  chwaer  nos  trwyn  tri  coch/rhudd  melyn  gwyrdd  blaidd Oseteg арт art  мӕй mæĭ  нӕуӕг næwæg   мад mad  хо xo  ӕхсӕв æxsæv  фындз fındz  ӕртӕ ærtæ  сырх sırx  бур bur  цъӕх c'æx  бирӕгъ biræg' Pashto اور ōr  مياشت myāšt  نوی nəway  مور mōr  خور xōr  شپه špah  پوزه pōzah  درې drē  سور sur  زيړ zyaṛ  شين šin  لېوه lēwə Cyrdeg agir / ar  meh/heyv  nu  mak/dayik  xwişk  şev  poz  sê  sor  zerd/bor  kesk/şîn  gur / wir Mazanderani tash  mung  nou   mār  khakher  shu feni  se  serkh  zard  suz  werg Perseg آتش ātaš  ماه māh  نو now  مادر mādar  خواهر xwāhar  شب šab  بینی / پوزه pozeh / bini  سه seh  سرخ sorx  بور/ زرد zard / bur  سبز sabz  گرگ gorg Sansgrit अग्नि॔ः agníḥ  मा॔स/मा॔सः mā́s/mā́saḥ  न॔वः/न॔व्यः návaḥ/návyaḥ  मा॔ता mā́tā  स्व॔सा svásā  न॔क/न॔क्तिः nák/náktiḥ  न॔स/ना॔सा nás/nā́sā  त्र॔यः tráyaḥ  रुधिर॔ः rudhiráḥ  पि॔त pít  ह॔रिः háriḥ  वृ॔कः vṛ́kaḥ Almaeneg Feuer  Monat  neu  Mutter  Schwester  Nacht  Nase  drei  rot  gelb  grün  Wolf Latin ignis  mēnsis  novus  māter  soror  nox  nasus  trēs  ruber  flāvus, gilvus  viridis  lupus Groegeg φωτιά fôtiá μήνας mếnas  νέος néos  μητέρα mêtéra  αδελφή adelfế  νύχτα nýhta  μύτη mýtê  τρία tría  κοκκινός kokkinós  κίτρινος kítrinos  πράσσινος prássinos  λύκος lýkos Armeneg հուր hur ամիս amis  նոր nor  մայր mayr  քույր k'uyr  գիշեր gišer  քիթ k'it'  երեք yerek'  կարմիր karmir  դեղին değin  կանաչ kanač  գայլ gayl Lithwaneg ugnis  mėnuo  naujas  motina  sesuo  naktis  nosis  trys  raudonas  geltonas  žalias  vilkas Rwseg огонь ogon'  месяц mesâc  новый novıĭ  мать mat'  сестра sestra  ночь noč'  нос nos  три tri  красный krasnıĭ  жёлтый žëltıĭ   зелёный zelënıĭ   волк volk Gwyddeleg tine  mí  nua   máthair  deirfiúr  oíche  srón  trí  dearg/rua  buí  glas  faolchú

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

 Ossetian language gwybodaeth am yr iaith ar wefan Omniglot
 Cân 'Made in Osetia fideo ar Youtube
 One Nation, Two Polities, Two Endangered Ossetian Languages? eitem ar wefan Radio Free Europe/Radio Liberty

Categori:Osetia
Categori:Rwsia
Categori:Ieithoedd Rwsia
Categori:Georgia
Categori:Iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Ieithoedd Indo-Iranaidd
Oseteg
Oseteg