Senecio eboracensis

Category:Articles with 'species' microformats

Planhigyn blodeuol yn nheulu llygad y dydd Asteraceae ydy Senecio eboracensis, neu Creulys Efrog. Dyma'r rhywogaeth gyntaf erioed i ddod yn ôl o ddifodiant ym Mhrydain. Mae'n rhywogaeth hybrid hunan-beillio o  deulu'r creulys ac yn un o ddim ond chwe rhywogaeth newydd o blanhigyn i'w darganfod naill ai yn y Deyrnas Unedig neu Ogledd America yn y 100 mlynedd diwethaf. 

Cafodd y planhigyn ei ddarganfod am y tro cyntaf yn Efrog, Lloegr ym 1979 ac fe’i gwelwyd ddiwethaf yn y gwyllt yn 1991. Canfu arolwg gan gorff ymgynghorol llywodraeth y Deyrnas Unedig, Natural England, ei fod wedi'i yrru i ddifodiant erbyn 2000, yn rhannol oherwydd y defnydd o chwynladdwr. Storiwyd hadau'r planhigyn ym Manc Hadau'r Mileniwm, eu egino'n llwyddiannus, a'u hailgyflwyno i Efrog yn 2023.

 Disgrifiad 
Planhigyn llysieuol blynyddol sy'n gosod ei had o fewn y 3 mis  y mae'n cymryd i'r planhigyn hwn aeddfedu o egino i'w llawn dwf uchaf o tua 40cm. Gyda blodau melyn llygad y dydd o'i riant Sisilaidd (S. squalidus) ond hefyd ag arferion llai aml-amlwg ei riant brodorol (S. vulgaris), mae'r aelod hwn o'r genws Senecio yn forffolegol wahanol i rywogaethau cysylltiedig.
chwith|bawd| Siapiau dail S. eboracensis

 Dail a choesynnau

Mae gan S. eboracensis lawer o ddail llabedog wedi'u rhannu'n segmentau main, nid yw'r holltau'n cyrraedd yr wythïen ganol. Mae'r coesynnau ar y cyfan yn codi'n esgynnol gydag ambell adran sylfaen lorweddol hyd at 5cm gyda 'adwreiddiau' ar y gwaelod. Mae'r dail uchaf ac isaf yn ddeilgoesog a llabedau yn ymddangos ar hyd chwarter dail cyfan ar hyd yr wythïen ganol. Mae'r dail uchaf yn gyffredinol â llabedau dyfnach ac mewn parau llabedog. Gall dail ar blanhigion a dyfir mewn pridd ffrwythlon neu mewn tai gwydr fod yn llawer mwy moethus ac wedi'u rhannu'n fwy manwl (neu wedi'u rhannu'n fân yn segmentau main) hyd at 18cm x 9cm gyda llabedau yn ymddangos un rhan o bump y ffordd ar hyd wythïen ganol pumed dail cyfan. Mae ymylon y dail drwyddi draw yn ddanhennog neu weithiau'n cael eu rhannu'n llabedau. 

 Blodau

Mae gan Greulys Efrog bennau blodau sy'n fwy llachar na rhai ei riant-blanhigyn. Mae'r pen blodyn, a geir ar flaenau'r planhigion (brigol) sy'n ymddangos mewn clystyrau ( fflurgainc ) fel arfer yn cynnwys tair i saith blodyn mewn corymbau; ar y cychwyn yn drwchus a deiliog ond yn y pen draw yn llai trwchus gyda choesyn blodyn (peduncle) 5 i 20 milimetr (0.2 i 0.8 i mewn) sy'n mynd yn hirach wrth ffrwytho (hyd at 25 mm (1 yn)). Mae pen y blodyn yn fras a silindrog 10 × 4 milimetr (0.4 × 0.16 i mewn), gan ddod yn siâp cloch ychydig) pan fydd y blodau  melyn llachar yn agor. Mae bracts anwirfoddol yn denau (4-8), hirgul (3.5 – 4 mm), fel arfer heb flaenau du. Mae'r ligwlau ffloret yn gul ac yn hir 5 i 7 milimetr (0.2 i 0.24 modfedd) o hyd a 1.5 milimetr (0.06) yn) llydan), yn dod yn amdroëdigl o bryd i'w gilydd. 

 Hadau

Gall yr achennau fod yn 2.5 i 3.5 milimetr (0.1 i 0.15 modfedd) o hyd, yn syth ac yn rhigol bas; ag asennau llyfn di-flew tra bod y rhigolau wedi'u gorchuddio â blew. Mae'r papws sidanaidd gwyn tebyg i ymbarél yn ymwahanu'n rhwydd oddi wrth y ffrwythau pan fyddant yn aeddfed. 

 Enw 
Dewiswyd y gair Eboracum, sef yr enw clasurol am Efrog, yn y flwyddyn 2000 i ddisgrifio'r deilliad hybrid tetraploid hwn a elwid yn anffurfiol yn 'York radiate groundsel' ar yr adeg y gwnaed y disgrifiad ffurfiol. 

 Dosbarthiad 
Ceir Creulys Efrog ar dir sydd wedi'i symud, cyrion meysydd parcio, craciau palmentydd a safleoedd trefol a diwydiannol eraill; yn benodol mewn ardaloedd ger y rheilffyrdd yn Efrog yn Lloegr.

Mae un o'r rhywogaethau sy'n rhiant i Senecio vulgaris yn blanhigyn brodorol yn yr ardal  tra cyflwynwyd y rhiant arall Senecio squalidus o Fynydd Etna yn Sisili yn 1690 i Ardd Fotaneg Rhydychen yn Rhydychen, a bu iddo ledaenu'n fuan o'r fan honno ar hyd y rheilffyrdd a ledled y wlad.

 Esblygiad 
Rhywogaeth hybrid yw Senecio eboracensis a'i rhieni yw'r Senecio squalidus hunan-anghydnaws Sisilaidd (a adwaenir hefyd fel Creulys Rhydychen)  a'r Senecio vulgaris hunan-gydnaws a dygn (a elwir hefyd fel y Creulys cyffredin). Fel S. vulgaris, mae S. eboracensis yn gydnaws â'i gilydd ond nid yw'n dangos rhyw lawer o groesi naturiol, os o gwbl â'i riant rywogaeth ac felly mae wedi'i hynysu'n atgenhedlol, sy'n dangos bod rhwystrau magu cryf yn bodoli rhwng yr hybrid newydd hwn a'i rieni.  Credir ei fod wedi deillio o groesi croesiad F1 o'i rieni i S. vulgaris.  Brodor o Brydain yw S. vulgaris, a chyflwynwyd S. squalidus o Sisili ar ddechrau'r 18fed ganrif;  felly, mae S. eboracensis wedi dyfynnu o'r ddwy rywogaeth hynny o fewn y 300 mlynedd diwethaf.

Mae hybridau eraill sy'n disgyn o'r un ddau riant yn hysbys. Mae rhai yn anffrwythlon, megis S. x baxteri. Mae hybridau ffrwythlon eraill hefyd yn hysbys, gan gynnwys S. vulgaris var. hibernicus (a dderbyniwyd fel cyfystyr ar gyfer S. vulgaris ), sydd bellach yn gyffredin ym Mhrydain, a'r allohexaploid S. cambrensis, (y Creulys Cymreig) a darddodd yn annibynnol o leiaf deirgwaith mewn gwahanol leoliadau yn ôl tystiolaeth foleciwlaidd.  Mae tystiolaeth morffolegol a genetig yn cefnogi statws S. eboracensis fel rhywbeth ar wahân i hybridau hysbys eraill.

 Gweler hefyd 
 Corwellt cyffredin
 Creulys Cymreig
 Tragopogon miscellus
 Tragopogon mirus
 Raphanus sativus x Brassica rapa

 Cyfeiriadau 

 Darllen pellach 


 Dolenni allanol 





Category:Senecio