Gwe dywyll

Rhan o'r We Fyd Eang yw'r we dywyll (Saesneg: the dark web), sy'n bodoli ar darknets: rhwydweithiau o droshaenu (darknets: overlay networks) sy'n defnyddio'r Rhyngrwyd ond sydd angen meddalwedd neu ganiatad penodol i gael mynediad. Trwy'r we dywyll, gall rhwydweithiau cyfrifiadurol preifat gyfathrebu a chynnal busnes yn ddienw heb ddatgelu gwybodaeth am y defnyddiwr, megis lleoliad. Mae'r we dywyll yn ffurfio rhan fechan o'r we ddofn, y rhan o'r We nad yw wedi'i mynegeio gan beiriannau chwilio'r we, er weithiau defnyddir y term gwe ddofn ar gam am y we dywyll.

Mae'r rhwydi tywyll (darknets) sy'n ffurfio'r we dywyll yn cynnwys rhwydweithiau cymar i gymar bychan, ffrind-i-ffrind, yn ogystal â rhwydweithiau mawr, poblogaidd fel Tor, Freenet, I2P, a Riffle a weithredir gan sefydliadau cyhoeddus ac unigolion. Mae defnyddwyr y we dywyll yn cyfeirio at y we arferol fel Clearnet oherwydd nad yw wedi ei hamgryptio. Mae gwe dywyll Tor neu onionland yn defnyddio'r dechneg o draffig anhysbys-dienw o lwybro nionyn (Saesneg: onion routing) o dan ôl -ddodiad parth lefel uchaf y rhwydwaith .onion.

 Terminoleg 

 Diffiniad 
Mae'r we dywyll wedi'i drysu'n aml gyda'r 'we ddofn', y rhannau o'r we nad ydynt wedi'u mynegeio mewn modd chwiliadwy gan beiriannau chwilio. Daeth y term 'gwe dywyll' i'r amlwg gyntaf yn 2009; fodd bynnag, nid yw'n hysbys pryd y cafodd ei fathu. Dim ond y we arwyneb (Saesneg: surface web) y mae'r rhan helaeth o ddefnyddwyr rhyngrwyd yn ei ddefnyddio, data y gall porwr gwe arferol fel Google neu Firefox gael mynediad ato. Fel y dywedwyd, mae'r we dywyll yn rhan fach o'r we ddofn, ond mae angen meddalwedd wedi'i theilwra er mwyn cyrchu ei chynnwys. Mae'r dryswch hwn yn dyddio'n ôl i o leiaf 2009. Ers hynny, yn enwedig wrth adrodd ar Silk Road, mae’r ddau derm wedi’u cyfuno a'u cymysgu’n aml, er gwaethaf argymhellion y dylid gwahaniaethu rhyngddynt.

Mae'r we dywyll, a elwir hefyd yn 'wefannau darknet', yn hygyrch yn unig trwy rwydweithiau'r  meddalwedd Tor (prosiect 'The Onion Routing) sy'n cael eu creu'n benodol ar gyfer y we dywyll.  Defnyddir porwr Tor a gwefannau sy'n hygyrch gan Tor yn eang ymhlith defnyddwyr darknet a gellir eu hadnabod gan y parth ".onion". Mae porwyr Tor yn creu pwyntiau mynediad a llwybrau wedi'u hamgryptio ar gyfer y defnyddiwr, gan ganiatáu i'w chwiliadau gwe tywyll a'u gweithredoedd fod yn ddienw.

Mae defnyddwyr y darknet a'u lleoliad yn parhau'n ddienw ac ni ellir eu holrhain oherwydd y system amgryptio haenog (yr haenau yma sy'n rhoi'r enw 'nionyn'). Mae'r dechnoleg amgryptio darknet yn llwybro data'r defnyddwyr trwy nifer fawr o weinyddion canolradd (intermediate servers), sy'n amddiffyn hunaniaeth y defnyddwyr ac yn sicrhau y bydd yn anhysbys. Dim ond trwy nod dilynol yn y cynllun y gellir dadgryptio'r wybodaeth a drosglwyddir, sy'n arwain at y nod ymadael. Mae'r system gymhleth yn ei gwneud bron yn amhosibl atgynhyrchu'r llwybr nod a dadgryptio'r wybodaeth fesul haen. Oherwydd y lefel uchel o amgryptio, nid yw gwefannau yn gallu olrhain daearleoli nac IP y defnyddwyr, ac nid yw'r defnyddwyr yn gallu cael y wybodaeth hon am y gwesteiwr (host). Felly, mae cyfathrebu rhwng defnyddwyr darknet wedi'i amgryptio'n fawr gan ganiatáu i ddefnyddwyr siarad, blogio a rhannu ffeiliau'n gyfrinachol.

 Cynnwys 
Canfu astudiaeth yn Rhagfyr 2014 gan y Cymro Gareth Owen o Brifysgol Portsmouth mai’r math mwyaf cyffredin o gynnwys ar Tor oedd pornograffi plant, wedi’i ddilyn gan farchnadoedd du, tra bod y gwefannau unigol â’r traffig mwyaf wedi’u neilltuo i weithgaredd botnet. Mae llawer o safleoedd chwythu'r chwiban yn digwydd yn ogystal â fforymau trafodaethau gwleidyddol, agored. Mae gwefannau sy'n gysylltiedig â Bitcoin, gwerthu gynnau, hacio, prynu gwasanaethau sy'n gysylltiedig â thwyll, a gwasanaethau archebu drwy'r post (ee cyffuriau a thabledi) yn rhai o'r rhai mwyaf toreithiog.

Yn Rhagfyr 2020, amcangyfrifwyd bod nifer y safleoedd Tor gweithredol .onion oddeutu 76,300 (yn cynnwys llawer o gopïau). O'r rhain, mae gan 18,000 gynnwys gwreiddiol.

 Gwasanaethau Bitcoin 
Bitcoin yw un o'r prif arian cyfred digidol a ddefnyddir mewn marchnadoedd gwe dywyll oherwydd ei hyblygrwydd a'i anhysbysrwydd. Gyda Bitcoin, gall pobl guddio eu bwriad a phwy ydynt. Defnyddir gwasanaeth cyfnewid arian cyfred digidol yn aml i drawsnewid Bitcoin yn arian gêm ar-lein (fel darnau arian aur World of Warcraft) a fydd yn cael ei drawsnewid yn ôl yn arian cyfred fiat yn ddiweddarach. Mae gwasanaethau Bitcoin fel tymbleri ar gael yn aml ar Tor, ac mae rhai - fel Grams - yn integreiddio i farchnad darknet. Amlygodd astudiaeth ymchwil a gynhaliwyd gan Jean-Loup Richet, cymrawd ymchwil yn ESSEC, ac a gynhaliwyd gyda Swyddfa'r Cenhedloedd Unedig ar Gyffuriau a Throseddu, dueddiadau newydd yn y defnydd o dymbleri Bitcoin at ddibenion gwyngalchu arian.

 Pornograffi anghyfreithlon 
Mae bron yn amhosib dod o hyd i bornograffi meddal. Y cynnwys mwyaf poblogaidd ar y we dywyll yw pornograffi anghyfreithlon - yn fwy penodol, pornograffi plant. O roi termau diniwed fel 'erotig' neu 'model', ceir llwythi o bornograffi plant. Mae tua 80% o'r traffig yn gysylltiedig â phornograffi plant, er ei bod yn anodd dod o hyd iddo hyd yn oed ar y we dywyll. Roedd gwefan o'r enw Lolita City, sydd ers hynny wedi'i thynnu i lawr, yn cynnwys dros 100 GB o gyfryngau pornograffig plant ac roedd ganddi tua 15,000 o aelodau. 

Ceir camau cyfreithiol, rheolaidd yn erbyn safleoedd sy'n dosbarthu pornograffi plant - yn aml trwy olrhain cyfeiriadau IP y defnyddwyr. Yn 2015, ymchwiliodd yr FBI i wefan o'r enw Playpen gan ei dileu. Ar y pryd, Playpen oedd y wefan pornograffi plant fwyaf ar y we dywyll gyda dros 200,000 o aelodau. Mae safleoedd yn defnyddio systemau cymhleth o ganllawiau, fforymau a rheoleiddio cymunedol. Cynnwys arall yw fideos o artaith rhywioledig a lladd anifeiliaid a porn dial. Ym Mai 2021, dywedodd heddlu’r Almaen eu bod wedi datgymalu un o rwydweithiau pornograffi plant mwyaf y byd ar y we dywyll o’r enw Boystown, roedd gan y wefan dros 400,000 o ddefnyddwyr cofrestredig. Arestiwyd pedwar o bobol mewn cyrchoedd gan yr heddlu, gan gynnwys dyn o Baragwái, ar amheuaeth o redeg y rhwydwaith. Dywedodd Europol fod nifer o safleoedd sgwrsio pedoffiliaid hefyd wedi'u tynnu i lawr yn y gweithrediad cudd-wybodaeth hwn.

 Terfysgaeth 
Trodd sefydliadau terfysgol at y rhyngrwyd mor gynnar â'r 1990au; fodd bynnag, denodd y we dywyll y sefydliadau hyn oherwydd fod y defnyddwyr yn anhysbys, y diffyg rheoleiddio, y rhyngweithio cymdeithasol dan glogyn, a hygyrchedd hawdd. Dtwedir fod y grwpiau hyn wedi bod yn manteisio ar y llwyfannau sgwrsio o fewn y we dywyll i ysbrydoli ymosodiadau terfysgol. Mae grwpiau hyd yn oed wedi postio canllawiau "Sut i...", gan ddysgu pobl sut i ddod a chuddio eu hunaniaeth fel terfysgwyr. 

Daeth y we dywyll yn fforwm ar gyfer propaganda terfysgol, canllawiau, ac yn bwysicaf oll, cyllid. Pan grëwyd Bitcoin, crëwyd trafodion dienw a oedd yn caniatáu rhoddion a chyllid dienw. Trwy dderbyn Bitcoin, roedd terfysgwyr bellach yn gallu ariannu arfau a ffrwydron. Yn 2018, cyhuddwyd unigolyn o’r enw Ahmed Sarsur am geisio prynu ffrwydron a llogi saethwyr i gynorthwyo terfysgwyr Syria, yn ogystal â cheisio darparu cymorth ariannol iddynt, i gyd trwy’r we dywyll.

 Plismona'r we dywyll 
Bu dadleuon bod y we dywyll yn hyrwyddo rhyddid sifil, fel "rhyddid mynegiant, preifatrwydd, anhysbysrwydd". Mae rhai erlynwyr ac asiantaethau'r llywodraeth yn pryderu ei fod yn hafan i weithgarwch troseddol. Mae'r we ddofn a'r we dywyll' yn gymwysiadau yn un pwrpas i ddarparu preifatrwydd ac anhysbysrwydd. Mae plismona yn ymwneud â thargedu gweithgareddau penodol ar y we breifat yr ystyrir eu bod yn anghyfreithlon neu'n destun sensoriaeth rhyngrwyd.

 Newyddiaduraeth 
Mae llawer o newyddiadurwyr, sefydliadau newyddion amgen, addysgwyr ac ymchwilwyr yn ddylanwadol wrth ysgrifennu a siarad am y darknet, ac yn esbonio'i ddefnydd i'r cyhoedd. Mae sylwadau yn y cyfryngau fel arfer yn adrodd ar y we dywyll mewn dwy ffordd; gan fanylu ar bŵer a rhyddid mynegiant, neu'n fwy cyffredin yn ailddatgan anghyfreithlondeb ei gynnwys, fel hacwyr cyfrifiaduron neu bornograffi plant.

Mae gwefannau newyddion arbenigol Clearweb, gwefanau fel DeepDotWeb ac All Things Vice yn darparu darllediadau newyddion a gwybodaeth ymarferol am wefannau a gwasanaethau tywyll; fodd bynnag, caewyd DeepDotWeb gan yr awdurdodau yn 2019. Mae'r Wici Cudd a'i ddrychau a meddalwedd ffyrc eraill yn cynnal rhai o'r cyfeiriaduron mwyaf o gynnwys ar unrhyw adeg benodol. Mae cyfryngau traddodiadol a sianeli newyddion fel ABC News wedi cynnwys rhaglenni sy'n ymchwilio i'r darknet.

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Esgusodwch Fi, Rwy'n Meddwl Mae Eich Gwe Dywyll yn Dangos - Cyflwyniad yng Nghynhadledd Ddiogelwch BSides Vancouver ym mis Mawrth 2017 ar arferion diogelwch ar wasanaethau cudd Tor
 Yn Ymosod ar Dirwedd yn Ochr Dywyll y We

Categori:Y rhyngrwyd
Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Y We Fyd-Eang