Ffwlareg

Mae Ffwlareg (Saesneg: Fula / ˈfuːlə/,Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student's Handbook, Edinburgh a elwir hefyd yn Fulani / fʊˈlɑːniː/  neu Fwlah (Fulfulde, Pulaar, Pular; Yr wyddor Adlam: 𞤊𞤵𞤤𞤬𞤵𞤤🤵🞤𞤵𞤤𞤵🤵 𞤪, 𞤆𞤵𞤤𞤢𞤪), Ffwlareg neu Ffwlaeg yn Gymraeg, yn iaith Senegambian a siaredir gan tua 71 miliwn o bobl fel set o dafodieithoedd amrywiol mewn continiwm tafodiaith sy'n ymestyn ar draws mwy na 25 o wledydd yng Ngorllewin, Canolbarth, Gogledd a Dwyrain Affrica ynghyd ag ieithoedd cysylltiedig eraill fel Serer a Wolof, mae'n perthyn i grŵp daearyddol yr Iwerydd o fewn Niger–Congo, ac yn fwy penodol i gangen Senegambian. Yn wahanol i'r mwyafrif o ieithoedd Niger-Congo, nid oes gan Fula arlliwiau.

Fe'i siaredir fel iaith gyntaf gan y bobl Fula ("Fulani", Fula: Fulɓe) o ranbarth Senegambia a Gini i Camerŵn , Nigeria , a Swdan a chan grwpiau cysylltiedig megis y bobl Toucouleur yn Nyffryn Afon Senegal . Fe'i siaredir hefyd fel ail iaith gan bobloedd amrywiol yn y rhanbarth, megis Kirdi gogledd Camerŵn a gogledd-ddwyrain Nigeria.

Enweb
bawd|250px|Siaradwr Pular (Fula) yn Labé, Gini fel rhan o brosiect Wikitongues
Cymhwysir sawl enw at yr iaith, yn union fel y bobl Fula. Galwant eu hiaith Pulaar neu Pular yn y tafodieithoedd gorllewinol a Fulfulde yn y tafodieithoedd canolbarth a dwyreiniol. Daw Fula, Fulah a Fulani yn Saesneg yn wreiddiol o'r iaith Manding (yn enwedig Mandinka, ond hefyd Malinke a Bamana) a Hausa, yn y drefn honno; O Woloffeg y daw'r enw Peul yn Ffrangeg, a geir yn achlysurol hefyd mewn llenyddiaeth Saesneg.

Defnyddir yr enw Fula yn bennaf mewn llenyddiaeth Saesneg yn dilyn yr ysgolhaig DW Arnott oherwydd bod y term Fula yn haws i'w ynganu na'r enw iaith orllewinol Pulaar a'r enw iaith ddwyreiniol Fulfulde. Gwaladwriaeth Mali yw ffin y gair Fula..

Tafodieithoedd
Mae'r trosolwg canlynol yn trefnu grwpiau tafodiaith Fulfulde ac yn nodi nifer eu siaradwyr a'u hardaloedd dosbarthu.
Tafodieithoedd Fulfulde:

Fule
 Fula, Fulfulde, Fulani, Pulaar, Peul (18 miliwn o siaradwyr brodorol, 22 miliwn ag ail siaradwyr.)

Dwyrain Fulfulde
 Canol-Ddwyrain Niger-Fulfulde (500,000)
 Gorllewin Niger-Burkina-Faso-Fulfulde (1.2 miliwn); Tafodieithoedd: Barani, Gawobe, Gourmantche, Jelgooij, Liptaako, Bogande, Gelaajo, Seeba-Yaga, Dallol-Boso, Bitinkore
 Nigeria-Fulfulde (8 miliwn); Tafodieithoedd: Kano-Katsina, Bororo, Sokoto ac eraill
 Adamaua-Fulfulde (Camerŵn) (1 miliwn); Tafodieithoedd: Maroua, Garoua, Ngaonder, Kanmbarire, Bilkiri ac eraill
 Bagirmi-Fulfulde (Chad) (200,000)

Gorllewin Fulfulde
 Borgu (Benin Togo) (350,000)
 Maasina-Fulfulde (Mali) (1 miliwn); Tafodieithoedd: Maasina, Douenza, Seeno ac eraill
 Fuuta Jalon (Gini, Mali) (3 miliwn); Tafodieithoedd: Kebu Fula, Fula Peta
 Pulaar (Senegal, Mauritania, Gambia) (3 miliwn); Tafodieithoedd: Tukulor (Wolof ethnig), Futa Tooro = Jeeri, Fulacunda

Morffoleg
bawd|250px|Map y continiwm tafodiaith Fula (a gelwir hefyd yn Fulani, Fulfulde, Pulaar, Pular)

Mae Fula yn seiliedig ar wreiddiau llafar, y mae geiriau geiriol, enwol, ac addasydd yn deillio ohonynt. Mae'n defnyddio ôl-ddodiaid (a elwir weithiau'n anghywir yn infixes, gan eu bod yn dod rhwng y gwreiddyn a'r diwedd ffurfdroëdig) i addasu ystyr. Mae'r ôl-ddodiaid hyn yn aml yn gwasanaethu'r un dibenion yn Fula ag arddodiaid yn Saesneg.

Dosbarthiadau enwau
bawd|250px|Gwladwraethay Fula gyffredinnol c1830

Nodweddir yr iaith Fula neu Fulfulde gan system dosbarth enwau cadarn, gyda 24 i 26 dosbarth enw yn gyffredin ar draws tafodieithoedd Fulfulde.(Arnett 1975: 5). Mae dosbarthiadau enwau yn Fula yn gategorïau haniaethol gyda rhai dosbarthiadau â nodweddion semantig sy'n nodweddu is-set o aelodau'r dosbarth hwnnw, ac eraill yn cael eu marcio gan aelodaeth rhy amrywiol i warantu unrhyw gategoreiddio semantig o aelodau'r dosbarth.(Paradis 1992: 25). Er enghraifft, mae dosbarthiadau ar gyfer pethau llinynnol, hir, ac un arall ar gyfer pethau mawr, un arall ar gyfer hylifau, dosbarth enw ar gyfer gwrthrychau cryf, anhyblyg, un arall ar gyfer nodweddion dynol neu humanoid ac ati. Nid oes gan ryw unrhyw rôl yn y system dosbarth enwau Fula ac mae marcio rhyw yn cael ei wneud gydag ansoddeiriau yn hytrach na marcwyr dosbarth.(Arnett 1975: 74). Mae dosbarthiadau enwau yn cael eu marcio gan ôl-ddodiaid ar enwau. Yr un yw'r ôl-ddodiaid hyn ag enw'r dosbarth, er eu bod yn aml yn destun prosesau seinyddol, gan amlaf yn gollwng cytsain gychwynnol yr ôl-ddodiad.(McIntosh 1984:45-46).

Systemau ysgrifennu
Bu ymdrechion aflwyddiannus yn y 1950au a'r 1960au i greu sgript unigryw i ysgrifennu Fulfulde.

Sgript Adlam
bawd|250px|Llythyren o'r wyddir Adlam, y brif lythyren alif, a ddyfieisiwyd ar gyfer yr iaith Fula

Ar ddiwedd y 1980au a dechrau'r 1990au, creodd dau frawd yn eu harddegau, Ibrahima ac Abdoulaye Barry o Ranbarth Gini Nzérékoré, yr wyddor Adlam, sy'n cynrychioli holl synau Fulani yn gywir. Mae'r sgript wedi'i hysgrifennu o'r dde i'r chwith ac mae'n cynnwys 28 llythyren gyda 5 llafariad a 23 cytsain.The Alphabet That Will Save a People From Disappearing, Kaveh Waddell, Nov 16, 2016, The Atlantic

Sgript Arabeg
Mae Fula hefyd wedi'i ysgrifennu yn y sgript Arabeg neu Ajami ers cyn gwladychu Ewropeaidd gan lawer o ysgolheigion a phobl ddysgedig gan gynnwys Usman dan Fodio ac emirau cynnar emiradau gogledd Nigeria. Mae hyn yn parhau i raddau ac yn arbennig mewn rhai meysydd fel Gini a Chamerŵn.

Mae gan Fula eiriau benthyg Arabeg hefyd.

Yr wyddor Ladin
Wrth ei ysgrifennu gan ddefnyddio'r sgript Ladin, mae Fula yn defnyddio'r cymeriadau "bachyn" arbennig ychwanegol canlynol i wahaniaethu rhwng synau ystyrlon wahanol yn yr iaith: Ɓ/ɓ [ɓ], Ɗ/ɗ [ɗ ], Ŋ/ŋ [ŋ], Ɲ/ɲ [ ɲ], Ƴ/ƴ [ʔʲ]. Mae'r llythrennau c, j, ac r, yn y drefn honno, yn cynrychioli'r synau [c ~ tʃ], [ɟ ~ dʒ], a [r]. Mae nodau llafariad dwbl yn dynodi bod y llafariaid yn hirfaith. Defnyddir collnod (ʼ) fel stop glottal. Mae'n defnyddio'r system pum llafariad sy'n dynodi synau llafariad a'u hyd. Yn Nigeria mae’r eilyddion ƴ, ac yn Senegal Ñ/ñ yn cael ei ddefnyddio yn lle ɲ.[angen eglurhad]

Yr Wyddor Fula
a, aa, b, mb (or nb), ɓ, c, d, nd, ɗ, e, ee, f, g, ng, h, i, ii, j, nj, k, l, m, n, ŋ, ɲ (ny neu ñ), o, oo, p, r, s, t, u, uu, w, y, ƴ

Mae'r llythrennau q, v, x, z yn cael eu defnyddio mewn rhai achosion ar gyfer geiriau benthyg. 

Dyblir llythrennau i ysgrifennir llefairiaid hirion: <aa, ee, ii, oo, uu>
Mabwysiadwyd yr wyddor Fulfulde yn ystod cyfarfod arbenigwyr dan nawdd UNESCO yn Bamako ym Mawrth 1966, fel a ganlyn:"B. Peul. Alphabet et Inventaire des sons réprésentés," page 8 du Rapport Final de la Réunion d'un groupe d'experts pour l'unification des alphabets des langues nationales, Bamako, 1966. (Presented on Bisharat.net)
a, b, mb, ɓ, c, d, nd, ɗ, e, f, g, ng, h, i, j, nj, k, l, m, n, ŋ, ny (later ɲ or ñ), o, p, r, s, t, u, w, y, ƴ.

Ffwlareg heddiw
bawd|250px|Priodas merch Fulani

Amrywiaethau
Er bod sawl math o Ffwla, fe'i hystyrir fel arfer yn un iaith. Dywed Wilson (1989) "nad yw teithwyr dros bellteroedd eang byth yn gweld cyfathrebu'n amhosibl," a daw Ka (1991) i'r casgliad, er gwaethaf ei rychwant daearyddol a'i amrywiad tafodieithol, mai un iaith yw Fulfulde o hyd."...malgré son extension géographique et ses variations dialectales, le fulfulde reste une langue profondément unie." Ka, Fary. 1991. "Problématique de la standardisation linguistique: Le cas du pulaar/fulfulde." In N. Cyffer, ed., Language Standardization in Africa. Hamburg: Helmut Buske verlag. P. 35-38.  Fodd bynnag, mae Ethnologue wedi darganfod bod angen naw cyfieithiad gwahanol i wneud y Beibl yn ddealladwy i’r rhan fwyaf o siaradwyr Fula [mae angen dyfynnu], ac mae’n trin yr amrywiaethau hyn fel ieithoedd ar wahân. Maent wedi'u rhestru yn y blwch ar ddechrau'r erthygl hon.

Statws
Mae Fulfulde yn lingua franca swyddogol yn Gini, Senegal, Gambia, gogledd-ddwyrain Nigeria, Camerŵn, Mali, Burkina Faso, Gogledd Ghana, De Niger a Gogledd Benin (yn Rhanbarth Borgou, lle mae llawer o siaradwyr yn ddwyieithog), ac yn iaith leol yn llawer o wledydd Affrica, fel Mauritania, Gini Bisaw, Sierra Leone, Togo, Gweriniaeth Canolbarth Affrica, Chad, Swdan, Somalia ac Ethiopia, gyda chyfanswm o fwy na 95 miliwn o siaradwyr

Addysg yn Ffwla
Fel ar draws Affrica mae'r drafodaeth ar ddefnyddio iaith frodorol fel cyfrwng addysg yn un lle nad oes consensws. Ceir cefnogaeth o blaid ac yn erbyn a hynny oddi fewn y gymuned iaith ei hun. Ceir ymdrechion ar draws holl ystod anferth tiriogaeth Fula i feithrin llythrennedd yn yr iaith.

Cyflwyd Ffwlani yn ysgolion talaith Zamfara yng ngogledd orllewin Nigeria yn 2019. Gellid tybio bod agor ysgolion cyfwng Hausa ger llaw wedi ychwanegu at yr alwad yma. Ceir enghreifftiau o agor ysgolion yn dysgu drwy gyfrwng Ffwlani (a Ffrangeg) yn Burkina Faso hefyd.

Llwyddodd ymdrechion a gychwynwyd ar ddechrau'r 21g yng ngefn gwlad Senegal i gyflwyno llythrennedd yn Pulaar (fel y'i gelwir yno) i gynyddu ymwneud menywod, cyn-caethwaesion a grwpiau ymylol eraill, i'r gymdeithas. Arweiniodd at newid agweddau at fagu plant, glanweithdra a hefyd ymwybyddiaeth a thrafodaeth menywod gydag Islam.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Pulaar Online gwefan newyddion mewn Ffwleg
 Yr Wyddor Adlam
 Fulani ar wefan Britannica
 Literacy in Fula Language in Senegal rhaglen ddogfen am ymdrecion cyflwyno llythrennedd yn Fula (gelwir yn Pulaar yn Senegal) yng nghefn gwlad Senegal). Ffrangeg gydag isdeitlau.
 History Of The Fulani People fideo ar Home Team History

Categori:Rwanda
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Iaith
Categori:Ieithoedd Niger-Congo
Categori:Ieithoedd Affrica