William Henry Hughes (Glan Caeron)

Bardd o Gymro a ymfudodd i'r Wladfa oedd William Henry Hughes (1856-1926), a ddaeth yn fwy adnabyddus fel Glan Caeron. Fe'i ganwyd yn Llanrhychwyn, Sir Gaernarfon. Ei rieni oedd Hugh Hughes (g. 1830) o Lanrhychwyn a Jane, a oedd wedi ei geni yn Nhreffynnon.Cyfrifiad plwyf Llanrwst, 1861

Erbyn 1871 yr oedd y teulu wedi symud i un o ddau dŷ Glasfryn, Y Fron, ym mhlwyf Llandwrog. Cafodd y tad, brawd hynaf William (sef David) ac yntau waith fel chwarelwyr llechi.Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1871 Yn ystod ei gyfnod yng nghwarel Pen yr Orsedd, ei bartner oedd John Roberts (Iolo Glan Twrog). Yn y chwarel ei lysenw oedd "Wil Llanrwst"."Looking William Henry Hughes and family from Llanrwst or Llanrhychwyn ", Gwefan Rootschat; cyrchwyd 25 Hydref 2022 Bu farw ei fam Jane rhwng 1871 ac 1881, ac ailbriododd ei dad â dynes o’r enw Mary. Yn y man cafwyd tri phlentyn arall, Dorothy, Robert ac Edith.Op.cit., nodyn gan ei or-ŵyr, Edouardo

Mae’n debyg mai yn ystod ei gyfnod yn y chwarel y dechreuodd William Hughes farddoni o ddifrif ac yn y man fe fabwysiadwyd y ffugenw “Glan Caeron”. Dichon i’r enw ddeillio o enw ffermydd uwchben pentref Y Fron gyda’r enw Caeronwy. Anfonodd sawl darn, megis penillion ar farwolaeth y bardd Trebor Mai, i’r wasg yn ystod y 1870au.Y Genedl Gymreig, 30 Awst 1877, t.3, ac ym 1878 fe’i hurddwyd i urdd Bardd yn orsedd “Eisteddfod Fawr y Cymry” yn Llanrwst, er, sylwer, nad yr Eisteddfod Genedlaethol oedd honno, gan i’r Eisteddfod Genedlaethol yn 1878 gael ei chynnal ym Mhenbedw.Baner ac Amserau Cymru, 10 Awst 1878 Serch hynny, roedd hynny’n gydnabyddiaeth sylweddol i ddyn 22 oed.

Yr un flwyddyn ag Eisteddfod Llanrwst, ymddangosodd cerdd yn y Genedl Gymreig dan y teitl “Myfanwy”, yn gyflwynedig i Glan Caeron gan y bardd David Thomas (Llwydiarth Môn) oedd yn byw ym Mhen-y-groes ar y pryd.

Tra rhed afon Caeron ar ogwydd i'r eigion, 
Mi garaf yn ffyddlon y dirion fun deg; 
Dy gwmni a hoffwn, am ennyd ddymunwn,-
Addefwn na chwynwn ychwaneg.Y Genedl Gymreig, 5 Rhagfyr 1878, t.3 

Fe erys y cwestiwn pwy oedd Myfanwy. 

Erbyn 1881 roedd o wedi penderfynu gadael Dyffryn Nantlle gan symud i’r Wladfa ym Mhatagonia. Cynhaliwyd cyfarfod ymadawol iddo. Erbyn Tachwedd, roedd wedi cyrraedd y Wladfa, ar ôl teithio yno ar ei ben ei hun, gan fod adroddiad ar gael amdano’n annerch y gynulleidfa mewn cyngerdd er budd y Methodistiaid Calfinaidd yn nhref Trerawson yn yr Ariannin.Y Celt, 27 Ionawr 1882, t.5

O hynny ymlaen, chwaraeodd ran amlwg ym mywyd y drefedigaeth, a barnu oddi wrth y mynych adroddiadau amdano yn y wasg yno. Ymddengys iddo weithio fel mwynwr am gyfnod, ac fe gafodd waith gan bapur newydd y Wladfa, Y Drafod. Erbyn 1897 roedd yn ysgolfeistr yn Ysgol Maes Teg, un o ddeg ysgol Gymreig yn y Wladfa, lle dysgid y Gymraeg yn ogystal â Sbaeneg.North Wales Express, 23 Gorffennaf 1897, t.5; Cymru’r Plant, Awst 1898, t.27 Parhâi i farddoni gydol yr amser a daeth gryn lwyddiant i’w ran fel un o brif feirdd y Wladfa. Enillodd gadair Eisteddfod y Wladfa bedair gwaith, ym 1883, 1892, 1893, a 1904. Fo hefyd enillodd y brif gystadleuaeth farddonol ym 1909 pan gyflwynwyd coron yn lle cadair."Enillwyr", Gwefan Cadeiriau Cymru; cyrchwyd 27 Hydref 2022 Fe’i hetholwyd Glan Caeron yn Ddirprwy Archdderwydd Gorsedd y Wladfa.

Priododd ag Annie Jane Brunt (1870-1945) o Drefeglwys, Sir Drefaldwyn, ym 1890. Yr oedd rhai o deulu Brunt wedi ymfudo i’r Wladfa. Cafodd y pâr naw o blant i gyd."Annie Brunt", Gwefan My Heritage; cyrchwyd 27 Hydref 2022

Ceir disgrifiad ohono ym 1919 yn llywio cinio Gŵyl Dewi a fynychwyd gan rai o bobl fwyaf amlwg yn Nhrelew, sydd yn tystio i’w ymarweddiad cyhoeddus: roedd o, meddai’r sylwebydd, “fel arfer yn ffrydlif o ffraethineb a’i arabedd yn ddihysbydd”.Y Drafod, 7 Mawrth 1919, t.5

Ymgartrefodd yn y diwedd yn Nolavon, ac fe’i claddwyd yno ym mynwent Capel Carmel, ym 1926.Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Ffacs 369/54

Cyfeiriadau

Categori:Pobl o'r Ariannin o dras Cymreig
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Y Wladfa