Friedrich Reinhold Kreutzwald

Roedd Friedrich Reinhold Kreutzwald (26 Rhagfyr 1803 – 25 Awst 1882 (yng Nghalendr Gregori y cyfnod, geni 14 Rhagfyr 1803 a marw 18 Awst 1882). Ganed ef yn Jõepere (Almaeneg: Jömper) yn bwrdeistref Kadrina heddiw (Almaeneg: Sankt Katharinen), Lääne-Viru; bu farw yn ninas Tartu (Almaeneg: Dorpat) yn feddyg ac yn awdur o Estonia. Cysylltir e fwyaf â'r gerdd epig Estoneg, Kalevipoeg.

Bywyd
Ganed Friedrich Reinhold Kreutzwald yn fab i'r daeogion Estoneg, Juhan Reinholdson ac Ann Michelson ar ystâd Jõepere ger Rakvere.Abschrift der Geburtsurkunde aus dem Jahr 1903. In: kreutzwald.kirmus.ee, abgerufen am 26. September 2016. O 1816 roedd yn gallu mynychu ysgol ar ôl diddymu taeogiaeth yn Estonia yn 1815 ac roedd ysgolion pentrefol ar gyfer plant y ffermwyr wedi eu sefydlu.Friedrich Scholz: Die Literaturen des Baltikums. Ihre Entstehung und Entwicklung (= Abhandlungen der Rheinisch-Westfälischen Akademie der Wissenschaften. Bd. 80). Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, ISBN 3-531-05097-4, S. 269. Ei dad oedd rheolwr ysgubor a chrydd (kingsepp) y stad. Roedd ei fam yn cadw tŷ. Yn nhafodiaith Estoneg fe'i gelwid yn " Vidri Rein Ristimets " (Ristimets = traws-goedwig). Daeth ei hynafiaid o'r Ristimets Talu (Kreuzwald-Hof). Yn ysgol Rakvere cafodd yr enw ei Almaenegeiddio i "Kreutzwald" gan mai Almaeneg oedd iaith statws ac awdurdod Estonia ar y pryd.

Wedi gweithio fel athro ysgol gynradd (1820-1824) yn Tallinn a thiwtor (1824/1825) yn St Petersburg yn Rwsia, bu'n astudio meddygaeth nôl yn Estonia yn ninas Tartu o 1826. Yno ymunodd â chylch o fyfyrwyr Estoneg dan arweiniad Friedrich Robert Faehlmann, a ymroddodd i gynnal ac adfywiad iaith a diwylliant Estoneg.  Ym 1838 ymddangosodd Cymdeithas Ysgolheigion Estonia, ac etholwyd Kreutzwald yn aelod anrhydeddus yn 1849.Cornelius Hasselblatt: Geschichte der estnischen Literatur. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. De Gruyter, Berlin u. a. 2006, ISBN 978-3-11-018025-1, S. 224.  Yn 1854 daeth yn aelod cyfatebol o Gymdeithas Lenyddol y Ffindir a ddewiswyd.

O 1833 i 1877 Kreutzwald oedd meddyg tref Võru yn ne-ddwyrain Estonia, yn trin pobl dlawd yn bennaf. Er gwaethaf y pellter daearyddol o ganolfannau'r mudiad diwylliannol Estonia yn Tartu a Tallinn, cadwodd mewn cysylltiad â'i gyd-actifyddion trwy ohebiaeth ddwys.

Fel awdur, cyfeiriodd ei hun at fodelau Almaeneg, y mae hefyd yn eu cyfieithu i Estoneg, weithiau mewn addasiadau rhad ac am ddim iawn. Ar ôl marwolaeth Faehlmann yn 1850, cafodd y dasg o gwblhau'r casgliad o sagas Estonia a chaneuon gwerin yr oedd wedi'u cychwyn. Mae'r addasiad hwn o chwedlau a chaneuon gwerin, y Kalevipoeg, bellach yn cael ei ystyried yn epig genedlaethol Estonia. Yn ogystal, dylid sôn am ei addasiadau o straeon tylwyth teg Estonia o 1866.

Er anrhydedd i Kreutzwald, mae Amgueddfa Lenyddol Estonia yn galw ei chynadleddau llenyddiaeth a chelf gwerin blynyddol a gynhelir ym mis Rhagfyr yn “Ddiwrnodau Kreutzwald”.

Yn ystod ei oes bu'n aelod o'r gorfforaeth myfyrwyr Almaenig-Baltig, 'Estonia Dorpat'.Album Estonorum. Hrsg. vom Philisterverbande der Estonia, Nr. 119. Tallinn 1939.

Gwaith
Roedd Kreutzwald yn awdur nifer o lyfrau gwerin moesol, y rhan fwyaf ohonynt wedi'u cyfieithu i'r Almaeneg: Plague of Wine 1840, The World and Some Things One Can Find In It 1848–49, Reynard the Fox 1850, a Wise Men of Gotham 1857. Yn ogystal i'r gweithiau hyn, cyfansoddodd yr epig cenedlaethol Kalevipoeg (Mab Kalev),J. D. Rateliff, The History of the Hobbit (2007) p. 181 gan ddefnyddio deunydd a gasglwyd i ddechrau gan ei ffrind Friedrich Robert Faehlmann; [4] ac ysgrifennodd lawer o weithiau eraill yn seiliedig ar lên gwerin Estonia, megis Old Estonian Fairy-Tales (1866), casgliadau o benillion, a'r gerdd Lembitu (1885), a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

Ystyrir mai Kreutzwald yw awdur y llyfr Estoneg gwreiddiol cyntaf. Roedd yn un o arweinwyr y deffroad cenedlaethol, yn ogystal â pharagon ac anogaeth i ddeallusion ifanc eu hiaith Estoneg.

Dolenni allanol

 Eesti värss: Friedrich Reinhold Kreutzwald  elulugu ja luuletuste terviktekstid (yn Estoneg)

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1882
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Estonia
Categori:Beirdd Estoneg o Estonia
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Meddygon y 19eg ganrif o Estonia
Categori:Meddygon o Ymerodraeth Rwsia