Yr wyddor Armeneg

Yr wyddor Armeneg (Armeneg: Հայոց գրեր  Hajoz grer neu Հայոց այբուբեն Hajoz ajbuben) yw'r sgript a ddefnyddir i ysgrifennu'r iaith Armeneg. Dyfeisiwyd hi, yn ôl traddodiad, oddeutu'r flwyddyn 405 OC yn arbennig ar gyfer yr iaith Armeneg er ei bod, dros y canrifoedd wedi ei defnyddio i ysgrifennu a chyhoeddi mewn rhai ieithoedd eraill o'r rhanbarth.

Hanes
Yn ôl traddodiad, crëwyd yr wyddor Armenia gan y Mesrop Mashtots tua 403-406 OC. Nid yw'n glir a oedd y sgript yn ddatblygiad newydd neu a oedd yr Armeniaid yn arfer defnyddio sgript arall eu hunain, nad oes tystiolaeth ysgrifenedig ohoni.Margret Eggenstein-Harutunian: Einführung in die armenische Schrift. S. 10.

Erbyn y 5g, roedd Armeniaid yn defnyddio'r wyddor Roeg, Syrieg neu Aramaeg i ddogfennu busnes a materion swyddogol. Mae rhai tebygrwydd â'u cymeriadau. Mae trefn y llythrennau yn awgrymu dylanwad Groegaidd, ond mae siâp y llythrennau yn awgrymu modelau Semitig.

Mae'r tebygrwydd â'r sgript Ethiopia hyd yn oed yn fwy. Ystyrir bod cyfnewid diwylliannol rhwng Armeniaid ac aelodau'r Ymerodraeth Aksumite ar Gorn Affrica yn Jerwsalem yn y 4g yn debygol. Yn ôl un ddamcaniaeth, gallai datblygiad ysgrifennu fod wedi elwa o hyn.Ayele Bekerie: Historical Overview of Ethiopic Writing System’s Possible Influence on the Development of the Armenian Alphabet. In: International Journal of Ethiopian Studies. Band 1, Nr. 1 Sommer/Herbst 2003, S. 33–58.

Gelwir y ffurf hynaf ar yr wyddor Armenia, a ddefnyddiwyd hyd at yr 11g, yn 'sgript haearn' (երկաթագիր jerkatagir, erkat'agir). Daeth llythrennau bach i'r amlwg yn yr 11g. Dim ond yn y 13g y daeth y llythrennau O (օ) a Feh (ֆ) i'r amlwg. Cododd yr O oherwydd symudiad sain yn yr iaith Armeneg o /av/ i /o/, cyflwynwyd y Feh i ysgrifennu geiriau benthyg.

Ym 1922-1924, yn ystod cyfnod o dan reolaeth yr Undeb Sofietaidd, gwnaed dau ddiwygiad sillafu yn yr GSS Armenia ar y pryd, sy'n dal yn ddilys yn Armenia annibynnol heddiw. Cafodd y 34ain llythyren Wjun (ւ) ei dileu o'r wyddor a'i disodli gan yr U (ու) fel un llythyren. Yn ogystal, oherwydd nad oedd yr wjun bellach yn bodoli fel llythyren annibynnol, ychwanegwyd yr ywen ligature gyffredin iawn (և), sy'n cynnwys jetsch bach (ե) a wjun (ւ), at yr wyddor fel y 37ain, sydd bellach yn llythyren annibynnol.

Ni fabwysiadodd Armeniaid Gorllewinol, yn enwedig y diaspora Armenia yn Ewrop a'r Unol Daleithiau, yn ogystal ag Armeniaid Dwyreiniol yn Iran, y newidiadau hyn.

Trawslythreniad
Prin iawn y defnyddir y llythyren  (w). Mae'n rhan o ddeugraff ac fe'i defnyddir hefyd mewn rhwymynnau, sef yr unig fannau lle mae  yn cael ei ddefnyddio.

Mae  ISO 9985 (1996) yn trawslythrennu'r wyddor Armeneg fel a ganlyn:
ա բ գ դ ե զ է ը թ ժ ի լ խ ծ կ հ ձ ղ ճ մa b g d ye/e z e ë t’ ž i l x ts k h dz ṙ tš m յ նշ ո չ պ ջ ռ ս վ տ ր ց ւ փ ք օ ֆ ու ևy n š vo/o tš’ p dž r s v t r’ ts’ w p’ k’ o f u yew/ew

Yn y llenyddiaeth ieithyddol ar Armeneg Glasurol, defnyddir systemau ychydig yn wahanol.
ա բ գ դ ե զ է ը թ ժ ի լ խ ծ կ հ ձ ղ ճ մa b g d e z ê ə t‛ ž i l x c k h j ł č m յ նշ ո չ պ ջ ռ ս վ տ ր ց ւ փ ք օ եւու ֆy n š o č‛ p ǰ r̄ s v t r c‛ w p‛ k‛ ô ev u f

Defnydd ar gyfer ieithoedd eraill

Am tua 250 o flynyddoedd, o ddechrau'r 18ghyd tua 1950, cafodd mwy na 2,000 o lyfrau yn yr iaith Dyrceg eu hargraffu gan ddefnyddio'r wyddor Armenia. Nid yn unig y darllenodd Armeniaid y Tyrceg hwn mewn sgript Armeneg, felly hefyd yr elitaidd nad oedd yn Armenia (gan gynnwys y Twrceg Otomanaidd). Mae gohebydd Americanaidd yn Marash yn 1864 yn galw'r wyddor yn "Armeno-Twrceg", gan ei disgrifio fel un sy'n cynnwys 31 o lythrennau Armeneg ac yn "anfeidraidd uwch" i'r wyddor Arabeg neu Roeg ar gyfer gwneud Twrceg. Defnyddiwyd y sgript Armenia hon ochr yn ochr â'r sgript Arabeg ar ddogfennau swyddogol yr Ymerodraeth Otomanaidd a ysgrifennwyd yn Nhwrceg Otomanaidd. Er enghraifft, y nofel gyntaf i gael ei hysgrifennu yn Nhwrceg yn yr Ymerodraeth Otomanaidd oedd Akabi Hikayesi gan Vartan Pasha yn 1851, a ysgrifennwyd yn y sgript Armenia. Pan oedd y teulu Duziaidd Armenia yn rheoli bathdy'r Otomaniaid yn ystod teyrnasiad Abdülmecid I, roedden nhw'n cadw cofnodion yn y sgript Armeneg ond yn yr iaith Dyrceg. O ganol y 19g, defnyddiwyd yr wyddor Armenia hefyd ar gyfer llyfrau a ysgrifennwyd yn yr iaith Gwrdaidd yn yr Ymerodraeth Otomanaidd. 

Defnyddiwyd y sgript Armenia hefyd gan Armeniaid cymhathedig a oedd yn siarad Tyrceg rhwng y 1840au a'r 1890au. Caergystennin oedd prif ganolfan y wasg Dwrcaidd a sgriptiwyd gan Armenia. Dirywiodd y rhan hon o'r wasg Armenia ar ddechrau'r ugeinfed ganrif ond parhaodd hyd hil-laddiad Armeniaid yn 1915.

Mewn ardaloedd lle'r oedd Armeniaid ac Asyriaid yn byw, roedd testunau Syrieg yn cael eu hysgrifennu o bryd i'w gilydd yn y sgript Armenia, er bod y ffenomen i'r gwrthwyneb, testunau Armeneg a ysgrifennwyd yn Serto, y sgript Gorllewin Syriac, yn fwy cyffredin.Ester Petrosian, Manuscript Cairo Syriac 11, Matenadaran Bulletin, vol 24, p70.

Defnyddiodd Cristnogion Armenia o Podolia a Galicia, a oedd yn siarad Kipchak, wyddor Armenia i gynhyrchu swm helaeth o lenyddiaeth rhwng 1524 a 1669.Qypchaq languages . Unesco.kz

Defnyddiwyd y sgript Armeneg, ynghyd â sgriptiau Georgeg, gan y bardd Sayat-Nova yn ei gerddi Armeneg.Charles Dowsett, E. Peters. Sayat'-Nova. An 18th-century Troubadour: a Biographical and Literary Study. Peeters Publishers, 1997 ; p. xv

Roedd wyddor Armenia yn sgript swyddogol ar gyfer yr iaith Gwrdaidd yn 1921–1928 yn Armenia Sofietaidd. 

Deugraffau Gorllewin Armenia
Yn ogystal â'r ու Pan-Armenia, mae dau ddeugraff Gorllewin Armenia nodweddiadol.

Ar adeg y Croesgadau, roedd yr Armeniaid gorllewinol Cilicia yn gynghreiriaid i'r Croesgadwyr a daethant i gysylltiad â marchogion Ffrainc yn arbennig. Mabwysiadodd yr Armeniaid Gorllewinol rai geiriau Ffrangeg ac i gynrychioli'r synau "ö" [ø], [œ] a [œ̃], cyflwynwyd y deugraff օէ ōē. Y deugraff hwn yw'r unig nodwedd orthograffig yn unig y gellir ei defnyddio i wahaniaethu rhwng Gorllewin Armeneg a thestunau clasurol o Ddwyrain Armenia.
Mae իւ iw yn cael ei ynganu [y] mewn sillafau caeedig (wedi'i darllen fel "ü" Almaeneg), tra yn Old Menic mae'n debyg iddo gael ei ynganu [iw]. Yn Armeneg Dwyrain, mae իւ iw yn cael ei ynganu [jɯ], dim ond fel trawsgrifiad o eiriau tramor o fewn fframwaith sillafu clasurol y gellir ei ynganu fel [y] - ar yr amod bod y siaradwr yn gallu ac eisiau ei ynganu felly. Enghraifft: Բիւզանդ Gellir ynganu 'Byzantium' [bjɯ'zand] neu [by'zand].
Eithriadau: Os yw cau'r sillaf yn cael ei achosi gan gyfansoddion, cedwir yr ynganiad gwreiddiol, e.e. B. պատիւ patiw, Almaeneg 'anrhydedd', [ba'div] (West Arm.), [pa'tiv] (East Arm.); պատիւս patiws, Almaeneg 'my honor', [ba'divǝs] (braich orllewinol.), [pa'tivǝs] (braich ddwyreiniol).

Yr wyddor Armeneg yn Unicode
Mae'r wyddor Armenia mewn safleoedd o U+0531 i U+058A ym mloc Unicode Armeneg. Mae rhai rhwymynnau ym mloc Unicode Ffurfiau Cyflwyno'r Wyddor yn U+FB13 i U+FB17.

 Yr Wyddor mewn manylder 

 Ffurf Enw Llythyren GwerthRhifolion Armeniaidd Orgraff Armeneg Glasurol Diwygiad sllafu Armeneg 1922 Ynganiad YNganiad Trawslythrennu Armeneg Clasurol Dwyreiniol Gorllewinnol Clasurol Dwyreiniol Gorllewinnol Clasurol ISO 9985Ա • ա          1Բ • բ            2Գ • գ            3Դ • դ            4Ե • ե        , word-initially   5Զ • զ        6Է • է           7Ը • ը         8Թ • թ           9Ժ • ժ          10Ի • ի        20Լ • լ             30Խ • խ           40Ծ • ծ              50Կ • կ            60Հ • հ         70Ձ • ձ            80Ղ • ղ               90Ճ • ճ                 100Մ • մ        200Յ • յ           ,   300Ն • ն        400Շ • շ        500Ո • ո         , word-initially   600Չ • չ        700Պ • պ               800Ջ • ջ               900Ռ • ռ            1000Ս • ս           2000Վ • վ           3000Տ • տ               4000Ր • ր           r 5000Ց • ց           6000Ւ • ւ     ,     ,       7000Փ • փ               8000Ք • ք             9000Օ  • օ     —   —      10000Ֆ • ֆ      —   —    20000ու     —   —    30000և ,    —   —  , word-initially   40000

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 The Armenian Alphabet ar wefan Omniglot
 Cymhariaeth o'r wyddor Armenia, Sioraidd, Groeg a Hebraeg
 The Creation Of The Armenian Alphabet sianel Youtube Stoic Historian

Categori:Iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Armenia
Categori:Armeneg
Categori:Gwyddorau
Categori:Systemau ysgrifennu