Kinyarwanda (iaith)

gweler Kinyarwanda am y ffilm
Mae Kinyarwanda,Pronounced , , , ;   Rwandeg neu Rwanda ac, ar googletranslate yn yr orgraff Gymraeg, Ciniarwanda, a adnabyddir yn swyddogol fel Ikinyarwanda,Official Gazette n° Special of 24/12/2015, p. 31, https://www.aripo.org/wp-content/uploads/2018/12/RWANDA_CONSTITUTION_NEW_2015_Official_Gazette_no_Special_of_24.12.2015.pdf  yn un o'r ieithoedd Bantw ac yn iaith genedlaethol Rwanda yng nghanolbarth Affrica. Mae'n dafodiaith o'r iaith Rwanda-Rundi a siaredir yn Burundi a rhannau cyfagos o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Wganda (lle mae tafodiaith a elwir yn Rufumbira neu Urufumbira) a Tansanïa. Mae Kinyarwanda yn gyffredinol ymhlith poblogaeth frodorol Rwanda ac yn ddealladwy'r naill ffordd a'r llall â Kirundi, iaith genedlaethol Burundi gyfagos."Rundi", Ethnologue, 16th Ed. Mae Kinyabwishya a Kinyamulenge yn dafodieithoedd cyd-ddealladwy a siaredir yn nhaleithiau Gogledd Kivu a De Kivu yn Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo cyfagos.

Yn 2010, sefydlwyd Academi Iaith a Diwylliant Rwanda (RALC)Official Gazette n° Special of 27/07/2012, p. 37, https://docplayer.net/14679534-Ibirimo-summary-sommaire.html i helpu i hyrwyddo a chynnal Kinyarwanda. Ceisiodd y sefydliad ddiwygio orthograffig yn 2014, ond bu pwysau mawr arno oherwydd eu natur wleidyddol ganfyddedig o'r brig i'r gwaelod, ymhlith rhesymau eraill.

Dosbarthiad daearyddol
Siaredir Kinyarwanda yn Rwanda, Burundi, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Wganda a Tansanïa. Fe'i siaredir hefyd gan rai Rwandans yn Cenia. Mae Rufumbira, Fumbira neu Urufumbira, a siaredir gan y Bafumbira yn Ardal Kisoro yn Wganda, yn dafodiaith Kinyarwanda. Yn Rwanda, fe’i siaredir gan bron y boblogaeth gyfan,  h.y. bron i 11 miliwn o bobl.

Hanes
Datblygodd Ciniarwanda yn yr 15g gan dri grŵp ethnig y wlad, yr Hutu, Tutsi, a Twa. Mae'n werth nodi bod mwyafrif y ffoaduriaid o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo i Unol Daleithiau America ac i daleithiau fel Wisconsin, yn siarad Kinyarwanda ac nid un o brif ieithoedd Congo fel Lingala neu Swahili. Mae hyn oherwydd i'r ffoaduriaid yna ddod o ddwyrain y Congo, o daleithiau Gogledd a De Kivu sy'n ffinio â Rwanda a Bwrwndi lle siaredir Kinyarwanda a Kirundi yn sgil Rhyfel Cartref Rwanda a'r hil-laddiad.

Statws Swyddogol
Dywed Erthygl Cyfansoddiad Rwanda yn gryno :"La langue nationale est le kinyarwanda. Les langues oficielles sont le kinyarwanda, le français et l’anglais" sef, 'Yr iaith genedlaethol yw Kinyarwanda. Yr ieithoedd swyddogol yw Kinyarwanda, Ffrangeg a Saesneg'..

Ffonoleg
Cytseiniaid
Mae'r tabl isod yn rhoi seiniau cytseiniaid Kinyarwanda.
 Bilabial Labiodental Alveolar Post-alveolar Palatal Velar Glottal Nasal() Plosive voiceless1() voiced()() Affricate voiceless Fricative voiceless voiced Approximant Rhotic

 mae'r cytsian  ond i'w ganfod mewn geiriau benthyg
 Mae cytseiniaid mewn cromfachau yn aloffonau.

Llafariaid
Mae'r tabl isod yn rhoi seiniau llafariaid Kinyarwanda.
 Blaen CefnCaeedig    Canol    Agored  

Mae gan Kinyarwanda 5 llafariad: /i/, /e/, /u/, /o/ ac /a/. Fel arfer nid oes trwynoliad llafariaid.

Gall maint y llafariad newid ystyr y gair. Mae'r llafariad fer yn cyfateb i un arall, mae'r hir yn cyfateb i ddau arall.

Er enghraifft :

gusiba ynganu [gu.si.ba] "i ddileu"
gusiba ynganu [gu.siː.ba] “i fynd i ffwrdd”

Tôn
Iaith donyddol yw Kinyarwanda. Fel llawer o ieithoedd Bantw, mae ganddi gyferbyniad dwy ffordd rhwng tonau uchel ac isel (gellir dadansoddi sillafau tôn isel fel rhai di-dôn). Mae set gymhleth o reolau ffonolegol yn dylanwadu ar wireddu tonau yn Kinyarwanda. Mae'r bobl Twa ond yn defnyddio dau dôn.

Ynganiad
bawd|250px|Siaradwr Kinyarwanda
Mae deddfau ffonetig yn gosod amrywiadau ar rai cytseiniaid a llafariaid cyfunedig yng nghyd-destun cyfagosrwydd (gosod er enghraifft):

cn yn dod yn m o flaen b, p, f a v;
 nh yn dod yn mp, nr yn dod yn nd;
 dwy lafariad union yr un fath → mae'r sain yn ymestyn;
 gall cyswllt rhwng dwy lafariad gwahanol arwain at:
 diflaniad y llafariad gyntaf ac ymestyniad yr ail
 gall y llafariad gyntaf droi yn lled-llafariad (w neu y).

Yn gyffredinol, mae dwy sillaf gyntaf gair â seiniau gwahanol: sillaf wedi'i lleisio ac yna sillaf ddi-lais neu i'r gwrthwyneb. Mae rhai rhagddodiaid (gweler isod) felly'n cael eu ffurfdro yn ôl y coesyn y maent wedi'u hatodi iddo.

Ysgrifennu
Yn wahanol i rai ieithoedd tonyddol eraill a drawsgrifir yn yr wyddor Ladin gan nodi'r tonau yn y sillafiad, megis Fietnameg er enghraifft, nid yw Kinyarwanda yn defnyddio diacritigau i drawsgrifio'r tonau na hyd y llafariaid yn y sillafiad arferol. Yn ysgrifenedig, mae ystyr geiriau yn cael ei dynnu o'r cyd-destun.

Er eu bod weithiau wedi'u hysgrifennu yr un peth, gall y geiriau fod yn wahanol yn dibynnu ar yr ynganiad.

Enghreifftiau:

 umusambi /u.mu.sǎː.mbi/ (sain a isel-uchel) = "craen coronog", umusambi /u.mu.saː.mbi/ (a hir-uchel) = "mat";
 nagiye /na.ɡi.je/ (a isel) = "gadewais"; nagiye /ná.ɡi.je/ (a uchel) = "tra roeddwn i wedi mynd".

Fodd bynnag, mewn gweithiau gwyddonol, gellir nodi'r tôn uchel gan ddefnyddio'r acen grom ar y llafariad a'r tôn isel gan ddefnyddio absenoldeb diacritig, er enghraifft: umusóre (“glasoed”), umugabo (“dyn”); gellir nodi hyd y llafariad trwy ddyblu llythyren y llafariad, er enghraifft: gateéra, guhaaha.

Geirfa
Cyfarchion
Yego = ie
Oya = na
Bite = sut mae?
Ni byiza = da
Amakuru = beth yw'r newyddion?
Ni meza = Maen nhw'n dda (y newyddion)
Murakoze = diolch
Mwaramutse = dydd da
ijoro ryiza = nos da
Murabeho = hwyl fawr

Ciniarwanda heddiw - deuoliaeth
Cyhoeddi
Er gwaethaf y nifer fawr o siaradwyr Kinyarwanda, ychydig iawn o lyfrau a chyfnodolion sy'n cael eu hysgrifennu yn yr iaith.

Addysg
Noder hefyd, er mai Ciniarwanda yw iaith mwyafrif llethol y boblogaidd a bod Rwanda (a Bwrwndi) bron yn eithriad fel gwladwriaethau Affricanaidd sy'n bron yn gyfangwbl unieithog, nid oes bri ar yr iaith ym maes addysg. Ers YN 2015 Bwriwyd ati gan y Llywodraeth i wneud Ciniarwanda yn iaith cyfrwng dysgu ysgolion cynradd, ond, gyda'r polisi ar fin cael ei chyflwyno yn genedlaethol yn 2019, bu gwrthwynebiad chwyrn i'r polisi gan rieni ac ysgolion gan ffafrio Saesneg a Ffrangeg. Teimlai rhai rhieni bod rhieni cyfoethog yn addysgu eu plant mewn ysgolion preifat neu dramor lle dysgir drwy cyfrwng Saesneg neu Ffrangeg gan "adael" y tlodion i fodlonni ar addysg "israddol" yn Ciniarwandeg. Cafwyd gwrthwynebiad gan ysgolion preifat (er bod ysgolion Ewrop bron yn ddieithiad yn dysgu yn eu hieithoedd brodorol heb ddim effaith negatif ar eu heconomi). Dywedodd y Gweinidog Addysg, Dr Mutimura, yn y cyfarfod heddiw: “Yr hyn rydyn ni nawr yn ei ddisgwyl gennych chi [ysgolion preifat] yw eich bod yn sicrhau bod eich cwricwlwm yn pwysleisio perffeithrwydd yn Kinyarwanda, Saesneg a Ffrangeg.”

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Rwanda Gwefan People and their Cultures
 Kinyarwanda: Introduction gwefan Prifysgol Texas yn Austin
 Gwasanaeth newyddion BBC mewn Ciriarwanda 
 Ciriarwanda ar wefan Ethnologue
 Academi Iaith Ciriarwanda

Categori:Rwanda
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Iaith
Categori:Ieithoedd Niger-Congo