Gwriad ab Elidyr

Roedd Gwriad ab Elidyr yn ffigwr Brythoniaid o’r 8g a fu, yn ôl pob tebyg, yn llywodraethwr ar Ynys Manaw. Mae gwybodaeth ymarferol amdano'n brin iawn, ond mae'n parhau i fod yn un o'r ffigurau cynharaf o Gymru gyda thystiolaeth gyfoes yn cadarnhau eu bodolaeth - yn yr achos hwn, oherwydd bod croes garreg ger Maughold sydd, mae'n debyg, yn dwyn ei enw. Roedd priodas Gwriad ag Ethyllt ferch Cynan, a oedd yn perthyn i Frenhinlin Gyntaf Gwynedd, yn fam i Merfyn Frych, brenin Gwynedd. Olynodd Merfyn berthynas ei fam, Hywel ap Caradog, a theyrnasodd Wynedd o 826 hyd 844, gan sefydlu Ail Linach Gwynedd. Felly, Gwriad oedd hynafiad y deyrnas hon ac, yn y pen draw, hefyd hynafiad llinach y Deheubarth drwy ei or-ŵyr Cadell ap Rhodri.

Cefndir
Mae cefndir Gwriad yn aneglur. Er hyn, oherwydd i’w ddisgynyddion reoli Gwynedd am bron i bum canrif, bu diddordeb yn ei linach a’i hanes ar ôl ei farwolaeth. Y cofnod cynharaf sydd wedi goroesi o’i linach ar y linell dadol yw’r Vita Griffini filii Conani, bywgraffiad o Gruffudd ap Cynan a luniwyd, yn ôl pob tebyg, yn gynnar yn nheyrnasiad olynydd Gruffudd, Owain Gwynedd. Mae achau Gruffudd ap Cynan yn y testun hwn yn cefnogi ei fri a'i hawl ar Wynedd trwy olrhain achau Gwriad yn ôl at lawer o ffigurau chwedlonol megis Dwg ap Llywarch Hen, Coel Hen a Beli Mawr. Mae’n ymddangos bod achau tadol Gwriad yn ymddangos yn y llinach hon am y tro cyntaf, gan fod achau cynharach yn olrhain disgyniad yr Ail Deyrnas trwy wraig Gwriad, Ethyllt, oedd yn cysylltu'r teulu â Cunedda, sylfaenydd chwedlonol Gwynedd. Mae'n debygol mai ffrwyth y dychymyg oedd y ffigurau a gofnodwyd y tu hwnt i Alcun, taid Guriad; ymddengys bod y cenedlaethau rhwng Alcwn a Dwg ap Llywarch Hen wedi'u copïo'n uniongyrchol o linach Cunedda yn Harley MS 3859.

Mae’r achau yn Jesus MS 20 yn nodi mai Celenion, merch Tudwal Tudglyd ac wyres Merfyn Mawr, oedd mam-gu Gwriad, ac mae ei llinach hi hefyd yn ymddangos yn Harley MS 3859. Deellir mai Merfyn Mawr oedd y sawl a elwid yn  a gafodd ei ladd  yn 681 yn ôl y Croniclau Wleth. Mae achau brenhinoedd Manaw yn Harley MS 3859 hefyd yn olrhain llinach Merfyn Mawr yn ôl at Ednyfed ab Annun Ddu a Magnus Maximus. Mae Ben Guy yn nodi bod yr enw Ednyfed yn addasiad o Nemed mac Agnoman neu Agnon, hynafiad y Fir Bolg yn nhraddodiad y Lebor Gabála Érenn y mae’r Historia Brittonum yn ei ddefnyddio fel un o’i ffynonellau. Copïwyd rhannau o’r Historia Brittonum yn Harley MS 3859, ac ymddengys mai naratif yr Historia wnaeth ysbrydoli nifer o’r achau yn y llawysgrif hon.  Yn ogystal, mae’r Historia Brittonum yn nodi bod y Fir Bolg, pobl Annun/Agnon, wedi sefydlu ym Manaw.

Ceir hefyd gyfeiriad at y cysylltiad hwn yn , deialog ddychmygol a gyfansoddwyd ar ddechrau’r drydedd ganrif ar ddeg rhwng y proffwyd chwedlonol Myrddin Wyllt a’i chwaer Gwenddydd, lle mae Gwenddydd yn gofyn i Myrddin enwi olyniaid Prydain. Yn llinell 111 mae Myrddin yn proffwydo “”.  Er bod y darn hwn o fewn proffwydoliaeth chwedlonol, credir ei fod yn adlewyrchu gwybodaeth sefydlog am gefndir Merfyn, efallai yn seiliedig ar chwedl goll am ‘Merfyn Frych’. O ganlyniad, mae'n debygol iawn mai o Ynys Manaw y deuai teulu Merfyn wreiddiol, ac o ganlyniad, bod eu cysylltiad â'r ynys yn ddigon cryf i awgrymu mai nhw oedd ei rheolwyr ar y pryd.

Croes Gwriad
bawd|Slab graeanog wedi’i hysgythru â chroes, yn debygol o gael ei godi er cof am Gwriad

Mae'r dystiolaeth fwyaf eglur a mwyaf trawiadol sy’n cysylltu Gwriad ag Ynys Manaw wedi’i hysgrifennu ar faen sefyll a geir ar yr ynys. Efallai bod y maen yn sefyll yn wreiddiol yng nghladdfa’r hen keeill yn Ballaterson Treen, ond cafodd ei symud i gloddwaith wrth ochr ffordd ger Port e Vullen cyn 1841, ac yn y pen draw i eglwys blwyf Maughold ar anogaeth P. M. C. Kermode yn 1897. Mae’r maen yn slab graeanog wedi’i gerfio â chroes â phen cylch, wedi’i ddyddio i’r wythfed neu’r nawfed ganrif. Fodd bynnag, mae Thomas Charles-Edwards yn awgrymu dyddiad mwy penodol o tua  ar gyfer codi’r groes, ar doriad Oes y Llychlynwyr. Ymddengys mai un o nifer o slabiau wedi’u hysgythru ger Maughold yw’r maen, a allai fod wedi’i gerfio gan un meistr cerrig, efallai aelod o’r gymuned leol. Roedd plwyf modern Maughold, a enwir felly ar ôl y sant o’r un enw, yn safle cymuned fynachaidd bwysig yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Mae’r maen yn dwyn arysgrif â'r geiriau  ar ei ymyl dde mewn llythrennau hanner-uncial Inswlaidd, a ddefnyddid mewn llawysgrifau’r Oesoedd Canol Cynnar ym Mhrydain ac Iwerddon. Roedd y sefydliad crefyddol cynnar ger Maughold yn safle oedd yn cynnig “radd o ddysg fynachaidd”, ac felly byddai wedi cymryd rhan yn y gwaith o gynhyrchu llawysgrifau. Y cyfieithiad o’r arysgrif yw “croes ”. Fodd bynnag,  yw’r sillafiad Hen Gymraeg safonol o’r enw Gwriad, gyda’r llythyren derfynol t yn cynrychioli’r sain /d/, ac felly roedd y sawl a anrhydeddwyd a’r sawl a wnaeth yr arysgrif yn debygol iawn o fod yn siaradwyr Cymraeg a oedd yn gyfarwydd â ffurfiau safonol yr iaith ysgrifenedig. Mae adroddiad Kermode yn 1907 yn cynnwys atgof gan un o bobl leol Maughold yn cofio bod y cae lle cafodd y maen ei ganfod yn cynnwys beddau cist oedd wedi dod i'r wyneb wrth aredig. Felly, mae’n debygol iawn fod y  a anrhydeddwyd gan y maen wedi’i gladdu ger safle gwreiddiol y maen, yn ôl pob tebyg yng nghladdfa’r keeill leol a oedd yn gysylltiedig â’r mynachlog.

bawd|Yr arysgrif ar y groes: ""

Awgrymodd Syr John Rhŷs gyntaf yn 1897 mai’r  a goffawyd ar y maen hwn oedd Gwriad, tad Merfyn Frych, brenin Gwynedd. Mae ysgolheigion ers hynny wedi cytuno ag ef, er bod Ben Guy yn nodi, tra bod y Gwriad a anrhydeddwyd yn arysgrif y groes yn sicr yn ffigwr blaenllaw ac uchelwrol ac yn debygol iawn o fod yr un Gwriad, ei bod hefyd yn bosibl mai aelod arall o deulu Merfyn oedd y dyn, o ystyried bod sawl un yn dwyn yr enw ‘Gwriad’ yn y teulu. Mae Thomas Charles-Edwards, Bedwyr Lewis Jones, a Patrick Sims-Williams hefyd yn cefnogi’r syniad mai Gwriad ab Elidyr yw'r dyn a goffeir ar y maen, ond gyda pheth amheuaeth.
Elfen arall o hanes y maen yw ei berthynas â natur teyrnas Gwriad. Mae Thomas Charles-Edwards yn dyfalu y gallai’r ffaith fod dwy o achau frenhinol ar Ynys Manaw awgrymu y gallai’r ynys fod wedi’i llywodraethu’n wreiddiol gan ddau deulu gwahanol, a’u tiriogaethau wedi’u rhannu gan y rhydiau canolog o fynyddoedd sy’n rhedeg o’r gorllewin i’r dwyrain o Peel fodern i Maughold. Felly gallai ardal Maughold, wedi’i lleoli ar ben dwyreiniol y mynyddoedd canolog, fod yn le da i fynegi rheolaeth dros y gogledd a’r de o’r ynys, ac efallai mai hon oedd canolfan bŵer Gwriad.

Priodas ac etifeddiaeth
Ar ryw adeg, priododd Gwriad ag Ethyllt, merch Cynan Dindaethwy, brenin Gwynedd. Gallai cynghrair rhwng Manaw a Gwynedd fod yn synhwyrol, gan fod ynysoedd Môn a Manaw mor agos at ei gilydd fel y gellir gweld y naill o'r llall ar ddiwrnod clir. Nid yw’n hysbys pryd y bu farw Gwriad, ond syrthiodd Gwynedd i ryfel cartref o 812 ymlaen, gyda Cynan a’i wrthwynebydd Hywel Farf-fehinog yn ymladd i feistroli Môn ac i sicrhau brenhiniaeth Gwynedd. Bu farw Cynan yn sydyn yn 816, a llywodraethodd Hywel hyd at 825. Fodd bynnag, erbyn diwedd 826, roedd Merfyn Frych ap Gwriad yn frenin Gwynedd, wedi cipio’r orsedd trwy daro coup-d’état, yn ôl pob tebyg drwy honni parhad â hawl Cynan i Wynedd. Mae’n debygol bod Merfyn wedi ochri â Cynan yn gynharach yn y rhyfel cartref, ac efallai iddo gael ei gynorthwyo i orsedd Gwynedd gan gyn-gefnogwyr ei daid.

Parhaodd y deyrnas a sefydlwyd gan Merfyn, a elwir y Merfynion ar ei ôl, i ddominyddu ardal Môr Iwerddon gyda’u meddiant ar Fôn ac Ynys Manaw hyd at droad y ddegfed ganrif. O Ferfyn y daeth disgynyddion Ail Frenhinllin Gwynedd, yr hon a sefydlodd ef, ac yn ddiweddarach Tŷ Dinefwr drwy ei or-ŵyr Cadell ap Rhodri. Dyma oedd ddwy o’r llinachau pwysicaf yng Nghymru'r oesoedd canol. Serch hynny, ni fyddai esgyniad Merfyn i rym wedi bod yn bosibl heb briodas ei dad ag Ethyllt ei fam, aelod o Frenhinlin Gyntaf Gwynedd.

 Gweler hefyd 
 Rhodri Mawr

Nodiadau

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth

Categori:Ynys Manaw
Categori:8fed ganrif yng Nghymru