Mòd Genedlaethol yr Alban

Gŵyl Geltaidd ryngwladol wedi’i hysbrydoli gan yr Eisteddfod sy’n canolbwyntio ar lenyddiaeth, cerddoriaeth draddodiadol a diwylliant Gaeleg yr Alban yw’r Mòd Cenedlaethol Brenhinol a gynhelir yn flynyddol yn yr Alban. Mae'r Mòd, fel digwyddiad gerddorol a diwylliannol yn un hen a byw. Fel yng Nghymru lle ceir eisteddfodau lleol ar hyd a lled y wlad, felly hefyd yn yr Alban lle ceir amrywiaeth eang o Mòdau lleol. Serch hynny, y Mòd Genedlaethol yw'r brif Mòd ac, fel y cyfeirid ar yr Eisteddfod Genedlaethol fel 'yr Eisteddfod', felly'n am cyfeirir at y Mòd i olygu'r digwyddiad blynyddol genedlaethol. Bu iddo ddylanwadu ar sefydlu gŵyl Oireachtas na Gaeilge yn Iwerddon yn 1897.

Fel gyda'r eisteddfod Gymraeg, mae'r gair mòd yn gallu cyfeirio at unrhyw gynulliad ddiwylliannol gerddorol.

Mae’r Mòd Genedlaethol yn cael ei redeg gan An Comunn Gàidhealach (Y Gymdeithas Aeleg) ac mae’n cynnwys cystadlaethau a gwobrau.

Hanes
Sefydlwyd y Mòd gan y Comunn Gàidhealach. Dylanwadodd Eglwys Sant Columba, Glasgow, yn fawr hefyd ar gychwyn y Mòd pan, ym 1891, gwahoddwyd ei chôr i roi Cyngerdd Gaeleg yn Oban dan lywyddiaeth yr Arglwydd Archibald Campbell."Encouragement to the Gaelic Mod"  in The Highlander's Friend Chapter 9, Highland Cathedral, St Columba's Church of Scotland Mynychwyd y cyngerdd gan lawer o uchelwyr yr Alban, gan gynnwys Louise, y Dywysoges Frenhinol a Duges Fife. Wedi'r cyngerdd, diddanwyd y côr i swper yng Ngwesty'r Alexandra, a cheir disgrifiad o'r adloniant yn un o nofelau William Black. Y cyngerdd hwn oedd rhagarweiniad y Mòd cyntaf, a gynhaliwyd yn Oban y flwyddyn ganlynol ac enillodd Côr St. Columba y wobr yn y gystadleuaeth cerddoriaeth Gorawl.

Mae'r Mòd wedi'i gynnal bron bob blwyddyn ym mis Hydref er 1892. Yr unig flynyddoedd na chynhaliwyd y Mòd Cenedlaethol oedd blynyddoedd rhyfel 1914-1919 a 1939–1946, a blwyddyn bandemig 2020. Nid oedd y "Royal" yn wreiddiol rhan o'r enw. Mae'n dal yn arferiad gan Eglwys Sant Columba i anfon parti cyngerdd i gychwyn y gwaith codi arian pan fydd y Mòd yn ymweld ag Oban. Yn ogystal ag ennill prif gystadleuaeth y côr am y tair blynedd gyntaf, mae’r gynulleidfa hefyd wedi ennill llawer o fedalau aur y Mòd dros y blynyddoedd.

Digwyddodd trobwynt yn ystod Mòd Cenedlaethol 2011 yn Stornoway, pan enillodd barddoniaeth Lewis MacKinnon, a gyfansoddwyd yn nhafodiaith Gaeleg Canada a siaredir yn Antigonish County, Nova Scotia, y Goron Farddol. Dyma'r tro cyntaf yn hanes y Mòd i'r cyfryw wobr gael ei rhoi i rywun nad oedd yn Albanwr.Non-Scot is Gaelic Bard for first time By David Ross. The Herald, 19th October 2011.

Cystadlaethau
Cystadlaethau ffurfiol yw'r rhan fwyaf o'r Mōd. Mae digwyddiadau corawl a cherddoriaeth draddodiadol gan gynnwys caneuon Gaeleg, ffidil, pibau, telyn clarsach a grwpiau gwerin yn dominyddu. Mae digwyddiadau llafar yn cynnwys darllen barddoniaeth i blant ac oedolion, adrodd straeon a darllen y Beibl, a chategorïau fel Adodd Hen Chwedlau ac Ymgom Ddigri. Gall plant hefyd gyflwyno drama wreiddiol, a cheir cystadlaethau mewn llenyddiaeth ysgrifenedig. Mae’r Mòd hefyd yn cynnal cystadleuaeth camanachd (gêm ffon a phêl tebyg i hyrli yn Iwerddon neu'r bando flynyddol), Cwpan y Mòd, rhwng y ddau dîm camanachd (shinty yn Saesneg) sydd agosaf at ble mae’r Mòd yn cael ei gynnal.

Gwahoddir enillwyr cystadlaethau pob dydd i berfformio yn y ceilidhs enillwyr a gynhelir bob nos.

Mae'r Mòd yn ddathliad o iaith a diwylliant Gaeleg yr Alban, sy'n codi ei broffil ac yn cyfrannu at y nod o sicrhau ei ddyfodol.

Yn sgil gwelliannau yn narpariaeth addysg cyfrwng Gaeleg ar draws yr Alban erbyn 2007 roedd adran y siaradwyr rhugl iau wedi cynyddu i'r fath raddau nes i'r trefnwyr gael eu gorfodi i ymestyn rhai o'r cystadlaethau y tu hwnt i ddiwrnod.

Bu rhywfaint o feirniadaeth ar amlygrwydd y "Fedal Aur" o ganu operatig, y mae rhai cerddorion Gaeleg yn teimlo ei fod yn ymyleiddio arddulliau canu mwy traddodiadol.

Yn ddiwylliannol, mae’r Mòd yn debyg i’r Eisteddfod Gymraeg ac Oireachtas na Gaeilge yn Iwerddon.

Ffrinj y Mòd - Mód Amgen
Mae’r Mòd yn denu tyrfa fawr, sy’n arwain lleoliadau lleol i gynnal digwyddiadau amrywiol yn ogystal â digwyddiadau swyddogol y Mòd. Cyfeirir at y digwyddiadau hyn gyda'i gilydd fel Ffrinj y Mòd.

I’r rhai sy’n cymryd rhan, mae’r Mòd hefyd yn gyfle i gwrdd â hen ffrindiau a gwneud rhai newydd. Adnabyddir y Mòd yn boblogaidd fel “Gemau Olympaidd Wisgi”, a ystyrir yn "either a vicious slur or fair comment".

Sylw yn y cyfryngau
Yn draddodiadol mae BBC Scotland wedi darlledu uchafbwyntiau'r Mòd ar BBC One, BBC Two a BBC Radio nan Gàidheal. Ers ei chyflwyno yn 2008, mae BBC Alba wedi darparu darllediadau yn yr Aeleg. Mae'r cyflwynwyr wedi cynnwys y cerddor traddodiadol, siaradwr Gaeleg a darlledwr, Mary Ann Kennedy a'r ddarlledwraig Gaeleg Cathy Crombie.

Perthynas â Chymru
Mae perthynas weithredol rhwng yr Eisteddfod Genedlaethol a'r Mòd. Yn 2002 bu i John Macleod ymweld ag Eisteddfod Genedlaethol Tyddewi 2002 er mwyn astudio a phrofi sut cynhelir y Brifwyl yng Nghymru ac os oes arferion y gellid eu mabwysiadu gan brifwyl yr Aeleg. Galwodd John MacLeod ar gefnogaeth Cymry i bwyso ar i bapur pleidleisio Refferendwm Annibyniaeth yr Alban yn 2014 i fod yn ddwyieithog, Saesneg a Gaeleg.

Yn wahanol i'r cenhedloedd Frythoneg eraill (Cernyw a Llydaw) does gan y Mòd ddim byd tebyg i Orsedd y Beirdd ei hun na'n gysylltiedig o'r digwyddiad. Serch hynny, ceir perthynas a chydnabyddiaeth rhwng y ddau sefydliad a nodir hynny ar wefan Gorsedd Cymru.

Gwyliau'r gorffennol a'r dyfodol
Mae’r Mòd yn cael ei gynnal bob mis Hydref, ac mae wedi’i gynnal yn y lleoliadau canlynol ledled yr Alban, yr Ucheldir a’r Iseldir.

Dyma'r lleoliadau hyd yma:List of Mod's places for each year on Sabhal Mòr Ostaig website

 Aberdeen - 1946, 1955, 1964, 1976
 Airdrie - 1993
 Aviemore - 1969
 Ayr - 1973
 Blairgowrie - 1996
 Dingwall - 1905, 1931, 1991
 Dundee - 1902, 1913, 1937, 1959, 1974
 Dunoon - 1930, 1950, 1968, 1994, 2000, 2006, 2012, 2018
 East Kilbride - 1975
 Caeredin - 1899, 1910, 1919, 1928, 1935, 1951, 1960, 1986
 Falkirk - 2008
 Fort William - 1922, 1927, 1932, 1981, 1985, 1999
 Glasgow - 1895, 1901, 1907, 1911, 1921, 1933, 1938, 1948, 1958, 1967, 1988, 1990, 2019
 Golspie - 1977, 1995
 Greenock - 1904, 1925
 Inverness - 1897, 1903, 1912, 1923, 1936, 1949, 1957, 1966, 1972, 1984, 1997, 2014
 Largs - 1956, 1965, 2002
 Lochaber - 2007, 2017
 Motherwell - 1983
 Oban - 1892, 1893, 1894, 1898, 1906, 1920, 1926, 1934, 1953, 1962, 1970, 1978, 1992, 2003, 2009, 2015
 Paisley - 2013
 Perth - 1896, 1900, 1924, 1929, 1947, 1954, 1963, 1980, 2004
 Rothesay - 1908, 1952
 An t-Eilean Sgitheanach - 1982
 An t-Eilean Sgitheanach a Lochalsh - 1998
 Stirling - 1909, 1961, 1971, 1987
 Stornoway - 1979, 1989, 2001
 Thurso - 2010
 Ynysoedd Allanol Heledd - 2005, 2011, 2016

Gohiriwyd sawl Mòd gan flwyddyn oherwydd COVID-19:
 Inverness - 8–16 Hydref 2021.
 Perth - 14–22 Hydref 2022
 Paisley - 13–21 Hydref 2023.
 Oban - Hydref 2024

Yn wahanol i'r Eisteddfod Genedlaethol, dydy'r Mòd byth wedi ei chynnal y tu allan i'w gwlad.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru - Cymru
 Oireachtas na Gaeilge - Iwerddon
 Cooish - Ynys Manaw
 Gouel Broadel ar Brezhoneg - Llydaw

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol y Mòd Genedlaethol
 Sianel Youtube y Mòd Genedlaethol
 Royal National Mòd Torchlight Parade Paisley, Scotland ffilm o'r prosesiwn agoriadol 2013
 Finale of the 2018 Gaelic Mod, Dunoon. The massed choirs sing "Suas leis a’ Ghàidhlig" perfformiad awyr agored 2018

Categori:Yr Alban
Categori:Gaeleg yr Alban
Categori:Cerddoriaeth yr Alban
Categori:Sefydliadau 1891
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Gaeleg yr Alban