Enwau llefydd Celtaidd eu tarddiad

Rhestrir yma enwau llefydd sy'n gyfan gwbl neu'n rhannol o darddiad Celtaidd. Mae'r enwau hyn i'w cael ledled cyfandir Ewrop, Ynys Prydain, Iwerddon, Anatolia ac, yn ddiweddarach, trwy rannau eraill o'r byd nad oedd yn cael ei feddiannu'n wreiddiol gan y Celtiaid.

 Elfennau a geir yn aml 

 Celteg *briga 'bryn, lle uchel' > Cymraeg bri 'anrhydeddus, uchel ei barch' (ddim yn perthyn yn uniongyrchol i'r Gymraeg bryn), Gwyddeleg brí 'bryn; cryfder, egni, arwyddocâd'
 brigant- 'uchel, aruchel, dyrchafedig'; yn cael ei ddefnyddio fel enw dwyfol benywaidd, wedi'i droi'n Brigantia yn Lladin, Hen Wyddeleg Brigit 'dyrchafedig un', enw duwies.
 Celteg *brīwa 'pont'
 Celteg *dūnon 'caer' > Cymraeg dinas a din 'caer', Gwyddeleg dún 'caer'
 Celteg *duro- 'caer'
 Celteg *kwenno- 'pen' > Brythoneg * penn-, Cymraeg pen, Gwyddeleg ceann
 Celteg *magos 'maes' > Cymraeg maes, Gwyddeleg magh 'gwastatir'
 Celteg *windo - 'gwyn, teg, bendith' > Cymraeg gwyn/wyn/gwen/wen, Hen Wyddeleg find, Gwyddeleg fionn 'teg'

 Celteg Cyfandirol 

 Awstria 

 Bregenz, Vorarlberg, Lladin Brigantium

O'r Gelteg *brigant - ' uchel, aruchel, dyrchafedig' (neu enw dwyfol, Brigantia )

 Wien, Cymraeeg Fienna, Lladin Vindobona

O'r Gelteg *windo- 'gwyn' (Cymraeg gwyn) + *bona 'sail' (Cymraeg bôn, bonyn, Gwyddelig bun 'gwaelod, sail')

 Gwlad Belg 

 Ardennes, Lladin Arduenna Silva

O'r enw dwyfol Arduinna, o'r Gelteg *ardu - 'uchel' (Gwyddeleg ard) + silva Lladin 'coedwig'

 Ghent

O'r enw dwyfol Gontia

 Tsiecia 

 Košťany, Costen yn wreiddiol, o'r Gelteg, Cernyweg costean 'mwynglawdd tun'

 Ffrainc 
Mae gan y rhan fwyaf o brif ddinasoedd Ffrainc enw Celtaidd (yr enw Galaidd gwreiddiol neu enw'r llwyth Galaidd).

 Amiens
 Angers
 Argentan, Argenton (Argenton Lot-et-Garonne, Argenton-les-Vallées, Argenton-l'Église, Argenton-Notre-Dame, Argenton-sur-Creuse, Afon Argenton)
 Arles
 Arras
 Autun
 Bayeux < (Civitas) Baiocassensis; Augustodurum gynt. 'fforwm er anrhydedd Augustus'
 Bourges
 Briançon < Brigantium, o'r Gelteg *brigant- 'uchel, aruchel, dyrchafedig' (neu enw dwyfol, Brigantia)
 Brive-la-Gaillarde < Briva 'pont'
 Brives
 Caen (Cahan, Cahon) < Catumagos. O'r Hen Geltaidd catu- 'brwydr' 'ymrafael', Hen Wyddeleg cath 'brwydr, bataliwn, llu', Llydaweg -kad / -gad, cad 'ymrafael, llu'; mago- 'maes', Hen Wyddeleg magh . Ymddengys mai'r ystyr cyffredinol yw 'maes brwydr'Xavier Delamarre, Dictionnaire de la langue gauloise, 2nd edn. (Paris: Errance, 2003), 111.
 Cahors
 Carentan < Carentomagus, Idem Charenton, ac ati.
 Chambord
 Divodurum (Lladin), Metz, Lorraine, bellach, o'r Celteg *diwo- 'duw, sanctaidd, dwyfol' ( Gaeleg yr Alban dia 'duw') + *duro- 'caer'
 Évreux < (Civitas) Eburovicence; Mediolanum gynt
 Laon, Aisne, Lladin Lugdunum Clavatum
 Lemonum (Lladin), Poitiers, Vienne, yr elfen gyntaf o'r Gelteg *lemo- 'llwyfen'.
 Lillebonne
 Limoges
 Lisieux < (Civitas) Lexoviensis; Noviomagus gyntSee Noviomagus and Lexovii. 'marchnad newydd', Hen Gelteg noviios 'newydd', magos 'maes'.
 Lugdunum Convenarum (Lladin), Saint-Bertrand-de-Comminges bellach, Haute-Garonne
 Lyon, Rhône, Lladin Colonia Copia Claudia Augusta Lugdunum, o'r Gelteg *lug- 'Lugus' (enw dwyfol) neu efallai 'golau' + * dūnon 'caer'
 Nant, Nans
 Nantes
 Nanteuil
 Nanterre
 Noviomagus Lexoviorum (Lladin), Lisieux, Calvados bellach
 Noviomagus Tricastinorum (Lladin),  Saint-Paul-Trois-Châteaux, Drôme bellach
 Noyon, Oise, Lladin Noviomagus Veromanduorum, o'r Gelteg *nowijo- 'newydd' + * magos 'maes'
 Afon Ouette, gorllewin canolbarth Ffrainc, o'r gair 'oen'
 Oissel, Oisseau-le-Petit, sawl Ussel, ac ati.
 Orange < Arausio, duw dŵr
 Paris < Parisii (Gaul), llwyth Celtaidd ar ddwy lan afon Seine yn lleol
 Périgueux
 Pierremande < Petromantalum < petro-matalo- 'pedair ffordd' = 'croesfan'
 Rennes
 Rouen < Rotomagus, Archetype that exists everywhere in France, for example Ruan (Rothomago 1233 / Rotomagus 5th century), Rom. weithiau Ratómagos neu Ratumacos (ar ddarnau arian llwyth y Veliocassi). Gall fod yn roto-, y gair am 'olwyn' neu 'ras', cf. Hen Wyddeleg roth 'olwyn, ras' neu'r Gymraeg rhod 'olwyn' 'ras'. Mae Magos yn sicrach yma: 'maes' neu 'marchnad' yn ddiweddarach cf. Hen Wyddeleg mag (genidol maige ) 'maes', Hen Lydaweg ma 'lle'. Gallai'r holl beth olygu 'hippodrome', 'cae ras' neu 'farchnad olwynion'.Delamarre 2003, pp. 261-2.
 Samarobrīva (Lladin), Amiens, Somme, bellach = "Pont ar [afon] Somme": enw afon Samara + Celteg *brīwa 'pont'.
 Vandœuvres, Vendeuvre < vindo-briga 'y gaer wen'
 Verdun, Lladin "Virodunum" neu "Verodunum", ail elfen o'r Gelteg *dūnon 'caer'.
 Vernon < Vernomagus. Mae sawl Vernon arall yn Ffrainc, ond maent yn dod yn uniongyrchol o Vernō 'lle'r coed gwern'. 'gwastadedd y coed gwern'. uernā 'gwernen', Hen Wyddeleg fern, Llydaweg a Chymraeg gwern Cymraeg, Tafodieithoedd Ffrangeg  verne / vergne .
 Veuves, Voves, Vion

 Yr Almaen 

 Alzenau

O'r Gelteg alisa 'gwern'. ( Cymharer yr Almaeneg modern Erlenbach) a'r Hen Uchel Almaeneg aha, 'dŵr sy'n llifo'.

 Bonn

O'r Gelteg *bona 'sail' (Cymraeg bôn)

 Tübingen

Mae rhai wedi gweld yr enw hwn fel ffurf gymysgryw yn cynnwys ffurf Geltaidd ac ôl- ddodiad Germanaidd sef -ingen.Bahlow, Hans. 1955. Namenforschung als Wissenschaft. Deutschlands Ortsnamen als Denkmäler keltischer Vorzeit. Frankfurt am Main. Gall hyn fod yn wir, oherwydd rhwng yr 2il a'r 4edd ganrif, cafodd yr ardal o amgylch tref brifysgol Almaeneg Tübingen heddiw ei setlo gan lwyth Celtaidd gydag elfennau llwythol Germanaidd yn gymysg. Mae'n bosibl y gallai'r elfen tub- yn Tübingen godi o'r Gelteg dubo-, 'tywyll, du; trist; gwyllt'. Fel a geir yn yr enwau llefydd Eingl-Wyddelig Dulyn (Dublin), Devlin, Dowling, Doolin a Ballindolin. Dichon fod cyfeiriad yma at dywyllwch dyfroedd yr afon sydd yn llifo yn ymyl y dref; os felly, yna gellir cymharu'r enw â'r Saesneg Tubney, Tubbanford, Tub Mead a Tub Hole yn Lloegr . Cymharer Lladin diweddar y Werin tubeta 'cors', o'r Galeg. Ceir y gwraidd yn yr Hen Wyddeleg dub > Gwyddeleg dubh, Hen Gymraeg dub > Cymraeg du, Hen Gernyweg duw > Canol Cernyweg du, Llydaweg du Galeg dubo-, dubis, i gyd yn golygu 'du; tywyll'

 Hwngari 

 Hercynium jugum (Lladin)

O'r Gelteg *(φ)erkunos 'derw' neu enw dwyfol Perkwunos + jugum Lladin 'copa'

 Yr Eidal 

 Brianza, Lombardi, Lladin Brigantia

O'r Gelteg *brigant - 'uchel, aruchel, dyrchafedig' (neu enw dwyfol, Brigantia)

 Genova, Liguria, Genoa Saesneg, Lladin Genua

Efallai o'r Gelteg *genu- 'genau, aber'. (Fodd bynnag, mae'n debyg bod yr enw lle Liguraidd hwn, yn ogystal ag enw Genava (Genefa bellach), yn deillio o'r gwreiddyn Proto-Indo-Ewropeaidd *ĝenu- 'knee', gweler Pokorny, IEW  .)

 Milano, Lombardi, Cymraeg Milan, Lladin Mediolanum

Ansicr. Mae'r elfen gyntaf yn edrych fel Lladin medius 'canol'. Gall yr ail elfen fod yn Geltaidd, *landā 'tir, lle' (Cymraeg llan); neu, *plan- > *lan-, cytras Celtaidd o'r Lladin plānus 'gwastatir', gyda cholled Celtaidd nodweddiadol o /p/.

 Belluno, Veneto, Lladin Bellunum

O'r Gelteg *Bhel- 'llachar' a *dūnon 'caer'.

 Bergamo, Lombardi, Bergomum Lladin

O'r Gelteg *brigant - 'uchel, aruchel, dyrchafedig' (neu enw dwyfol, Brigantia )

 Brescia, Lombardi, Lladin Bricsia

O'r Gelteg *briga- 'uchder creigiog neu frigiad'.

 Bologna, Emilia Romagna, Bononia Lladin

O'r Gelteg *bona 'sail' (Cymraeg bôn)

 Yr Iseldiroedd 

 Lugdunum Batavorum (Lladin), Katwijk, Zuid-Holland bellach

O'r Gelteg *lug- 'Lugus' (enw dwyfol) neu efallai 'ysgafn' + *dūnon 'caer'

 Nijmegen, Gelderland, Lladin Ulpia Noviomagus Batavorum

O'r Gelteg *nowijo- 'newydd' ( Cymraeg newydd ) + * magos 'maes, plaen'

 Gwlad Pwyl 

 Lugidunum (Lladin), Legnica, Silesia bellach

Yr ail elfen o'r Gelteg *dūnon 'caer'

 Portiwgal 

 Portiwgal Portū (porthladd) + Cale, mam dduwies y bobl Geltaidd, a oedd wedi'i harfogi â morthwyl, ac a ffurfiodd fynyddoedd a dyffrynnoedd. Mae hi'n cuddio yn y creigiau. Mam Natur. Enwau eraill: Cailleach (Calicia/Galiza), Cailleach-Bheur, Beira (tair talaith Portiwgaleg y Rhanbarth Mynydd Canolog sy'n gyfystyr â thalaith Lusitania).
 Braga, Dinesig Braga, Portiwgal

O'r Gelteg *bracari- ar ôl Celtiaid Bracari.

 Bragança, Alto Trás-os-Montes, Portiwgal

O'r Gelteg *brigant- 'enw dwyfol, Brigantia'.

 Beira

O'r Gelteg *beira- enw arall Cailleach/Cale, Cailleach-Bheura neu Beira, Duwies Geltaidd mynyddoedd, dŵr a Gaeaf. Tair o daleithiau Portiwgal: Beira-Baixa, Beira-Alta a Beira-Litoral

 Vale de Cambra, Portiwgal

O'r Gelteg *cambra- 'siambr, ystafell'.

 Conímbriga, Coimbra, Portiwgal

O'r Gelteg *briga- 'uchder creigiog neu frig'.

 Coimbra Cymru, lle'r bobl mewn cymdeithas - lle'r oedd y bobl yn ymgasglu fel mewn ffair. Perthyn i'r gair Cumberland a Cambria.
 Douro, Norte, Portiwgal

O'r Celtaidd *Dur 'dŵr'.

 Évora, Alentejo, Portiwgal

O'r Gelteg *ebora- ' lluosog genidol y gair eburos (coed)'.

 Lacobriga, Algarve, Portiwgal

O'r Gelteg *Lacobriga- 'Llyn Briga'.

 Rwmania 

 Băișoara a safleoedd eraill yn Transylvania
 Boian yn Sibiu, Boianu Mare yn Sir Bihor, pentrefi yn dod o Boii
 dinas Calan yn Hunedoara .
 Deva, prifddinas Hunedoara, yn wreiddiol yn ddinas y Daciaid
 Galați
 Noviodunum, Isaccea bellach, oedd yn golygu "caer newydd" nowijo- + dūn-.
 Afon Timiř yn Banat .

 Serbia 

 Singidunum (Lladin), Beograd bellach, Saesneg Belgrade

Daw'r ail elfen o'r Gelteg *dūnon 'caer'

 Slofenia 

 Celje, O'r enw a ladineiddiwyd, Celeia, yn ei thro o *keleia, sy'n golygu 'cysgod' yn y Gelteg
 Neviodunum (Lladin), Drnovo bellach

Daw'r ail elfen o'r Gelteg *dūnon 'caer'

 Sbaen 
Asturias a Cantabria

 Deva, nifer o afonydd yng ngogledd Sbaen, a Pontedeva, Galicia, Sbaen .

O'r Gelteg *diwā- ' dduwies ; sanctaidd, dwyfol'

 Mons Vindius (Mynyddoedd Cantabria bellach), gogledd orllewin Sbaen. O'r Gelteg *windo- 'gwyn'.

Castile

 Segovia, Castile a León, Sbaen, Groeg Segoubía. O * segu-, tybir ei fod yn air Celteg am 'fuddugoliaethus', 'cryfder' neu 'sych' (damcaniaethau).

Galicia

 Tambre, afon yn Galicia (Sbaen), Lladin Tamaris. O bosibl o'r Gelteg *tames- 'tywyll' ( cf. Celteg *temeslos > Cymraeg tywyll). Damcaniaethau eraill.
 O Grove, Galicia, Sbaen, Ogrobre Lladin Canoloesol 912. O'r Gelteg *iawn-ro- 'aciwt; penrhyn'  a'r Gelteg *brigs 'bryn'.
 Bergantiños, Galicia, Sbaen, Lladin Canoloesol Bregantinos 830. O'r enw Celtaidd *brigant - 'uchel, aruchel, dyrchafedig', neu enw dwyfol Brigantia, neu o'r Gelteg *brigantīnos 'pennaeth, brenin'. 
 Dumbría, Galicia, Sbaen, Donobria Lladin Canoloesol 830. O'r Gelteg *dūnon 'caer' + Celtaidd *brīwa 'pont'.
 Val do Dubra ac Afon Dubra, Galicia. O'r Gelteg *dubr- 'dŵr', *dubrās 'dyfroedd'.
 Monforte de Lemos (rhanbarth), Galicia, Sbaen, Lladin Lemavos, ar ôl llwyth lleol y Lemavi. O'r Gelteg *lemo- ' llwyfen '.
 Nendos (rhanbarth), Galicia, Sbaen, Nemitos Lladin Canoloesol 830. O'r Gelteg *nemeton 'noddfa'.
 Noia, Galicia, Sbaen, Groeg Nouion.Ptolemi II 6.21. O'r Gelteg *nowijo- 'newydd'.

 Y Swistir 
Mae gan y Swistir, yn enwedig Llwyfandir y Swistir, lawer o enwau llefydd Celtaidd (Galeg). Daeth haenau newydd o enwau Lladin ar ben yr hen haenen hon yn y cyfnod Rhufeinig Gâl,such as Basle, Latin Basilea, from the personal name Basilius, ultimately of Greek origin, ac, o'r cyfnod canoloesol, haen o enwau Almaeneg Alemanaiddsuch as Bern, founded 1191 a Romáwnssuch as Neuchâtel, founded 1011.

Gyda rhai enwau, y mae ansicrwydd ai Galeg ai Lladin yw'r tarddiad. Mewn rhai achosion prin, fel Frick, y Swistir, bu hyd yn oed awgrymiadau cystadleuol o etymolegau Galeg, Lladin ac Alemannig.Frick has been derived from (a) a Celtic word for "confluence", cognate with fork, (b) an Alemannic personal name Fricco and (c) Latin ferra ricia "iron mine, ironworks".

Enghreifftiau o enwau llefydd â tharddiad Galeg sefydledig:

 Solothurn, o Salodurum. Mae'r elfen -durum yn golygu "drysau, gatiau; palisâd; tref". Mae geirdarddiad yr elfen salo yn aneglur.
 Thun, Bern: dunum "caer"
 Windisch, Aargau, Lladin Vindonissa: yr elfen gyntaf o *windo- "gwyn"
 Winterthur, Zürich, Lladin Vitudurum neu Vitodurum, o vitu "helyg" a durum
 Yverdon-les-Bains, o Eburodunum, o eburo- "ywen" a dunum "caer". Bernhard Maier, Kleines Lexikon der Namen und Wörter keltischen Ursprungs, 2010, p. 51.
Julius Pokorny, IEW (1959:325), s.v. "ē̆reb(h)-, ō̆rob(h)- 'dark reddish-brown colour'": "alb.-ligur.-kelt.-germ. eburo- 'rowan, mountain ash, yew, evergreen tree with poisonous needles'."
 Zürich, Lladin Turicum, o enw personol Galeg Tūros
 Limmat, o Lindomagos "llyn-gwastadedd", yn wreiddiol enw'r gwastadedd a ffurfiwyd gan afon Linth a Llyn Zurich.

 Celteg yr ynysoedd 

 Yr Alban 
Yn Ucheldiroedd yr Alban, Gaeleg yw mwyafrif helaeth enwau llefydd. Mae enwau Gaeleg yn gyffredin trwy weddill yr Alban hefyd, yn ogystal ag enwau Picteg yn y gogledd-ddwyrain, ac enwau Brythoneg yn y de.

 Cernyw 
Daw mwyafrif helaeth enwau llefydd Cernyw o'r iaith Gernyweg.

 Cymru 
Gweler Toponymeg Cymru

 Iwerddon 
Tarddiad Gwyddeleg sydd i'r rhan helaeth o enwau llefydd Iwerddon

 Lloegr 
Gweler Enwau llefydd yn Lloegr sydd o darddiad Brythonig / Celtaidd

 Llydaw 
Daw mwyafrif helaeth enwau llefydd Llydaw o'r Llydaweg.

 Ynys Manaw 
Mae mwyafrif helaeth enwau llefydd Ynys Manaw yn tarddu o'r Fanaweg.

 Cyfeiriadau 

Categori:Toponymeg
Categori:Rhestrau iaith
Categori:Rhestrau daearyddiaeth
Categori:Ieithoedd Celtaidd