Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta

|bawd|250px|Ysgrifennodd Máirtín Ó Cadhain yn yr Irish Times (27 Chwefror, 1970), "Os na fydd y Llywodraeth yn sefydlu radio cyfreithlon efallai y bydd radio anghyfreithlon."
Mudiad ymgyrchu oedd Gluaiseacht Cearta Sibhialta na Gaeltachta ("Mudiad Hawliau Sifil Gaeltachta") neu hefyd Coiste Cearta Síbialta na Gaeilge ("Pwyllgor Hawliau Sifil Gwyddeleg"), a arferai ymgyrchu dros hawliau cymdeithasol, economaidd a diwylliannol i siaradwyr Gwyddeleg brodorol a drigai yn ardaloedd y Gaeltacht. Fe'i sefydlwyd yn Conamara yn 1969 i frwydro yn erbyn dirywiad yr iaith Wyddeleg yn y Gaeltacht, ac i gael mwy o hawliau i bobl yr ardaloedd o ran mynediad at wasanaethau, darlledu ac yn y pen draw eu cynulliad etholedig eu hunain. Cafodd ei enwi'n ddiweddarach yn Gluaiseacht na Gaeltachta. Gellid ei ddisgrifio fel Cymdeithas yr Iaith y Wyddeleg.

Hanes
Roedd y Gluaiseacht yn barhad o fudiad cynharach, y Muintir na Gaeltachta, ond ysgogwyd yr ymgyrch hefyd gan fudiad hawliau sifil cyfoes Gogledd Iwerddon a mudiad hawliau sifil yn yr America. Ymhlith sylfaenwyr y mudiad roedd y llenor Máirtín Ó Cadhain a'r ymgyrchwyr cymunedol a gwleidyddol Seosamh Ó Cuaig a Seán Ó Cionnaith. 

Ysgrifennodd Máirtín Ó Cadhain yn yr Irish Times ar 27 Chwefror 1970, "Os na fydd y Llywodraeth yn sefydlu radio cyfreithlon efallai y bydd radio anghyfreithlon."
Mewn cyfarfod cyhoeddus a gynhaliwyd nos Sul 23 Mawrth, yn Seanscoil an Cnoic, sefydlwyd Cumann Chearta Sibhialta na Gaeltachta (‘Cymdeithas Hawliau Sifil y Gaeltachta’, fel y’i gelwid ar y pryd). Cododd y cyfarfod o brotest yn Furbo House (a elwir bellach yn Westy’r Connemara Coast) bum niwrnod ynghynt. Cafodd pennod o’r rhaglen deledu Quicksilver – sioe gwis yn Saesneg – ei recordio ddwywaith gan RTÉ yn y gwesty. Fel protest yn erbyn dewis RTÉ i wneud rhaglenni Saesneg yn y Gaeltacht, trefnodd aelodau o Cumann Forbartha Cois Fharraige ac aelodau o Conradh na Gaeilge Galway biced yn y gwesty ac anfonwyd pedwar o bobl i atal y teledu. Trefnwyd y noson honno i gyfarfod gartref y Sabboth canlynol.

Dydd Sul yr oedd ystafell fwyaf yr Hen Ysgol yn orlawn. Y cadeirydd oedd Peter Macan Iomaire. Trafodwyd llawer o broblemau yr oedd cymuned Gaeltacht Conamara yn eu wynebu, gan gynnwys materion iaith, diffyg gwasanaethau sylfaenol fel dŵr a diffyg cyflogaeth. Darllenwyd llythyr gan Deasún Fennell, gŵr oedd wedi dod i fyw i Maighinis gyda’i wraig Mary beth amser ynghynt, yn argymell “Awdurdod Lleol i’r Gaeltacht” i fod y cam cyntaf mewn unrhyw sefydliad newydd a fyddai’n cael ei sefydlu. Penderfynwyd bwrw ymlaen i sefydlu Mudiad Hawliau Sifil y Gaeltacht ac etholwyd pwyllgor.

Etholwyd hefyd y cynrychiolwyr dosbarth. Mae'n arwyddocaol na ddewiswyd mwy nag un fenyw ar y pwyllgor o un ar bymtheg. Ond roedd y rhan fwyaf yn bobl ifanc yn eu hugeiniau.

Yn fuan wedi hynny, cynhaliwyd cyfarfod, ac yno gosodwyd rhestr o amcanion y mudiad newydd. Yr un cyntaf oedd "Údarás Áitiúil Pleanála agus Forbartha d’Iarchonnacht – Gaeltacht Chonamara" ar faterion cynllunio a datblygu, a'r olaf oedd "Local Radio for the Gaeltacht".

Fis ar ôl ei sefydlu, teithiodd y grŵp i Ddulyn i bicedu Tŷ'r Tollau lle ceid sawl adran o'r Llywodraeth a lle cynhaliwyd cyfarfod rhwng Ysgrifennydd Seneddol y Gaeltacht, Pádraig Faulkner TD, y Gweinidog Llywodraeth Leol, Kevin Boland TD a chynrychiolwyr o Gynghorau Sir y Gaeltacht.

Roedd y brotest yn llwyddiannus. Anfonwyd dirprwyaeth o'r piced i mewn i gyflwyno eu gofynion gerbron Pádraig Faulkner TD, Ysgrifennydd Seneddol Adran y Gaeltacht. Trafodwyd Awdurdod Lleol y Gaeltacht; cynlluniau dŵr; pier newydd Ros a'Míl, a oedd ar y pryd mewn perygl mawr o gael ei adeiladu yn Galway; problem gwerslyfrau Gwyddeleg yn y Gaeltacht; dau achos o wrthod caniatâd cynllunio i bobl leol; pris mawn yn yr orsaf fawn yn Scrib a materion eraill.

Tafoli
Cafodd yr ymgyrch rai llwyddiannau, gan gynnwys sefydlu gorsaf radio Wyddeleg genedlaethol RTÉ Raidió na Gaeltachta wedi’i lleoli yn Conamara ac Údarás na Gaeltachta — corff etholedig sy’n gyfrifol am ddatblygiad economaidd a chymdeithasol rhanbarthau’r Gaeltacht ond sydd â llawer llai o bŵer na a ragwelwyd gan Gluaiseacht. Safodd tri ymgeisydd Gluaiseacht yn aflwyddiannus yn Conamara yn etholiad Údarás 1979. Llwyddodd Gluaiseacht i berswadio Conradh na Gaeilge i gynnal Oireachtas na Gaeilge y tu allan i Ddulyn yn 1974, a sicrhaodd gydnabyddiaeth i ddawns ar y sean-nós ym 1977.

Cafodd y brotest a’r datganiadau amrywiol a gyhoeddwyd gan y Mudiad ddigon o gyhoeddusrwydd yn y cyfryngau cenedlaethol. Codwyd mater y Gaeltacht a’i drafod yn gyhoeddus ac yn eang am y tro cyntaf ers amser maith. Fel y dywedodd Seosamh Ó Cuaig yn yr Irish Times yn 1975: "Buom yn byw am bum mlynedd ar styntiau cyhoeddusrwydd hael a oedd yn bersonol yn galonogol iawn ond heb fawr o fudd pan nad oedd y cymeriad a'r weithred yn aml yn cyfrannu atynt."

Chwaraeodd y mudiad rhan mewn newid meddylfryd ynglŷn â'r Wyddeleg - cyn y cyfnod hwnnw roedd tueddiad i'w gweld fel rhan o dreftadaeth yn unig, ac wedi hynny yn rhywbeth mwy gwleidyddol, ynghlwm â hawliau siaradwyr.

Gweler hefyd
 Misneach - grŵp arall sy'n ymgyrchu dros y Wyddeleg
 Muintir na Gaeltachta - grŵp ymgyrchu dros y Wyddeleg a'r Gaeltacht a sefydlwyd yn 1934
 Conradh na Gaeilge - mudiad hŷn dros yr iaith Wyddeleg
 An Dream Dearg - mudiad dros statws i'r Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
 Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
 Mudiad Adfer
 Pobble - mudiad iaith Manaweg

Dolenni allanol
Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta rhaglen am y mudiad (Gwyddeleg gydag isdeitlau Saesneg) ar Youtube 
Ceart Teanga na Gaeltachta 

Cyfeiriadau

Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Sefydliadau 1969
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd