Edward Grey, Is-iarll 1af Grey o Fallodon

Gwleidydd o'r Blaid Ryddfrydol o Sais oedd Syr Edward Grey, 3ydd Barwnig (wedi 1916: Edward Grey, Is-iarll 1af Grey o Fallodon; 25 Ebrill 1862 – 7 Medi 1933) a wasanaethodd yn Ysgrifennydd Tramor y Deyrnas Unedig o 1905 i 1916.

Ganed yn Llundain i deulu bonheddig o'r traddodiad Chwig–Ryddfrydol. Ei hen, hen ewythr oedd Charles Grey, 2ail Iarll Grey, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig o 1830 i 1834. Astudiodd yng Ngholeg Balliol, Rhydychen, er nad oedd yn fyfyriwr astud. Etifeddodd farwnigiaeth ac ystâd ei dad-cu ym 1882. Eisteddai yn Nhŷ'r Cyffredin o 1885 nes iddo gael ei greu'n is-iarll ym 1916. Yn ystod y rhwyg yn y Blaid Ryddfrydol dros Ail Ryfel y Boer (1899–1902), ymochrai Grey â'r garfan imperialaidd dan arweiniad H. H. Asquith.

Penodwyd Grey yn Ysgrifennydd Tramor y Deyrnas Unedig ar 10 Rhagfyr 1905, yn llywodraeth Ryddfrydol y Prif Weinidog Syr Henry Campbell-Bannerman. Ni wyrodd oddi ar bolisi ei ragflaenydd, yr Ardalydd Lawnsdowne, o gefnogi Ffrainc yn erbyn yr Almaen yn ystod argyfwng Moroco (1905–06), a rhoddai ei awdurdod i gudd-gynadleddau rhwng staffiau milwrol Prydain a Ffrainc. Ym 1907 daeth i gytundeb ag Ymerodraeth Rwsia gan ddod â therfyn i'r Gêm Fawr, sef y cystadlu rhwng y ddwy ymerodraeth dros reolaeth Canolbarth Asia. Parhaodd Grey yn ei swydd wedi i H. H. Asquith olynu Campbell-Bannerman yn Brif Weinidog yn Ebrill 1908. Addawodd gefnogaeth ei wlad unwaith eto i'r Ffrancod yn erbyn yr Almaen yn ystod argyfwng Agadir (1911), gan galedu cynghrair milwrol "y Cytundeb Triphlyg" rhwng Prydain, Ffrainc, a Rwsia, yn y blynyddoedd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn sgil dechrau'r rhyfel hwnnw ym 1914, llwyddodd Grey i ddwyn perswâd ar y cabinet i gyhoeddi rhyfel yn erbyn yr Almaen yn ffurfiol er mwyn sicrhau niwtraliaeth Gwlad Belg, yn hytrach na thrwy'r cynghrair anffurfiol â Ffrainc. Bu Grey hefyd yn gyfrifol, trwy Gytundeb Llundain (1915), am sicrhau y byddai'r Eidal yn ymladd yn y rhyfel ar ochr y Cytundeb Triphlyg.

Ymddeolodd Grey o swydd yr Ysgrifennydd Tramor ar 5 Rhagfyr 1916, yr un pryd ag ymddiswyddo'r Prif Weinidog Asquith, a derbyniodd ei is-iarllaeth. Aeth ar daith i Unol Daleithiau America ym 1919 mewn ymgais aflwyddiannus i ddadlau o blaid ymaelodaeth y wlad honno â Chynghrair y Cenhedloedd. Cyhoeddwyd ei hunangofiant, Twenty-five Years, 1892–1916, ym 1925, ac yn yr hwnnw ymddengys ei ddyfyniad enwog am ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf: "Mae’r lampau yn diffodd ar hyd a lled Ewrop, ni fyddwn yn eu gweld nhw wedi cynnau eto yn ein hoes ni." Bu farw yn Fallodon, Northumberland, yn 71 oed.

 Cyfeiriadau 

 Darllen pellach 
 T. G. Otte, Statesman of Europe: A Life of Sir Edward Grey (Llundain: Allen Lane, 2020)

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Diplomyddion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Gwleidyddion y Blaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Is-ieirll
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Ysgrifenyddion Tramor y Deyrnas Unedig