Cluj-Napoca

Cluj-Napoca (Rwmaneg: Cluj-Napoca, a elwir yn gyffredin fel Cluj, (ynganiad Rwmaneg: [ˈkluʒ naˈpoka] (About this soundlisten), Almaeneg: Klausenburg; Hwngareg: Kolozsvár, ynganiad Hwngareg: [ˈkoloʒvaːr] ; Lladin Canol Oesoedd: Castrum Clus, Claudiopolis; ac Iddeweg: קלויזנבורג‎, Kloiznburg), yw'r ail ddinas fwyaf yn Rwmania, ar ôl y brifddinas Bucharest, a sedd Sir Cluj yn rhan ogledd-orllewinol y wlad. Yn ddaearyddol, yn gyfochrog o Bucharest ( 324 km.), Budapest (351 km) a Belgrâd (322 km) Wedi'i lleoli yn nyffryn Afon Somesul Mits, ystyrir y ddinas yn brifddinas answyddogol rhanbarth hanesyddol Transylfania. O 1790 i 1848 ac o 1861 i 1867 hi oedd prifddinas swyddogol Tywysogaeth Fawr Transylfania.

Mae dinas Cluj wedi newid dwylo sawl gwaith yn ei hanes a bu ymgypris mawr drosti yn y cyfnod modern rhwng Hwngari a'i ffiniau fel benhiniaeth Transleithania neu fel Hwngari Fawr a Rwmania a Rwmania Fawr. Hyd heddiw, er bod y ddinas wedi bod yn rhan o Rwmania ers 1920, mae dal lleiafrif Hwngareg ei hiaith yn y ddinas. Efallai oherwydd yr amrywiaeth yma a chryfder cymharol yr eglwys Lutheraidd yn y ddinas, bu yn fan cychwyn Chwyldro gwrth Gomiwnyddol a gwrth-Nicolae Ceauşescu yn 1989.

Etymoleg
Ar safle'r ddinas roedd anheddiad cyn-Rufeinig o'r enw Napoca. Ar ôl concwest Rufeinig yr ardal yn 106 OC, Municipium Aelium Hadrianum Napoca oedd enw'r lle. Mae etymolegau posib Napoca neu Napuka yn enwau rhai llwythau Daciaidd fel y Naparis neu Napes, y term Groeg "napo" hynafol, sy'n golygu "dyffryn coediog" neu wreiddyn Indo-Ewropeaidd * snā-p-, "llif, nofio, gwlyb".

Roedd y cyfeiriad ysgrifenedig cyntaf at enw cyfredol y ddinas - fel y Fwrdeistref Frenhinol - ym 1213 gyda'r enw, yn y Lladin Canoloesol "Castrum Clus". O ran enw'r gwersyll hwn, fe'i derbynnir yn eang fel deilliad o'r term Lladin "clausa" - "clusa", sy'n golygu "caeedig", "cul", "ceunant". Rhoddir cysyniadau tebyg i'r cydiwr term Slafaidd, sy'n golygu "allwedd" a'r Almaeneg, "Klause" - Kluse (sy'n golygu "pas mynydd" neu "rhwystr"). Priodolir yr enwau Lladin a Slafaidd i'r dyffryn sy'n culhau ac yn cau rhwng y bryniau i'r gorllewin o'r ddinas.

Cafodd yr enw Hwngareg "Kolozsvár", a gofnodwyd gyntaf yn 1246 fel "Kulusuar". Ymddangosodd ei enw Sacsonaidd Clusenburg/Clusenbvrg yn 1348, ond ers 1408 mae'r math Clausenburg wedi'i ddefnyddio. Ym 1974, ychwanegodd awdurdodau comiwnyddol "-Napoca" at enw'r ddinas mewn mudiad cenedlaetholgar, gan bwysleisio ei gwreiddiau cyn-Rufeinig. Anaml y defnyddir yr enw llawn y tu allan i fframiau swyddogol. Yn Iddeweg fe'i gelwir yn קלאזין (Klazin) neu קלויזענבורג (Kloisnburg). Ar ddiwedd yr 16g, cafodd y ddinas y llysenw "trysor dinas", sy'n cyfeirio at y cyfoeth a gasglwyd gan y trigolion, ymhlith pethau eraill o fasnach metelau gwerthfawr. Yr ymadrodd yn Hwngari yw kincses város, sydd yn Rwmaneg fel orașul comoară.

Poblogaeth
Yn 2001, roedd 324,576 o bobl yn byw o fewn terfynau'r ddinas, cynnydd bach o gyfrifiad 2002. Roedd gan ardal fetropolitan Cluj-Napoca boblogaeth o 411,379, tra bod poblogaeth y maestrefi (zona periurbană Rwmania) yn fwy na 420,000. Dechreuodd gweinyddiaeth fetropolitan newydd Cluj-Napoca weithredu ym mis Rhagfyr 2008. Yn ôl y Gwasanaeth Cofrestru Poblogaeth Prefectural, mae'r ddinas yn gartref i boblogaeth nodedig o fyfyrwyr a phobl eraill nad ydynt yn breswylwyr - cyfartaledd o fwy na 20,000 y flwyddyn yn 2004-2007 . Mae'r ddinas wedi'i gwasgaru o amgylch Eglwys Sant Mihangel yn Sgwâr yr Undeb (Undeb), o'r 14g, er anrhydedd i'r Archangel Michael, nawddsant Cluj-Napoca. Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 179.52 km sgwâr.

Profodd Cluj-Napoca ddegawd o ddirywiad ar ôl 1990, gyda’i enw da rhyngwladol wedi’i blagio gan bolisïau’r maer ar y pryd, Georges Funar. Heddiw mae'r ddinas yn un o ganolfannau academaidd, diwylliannol, diwydiannol a busnes pwysicaf Rwmania. Ymhlith sefydliadau eraill, mae'n gartref i brifysgol fwyaf y wlad, Prifysgol Babes-Bolyai, gyda'i gardd fotaneg enwog, sefydliadau diwylliannol ar lefel genedlaethol, a'r banc masnachol mwyaf ym mherchnogaeth Rwmania. Yn 2015, Cluj-Napoca oedd Prifddinas Ieuenctid Ewrop.

Hanes
Oes cyn-Rufeinig
Mae'r anheddiad dynol hynaf ger Cluj yn dyddio'n ôl i'r Cyfnod Neolithig. Fe'i darganfuwyd yn Gura Batsiului, ger Sutseagu, yn nyffryn llednant Afon Nadis, a ger Coedwig Hoya. Mae'r anheddiad yn dyddio o 6000-5500 CC a hwn yw'r hynaf a ddarganfuwyd erioed yn Transylfania. Mae darganfyddiadau archeolegol yn ei gysylltu â diwylliant Startsevo-Koros-Chris, ac ers hynny darganfuwyd aneddiadau eraill, megis beddrod o'r un diwylliant a ddarganfuwyd yn ardal Ministur ac anheddiad tebyg yn Strada Memorandumului.

Mae olion Thraciaid - Daciaid a Chetiaid yn dangos bod pobl yn byw yn yr ardal yn barhaus trwy gydol yr Oes Efydd a'r Oes Haearn. Wrth i economïau ganolbwyntio ar ffermio da byw yn y Gwastadedd Pannonaidd, daeth pwysigrwydd y fasnach halen gyda'r Gwastadedd Transylfania yn bwysicach fyth. Cyfarfu dwy brif ffordd, un o'r gogledd i'r de a'r llall o'r dwyrain i'r gorllewin, ar ddiwedd darn, o dan silff bryn, a elwir bellach yn Chetitoule. Ar un adeg roedd caer Dacian yn rheoli'r pwynt cyfathrebu canolog hwn, a ddinistriwyd yn ddiweddarach gan y gwaith adeiladu.

Oes y Rhufeiniaid
Map Ffordd Eaton, y dystiolaeth epigraffig hynaf y gwyddys amdani am Napoca - copi a godwyd ym mis Mehefin 1993 o flaen Swyddfa Bost Turda
Gorchfygodd yr Ymerodraeth Rufeinig Dacia yn Decavelos rhwng 101 a 106 OC, yn ystod teyrnasiad Trajan, ac mae anheddiad Rhufeinig Napoca, a sefydlwyd bryd hynny, yn cael ei gofnodi gyntaf ar fap ffordd, a ddarganfuwyd ym 1758 ger y ddinas. Rhoddodd olynydd Trajan Adrianos statws bwrdeistref i Napoca fel bwrdeistref Aelium Hadrianum Napocenses. Yn ddiweddarach, yn yr 2g, cafodd y ddinas statws y Wladfa, fel "Colonia Aurelia Napoca". Daeth Napoca yn brifddinas daleithiol Dacia Rufeinig ac felly'n sedd gwrthwynebwr. Gwagiwyd y Wladfa gan y Rhufeiniaid ym 274. Nid oes unrhyw adroddiadau o anheddiad trefol y safle hwn am y rhan fwyaf o'r mileniwm nesaf.

Canol oesoedd
250px|thumb|right|"Claudiopolis, Coloswar vulgo Clausenburg, Transilvaniæ civitas primaria"engrafiad o Cluj canoloesol Georg Huffnagel (1617)
Yn yr Oesoedd Canol cynnar roedd dau anheddiad yn lleoliad presennol y ddinas: y gaer bren yn Kolozsmonostor a'r anheddiad a ddatblygodd o amgylch Pia Pa Muzeului (Amgueddfa Sgwâr) heddiw yng nghanol y ddinas. Er nad yw union ddyddiad concwest Hwngari Transylfania yn hysbys, mae'r arteffactau Hwngari hynaf a ddarganfuwyd yn yr ardal yn dyddio o hanner cyntaf y 10g. Fodd bynnag, daeth y ddinas yn rhan o Deyrnas Hwngari yn ddiweddarach. Gwnaeth y Brenin Steffan I y ddinas yn sedd sir gastell Colossus a sefydlodd y Brenin Sant Ladis I o Hwngari abaty Kolozsmonostor, a ddinistriwyd yn ystod goresgyniadau Tatar yn 1241 a 1285. O ran yr anheddiad gwleidyddol ar y diwedd o'r 12g, adeiladwyd castell a phentref i'r gogledd-orllewin o Napoca hynafol. Roedd grwpiau mawr o Sacsoniaid yn byw yn y pentref newydd hwn, a gafodd eu hannog yn ystod teyrnasiad Tywysog y Goron Steffan, Dug Transylvania. Mae'r cyfeiriad dibynadwy cyntaf at yr anheddiad hwn yn dyddio o 1275 mewn dogfen gan y Brenin Ladislaus IV o Hwngari, pan roddwyd y pentref (Villa Kulusvar) i Esgob Transylfania. Ar 19 Awst 1316, o dan y Brenin Siarl I newydd o Hwngari, rhoddwyd y ddinas i'r Cluj (Lladin: civitas) fel gwobr am gyfraniad y Sacsoniaid i drechu'r gwrthryfelwr Transylfanian voivode Ladislaus Khan.

Cyfnod Modern Cynnar
Ar ôl concwest yr Otomaniaid yn Nheyrnas Hwngari ym 1526, daeth Transylfania yn dywysogaeth ymreolaethol o dan suzeraineté Otomanaidd. Yng nghanol yr 16g, trosodd poblogaeth Hwngari y ddinas yn unediaeth ac achosodd hyn wasgariad a chymathiad poblogaeth yr Almaen i fàs Hwngari. Cluj oedd y brif ganolfan economaidd a diwylliannol ac un o'r tair canolfan grefyddol Transylvanian fawr (Cluj oedd canolbwynt yr Undodwr, tra bod Alba Iulia yn ganolbwynt i'r Catholigion Rhufeinig a Biertan hynny y Lutherans).

Yn 1699, yn dilyn Cytundeb Heddwch Carlowitz, daeth Transylfania yn rhan o Archesgobaeth Awstria wrth gadw ei statws fel tywysogaeth ymreolaethol. Ers amser meddiannaeth Awstria mae wedi gwasanaethu fel prifddinas wleidyddol ac economaidd Transylvania (rhwng1790 a 1848 a rhwng 1861 a 1867). Roedd Ymerodraeth Awstria wedi ei dewis yn benodol fel prifddinas yr ardal oherwydd bod y ddinas bron yn gyfan gwbl yn ddilynwr Protestaniaeth radical a sefydlwyd gan David Ferenc, Cristnogaeth heddychol a wadodd y pechod gwreiddiol ac a oedd yn ystyried bod pob crefydd yn gyfartal o ran urddas. Rhoddodd y digwyddiad hanesyddol hwn ysgogiad i foderneiddio'r ddinas a chynyddodd hefyd nifer y trigolion yn Rwmania.

Ers i drigolion Cluj gymryd rhan yn Chwyldro 1848, trosglwyddwyd prifddinas Transylvania o Cluj i Sibiu i gael gwell rheolaeth ar y diriogaeth sydd yng ngrym Fienna. Ar ôl sefydlu Ymerodraeth Awstria-Hwngari ym 1867, atodwyd Cluj a phob Transylvania i Deyrnas Hwngari. Yn nhermau economaidd a demograffig, Cluj oedd yr ail ddinas fwyaf yn y deyrnas, yn ail yn unig i Budapest. Yn ystod ail hanner yr 19g, mae'r ddinas wedi cael ei thrawsnewid yn sylweddol: - ar lefel drefol (datgymalwyd y waliau i adeiladu'r cyfadeiladau pensaernïol mawr presennol, fel yr ysbytai ar Ffordd Clinicilor neu adeiladau a strydoedd eraill yn y canol) - ar y lefel wleidyddol-ddemograffig (datblygiad y bourgeoisie Rwmania, memorandwm y grŵp o ymreolaethwyr Rwmania ac ati). Yn 1918, pan ddewisodd Transylvania ymuno â Theyrnas Rwmania, dechreuodd Cluj fod yn hygyrch i Rwmaniaid o bentrefi cyfagos.

Cyfnod Modern
Yn dilyn yr Ail Ddyfarniad Fienna, daeth Cluj yn Hwngari eto rhwng Awst 1940 ac Awst 1944, gan gymryd yr enw Hwngari, Kolozsvár. Mewn cydweithrediad â'r Natsïaid, trefnodd y lluoedd meddiannaeth ghetto rhwng Mai a Mehefin 1944.

Meddiannwyd Cluj gan y Sofietiaid rhwng 1944 a 1952. Yn 1974 penderfynodd Nicolae Ceauşescu ychwanegu Napoca at enw'r ddinas, gan geisio cadarnhau parhad presenoldeb Rwmania. Yn ystod ei unbennaeth, cafodd bywyd deallusol ei ormesu a chysylltwyd cysylltiadau tramor. Cosbodd y digwyddiadau hyn holl ddinasyddion Rwmania, gan gynnwys y rhai o darddiad Hwngari, o Transylvania. Yn dilyn cwymp comiwnyddiaeth, ar ôl 1990, llywodraethwyd Cluj am sawl blwyddyn gan faer cenedlaetholgar, Gheorghe Funar, a gynyddodd y tensiwn rhwng Rhufeiniaid a Hwngariaid. Diwedd mandad y maer cenedlaetholgar, yn 2004 a datblygiad cyfredol yn uno'r Clujeni waeth beth yw eu gwreiddiau. Mewn gwirionedd, mae llawer o deuluoedd yn gymysg ac yn ddwyieithog.

Demograffeg Aml-ethnig
Rwmaniaid, Hwngariaid, Almaenwyr, Iddewon, Iwcraniaid, eraill.
 Blwyddyn
 Poblogaeth Cluj/Kolozsvár
 Rwmaniaid
 Hwngariaid  1890
  37 184
  5637
  29 396 (79%)  1900
  62 733
  8886
  51 192 (82%)  1920
  85 509
  29 644
  42 168 (49%)  1930
  103 840
  34 029
  48 271 (46%)  1941
  110 956
  10 029
  97 698 (88%)  1948
  117 915
  47 321
  67 977 (58%)  1956
  154 723
  74 623
  77 839 (50%)  1966
  185 663
  105 185
  78 520 (42%)  1977
  262 858
  173 003
  86 215 (33%)  1992
  328 602
  248 572
  74 871 (23%)  2002
  317 593
  252 433
  60 987 (19%)

Cymuned Hwngareg
Mae'r 60,000 o drigolion o darddiad Hwngari yn gwneud Cluj Napoca yr ail ddinas yn Rwmania gyda'r nifer uchaf o Magyars ar ôl Târgu Mureș. Mae yna nifer o weithgareddau iaith Hwngareg, gan ddechrau gyda'r Tŷ Opera a Theatr Hwngareg. Mae bron i 10,000 o fyfyrwyr (hefyd o ardaloedd cyfagos) yn mynychu ysgolion yn Hwngareg. O safbwynt y cyfryngau, mae papurau newydd a chyfnodolion yn yr iaith a Radio Cluj dan berchnogaeth y Wladwriaeth yn darllediadu bum awr y dydd yn Hwngari.

Addysg Uwchradd
Mae ail ganolfan brifysgol y wlad, Cluj yn gartref i fwy na 80,000 o fyfyrwyr sy'n gallu astudio yn nhair iaith hanesyddol Transylvania (Rwmaneg, Almaeneg a Hwngari), fel yn Ffrangeg a Saesneg.
 Istituzioni pubbliche
 Prifysgol Babeș-Bolyai Cluj-Napoca
 Prifysgol Gwyddoniaeth Amaethyddol a Milfeddygaeth
 Prifysgol Meddygaeth a Fferylliaeth Iuliu Hațieganu
 Prifysgol Technegol
 Academi Gerddorol "Gheorghe Dima"
 Prifysgol Celf a Dylunio 
 Sefydliadau Preifat
 Prifysgol Sapientia
 Prifysgol "Avram Iancu"
 Prifysgol "Bogdan Vodă"
 Prifysgol Cristiana "Dimitrie Cantemir"
 Prifysgol "Spiru Haret"

Chwaraeon
Mae timau pêl-droed CFR Cluj ac U Cluj wedi'u lleoli yn Cluj-Napoca, yn ogystal ag Olimpia Cluj CFF, ymhlith y teitl mwyaf o bencampwriaeth pêl-droed merched Rwmania ac sydd wedi cynrychioli ffederasiwn pêl-droed Rwmania ar sawl achlysur ym Mhencampwyr Merched UEFA Cynghrair.

Oriel

Dolenni
 Gwefan dinas Cluj Napoca

Cyfeiriadau

Categori:Rwmania
Cluj
Categori:Hanes Rwmania
Categori:Hanes Hwngari