Cwarter Gaeltacht, Belffast

Y Cwarter Gaeltacht (Gwyddeleg: An Cheathrú Ghaeltachta [ənˠ ˌcahɾˠuː ˈɣeːl̪ˠt̪ˠəxt̪ˠə]; Saesneg: Gaeltacht Quarter) yn Belffast, Gogledd Iwerddon, yn ardal o maestref gorllewin dinas Falls Road. Mae Gaeltacht yn ardal lle siaredir yr iaith Wyddeleg, tebyg i'r syniad o "Y Fro Gymraeg" ond bod, yng Ngweriniaeth Iwerddon statws tiriogaethol a stadudol iddynt arbed yr iaith Wyddeleg. Nod y Cwarter yw hybu'r iaith Wyddeleg, creu awyrgylch i fagu teuluoedd a diwylliant Gwyddelig yn yr ardal a datblygu atyniadau twristiaeth cysylltiedig.

Ar draws y Cwarter lleolir llawer o sefydliadau cyfrwng Gwyddeleg. Ceir ysgolion cyfrwng Gwyddeleg, y gaelscoil megis: Gaelscoil an Lonnáin, Gaelscoil na bhFál, Bunscoil an tSléibhe Dhuibh a Choleg Feirste. Sefydliad trydydd lefel yn yr ardal yw Coleg Ollscoile Naomh Muire.

Hanes a Sail y Gaeltacht Ddinesig
Rhoddwyd seiliau yr hyn ddaeth yn Cwarter Gaeltacht gan nifer fach o deuluoedd a sefydlodd Gaeltacht Shaw’s Road yn Belffast yn 1969. Daeth yr ymgyrch yma'n ysbrydoliaeth i siaradwyr Gwyddeleg ledled Ulster. Yn ddiweddarach, yn 1971, sefydlodd cymuned Shaw’s Road y gaelscoil, sef ysgol cyfrwng Gwyddeleg gyntaf yng Ngogledd Iwerddon a arweiniodd at ddatblygiad y sector addysg cyfrwng Gwyddeleg yma.

Sefydlwyd y Gaeltacht gan grŵp bach o ffrindiau a benderfynodd sefydlu Gaeltacht drefol gyntaf Iwerddon i fyw eu bywydau trwy gyfrwng y Wyddeleg. Gyda sectyddiaeth gynyddol a dyfodiad yr Helyntion, llwyddodd eu penderfyniad i sicrhau goroesiad y Gaeltacht er gwaethaf pob disgwyl.

Yn ôl Séamus Mac Sheáin dechrodd y fenter gyda'r cynhwysyn mwyaf hanfodol ar gyfer cymuned yn y Gaeltacht. “Rydych chi angen pobl; mae angen teuluoedd Gwyddeleg arnoch chi; rydych angen tai lle gallwch fyw ochr yn ochr. Daw popeth arall ar ôl hynny, yn yr ystyr mai dim ond ystyriaethau ymarferol ydyn nhw,” meddai. Wrth i'r gymuned ffynnu, ychwanegodd ysgol gynradd Wyddeleg ac yn y pen draw ysgol uwchradd er mwyn i blant gael eu haddysgu trwy Wyddeleg, eu hiaith gyntaf. Yn hynny, Shaw’s Road oedd yr ysbrydoliaeth i’r ysgolion Gwyddeleg a dyfodd ar draws y gogledd, yn ôl Diarmaid Ua Bruadair. “Roedd pobl yn dysgu Gwyddeleg mewn tai, mewn ceginau, mewn ystafelloedd cyfyng, yn wirfoddol, trwy gydol eu hoes, heb ofyn am na derbyn ceiniog am eu hymdrechion,” meddai Máire Mhic Sheáin. Dyma oedd y "Gaeltacht ddinesig gyntaf mewn 100 mlynedd" yn ôl rhai.

Dechreuodd cynigion ar gyfer Ardal Gaeltacht yn 2002 fel argymhelliad Cyd-dasglu Gorllewin Belfast/Shankill Fwyaf. Mabwysiadwyd y cynllun wedyn gan yr Adran dros Ddiwylliant, y Celfyddydau a Hamdden a Chyngor Dinas Belfast.DCAL report on the quarter 

Canolfan ddiwylliannol
Mae safleoedd a digwyddiadau allweddol yn ardal y Gaeltacht yn cynnwys Cultúrlann McAdam Ó Fiaich, Y Ceathrú Póilí, Melin Conwy a Féile an Phobail. Mae gan y rhan fwyaf o fusnesau yn yr Ardal Gaeltacht arwyddion Gwyddeleg neu ddwyieithog. Mae yna hefyd orsaf radio Gwyddeleg, Raidió Fáilte.

Band Kneecap
Efallai mai un o arwyddion mwyaf amlwg o hyfywdra'r Gaeltacht ddinesig yw'r grŵp rap Kneecap sydd o Orllewin Belffast ac yn weithredol yn y Cwarter. Yn 2024 rhyddhawyd ffilm amdanynt o'r enw Kneecap a oedd wedi ei ffilmio i raddau helaeth yn y Cwarter.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gaeltacth Quarter video Visit Belfast
 The Gaeltacht Quarter Experience of West Belfast ffilmig hyrwyddo gan Visit West Belfast
 What is the Gaeltacht? ffilmig gan Údarás na Gaeltachta
 An Chultúrlann  – Gwefan swyddogol
 The Belfast Gaeltacht, fifty years a growing… Dolen i raglen ar sylfaenwyr Gaeltacht ddinesig Belffast]

Categori:Gaeltacht
Categori:Gwyddeleg
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Belffast
Categori:Daearyddiaeth ieithyddol