Dhyāna mewn Bwdhaeth

Yn nhestunau hynaf Bwdhaeth, dhyāna (Sansgrit) neu jhāna (Pāḷi) yw'r broses o hyfforddi'r meddwl, i gyflwr o  fyfyrdod. Mae hyn yn arwain at "gyflwr o gwastadrwydd meddwl ac ymwybyddiaeth (upekkhā - sati - parisuddhi)." Mae'n bosib mai Dhyāna oedd arfer craidd Bwdhaeth cyn-sectyddol, mewn cyfuniad â sawl arfer cysylltiedig sydd gyda'i gilydd yn arwain at ymwybyddiaeth ofalgar a datgysylltiad perffaith.

Yn y Theravāda mae dhyāna yn cyfateb i "ganolbwyntio'r meddwl" sef cyflwr o amsugno un pwynt lle ceir ymwybyddiaeth lai o'r amgylchoedd. Yn y mudiad Vipassana cyfoes sy'n seiliedig ar Theravāda, mae'r cyflwr meddwl amsugnol hwn yn cael ei ystyried yn ddiangen a hyd yn oed ddim yn fuddiol ar gyfer cam cyntaf y deffroad, y mae'n rhaid ei gyrraedd trwy ymwybyddiaeth ofalgar y corff a vipassanā (mewnwelediad i amherffeithrwydd). Ers yr 1980au, mae ysgolheigion ac ymarferwyr wedi dechrau cwestiynu'r swyddi hyn, gan ddadlau dros ddealltwriaeth a dull mwy cynhwysfawr ac integredig, yn seiliedig ar y disgrifiadau hynaf o dhyāna yn y sutras.

Yn nhraddodiadau Bwdhaidd Chán a Zen (y mae eu henwau, yn eu tro, ynganiadau Tsieineaidd a Siapaneaidd o'r gair dhyāna) dyma garreg glo eu crefydd. Mae wedi'i sefydlu ar dechnegau myfyrdod Sarvastivāda a drosglwyddwyd ers y ganrif 1af.

 Etymoleg 
Mae'r gair Dhyāna, i'w gael mewn Pali, sef jhana, sydd o wreiddyn Proto-Indo-Ewropeaidd: *√dheie-, "i weld, i edrych," "i ddangos."Online Etymology Dictionary, Zen (n.) Datblygodd hwn i fod yn wraidd Sansgrit √dhī ac n. dhī,Jayarava, Nāmapada: a guide to names in the Triratna Buddhist Order sydd yn haen gynharaf testun y Veda ac sy'n cyfeirio at "weledigaeth ddychmygus" ac yn gysylltiedig â'r dduwies Saraswati â phwerau gwybodaeth, doethineb a huodledd barddonol.Jan Gonda (1963), The Vision of Vedic Poets, Walter de Gruyter, , pages 289-301 Datblygodd y term hwn yn yr amrywiad √dhyā, "i fyfyrio, myfyrio, meddwl",George Feuerstein, Yoga and Meditation (Dhyana) ac mae dhyāna yn deillio ohono.William Mahony (1997), The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination, State University of New York Press, , pages 171-177, 222

 Y jhānas 
Mae canon Pāḷi'n disgrifio pedair talaith flaengar o jhāna o'r enw rūpa jhāna ("ffurf jhāna"), a phedwar cyrhaeddiad myfyriol ychwanegol o'r enw arūpa ("heb ffurf").

 Arferion rhagflaenu 
bawd|300px|chwith|Cerflun o'r Bwdha yn dhyāna, Amaravati, India

Rhagflaenir myfyrdod a myfyrio gan sawl practis, o fewn yr ymarferiad o dhyāna. Fel y disgrifir yn Llwybr Wythplyg Teg, mae'r olygfa dde yn arwain at adael bywyd y cartref a dod yn fynach crwydrol. Mae Sīla (moesoldeb) yn cynnwys y rheolau ar gyfer ymddygiad cywir.Analayo, Early Buddhist Meditation Studies, p.69-70, 80 Mae ymdrech 'dde' ac ymwybyddiaeth ofalgar yn tawelu'r corff-meddwl, gan ryddhau cyflyrau afiach a phatrymau arferol o ddydd i ddydd, ac yn annog datblygu cyflyrau iachus ac ymatebion sydd ddim yn otomatig. Trwy ddilyn y camau a'r arferion cronnus hyn, daw'r meddwl bron yn naturiol i stad sy'n berffaith ar gyfer ymarfer dhyāna. Mae ymarfer dhyāna yn atgyfnerthu datblygiad y cyflwr iachus, gan arwain at upekkhā (equanimity) ac ymwybyddiaeth ofalgar.

 Cysyniadau cysylltiedig yng nghrefyddau Indiaidd 
Mae Dhyana yn ymarfer hynafol pwysig a grybwyllir yn llenyddiaeth Vedig a Hindŵaeth ôl-Vedig, yn ogystal â thestunau cynnar Jainiaeth. Dylanwadodd Dhyana ar yr arferion hyn yn ogystal â dylanwadu arnynt, ac ar ddatblygiad diweddarach.

 Tebygrwydd i ioga Ashtanga Patanjali 
Mae tebygrwydd i'r pedwerydd i'r wythfed cam o Ioga Ashtanga Patanjali, fel y soniwyd yn ei waith clasurol, Swtrâu Ioga Patanjali, a luniwyd tua 400 OC trwy, gymryd deunyddiau am ioga o draddodiadau hŷn.

Ymhlith agweddau bahiranga (allanol) Patanjali o ioga mae: yama, niyama, asana, pranayama, a'r ioga antaranga (mewnol). Ar ôl gwireddu'r cam pratyahara, mae'r iogi (yr ymarferydd) yn gallu ymgysylltu'n effeithiol ag ymarfer y Samyama. Ar gam pratyahara, mae ymwybyddiaeth yr unigolyn yn cael ei fewnoli er mwyn i'r teimladau o'r synhwyrau (blas, cyffwrdd, gweld, clywed ac arogli) gyrraedd eu priod lle yn yr ymennydd ac mae'n mynd â'r ymarferydd i'r cam nesaf o ioga, sef Dharana (canolbwyntio), Dhyana (myfyrdod), a Samadhi (amsugno cyfriniol), sef nod yr holl ymarferion iogig.

 Nodiadau 

Llyfryddiaeth














  (Iseldireg)






































Hanesyddol
 Analayo (2017), Early Buddhist Meditation Studies (defence of traditional Theravada position)


 Polak (2011), Reexamining Jhana



Ailasesu jhana yn Theravada
 Arbel, Keren (2017), Early Buddhist Meditation, Taylor & Francis

 Shankman, Richard (2008), The Experience of Samadhi

 Cyfeiriadau 

Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Coreeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Fietnameg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Tsieineeg
Categori:Ioga
Categori:Bwdhaeth