Coleg Annibynwyr Aberhonddu

Roedd Coleg Annibynwyr Aberhonddu yn athrofa i hyfforddi gweinidogion a chenhadon yr AnnibynwyrY Llenor Cyf. 15, Rh. 1-4, 1936 YR ACADEMIAU ANGHYDFFURFIOL YNG NGHYMRU II. ACADEMIAU'R ANNIBYNWYR. Adferwyd 4 Meh 2021 a agorodd ym 1838 a chaeodd ym 1959. Bellach defnyddir yr adeilad ar gyfer tai cysgodol.

 Cefndir athrofeydd yr Annibynwyr 
Sefydlwyd yr athrofa gyntaf ar gyfer darpar weinidogion yr Annibynwyr yng Nghymru ym Mrynllywarch, Sir Forgannwg ym 1662. Sefydlydd y coleg oedd Samuel Jones, A.M. (1628 -1697) cyn athro yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Roedd Jones yn un o'r 2,500 o offeiriaid Piwritanaidd yn Eglwys Loegr a drowyd allan o'r eglwys ym 1662 am wrthod cydymffurfio â Deddf Unffurfiaeth 1662. Symudwyd yr athrofa yma i Tewkesbury, Swydd Gaerloyw wedi marwolaeth Jones.Owen, J. D., (1953). JONES, SAMUEL (1628 - 1697), Brynllywarch, Sir Forgannwg, gweinidog Anghydffurfiol ac athro. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021

Sefydlwyd Athrofa i baratoi dynion ar gyfer weinidogaeth yr Annibynwyr Cymreig yn y Fenni ym 1757. Apwyntiwyd David Jardine, gweinidog Annibynnol y dref, yn bennaeth. Ym 1781, symudodd yr Athrofa i Groesoswallt i fod dan ofal Dr Edward Williams. Pan symudodd Dr Williams i fod yn weinidog yn Birmingham symudodd yr Athrofa i Wrecsam, lle yr arhosodd am 24 mlynedd dan ofal Jenkin Lewis, gweinidog y dref. Olynwyd Lewis fel gweinidog a phennaeth yr Athrofa gan Dr George Lewis, ond ym 1816 derbyniodd ef alwad i fod yn weinidog Lanfyllin, a chymerodd yr Academi gydag ef. Derbyniodd Dr Lewis alwad i'r Drenewydd ym 1821 a symudodd yr Athrofa gydag ef eto. Bu farw George Lewis ym 1822. Olynydd Dr Lewis oedd Edward Davies, M.A. (mab yng nghyfraith Dr Lewis) (ar y cyd â Samuel Bowen  hyd 1830).

 Coleg Aberhonddu 
Ym 1836 penderfynodd y Bwrdd Cynulleidfaol i sefydlu athrofa fwy parhaol gyda'r eglwysi i ddwyn rhan o draul cynnal yr Athrofa. Byddai hyn yn fodd cynnal athrawon llawn amser, heb ofalaeth eglwysig, fel nad oedd yr athrofa yn mynd ar daith pob tro byddai ei bennaeth yn farw neu'n cael galwad newydd. Ym 1838 symudwyd yr athrofa i Aberhonddu gyda Charles Nice Davies  yn Brifathro, ac Edward Davies yn athro'r clasuron. Roedd y coleg wedi ei leoli ar Stryd St. Mair mewn adeilad mawr o'r enw Neuadd yr Oddfellows.
bawd|chwith|Charles Nice Davies
Bu farw Nice Davies ym 1842. Penodwyd Henry Griffiths, yn olynydd iddo Jenkins, R. T., (1953). GRIFFITHS, HENRY (1812 - 1891), gweinidog ac athro Annibynnol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021. Yn ystod cyfnod Griffiths fel prifathro bu dau ddatblygiad pwysig yn nhrefniadaeth y coleg. Y gyntaf oedd agor y coleg i nifer cyfyngedig o efrydwyr lleyg, nad oeddynt yn bwriadu dod yn weinidogion na chenhadon. Yr ail oedd y coleg yn cael ei gydnabod fel un cysylltiedig â Phrifysgol Llundain ym 1852, a thrwy hynny yn gallu cynnig cyrsiau gradd.Brycheiniog Cyfrol 3, 1957 tud 54; Episodes in the History of Brecknockshire Dissent: V THE COLLEGE AT BRECON adferwyd 5 Mehefin 2021 

Ym 1853 ymadawodd Griffiths â'r coleg, er mwyn gwasanaethu fel gweinidog yn Lerpwl a daeth y Parch. John Morris yn Brifathro Jenkins, R. T., (1953). MORRIS, JOHN (1813 - 1896), prifathro Coleg yr Annibynwyr yn Aberhonddu. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021.

 Y Coleg Coffa 
Yn ystod amser John Morris fel prifathro adeiladwyd cartref pwrpasol newydd ar gyfer y coleg ar Heol Camden. Enwyd yr adeilad newydd "Y Coleg Coffa", i goffau sefydlydd coleg cyntaf yr annibynwyr yng Nghymru a'i gyd weinidogion a chafodd eu troi allan ym 1662.

Gosodwyd carreg sylfaen yr adeilad newydd gan Samuel Morley AS ar 12 Mehefin 1867. Paratowyd cynlluniau i'r coleg arfaethedig gan y Parch. Thomas Thomas, o Landŵr, ond ar ôl i dendrau gael eu hysbysebu a'u derbyn, gwelwyd y byddai'r gost ar gyfer cyflawni'r cynlluniau yn eu cyfanrwydd gryn dipyn yn fwy nag yr oedd y pwyllgor yn teimlo eu bod yn gyfiawn i'w hysgwyddo. Yna gostyngwyd y dyluniad, ac yn y diwedd penderfynwyd derbyn tendr y Meistri Watkins a Jenkins, o Abertawe, am £8,250. Tuag at y swm hwn roedd yna swm o tua £ 2,000 mewn llaw, canlyniad yr ymdrech a wnaed mewn cysylltiad â'r mudiad Daucanmlwyddiant y troi allan, ar ôl gwariant ar gyfer gwrthrychau amrywiol. Cyfrannwyd swm bonheddig arall o £1,000 gan Samuel Morley, a rhoddwyd nifer o symiau llai gan eraill oedd â diddordeb yng nghynnydd addysg, ac yn enwedig mewn paratoi dynion ifanc yn iawn ar gyfer gwaith y weinidogaeth. Costiodd y coleg yn gyfan gwbl, gan gynnwys 4.5 erw (1.8 ha) o dir rhydd-ddaliadol, tua £11,000, a chodwyd y cyfan, ac eithrio £900, erbyn y diwrnod agoriadol, a dilëwyd y ddyled oedd yn weddill erbyn diwedd yr un flwyddyn. Cafwyd costau eraill wedi hynny mewn cysylltiad â'r tiroedd a'r preswylfeydd, a ddaeth â'r gost gyfan i gyfanswm o £12,000. 

Y Parch. William RobertsJenkins, R. T., (1953). ROBERTS, WILLIAM (1828 - 1872), athro yng Ngholeg yr Annibynwyr yn Aberhonddu. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021 a olynodd Edward Davies fel athro clasurol yn 1857. Bu farw Roberts trwy ddamwain yng ngorsaf Malvern ym 1872. Olynwyd ef gan un o gyn efrydwyr yr athrofa'r Parch. David Rowlands, (Dewi Môn), yr hwn a ddaeth yn Brifathro ar farwolaeth Dr Morris ym 1896. Penodwyd John Evans yn athro yn lle Dewi Môn.Davies, W. T. P., (1997). EVANS, JOHN (1858 - 1963); gweinidog (A) ac athro yn y Coleg Coffa, Aberhonddu. Y Bywgraffiadur Cymreig.] Adferwyd 4 Meh 2021. Rhwng 1899 a 1909, pan benodwyd ef yn brifathro Coleg Bala Bangor bu Thomas Rees yn athro diwinyddol Aberhonddu.REES, THOMAS (1869 - 1926), prifathro Coleg Bala-Bangor, Bangor. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021 Ar farwolaeth Dewi Môn penodwyd y Parch Thomas Lewis, M.A., B.D. yn brifathro. Ym 1907 penodwyd Joseph Jones, cyn myfyriwr yn athro y Testament Newydd. Wedi ymddeoliad Lewis ym 1943 daeth ef yn brifathro.Davies, D. J., (1970). JONES, JOSEPH (1877 - 1950), prifathro Coleg Coffa, Aberhonddu. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021 Ym 1909 daeth David Miall Edwards yn athro Athroniaeth Crefydd ac Athrawiaeth Gristnogol yn y coleg.Lewis, H. D., (1970). EDWARDS, DAVID MIALL (1873 - 1941), diwinydd a llenor. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021 Wedi ymddeoliad Miall Edwards ym 1935 penodwyd Y Parch John Daniel Vernon Lewis yn athro yn ei le, gwasanaethodd Lewis fel prifathro llanw rhwng 1950 a 1952 wedi marwolaeth sydyn Joseph Jones. Parhaodd Lewis yn athro hyd ei ymddeoliad ym 1957Evans, E. L., (1997). LEWIS, JOHN DANIEL VERNON (1879 - 1970), ysgolhaig, gweinidog (A), awdur, Athro a phrifathro coleg. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021

Prifathro olaf y coleg rhwng 1952 a 1959 oedd y Dr Pennar Davies. Penodwyd Pennar Davies yn brifathro Coleg Coffa Abertawe ym 1959 ac unwyd y ddau goleg a chaewyd safle Aberhonddu.

 Pensaernïaeth 
Mae'r adeilad o ddyluniad Gothig, a thair stori o uchder. Mae wedi'i adeiladu o gerrig brodorol, gyda gorchuddion carreg Caerfaddon. Y cyfanswm hyd y blaen yw 154 troedfedd (47 m), gyda dyfnder o'r blaen i'r cefn o tua 100 troedfedd (30 m). Mae yna adeilad canolog, gydag asgell ar y naill ochr a'r llall, ac ardal rhyngddynt. Ar y llawr isaf bu'r holl adrannau domestig. Ar y llawr cyntaf, roedd neuadd fwyta 85 wrth 20 troedfedd (25.9 m × 6.1 m), a 18.5 troedfedd (5.6 m), gyda ffenestr fae mawr; a llyfrgell olygus o'r un dimensiynau. Roedd y llawr nesaf yn cynnwys dwy ystafell ddosbarth a dwy ystafell astudio. Roedd y trydydd llawr yn cynnwys yr ystafelloedd cysgu; gyda 24 stydi ac 20 ystafell gysgu (rhai ohonynt â dau wely) at ddefnydd y myfyrwyr. Roedd yna hefyd breswylfeydd cyfleus i'r tiwtoriaid. Mae'r twr, sy'n codi 7 troedfedd (2.1 m) o linell y prif adeilad, yn 16 troedfedd sgwâr (1.5 m2) a thua 100 troedfedd (30 m) o uchder. Roedd y brif fynedfa o dan y twr, a ffordd sy'n arwain at ei gefn. Edwin Poole "The Illustrated History and Biography of Brecknockshire: From the Earliest Times to the Present Day. Illustrated by Several Engravings and Portraits" tud 68 (1886)

Mae'r adeilad yn rhestredig gradd II

 Cyn myfyrwyr 
bawd|Dewi Môn, myfyriwr a phrifathro
Ymysg cyn myfyrwyr Athrofa Aberhonddu bu:

 David Glyn BowenBOWEN, DAVID GLYN, (1933-2000), gweinidog a diwinydd aml-ffydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Daniel John DaviesDAVIES, DANIEL JOHN (1885 - 1970), gweinidog (A) a bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Ellis Thomas DaviesDAVIES, ELLIS THOMAS (1822 - 1895), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Evan Cynffig DaviesDAVIES, EVAN CYNFFIG (1843 - 1908), athro, awdur, a cherddor. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 John DaviesDAVIES, JOHN (1823 - 1874), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 John Ossian DaviesDAVIES, JOHN OSSIAN (1851 - 1916), gweinidog gyda'r Annibynwyr ac awdur. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Timothy Eynon DaviesDAVIES, TIMOTHY EYNON (1854 - 1935), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Thomas Davies, Llanelli[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-DAVI-THO-1823 DAVIES, THOMAS (1823 - 1898), Llanelli;. Y Bywgraffiadur Cymreig.} Adferwyd 4 Meh 2021
 Thomas Davies, LlandeiloDAVIES, THOMAS (1820 - 1873), Llandeilo, gweinidog Annibynnol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 William David DaviesDAVIES, WILLIAM DAVID ('W.D.') (1911-2001), ysgolhaig Beiblaidd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Morgan Gamage DawkinsDAWKINS, MORGAN GAMAGE (1864 - 1939), gweinidog gyda'r Annibynwyr, bardd, ac emynydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Daniel Silvan EvansEVANS, DANIEL SILVAN (1818 - 1903), geiriadurwr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Evan Herber EvansEVANS, EVAN HERBER (1836 - 1896), gweinidog Annibynnol a phrifathro coleg diwinyddol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Hugh Michael Hughes[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-HUGH-MIC-1858 HUGHES, HUGH MICHAEL (1858 - 1933), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 John Henry Hughes (Ieuan o Leyn)HUGHES, JOHN HENRY (' Ieuan o Leyn '; 1814 - 1893), gweinidog a bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Griffith JohnJOHN, GRIFFITH (1831 - 1912), cenhadwr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Daniel Owen JonesONES, DANIEL OWEN (1880 - 1951), gweinidog (A) a chenhadwr ym Madagascar Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Edgar JonesJONES, EDGAR (1912-1991), gweinidog, bugail ac ysgolhaig. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Evan Jones (Ieuan Gwynedd)JONES, EVAN (' Ieuan Gwynedd '; 1820 - 1852), gweinidog a newyddiadurwr Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Ieuan Samuel JonesJONES, IEUAN SAMUEL (1918-2004), gweinidog (Annibynwyr). Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 John Morgan JonesJONES, JOHN MORGAN (1873 - 1946); gweinidog gyda'r Annibynwyr a phrifathro coleg Bala-Bangor. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Joseph Jones
 Josiah JonesJONES, JOSIAH (1830 - 1915), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Rhys Gwesyn JonesJONES, RHYS GWESYN (1826 - 1901), gweinidog gyda'r Annibynwyr ac awdur. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 David John Lewis (Lewis Tymbl)EWIS, DAVID JOHN (' Lewis Tymbl '; 1879 - 1947), gweinidog (A), pregethwr a darlithiwr poblogaidd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Timothy LewisLEWIS, TIMOTHY (1877 - 1958), ysgolhaig Cymraeg a Chelteg. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Thomas Michael JonesMICHAELIONES, THOMAS (THOMAS MICHAEL JONES; 1880 - 1960), offeiriad a pherchennog gwaith aur. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Caleb MorrisMORRIS, CALEB (1800 - 1865), gweinidog Annibynnol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 William John NicholsonNICHOLSON, WILLIAM JOHN (1866 - 1943), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 William PiercePIERCE, WILLIAM (1853 - 1928), gweinidog Annibynnol, a hanesydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Lewis ProbertPROBERT, LEWIS (1837 - 1908), gweinidog a phrifathro coleg gyda'r Annibynwyr Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 John Seymour ReesREES, JOHN SEYMOUR (1887 - 1963), gweinidog (A) ac awdur. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Thomas ReesREES, THOMAS (1869 - 1926), prifathro Coleg Bala-Bangor, Bangor Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 Thomas Mardy ReesREES, THOMAS MARDY (1871 - 1953), gweinidog (A), hanesydd a llenor Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 David RichardsRICHARDS, DAVID (1822 - 1900), cerddor, etc.. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 David Rowlands, (Dewi Môn)
 Isaac ThomasTHOMAS, ISAAC (1911-2004), gweinidog (Annibynwyr) ac athro coleg. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 John Thomas (Eifionydd)THOMAS, JOHN (' Eifionydd '; 1848 - 1922), cychwynnydd a golygydd Y Geninen. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
Robert Thomas (Scorpion)
 Thomas Morgan ThomasTHOMAS, THOMAS MORGAN (1828 - 1884), cenhadwr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 William ThomasTHOMAS, WILLIAM (1832 - 1911), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021
 David Walters (Eurof)WALTERS, DAVID (EUROF) (1874-1942), gweinidog (A) a llenor. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021 
 John James Williams (J J)Jones, E. D., (1997). WILLIAMS, JOHN JAMES (1869 - 1954), gweinidog (A) a bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 4 Meh 2021

 Cyfeiriadau 

Aberhonddu
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Aberhonddu