Cytundebau Belovezh

Cytundeb a lofnodwyd ar 8 Rhagfyr 1991 gan arlywyddion Ffederasiwn Rwsia, Wcráin a Belarws yng nghoedwig genedlaethol Białowieża, oedd Cytundebau Belovezh (Belarwseg: Белавежскія пагадненні neu Rwsieg: Беловежские соглашения). Mae'r cytundebau hyn yn datgan diddymiad yr Undeb Sofietaidd ac yn sefydlu Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol (CIS) yn ei lle. Daethpwyd i gytundeb er gwaethaf y ffaith bod y boblogaeth ym mis Mawrth wedi pleidleisio 78% o blaid cadw Undeb y Gweriniaethau Sosialaidd Sofietaidd (gweler refferendwm Undeb Sofietaidd 1991). Cafodd arwyddo'r cytundebau ei gyfleu dros y ffôn i Arlywydd yr Undeb Sofietaidd, Mikhail Gorbachev gan Stanislau Shushkevich .Entrevista de l'expresident de Bielorússia Stanislau Xuixkèvitx  (en rus)Steele, Jonathan. Eternal Russia: Yeltsin, Gorbachev, and the Mirage of Democracy. Harvard University Press, 1998, pàg. 228. 
bawd|250px|Arfbais yr Undeb Sofietaidd gyda'r arwyddair Proletariaid bob gwlad - unwch! yn ieithoedd Gweriniaethau yr Undeb Sofietaidd

Gweithredwyr
Llofnodwyd y ddogfennaeth yn y dacha gwladol ger Viskuli ym mharc genedlaethol Belovezhskaya Pushcha (Belarws) yn agos i'r ffin â Gwlad Pwyl ar 8 Rhagfyr 1991, gan arweinwyr tair o'r pedair gweriniaeth a arwyddodd Gytundeb 1922 ar Greu'r Undeb Sofietaidd:

 Arlywydd Rwsia, Boris Yeltsin a Dirprwy Brif Weinidog Prif Weinidog yr RSFSR/Ffederasiwn Rwsia, Gennady Burbulis
 Arlywydd Wcráin Leonid Kravchuk a Phrif Weinidog, Vitold Fokin
 Cadeirydd Senedd Belarws, Stanislau Shushkevich a Phrif Weinidog Belarws, Vyacheslav Kebich

Sail gyfreithiol a chadarnhad
Er bod amheuon ynghylch awdurdod yr arweinwyr i ddiddymu’r Undeb Sofietaidd, yn ôl Erthygl 72 o Gyfansoddiad 1977 yr Undeb Sofietaidd, roedd gan y gweriniaethau’r hawl i wahanu’n rhydd o’r Undeb. Ar 12 Rhagfyr 1991, cadarnhaodd Goruchaf Sofiet Rwsia y cytundebau gan Rwsia ac ar yr un pryd diddymodd Gytundeb Sefydlu Undeb Sofietaidd 1922.

Daeth yr holl amheuon ynghylch cyfreithlondeb diddymiad yr Undeb Sofietaidd i ben ar 21 Rhagfyr 1991, pan lofnododd cynrychiolwyr yr holl weriniaethau Sofietaidd ac eithrio Georgia a Gweriniaethau'r Baltig (Estonia, Latvia, a Lithwania), gan gynnwys y rhai a oedd wedi llofnodi Cytundebau Belavezh, yn Protocol Alma-ata, cadarnhau datgymalu'r Undeb Sofietaidd a'i ddifodiant wedi hynny a sefydlu Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol yn eu lle. Gan nad oedd pedair ar ddeg o'r ddwy weriniaeth ar bymtheg yn arfer eu hawl cyfansoddiadol i ymwahanu a chytuno i ddifodiant yr Undeb, diflannodd lluosogrwydd yr aelod-weriniaethau yr oedd eu hangen er mwyn i'r Undeb barhau â'i fodolaeth fel gwladwriaeth ffederal. Cytunodd Uwchgynhadledd Alma-Ata (a adwaenir fel Almaty heddiw) hefyd ar sawl mesur gyda chanlyniadau ymarferol ar gyfer difodiant yr Undeb.

Fodd bynnag, bedwar diwrnod yn ddiweddarach, parhaodd y llywodraeth ffederal Sofietaidd i fodoli, a pharhaodd Mikhail Gorbachev i gadw rheolaeth ar y Cremlin fel Arlywydd yr Undeb Sofietaidd. Daeth hyn i ben ar 25 Rhagfyr 1991, pan ymddiswyddodd Gorbachev fel Arlywydd yr Undeb Sofietaidd a throsglwyddo rheolaeth ar y Cremlin a'i bwerau oedd yn weddill i swydd Llywydd Ffederasiwn Rwsia, Boris Yeltsin. Rhoddodd derfyn ar y llywodraeth ffederal Sofietaidd a chychwynnodd ddiddymiad yr Undeb Sofietaidd.

Darlledwyd ymddiswyddiad Gorbachev, ynghyd â diosg Baner yr Undeb Sofietaidd oddi ar y Kremlin ym Mosgo, a ddaliodd sylw byd-eang fel gweithred symbolaidd o ddiwedd yr Undeb Sofietaidd.

Y diwrnod wedyn, 26 Rhagfyr 1991, roedd Goruchaf Sofietaidd yr Undeb Sofietaidd, yn ffurfiol corff llywodraethu uchaf yr Undeb Sofietaidd, yn cydnabod cwymp yr undeb a diddymu ei hun, fel y digwyddiad olaf a nododd ddifodiant yr Undeb Sofietaidd.

Rwsia yn Aelod-olynydd yn y Cenhedloedd Unedig
Gwnaeth Protocol Alma-ata hefyd y penderfyniad ar 21 Rhagfyr 1991, i dderbyn cais Rwsia i gael ei chydnabod fel gwladwriaeth olynol yr Undeb Sofietaidd, ymhlith pethau eraill, fel aelod o'r Cenhedloedd Unedig. Ar 24 Rhagfyr, hysbysodd Arlywydd Rwsia, Yeltsin, wrth Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig Javier Pérez de Cuéllar fod yr Undeb Sofietaidd wedi’i ddiddymu ac y byddai Ffederasiwn Rwsia yn olynydd ac yn olynydd i’r Undeb Sofietaidd fel aelod-olynydd yr Undeb Sofietaidd yn y Cenhedloedd Unedig. Mae'r ddogfen yn cadarnhau rhinweddau cynrychiolwyr yr Undeb Sofietaidd fel cynrychiolwyr Rwsia ac yn gofyn am newid enw'r Undeb Sofietaidd i un Ffederasiwn Rwsia ym mhob cofnod swyddogol. Caniataodd y symudiad hwn i Rwsia gadw ei safle ar Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, a fyddai wedi bod yn amhosibl pe bai gwladwriaeth arall wedi cael yr olyniaeth. Cymeradwyodd yr Ysgrifennydd Cyffredinol y cynnig, ac yn absenoldeb unrhyw wrthwynebiadau gan unrhyw aelod-wladwriaeth, cymerodd Ffederasiwn Rwseg le'r Undeb Sofietaidd yn y Cenhedloedd Unedig.

Ar 31 Ionawr 1992, cymerodd Llywydd Ffederasiwn Rwsia ran yn bersonol yng nghyfarfod y Cyngor Diogelwch fel cynrychiolydd Rwsia, y tro cyntaf iddo wasanaethu fel olynydd i'r Cenhedloedd Unedig.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Cytundeb Belovezhskoe, Neu Wlad Yr Ydym Yn Colli erthygl
 Soviet Leaders Recall ‘Inevitable’ Breakup Of Soviet Union Radio Free Europe, 8 Rhagfyr 2006
 Shushkevich Recalls Pen Strokes That Dissolved The U.S.S.R. eitem newyddion ar sianel Radio Free Europe/Radio Liberty
 The Dissolution of the USSR: 25 Years Later'' gan Davis Center for Russian and Eurasian Studies

Categori:Undeb Sofietaidd
Belovezh
Categori:1991
Undeb Sofietaidd, Yr
Categori:Hanes yr Undeb Sofietaidd
Categori:Hanes Armenia
Categori:Hanes Aserbaijan
Categori:Hanes Belarws
Categori:Hanes Casachstan
Categori:Hanes Cirgistan
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Hanes Tajicistan
Categori:Hanes Tyrcmenistan
Categori:Hanes Wcráin
Categori:Hanes Wsbecistan