Etholiad Cyngor Sir Feirionnydd 1889

Cynhaliwyd yr etholiad cyntaf i Gyngor Sir Feirionnydd ar 18 Ionawr 1889.  Fe'i holynwyd gan etholiad 1892. Rhannwyd y sir yn nifer o wardiau un aelod gyda dau gynghorydd wedi'u hethol i gynrychioli rhai o'r ardaloedd trefol.

 Trosolwg o'r canlyniad 
Roedd 1889 yn flwyddyn nodedig yn hanes Rhyddfrydiaeth Cymru, a symbylwyd gan fuddugoliaeth ymgeiswyr Rhyddfrydol ledled Cymru yn etholiadau cyntaf y cynghorau sir. Roedd y canlyniad ym Meirion yn debyg iawn i'r canlyniad yn Sir Aberteifi.

 Etholiadau cystadleuol 
Cafwyd 14 etholiad diwrthwynebiad, gan fod y Rhyddfrydwyr wedi sefyll ymgeiswyr ym mhob ward, Rhyddfrydwyr oedd y cyfan o'r aelodau diwrthwynebiad. Roedd nifer fawr o etholiadau cystadleuol ac roedd y mwyafrif yn fach yn y rhan fwyaf o achosion. Yn y rhan fwyaf o achosion bu'r cystadlaethau rhwng ymgeiswyr Rhyddfrydol a Cheidwadol gydag ambell i ymgeisydd Annibynnol (gwleidyddol). Mewn rhai wardiau roedd cystadlu rhwng dau neu ragor o Ryddfrydwyr oherwydd enwadaeth, gyda Rhyddfrydwyr a enwebwyd gan Fethodistiad Calfinaidd yn sefyll yn erbyn Rhyddfrydwyr a enwebwyd gan Annibynwyr (enwadol).

 Crynodeb o'r Canlyniadau 
Mae'r adran hon yn crynhoi'r canlyniadau manwl a nodir yn yr adrannau olynol. Hwn oedd yr etholiad sirol cyntaf ac felly nis ellir cymharu ag etholiad blaenorol. Disgrifiwyd un cynghorydd fel ymgeisydd Annibynnol ond cafodd ei grwpio, hefyd, mewn rhai adroddiadau gyda'r Ceidwadwyr.

Dyma dabl sy'n crynhoi canlyniad yr etholiad ar draws y sir. Etholwyd 42 o gynghorwyr.

|}

 Canlyniadau 
bawd|Hysbyseb etholiadol gan James Webster (Aberdyfi)
 Abercorris a Thal-y-llyn (dwy sedd) 

 Ardal Aberdyfi 

 Ardal y Bala 
Roedd Richard Jones yn ffigwr amlwg ym mywyd cyhoeddus y Bala, gan wasanaethu ar lawer o gyrff. Cafodd ei ethol yn henadur yng nghyfarfod cyntaf y Cyngor ond bu farw'n sydyn ym mis Chwefror, yn 65 oed. 

 Ardal Drefol Abermaw 
Trechodd Lewis Lewis, bonheddwr o Hillside, Abermaw, John Robert Davies, bonheddwr, o Compton House, Abermaw. 

 Ardal Conglywal 
bawd|Dr Robert Roberts (Isallt 1839-1914)
Trechodd Robert Roberts (Isallt), bardd, meddyg a llawfeddyg ym Mlaenau Ffestiniog Joseph Rhydwen Parry, gweinidog Annibynnol, o Ffordd Manod, Blaenau Ffestiniog. 

 Dosbarth Cynfal a Theigl (dwy sedd) 
Etholwyd William Davies, ffermwr o Caerblaidd, Ffestiniog a John Hughes, ffermwr, o Hafod fawr isaf, Maentwrog, ar draul George Henry Ellis, cyfreithiwr, Penymount, Ffestiniog ac Edward Henry Jonathan, dilledydd, o Paris House, Y Ffor. 

 Cwmorthin ac Ystradau (dwy sedd) 
bawd|A M DunlopRoedd A M Dunlop yn rheolwr chwareli Oakeley, Ffestiniog. Cafodd perchennog y chwareli, W E Oakeley ei ethol fel cyd aelod o'r cyngor fel ymgeisydd Ceidwadol yn Ward Maentwrog. 

 Ardal Gyfun Dolgellau (dwy sedd) 
bawd|Dr Edward Jones, Dolgellau, cadeirydd parhaol cyntaf y cyngor

 Ardal Wledig Dolgellau 

 Dyffryn 

 Gwyddelwern 

 Dosbarth Harlech 
Trechodd Richard Thomas Jones, llawfeddyg, Penygarth Villa, Harlech John Owen, ffermwr, o Frynartro, Llanfair. 

 Llanaber 
Trechodd Dr Charles Williams o Hengwm, Llanaber John Jones, ffermwr, o Lwyndu, Abermaw. 

 Llandrillo 

 Llandderfel 

 Llanegryn 
bawd|William R. M. Wynne, Ysw., Peniarth

 Llanfachreth 

 Llanfor 
bawd|R J Lloyd Price, Rhiwlas
Trechodd Richard John Price o'r Rhiwlas William Thomas Rowlands, ffermwr, o Danycoed, Llanfor. 

 Llanfrothen 
Trechodd John Jones, gŵr bonheddig o'r Ynysfor, Llanfrothen William Hughes, ffermwr, o Gwmcaeth, Nantmor, Beddgelert. 

 Ardaloedd Cyfun Llansantffraid a Chorwen (tair sedd) 
Etholwyd William Ffoulkes Jones, masnachwr coed, o'r Terrace, Corwen; Robert David Roberts, groser cyfanwerthol, o Landwr, Corwen, a Hugh Cernyw Williams, gweinidog y Bedyddwyr, o Ffordd Llundain, Corwen ar draul David Robert Jones, llawfeddyg, Ffordd y Bont, Corwen a Horatio Edward Walker, llawfeddyg, o Blasyndref, Corwen. 
bawd|Parch Hugh Cernyw Williams (Hywel Cernyw)

 Dosbarth Llanuwchllyn 
bawd|Michael D Jones

 Llanycil 

 Llwyngwril 

 Ardal Gyfunol Maenofferen a Diffwys (dwy sedd) 
Etholwyd John Parry Jones o'r Banc Dosbarth, Blaenau Ffestiniog a Robert Owen Jones, cyfreithiwr, y Stryd Fawr, Blaenau Ffestiniog ar draul Morris Jones, deliwr blawd, o Blaenbowydd, Blaenau Ffestiniog. 

 Maentwrog 
bawd|William Edward Oakeley
bawd|Y Parch G Ceidiog Roberts
Trechodd William Edward Oakeley o Blas Tanybwlch Griffith Ceidiog Roberts, gweinidog anghydffurfiol, Gwyndy, Maentwrog.  Yn yr hyn a ddisgrifiwyd fel y cyfarfod Rhyddfrydol cyntaf a gynhaliwyd yn Maentwrog, i gefnogi ymgeisyddiaeth Roberts, siaradodd Tom Ellis AS am dros awr a hanner. 

 Ardal Mawddwy 

Pennal

 Penrhyn a Thalsarnau (dwy sedd) 
Etholwyd J B Jones, melinydd, o Frynyfelin a John Rowe, rheolwr chwarel, o Lasfryn View, Penrhyn, ar draul Edmund Morgan Roberts, ffermwr, o Gefntrefor isaf, Talsarnau a John Morgan, groser, o Canton House, y Stryd Fawr, Blaenau Ffestiniog. 

 Rhiw a Bowydd (dwy sedd) 

 Ardal Wledig Tywyn 

Bu farw'r Parch Griffith Evans ar 6 Tachwedd 1889 

 Ardal Drefol Tywyn 
bawd|Haydn Jones

 Ardaloedd Dwyrain a Gorllewin Trawsfynydd (dwy sedd) 
Etholwyd John Humphreys, meddyg a llawfeddyg, o Stryd Fronwynion, Trawsfynydd a Robert Hugh Pugh, ffermwr, o Frynllefrith, Trawsfynydd, ar draul David Tegid Jones, ffermwr, o'r Gopa a William Evans, dilledydd, o Meirion House, Trawsfynydd. 

 Cyfarfodydd cyntaf 
Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y cyngor yn Nolgellau ar 31 Ionawr o dan gadeiryddiaeth dros dro'r cynghorydd Samuel Pope QC, Dyffryn. Roedd y cynghorydd Pope yn ŵr di-gymraeg a chododd nyth cacwn ar ei ben yn syth, trwy farnu mae unig iaith y Cyngor byddai'r Saesneg. Yng nghyfarfod 28 Chwefror 1889 yn y Bala, penodwyd Dr Edward Jones, Dolgellau yn gadeirydd swyddogol cyntaf y cyngor, newidiodd Jones y rheol iaith gan ddweud bod hawl siarad y ddwy cyn belled a bod crynodeb o'r hyn a ddywedwyd mewn un iaith yn cael ei rhoi yn yr iaith arall; y cadeirydd byddai'n gyfrifol am ddarparu'r crynodeb dros gynghorwyr uniaith yn y naill neu'r llall. Cyfarfodydd trefniadol oedd y ddau gyfarfod cyntaf, ffurfiwyd y cyngor fel corff statudol ar 1 Ebrill 1889.

 Dethol Henaduriaid 
Yn ogystal â'r 42 cynghorydd, roedd y cyngor yn cynnwys 14 henadur sirol. Detholwyd yr henaduriaid gan y cyngor, a buont yn gwasanaethu am dymor o chwe blynedd. Yn dilyn dethol yr 14 henaduriaid cychwynnol, byddai hanner y fainc henadurol yn cael ei ethol bob tair blynedd. Wedi'r etholiadau cychwynnol, roedd 14 o lefydd gwag i Henaduriaid a phenodwyd yr Henaduriaid canlynol gan y cyngor newydd ei ethol: 

Dim ond tri o'r rhai a etholwyd oedd yn aelodau o'r cyngor. 
bawd|Osmond Williams
Detholwyd am chwe blynedd 

 S. Pope, Rhyddfrydwr, (cynghorydd etholedig)
 Osmond Williams, Rhyddfrydwr
 John Cadwaladr, Rhyddfrydwr (bu farw ym mis Gorffennaf 1889 . Dewiswyd E. Parry Jones, Cefnymaes, Blaenau Ffestiniog, yn henadur, yn ei le )
 Edward Griffith, Rhyddfrydwr (ymgeisydd wedi'i drechu yn Llanfachreth)
 Richard Jones, Plasyracre, Rhyddfrydwr (cynghorydd etholedig yn y Bala, bu farw o fewn dyddiau i'r cyfarfod cyntaf o'r cyngor detholwyd y Cyrnol Edward Evans Lloyd, Moel y Garnedd, Y Bala yn ei le.)
 William Williams, Rhyddfrydwr
 J. Hughes Jones, Rhyddfrydwr

Detholwyd am dair blynedd
bawd|Cofeb C H Wynn, Capel y Rûg, Corwen

 Charles Henry Wynn, Rûg, Ceidwadwyr
 John Evans, Rhyddfrydwr
 E H Jonathan, Rhyddfrydwr
 Andreas Roberts. Rhyddfrydol
 Edward Peters, Rhyddfrydwr (cynghorydd etholedig yn Llanycil)
 Y Parch G. Ceidiog Roberts, Rhyddfrydwr (ymgeisydd wedi'i drechu ym Maentwrog)
 William Davies, Pant, Rhyddfrydwr

 Isetholiadau 
Bu dau isetholiad i ddewis cynghorwyr i gymryd lle'r cynghorwyr a dyrchafwyd i fainc yr Henaduriaid ac achoswyd dau isetholiad oherwydd marwolaeth aelodau.

Isetholiad Dyffryn
Ar ôl ddyrchafiad Samuel Pope, llwyddodd John Davies, Glanmorfa, Dyffryn Ardudwy cadw'r sedd i'r Rhyddfrydwyr trwy drechu R. P Owen UH Glanafon.

Isetholiad Llanycil
Etholwyd Roger Hughes yn ddiwrthwynebiad ar ran y Rhyddfrydwyr i fod yn gynghorydd Llanycil wedi dyrchafiad Edward Peters i fainc yr Henaduriaid

 Isetholiad y Bala 
Bu farw Richard Jones, a etholwyd yn henadur, dridiau ar ôl y cyfarfod cyntaf o'r cyngor pan gafodd ei godi i fainc yr henaduriaid. Collodd y Blaid Ryddfrydol y sedd i Edward Watkin, asiant tir, Rhiwlas, ymgeisydd annibynnol, yn rhannol oherwydd bod rhai aelodau o enwad yr Annibynwyr yn flin bod y Blaid Ryddfrydol yn rhoi gormod o ffafriaeth i Fethodistiaid Calfinaidd wrth ddewis ymgeiswyr. 

 Isetholiad Ardal Wledig Tywyn  
 Etholwyd David Davies, Tafolgraig, Aberdyfi, (Rhyddfrydwr) yn ddiwrthwynebiad, fel olynydd i'r diweddar Barch Griffith Evans ar gyfer ward Ardal Wledig Tywyn

Cyfeiriadau

Categori:Meirionnydd
Categori:Siroedd Cymru
Categori:Etholiadau
Categori:Hanes gwleidyddol Cymru