Waka

bawd|350px|Waka taua (Waka rhyfel) ym Mae Ynysoedd, 1827–1828

Mae Waka yn gwch traddodiadol Maori o Seland Newydd.  ‘Waka'’ yw’r gair lluosog hefyd. Gwelir cychod tebyg, gyda enwau tebyg, dros Polynesia, gyda enwau tebyg,megis vaka, wa'a, neu va'a. Mae maint a phwrpas y cychod yn amrywio.

Fe'u gwnaed yn wreiddiol o bren y goeden totara (Podocarpus totara).

Darganfywyd y waka cynharaf ger Afon Anaweka yn Ardal Tasman. Adeiladwyd y waka tua 1400 yn Seland Newydd.’An early sophisticated East Polynesian voyaging canoe discovered on New Zealand's coast’; cofnodion Academi Cenedlaethol Gwyddorion, 14 Hydref 2014, awduron Dilys A Johns a Geoffrey J Irwin, Yun K Sung

Ers y 1970au, tua 8 weka, tua 20 medr o hyd, wedi cael eu hadeiladu i forio i rannau eraill y cefnfor.

Mae Waka taua yn golygu canw rhyfel. Gallent fod 40 medr o hyd, ac yn cario hyd at 80 o bobl[http://www.teara.govt.nz/en/waka-canoes/3 Gwefan Te Ara
Fel arfer, mae ganddynt cerfiadau, ac yn dod o un boncyffGwefan y Herald Seland Newydd, 18 Ionawr 2010. Weithiau, mae un astell hir yn uchwanegu uchder i’r Waka, a weithiau mae astell arall yn cryfhau’r waka, fel Te Winika yn Amgueddfa Waikato.Taflen Amgueddfa WaikatoGwefan Amgueddfa Waikato.

Yn draddodiadol, roedd Waka taua yn sanctaidd. Ni chaniatwyd bwyd wedi coginio arno. Roedd rhaidmynd ar y cwch wrth ei ochrau. Yn aml roeddent du neu wyn, gyda du yn cynrychioli marwolaeth. Y lliw arall oedd coch, i gynrychioli sancteiddrwydd.  Weithiau gosodwyd waka taua ar ei ben er mwyn anrhydeddu arweinydd sy wedi marw.’Stories without end’ gan Judith Binney, cyhoeddwr Llyfrau Bridget Williams:isbn=9781877242472 Anelwyd Waka at ganol waka eu gelynion er mwyn ei gorfodi dan y dŵr. Digwyddodd rhywbeth tebyg i gwch Abel Tasman ym 1642, a bu farw 4 o’i forwyr.

Adeiladu Waka                                                         
Darparid coeden Totara a threulid blynyddoedd yn paratoi am ei thorri. Mae totara’n bren ysgafn gyda chyfran uchel o olew, sy’n cadw’r pren yn iach. Tynnid rhisgl oddi ar un ochr y goeden, clirid y tir o’i chwmpas, a phlannid cnwd ar gyfer y gweithwyr. Ar ôl caneuon a gweddi, torrid y goeden gan ddefnyddio adze gosod tân ar waelod y goeden.

Adeiladid platfform a defnyddid “toki” (bwyell mawr) ar gyfer coeden fawr. Defnyddid y toki fel pendil a threulid wythnosau i ddod â’r goeden i lawr. Torrid y canghennau i gyd i ffwrdd, a siapid corff y waka. Wedyn tynnid y waka, yn pwyso tua 3-4 tunnell, i afon gyda raffau. Defnynnid boncyffion fel rholbrennau i hwyluso’r gwaith. Gorffenid siapio’r waka yn agosach i’r pentref i fod yn agosach at fwyd. Cymerid yr holl broses tua blwyddyn; os oedd damwain neu farwolaeth yn ystod y proses, ni fuasai’r waka’n cael ei orffen. Adeiladid waka mawr mewn darnau ac yn cael eu clymu gyda’n gilydd. Roedd ganddynt i gyd enwau.

Mae gan waka dueddiad i lenwi gyda dŵr  tra chario llwyth mawr neu nifer sylweddol o bobl. Felly roedd angen aros am dywydd braf cyn adael y llan.

Crëwyd ffilm dogfen gan Uned Ffilm Cenedlaethol ym 1974 am adeiladu waka.Taahere Tikitiki - the making of a Maori canoe Cymerodd y broses 18 mis. Comisiynwyd y waka gan Frenhines Maori, Te Arikinui Dame Te Atairangikaahu. Adeiladwy y waka yn  Tūrangawaewae Marae gan y cerfydd Piri Poutapu. Cyfarwyddwr y ffilm oedd David Sims.

Hwyliau traddodiadol
Nododd Abel Tasman bod 2 o’r waka sy wedi ymosod ar ei cychod yn cario hwyliau bychain gyda siâp triongl.’Dyddiadur Abel Tasman’; Cyhoeddwyr Random House, 2008 O’r 1830au ymlaen, morwyr o Ewrop wedi eu disgrifio. Roeddent yn fach, gwnaethpwyd gyda llin neu lafrwyn, ac yn hawdd eu codi neu ollwng. Roedd yr hwybren a cheibren yn hir ond yn ysgafn; defnyddiwyd pren Tanekaha, a oedd yn syth, yn gryf ac yn ystwyth.

Technoleg
Wedi cyrhaeddiad James Cook ym 1769 a Marion Du Fresneym 1772, roedd haearn a dur ar gael i’r bobl Māori. Cyfnewidwyd pysgod rhwng y Māori a morwyr am hoelion miniog i gerfio pren. Cyrhaeddodd llawer o gychod o Ewrop ar ôl 1835, ac roedd cychod ar gael i’r Māori; roeddent yn fwy ymarferol na’r waka, a chafodd y Māori brofiad ohonynt tra gweithio ar gychod o gwmpas Seland Nwydd ac ar y Cyfanfor Tawel. Cyrhaeddodd 100 o gychod y Bae Ynysoedd ym 1839. Defnyddiwyd ychydig iawn o waka yn ystod Rhyfeloedd Seland Newydd. Suddwyd llawer ohonynt gan llywodraeth Seland Newydd ym 1863 ar Afon Waikato. Mae sawl erbyn hyn yn Amgueddfa Goffa Rhyfel Auckland.

Waka ar y cyfanfor
260px|thumb|Te Aurere,  waka hourua wedi ail-adeiladu, ym Mangonui yn 2009
Roedd hi’n bosibl padlo waka ar y cyfanfor, ond roeddent yn gyflymach wrth hwylio.

Yn ôl chwedlau, daeth pobl Polynesiadd yn defnyddio waka mawrion, ac efallai waka hourua, cychod gyda dau gorff. Adeiladwyd  Te Aurere, waka hourua, ym 1992, yn defnyddio dullau a defnydd traddodiadol.Gwefan teaurere.org.nz, cyhoeddwr Te Tai Tokerau Tarai Waka Mae’r waka wedi hwylio dros y Môr Tawel i Hawaii, Tahiti, Ynysoedd y Marquesas, Caledonia Newydd ac Ynys Norfolk, yn ogystal a hwylio o gwmpas Ynys y Gogledd sawl gwaith yn defnyddio dullau Polynesiano hwylio]].Gwefan teaurere.org.nz, cyhoeddwr Te Tai Tokerau Tarai Waka

Waka ama (canw sadiwr)
Gwelwyd waka ama gan fforwyr gynnar o Ewrop, gan gynnwys Sydney Parkinson, arlunydd gyda James Cook ym 1769, a Johann Reinhold Forster, gwyddonydd gyda Cook ym 1773‘An Account Of A Voyage Round The World In The Years MDCCLXVIII, MDCCLXIX, MDCCLXX, and DCCLXXI gan Lieutenant James Cook, Commander of his Majesty's Bark the Endeavour; Cyhoeddwyr William Strahan a Thomas Cadell, Llundain Roedd waka ama wedi mynd erbyn dechrau’r 19fed ganrif, heblaw am hen hanesion ohonynt. Darganfuwyd dau hen sadiwr ar arfordir Horowhenua ac un arall yn Ogof Moncks ger Christchurch. Roeddent i gyd yn fach, yn awgrymu bod y cychod hefyd yn fach, ac yn cael eu defnyddio ar ddyfroedd lleol.

Dechreuodd rasio waka ama yn ystod y 1980au, yn defnyddio canwod wedi cynllunio yn Hawaii a Tahiti, ac mae rasio wedi dod yn fwy poblogaidd, yn aml yn ystod gwyliau diwylliannol yr haf.Gwefan nzherald.co.nz; erthygl gan Michael Neilson:’ Waka ama race through Auckland retraces 800-year-old Tainui route’,8 Chwefror 2019

Defnydd arall
bawd|260px|Yr Haunui, copi o waka cyfanfor
Defnyddiwyd llafrwyn neu lin i adeiladu Waka weithiau, yn arbennig yn Ynysoedd Chatham. Yn 2009, crëwyd flyd o vaka moana gan Sefydliad Okeanos ac adeiladwyr cychod Salthouse, yn defnyddio Gwydr ffibr. Rhoddwyd un ohonynt, yr Haunui,  i Ymddiriedolaeth Mordeithio Te Toki.Gwefan tetokiwakahourua.org

Atgyweiriwyd y waka taua Te Tuhono yn Amgueddfa Genedlaethol yr Alban gan y Maori George Nuku, yn defnyddio polymethyl methacrylêt.’Gwefan y Journal of Conservation and Museum Studies 

Ystyron eraill
Mae "waka" hefyd yn golygu ‘llestr’ neu ‘cerbyd’. Mae “waka huia” yn cyfeirio at llestr lle cedwir “taonga” (trysorau).Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Seland Newydd.. Mae’n cyfeirio hefyd at ceir; mae waka-rere-rangi yn golygu ‘awyren’; mae waka hari hinu yn llong olew. "Te Manatū Waka" yw’r Gweinyddiaeth Trafnidiaeth.

Cyfeiriadau

Waka 
Categori:Seland Newydd