Pogrom

Mae i'r term pogrom (Iddew-Almaeneg:פאָגראָם http://pt.glosbe.com/pt/yi/pogrom o'r Rwsieg: погром) ystyron lluosog, a briodolir amlaf i erledigaeth fwriadol grŵp ethnig neu grefyddol, a gymeradwyir neu a oddefir gan awdurdodau lleol, yn dreisgar. ymosodiad enfawr, gyda dinistrio ar yr un pryd eu hamgylchedd (tai, busnesau, canolfannau crefyddol). Yn hanesyddol, defnyddiwyd y term i ddynodi gweithredoedd treisgar torfol, digymell neu ragfwriadol, yn erbyn Iddewon, Protestaniaid (mewn gwladwriaethau mwyafrifol Gatholig), Catholigion (mewn gwladwriaethau mwyafrifol Brotestannaidd), Slafiaid a lleiafrifoedd ethnig eraill yn Ewrop, ond mae'n berthnasol i achosion eraill, sy'n ymwneud â gwledydd a phobloedd ledled y byd. Cysylltir y gair yn fwyaf digymell gyda gweithredoedd treisiol gwrth-Semitaidd. Gall cyfres o bogromau arwain at hil-laddiad neu Carthu ethnig. Ceir y cofnod cynharaf o'r gair "pogrom" ar glawr yn y Gymraeg o 1938.

Hanes
Er bod y gair "pogrom" yn lled-ddiweddar, mae'r weithred, sef "ymosodiadau gan haid o bobl"  yn ôl Encyclopaedia Britannica yn gyffredin trwy gydol hanes dynol ryw.

Yn hanesyddol mae lleiafrifoedd eraill wedi dioddef o ymosodiadau sy'n eu targedu ac mae llawer o haneswyr yn credu y gellir eu galw'n pogromau, megis cyflafan y Rhufeiniaid a thramorwyr yn Anatolia yn ystod yr hyn a elwir yn Vespers Asiaidd 88 CC, gwrthryfel Buddug ym Mhrydain 61-60OC; Cyflafan tramorwyr yn Guangzhou 878, llofruddiaeth Daniaid pan laddwyd Daniaid yn Lloegr 1002, y Vêpres siciliennes ym 1282 pan ymosodwyd ar y Ffrancwyr; Cyflafan Sant Bartholomew yn Ffrainc 1572 a hawliodd fywydau miloedd o Hiwgenotiaid Protestannaidd.

Daeth y gair yn rhyngwladol ar ôl y don pogrom a ysgubodd dde Rwsia rhwng 1881 a 1884, gan achosi protestiadau rhyngwladol ac arwain at ymfudo enfawr o Iddewon ac yna gweithredoedd y Cannoedd Duon wedi Chwyldro 1905 yn Ymerodraeth Rwsia. Yn ôl cofnodion hanes Iddewig yn yr Unol Daleithiau, cynyddodd mewnfudo Iddewig o Rwsia yn aruthrol yn y blynyddoedd hynny, gan ddod i gyfanswm o tua dwy filiwn o Iddewon Rwsieg rhwng 1880 a 1920.

Ymysg un o'r pogromau gwrth-Iddewig mwyaf drwgenwog, mae pogromau Kristallnacht a hybwyd gan y Natsïaid yn 1938.

Pogromau gwrth-Semitaidd Rwsia
Mae'n rhaid bod o leiaf rhan o'r pogrom wedi'i drefnu neu ei gefnogi gan yr Okhrana (heddlu cudd Rwsia). Er gwaethaf y diffyg tystiolaeth, gwnaed sylwadau eang ar ddifaterwch heddlu a byddin Rwseg, er enghraifft yn ystod pogrom Cyntaf Kishinev yn 1903, a barhaodd am dri diwrnod, yn ogystal â'r anogaethau gwrth-Semitaidd blaenorol mewn erthyglau papur newydd - arwydd bod roedd pogromau yn unol â pholisi domestig Rwsia Ymerodrol.

Ynghyd â Chwyldro Rwsia 1917 a Rhyfel Cartref Rwsia wedi hynny, cafwyd sawl pogrom. Ar y naill law, roedd Iddewon cyfoethog yn rhannu tynged pobl gyfoethog eraill yn Rwsia. Ar y llaw arall, dioddefodd pentrefi Iddewig sawl pogrom gan y Fyddin Wen, a welodd Iddewon fel y prif actorion yn y "cynllwyn Iddewig-Bolsiefaidd". Yn nhref fechan Fastov yn unig, llofruddiodd Byddin Wirfoddol Denikin fwy na 1,500 o Iddewon, yn bennaf henoed, merched a phlant. Amcangyfrifir bod 100,000 i 150,000 o Iddewon yn Wcráin a de Rwsia wedi’u lladd mewn pogromau a gyflawnwyd gan luoedd Denikin yn ogystal â phleidiau cenedlaetholgar o Symon Petliura

Stopiodd y sefydliad hunanamddiffyn Iddewig pogromyddion mewn rhai ardaloedd yn ystod Ail pogrom Kishinev.
Pogromau Eraill
Mae yna hefyd achos o gyflafanau cymuned y Bahá'í (rhwng 1850-63) a gyflawnwyd gan yr awdurdodau yn ogystal â chymdeithas sifil ledled Iran. Yn Afghanistan o dan y Taliban, gwnaed pogromau i aelodau o grŵp lleiafrif ethnig Hazara (ym mhentref Daht-e Leili, rhan ogledd-ganolog y wlad). Yn Cambodia, Rwanda, Burundi cael pogromau yn yr 1970au a 1990au. Ceir hefyd achosion, a rhai diweddar, o pogromau enfawr. 
bawd|250px|Llofruddiwyd Iddewon Rwmania yn yr "Iași Progrom" yn 1941 yn ystod yr Holocost

Rhai o Bogromau yn 20g a'r 21g
Ymerodraeth Otomanaidd
Dinistriodd cyflafan Adana yn yr Ymerodraeth Otomanaidd ym 1909 rannau helaeth o'r chwarteri Cristnogol a hawlio bywydau rhwng 15,000 a 30,000 o Armeniaid.

Yng Nghflafan Batak ym 1876 lladdwyd Bwlgariaid gan filwyr Otomanaidd. Mewn achos o drais sectyddol yn Libanus ym 1860, llofruddiodd Druze dros 10,000 o Gristnogion, Maroniaid yn bennaf. Yn ystod cyflafan Armeniaid yn yr Ymerodraeth Otomanaidd ym 1894-1896, llofruddiwyd rhwng 80,000 a 300,000 o Armeniaid. Roedd pogromau yn rhan o Hil-laddiad Armenia yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. 

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf , achosodd y gyfundrefn Otomanaidd gannoedd o filoedd o Armeniaid, Syriaid a Groegiaid, naill ai trwy lofruddiaeth neu gan galedi annynol.

Eraill
Mae pogromau'r 19g yn cynnwys yr ymosodiadau ar dduon yn yr Unol Daleithiau yn ystod Terfysgoedd Drafft Efrog Newydd ym 1863, cyflafan y Tsieineaid yn Los Angeles yn 1871.

Yn ystod y can mlynedd diwethaf, mae’r rhan fwyaf o erledigaethau o Gristnogion ac Iddewon mewn gwledydd Mwslemaidd wedi bod yn llai ysblennydd, ond eto’n systematig, gyda llofruddiaethau, treisio, arestiadau, lladradau a fandaliaeth ar lefel unigol, heb dderbyn sylw’r cyfryngau, gweler un: Erledigaeth Cristnogion . Nid yw rhan fawr o hyn yn ethnig, ond yn grefyddol-wleidyddol. Mewn llawer o wledydd lle mae digwyddiadau tebyg i pogrom yn digwydd, mae yna gyfraith achosion sy'n wahanol i'r arfer yn y byd Gorllewinol, h.y. y dylid erlyn pob trais yn gyfreithiol, yn enwedig trais sydd â chymhellion hiliol, crefyddol neu wleidyddol, sy’n golygu bod lleiafrifoedd sy’n agored i hyn yn aml yn dewis ffoi, os oes ganddynt fodd i wneud hynny. Er enghraifft, gwrthodir hawliau sifil i grwpiau Iddewig mewn llawer o daleithiau Mwslemaidd, er eu bod efallai wedi byw yno ymhell cyn sefydlu Islam.http://www.minorityrights.org Mae gwahaniaethu yn erbyn Iddewon a Christnogion, fel y'i gelwir dhimmi, yn orfodol yn y Qur'an , ac felly'n cael ei ddyrchafu i gyfreithiau lle mae sharia yn cael ei gymhwyso.

Ail Ryfel Byd ac wedyn

Mae pogrom Kristallnacht y Natsïaid yn erbyn yr Iddewon ar 9-10 Tachwedd 1938 yn ddigwyddiad nodedig. Dywedir iddo fod yn fan cychwyn yr Holocost. Bu hefyd yn dempled ar gyfer 140 pogrom yn yr Ail Ryfel Byd gyda 35,000 o ddioddefwyr yn ystod y cyfnod."The Return of the Ukrainian Far Right: The Case of VO Svoboda," in Ruth Wodak and John E. Richardson (eds.) Analyzing Fascist Discourse: European Fascism in Talk and Text (London and New York: Routledge, 2013), 228-255.

Dyma enghreifftiau o ymosodiadau eraill yn targedu lleiafrifoedd, pogromau, yn ystod yr 20g a'r 2000au:

1948 - Y terfysgoedd yn Jönköping ym 1948 pan ymosodwyd ar y teithwyr a'u gyrru allan o Jönköping
1955 - Yn ystod pogrom Istanbul, mae Tyrciaid yn ymosod ar Roegiaid ethnig sy'n byw yn y wlad.
1964 - Ar ôl y chwyldro yn Zanzibar, llofruddiwyd tua 17,000 o Arabiaid ac Asiaid.
1966 - Yn Nigeria, cyn dechrau Rhyfel Biafra, ymosodir ar grŵp ethnig Igbo.
1969 - Ymosodiad ar Tsieineaidd ym Malaysia yn ystod Digwyddiad 13 Mai fel y'i gelwir.
1980au - arafodd ymosodiadau ar Gristnogion Coptig yn yr Aifft, ond parhaodd, wrth i'r Frawdoliaeth Fwslimaidd ennill mwy o rym gwleidyddol
1984 - Pogrom yn erbyn Sikhiaid yn India yn dilyn llofruddiaeth y Prif Weinidog Indira Gandhi.
1994 - Mae dros 800,000 o Tutsis yn cael eu lladd yn Rwanda mewn cyrchoedd enfawr gan eu cydwladwyr Hutu mewn ychydig fisoedd
1998 - Ym mis Mai, digwyddodd pogromau yn erbyn Tsieineaidd ethnig ym mhrifddinas Indonesia, Jakarta.
2002 - Pogrom Gujarat yn erbyn Mwslemiaid yn nhalaith Indiaidd Gujarat.
2003 - Dechrau erledigaeth dorfol ar Gristnogion yn Irac yn dilyn diddymu cyfundrefn Saddam Hussein, sydd wedi achosi i 40% o ffoaduriaid Irac fod yn Gristnogion
2009 - pogromau yn erbyn Romani yn Hwngari 
2012 - Ymosodiadau ar y lleiafrif Mwslemaidd ym Myanmar

Dolenni allanol
 Pogroms Gwefan yr Holocaust Encyclopaedia
 Pogroms erthygl ar sianel History, gan ganolbwyntio ar bogromau gwrth-Iddewig Rwsia

Cyfeiriadau

Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Natsïaeth
Categori:Yr Ail Ryfel Byd