Hil-laddiad yr Wigwriaid

bawd|300px|Protestwyr gyda Baner Dwyrain Tyrcestan o flaen pencadlys y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd
Ymgyrch o gamdriniaethau hawliau dynol yn erbyn yr Wigwriaid, pobl Dyrcig Fwslimaidd sydd yn frodorol i Xinjiang, gan lywodraeth Gweriniaeth Pobl Tsieina yw hil-laddiad yr Wigwriaid. 

Cyd-destun
Ers 2014, mae llywodraeth Xi Jinping, Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Gomiwnyddol Tsieina, wedi gorfodi polisïau sydd wedi carcharu rhyw un miliwn o Fwslimiaid mewn gwersylloedd cadw heb unrhyw broses gyfreithiol. "One million Muslim Uighurs held in secret China camps: UN panel", Al Jazeera (10 Awst 2018). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 28 Hydref 2021. Dylan Welsh, Ariel Bogle, Echo Hui, a Stephen Hutcheon, "The China Cables: Leak reveals the scale of Beijing's repressive control over Xinjiang", ABC News (24 Tachwedd 2019). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 15 Ebrill 2021. "UN: Unprecedented Joint Call for China to End Xinjiang Abuses", Human Rights Watch (10 Gorffennaf 2019). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 28 Hydref 2021. Wigwriaid ydy'r mwyafrif ohonynt, ond maent hefyd yn cynnwys Casachiaid, Cirgisiaid, a phobloedd Dyrcig eraill. Ni fu carcharu torfol o leiafrifoedd ethnig a chrefyddol ar y raddfa hon ers yr Ail Ryfel Byd.Joanne Finley, "Why Scholars and Activists Increasingly Fear a Uyghur Genocide in Xinjiang", Journal of Genocide Research 23:3 (Tachwed 2020), tt. 348–70. Jen Kirby, "Concentration camps and forced labor: China’s repression of the Uighurs, explained", Vox (25 Medi 2020). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 6 Rhagfyr 2020. Dinistriwyd miloedd o fosgiau, a chipiwyd cannoedd o filoedd o blant oddi ar eu rhieni er mwyn eu danfon i ysgolion preswyl. Raffi Khatchadourian, "Surviving the Crackdown in Xinjiang", The New Yorker (5 Ebrill 2021). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 10 Ebrill 2021. Emily Feng, "Uighur children fall victim to China anti-terror drive", Financial Times (10 Gorffennaf 2018), Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 10 Gorffennaf 2018.Adrian Zenz, "Break Their Roots: Evidence for China’s Parent-Child Separation Campaign in Xinjiang", Journal of Political Risk 7:7 (Gorffennaf 2019). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 25 Mai 2021.

Modd yr Hil-laddiad
Nod honedig Tsieina yw gwrthderfysgaeth: dywed bod mesurau llym yn angenrheidiol er mwyn gostegu Islamiaeth yn yr ardal ac i ddod â therfyn i'r gwrthdaro yn Xinjiang. Gelwir y gwersylloedd cadw yn swyddogol yn "ganolfannau addysg ac hyfforddiant galwedigaethol". Yn ymarferol, mae'r llywodraeth yn gorfodi Tsieineiddio, Islamoffobia, a gormes gwleidyddol ar raddfa eang. Mae polisïau'r llywodraeth yn cynnwys carcharu heb broses ffurfiol mewn gwersylloedd cadw, James Waller a Mariana Salazar Albornoz, "Crime and No Punishment? China's Abuses Against the Uyghurs", Georgetown Journal of International Affairs 22:1 (2021), tt. 100–111. Maria Danilova, "Woman describes torture, beatings in Chinese detention camp", Associated Press (27 Tachwedd 2018). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 28 Hydref 2021. llafur gorfodol,Rukiye Turdush a Magnus Fiskesjö, "Dossier: Uyghur Women in China's Genocide", Genocide Studies and Prevention: An International Journal 15:1 (28 Mai 2021), tt. 22–43. John Sudworth, "China's 'tainted' cotton", BBC (Rhagfyr 2020). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 24 Mawrth 2021. atal arferion crefyddol yr Wigwriaid, "China Primer: Uyghurs", Congressional Research Service (7 Mehefin 2021). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 28 Hydref 2021. indoctroneiddio gwleidyddol, "Muslim minority in China's Xinjiang face 'political indoctrination': Human Rights Watch", Reuters (10 Medi 2018). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 28 Hydref 2021. a chyfyngu ar gael plant trwy sterileiddio, China cuts Uighur births with IUDs, abortion, sterilization, Associated Press (29 Mehefin 2020). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 9 Mehefin 2021. dulliau atal cenhedlu Sigal Samuel, "China’s genocide against the Uyghurs, in 4 disturbing charts", Vox (10 Mawrth 2021). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 10 Mawrth 2021. ac erthylu gorfodol. "China forcing birth control on Uighurs to suppress population, report says", [[BBC}} (29 Mehefin 2020). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 30 Mehefin 2020. "China: Uighur women reportedly sterilized in attempt to suppress population", Deutsche Welle (1 Gorffennaf 2020). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 8 Ionawr 2021. Yn ôl ystadegau llywodraeth Tsieina, o 2015 i 2018 gostyngodd y gyfradd geni yn ardaloedd Hotan a Kashgar—y ddwy'n gartref i boblogaeth Wigwraidd yn bennaf—yn uwch na 60%, o'i chymharu â gostyngiad o 10% ar gyfer poblogaeth yr holl wlad yn yr un cyfnod. "Birth rate, crude (per 1,000 people) - China", Banc y Byd. Er i swyddogion y llywodraeth yn Xinjiang gydnabod y cwymp syfrdanol yn y gyfradd geni, gwrthodasant y cyhuddiadau o anffrwythloni'r boblogaeth ac hil-laddiad. Ivan Watson, Rebecca Wright, a Ben Westcott, "Xinjiang government confirms huge birth rate drop but denies forced sterilization of women", CNN (21 Medi 2020). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 8 Ionawr 2021.

Cymhathiad bwriadol
Ar y cychwyn, câi'r mesurau hyn eu disgrifio fel polisi o gymhathu gorfodol yn Xinjiang, ac fel ethnoladdiad neu hil-laddiad diwylliannol. Adam Withnall, "‘Cultural genocide’: China separating thousands of Muslim children from parents for ‘thought education’", The Independent (5 Gorffennaf 2019). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 28 Hydref 2021. Wrth i ragor o fanylion ddod i'r amlwg, rhoddwyd yr enw hil-laddiad arni gan lywodraethau, ymgyrchwyr, sefydliadau anllywodraethol, arbenigwyr hawliau dynol, academyddion, a llywodraeth alltud Dwyrain Tyrcestan, gan gyfeirio at ddiffiniad y Cytundeb Hil-laddiad. James Lansdale, "Uighurs: 'Credible case' China carrying out genocide", BBC (8 Chwefror 2021). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 8 Chwefror 2021. Rebecca Falconer, "Report: "Clear evidence" China is committing genocide against Uyghurs", Axios (9 Mawrth 2021). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 9 Mawrth 2021.

Ymateb Ryngwladol
Mae'r ymateb rhyngwladol i'r sefyllfa yn Xinjiang wedi amrywio. Cyflwynwyd datganiadau yn condemnio Tsieina i Gyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig gan rai wladwriaethau, tra'r oedd llywodraethau eraill yn cefnogi'r polisïau yn gyhoeddus. Yn Rhagfyr 2020, gwrthododd y Llys Troseddol Rhyngwladol i archwilio Tsieina oherwydd diffyg awdurdodaeth gyfreithiol. Ar 19 Ionawr 2021, Unol Daleithiau America oedd y wlad gyntaf i ddatgan bod Tsieina yn gyfrifol am hil-laddiad yn Xinjiang, er i Adran Wladol yr Unol Daleithiau ddod i'r casgliad nad oedd digon o dystiolaeth i brofi hil-laddiad. Pasiwyd cynigion yn cyhuddo Tsieina o hil-laddiad gan nifer o ddeddfwrfeydd cenedlaethol, gan gynnwys Tŷ'r Cyffredin yng Nghanada, Ystadau Cyffredinol yr Iseldiroedd, Tŷ'r Cyffredin yn y Deyrnas Unedig, a'r Seimas yn Lithwania. Condemniwyd polisïau Tsieina yn erbyn yr Wigwriaid fel "camdriniaethau hawliau dynol difrifol" neu "droseddau yn erbyn dynoliaeth" gan seneddau gwledydd eraill, gan gynnwys Seland Newydd, Gwlad Belg, a'r Weriniaeth Tsiec.

Dolenni
 ‘Absolutely No Mercy’: Leaked Files Expose How China Organized Mass Detentions of Muslims' New York Times
 'Concentration camps and forced labor: China’s repression of the Uighurs, explained'

 Cyfeiriadau 

Categori:21ain ganrif yn Tsieina
Categori:Hanes Xinjiang
Wigwriaid
Wigwriaid
Categori:Wigwriaid