Ieithoedd Tyrcaidd

Teulu ieithyddol sydd yn cynnwys o leiaf 35 o ieithoedd yw'r ieithoedd Tyrcaidd neu'r ieithoedd Tyrcig a siaredir gan y bobloedd Dyrcig ar draws Ewrasia, yn Nwyrain Ewrop, y Cawcasws, Canolbarth Asia, Gorllewin Asia, Gogledd Asia (yn enwedig Siberia), a Dwyrain Asia. Tarddodd yr ieithoedd Tyrcaidd, ar ffurf y broto-Dyrceg, yng ngorllewin Tsieina a Mongolia, a lledaenodd i'r gorllewin, ar draws rhanbarth Tyrcestan a thu hwnt, yn sgil ymfudiadau'r bobloedd Dyrcig yn ystod y mileniwm cyntaf OC. Siaredir iaith Dyrcaidd yn frodorol gan ryw 170 miliwn o bobl, a chan gynnwys siaradwyr ail iaith mae mwy na 200 miliwn o bobl yn medru ieithoedd o'r teulu hwn.Brigitte Moser, Michael Wilhelm Weithmann, Landeskunde Türkei: Geschichte, Gesellschaft und Kultur, Buske Publishing, 2008, p.173Deutsches Orient-Institut, Orient, Vol. 41, Alfred Röper Publushing, 2000, p.611 Tyrceg ydy'r iaith Dyrcaidd a chanddi'r nifer fwyaf o siaradwyr, ac mae ei siaradwyr brodorol yn Anatolia a'r Balcanau yn cyfri am ryw 40% o'r holl siaradwyr Tyrcaidd yn y byd.

Mae sawl ffordd o ddosbarthu'r ieithoedd Tyrcaidd, a fel rheol fe'i rhennir yn ddau gangen – yr ieithoedd Oghur a'r ieithoedd Tyrcaidd Cyffredin – a chwech neu saith is-gangen. O'r ieithoedd byw, Tsafasieg yw unig aelod y gangen Oghur; mae'r gangen Dyrcaidd Cyffredin yn cynnwys pob iaith Dyrcaidd byw arall, gan gynnwys yr is-ganghennau Oghuz, Kipchak, Karluk, Arghu, a Siberaidd. Nodweddir yr ieithoedd Tyrcaidd gan gytgord llafariaid, cyflyniad, a diffyg cenedl enwau.  Rhennir cyd-ddealltwriaeth i raddau helaeth gan ieithoedd yr is-gangen Oghuz, gan gynnwys Tyrceg, Aserbaijaneg, Tyrcmeneg, Qashqai, Gagauz, a Gagauz y Balcanau, a hefyd Tatareg y Crimea, iaith Kipchak sydd wedi ei dylanwadu'n gryf gan dafodieithoedd Oghuz. Rhennir cyd-eglurder i raddau gan ieithoedd yr is-gangen Kipchak, yn enwedig y Gasacheg a'r Girgiseg. Gellir gwahaniaethu rhyngddynt yn seinegol tra bo'r eirfa a'r ramadeg yn hynod o debyg. Hyd at yr 20g, ysgrifennwyd y Gasacheg a'r Girgiseg drwy gyfrwng y ffurf lenyddol ar Tsagadai.
Gellir dadlau bod elfen gref o gontiniwum tafodieithol yn perthyn ar draws y gwahanol ieithoedd Tyrcaidd.

Dengys yr ieithoedd Tyrcaidd gryn dipyn o debygrwydd i'r ieithoedd Mongolaidd, Twngwsaidd, Coreaidd, a Japonaidd. O'r herwydd, awgrymodd ambell ieithydd eu bod i gyd yn perthyn i'r teulu ieithyddol Altäig, ond bellach gwrthodir y dosbarthiad hwnnw gan ieithyddion hanesyddol, yn enwedig yn y Gorllewin. Am gyfnod, tybiwyd i'r ieithoedd Wralaidd berthyn i'r rheiny hefyd yn ôl y ddamcaniaeth Wral-Altäig.Sinor, 1988, p.710George van DRIEM: Handbuch der Orientalistik. Volume 1 Part 10. BRILL 2001. Page 336M. A. Castrén, Nordische Reisen und Forschungen. V, St.-Petersburg, 1849 Fodd bynnag, nid oes digon o dystiolaeth i gytuno ar fodolaeth y naill macro-deulu ieithyddol na'r llall, a phriodolir cyd-nodweddion yr ieithoedd hynny i gyswllt iaith cynhanesyddol.

 Dosbarthiad 
 Ieithoedd Oghur
 Tsafasieg
 Casareg†
 Bwlgareg†
 Ieithoedd Tyrcaidd Cyffredin
 Ieithoedd Oghuz (De-orllewin)
 Salareg
 Oghuz y Gorllewin
 Hen Dyrceg Anatolaidd†
 Tyrceg Otomanaidd†
 Tyrceg
 Aserbaijaneg
 Gagauz
 Gagauz y Balcanau
 Pecheneg† (ansicr)
 Oghuz y Dwyrain
 Tyrcmeneg
 Tyrceg Khorasan
 Oghuz y De
 Qashqai
 Ieithoedd Karluk (De-ddwyrain)
 Karluk y Gorllewin
 Wsbeceg
 Karluk y Dwyrain
 Wigwreg
 Äynu
 Ili Turki
 Tsagadai†
 Karakhanid
 Khorezmian
 Ieithoedd Arghu
 Khalaj
 Ieithoedd Kipchak (Gogledd-orllewin)
 Kipchak–Bwlgar (Wralaidd, Wral-Caspiaidd)
 Bashkir
 Tatareg
 Hen Datareg†
 Kipchak–Cuman (Ponto-Caspiaidd)
 Karachay-Balkar
 Kumyk
 Karaim
 Krymchak
 Urum
 Tatareg y Crimea
 Cuman†
 Kipchak–Nogai (Aralo-Caspiaidd)
 Casacheg
 Karakalpak
 Tatareg Siberia
 Nogai
 Cirgiseg–Kipchak
 Cirgiseg
 Kipchak y De
 Fergana Kipchak†
 Ieithoedd Siberaidd (Gogledd-ddwyrain)
 Siberaidd Gogleddol
 Yakut/Sakha
 Dolgan
 Siberaidd Deheuol
 Sayan
 Twfaneg
 Tofa
 Yenisei
 Khakas
 Fuyü Gïrgïs
 Shor
 Wigwreg y Gorllewin
 Chulym
 Altäeg
 Hen Dyrceg
 Tyrceg Orkhon†
 Hen Wigwreg†

Gweler hefyd
 Continiwm tafodiaith
 Cyd-ddeallusrwydd ieithyddol

 Cyfeiriadau 


Tyrcaidd