Paul J. Crutzen

Meteorolegydd a chemegydd o'r Iseldiroedd oedd Paul Jozef Crutzen (3 Rhagfyr 1933 – 28 Ionawr 2021) a enillodd Wobr Cemeg Nobel ym 1995, gyda Mario J. Molina a F. Sherwood Rowland, "am eu gwaith mewn cemeg atmosfferig, yn arbennig yn ymwneud â ffurfiad a dadelfeniad osôn". "The Nobel Prize in Chemistry 1995", Sefydliad Nobel. Adalwyd ar 8 Chwefror 2021. Mae hefyd yn nodedig am boblogeiddio'r enw "anthroposen" am yr epoc daearegol cyfoes.

Ganed yn Amsterdam. O 1951 i 1954 cafodd ei hyfforddi'n beiriannydd sifil, a gwasanaethodd yn y lluoedd arfog o 1954 a 1958 a gweithiodd hefyd i swyddfa bontydd Amsterdam. Ym 1958 ymgeisiodd Crutzen am swydd rhaglennu cyfrifiaduron yn adran meteoroleg Coleg Stockholm (a ddaeth yn brifysgol ym 1960), ac yno cychwynnodd ar ei astudiaethau. Ym 1963 derbyniodd ei radd meistr mewn mathemateg, ystadegaeth, a meteoroleg o Brifysgol Stockholm. Enillodd ei ddoethuriaeth mewn meteoroleg ym 1968 a'i ddoethuriaeth athronyddol, y radd uchaf yng nghyfundrefn academaidd Sweden, ym 1973.

Ym 1970 canfu bod cyfansoddion nitrogen ocsid yn gallu dadelfennu osôn, y nwy sydd yn amsugno ymbelydredd uwchfioled yr haul yn yr haen osôn, un o haenau uchaf y stratosffer yn atmosffer y Ddaear.  Gweithiodd yn gyfarwyddwr ymchwil i Ganolfan Genedlaethol Ymchwil Atmosfferig yn Boulder, Colorado, Unol Daleithiau America, o 1977 i 1980, a mewn swydd debyg i Sefydliad Cemeg Max Planck ym Mainz, yr Almaen, o 1980 i 2000.  Bu farw ym Mainz yn 87 oed. John Schwartz, "Paul Crutzen, Nobel Laureate Who Fought Climate Change, Dies at 87", The New York Times (4 Chwefror 2021). Adalwyd ar 8 Chwefror 2021.

 Cyfeiriadau 

Categori:Cemegwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Gwyddonwyr yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Meteorolegwyr
Categori:Pobl o Amsterdam