Tebot

bawd|300px|Tebot Siapaneaidd math yokode-kyūsu
bawd|300px|Tebot a Fürstenberg, 1999
bawd|300px|Tebot ceramig, tua 1980
Mae'r tebot yn llestr silindrog swmpus, anaml hefyd wedi'i wneud o arian, efydd, copr, haearn, llestri cerrig, porslen neu wydr lle gellir paratoi te, ei gadw'n gynnes, ei gludo a'i weini. 

Gwahaniaeth rhwng Tebot Te a Phot Coffi
Mae'r tebot yn wahanol i bot coffi mewn tair nodwedd arbennig:

Mae tua mor eang ag y mae'n uchel neu hyd yn oed yn ehangach nag y mae'n uchel. Yn y modd hwn, mae'r lliwiau a'r aroglau sy'n dianc o'r dail te wedi'u trwytho ac sy'n tueddu i aros ar y gwaelod yn cael eu dosbarthu'n fwy cyfartal dros y dŵr cyfan na gyda jwg fain.
Mae pig y tebot yn llawer dyfnach, yn aml hyd yn oed ar waelod corff y tebot, fel y gellir tywallt y colorants a'r aroglau sydd wedi'u crynhoi yn rhan isaf y tebot i'r llong yfed yn gyntaf. (Mae'r pig ynghlwm wrth ben y pot coffi fel nad yw unrhyw dir coffi yn mynd i mewn i'r cwpan.)
Mae dyfais fel arfer yn cael ei chynnwys i ddal y dail te wedi'u bragu yn ôl wrth arllwys. Gall y rhain fod yn dyllau gogr yn y trawsnewidiad o'r corff can i'r pig neu fewnosodiad hidlydd conigol sydd wedi'i hongian yn y can oddi uchod ac yn ymestyn i waelod y can.

Hanes
Er bod y sôn gyntaf am de yn Tsieina yn y flwyddyn 221 v. Chr. Dyddiedig (Teesteuerbescheid), yn plymio'n benodol ar gyfer potiau te wedi'u gwneud o naws Zǐshā coch rhanbarth De Tsieina i Yixing tan Frenhinllin Ming (1368-1644) ymlaen. Fe wnaeth y ffordd arferol o baratoi te trwy ewynnog te powdr gwyrdd yn uniongyrchol yn y bowlen yfed ildio i fragu'r dail mewn tebot. Yn niwylliant y diweddar Ming a Brenhinllin Qing dilynol Roedd y mwynhad a rennir o de coeth, a baratowyd mewn potiau o ansawdd uchel, yn chwarae rhan ganolog fel symbol o statws cymdeithasol a diwylliant upscale., zitiert nach  Gweithiodd ysgolheigion ac uchelwyr yn agos gyda chrochenwyr, caligraffwyr ac artistiaid gweledol i greu llongau a oedd mor unigryw â phosibl.

Cyrraedd Ewrop
Mewnforiwyd te Tsieineaidd gyntaf i Ewrop gan Cwmni Dwyrain India'r Iseldiroedd ar ddechrau'r 17g. Cofnodwyd tebot gyntaf ym 1620 yn rhestr rhestr masnachwr Portiwgaleg o Macau. Roedd cargo llong a suddodd ym Môr De Tsieina ym 1643 yn cynnwys tua 23,000 o wrthrychau porslen, gan gynnwys 255 tebot. Mae siâp a lliw'r gwrthrychau cerameg yn eu nodi fel porslenfor allforio Tsieineaidd ar gyfer Ewrop. Mae'r tebotau cyntaf a gadwyd yn Ewrop yn dyddio o ddiwedd yr 17g. Mae un o'r delweddau cynharaf hysbys o jwg wedi'i wneud o glai Yixing coch, y mae ei ddeunydd a'i siâp yn amlwg yn siarad am ei ddefnyddio fel tebot, i'w weld ar sawl llun gan Pieter Gerritsz. van Roestraeten (1627-1698). Tua diwedd y 1670au, dechreuodd ceramegwyr Ewropeaidd fel Arij de Milde yn Delft, John a David Elers yn Swydd Stafford, Lloegr, a Johann Friedrich Böttger ym Meissen ar ddechrau'r 18g, wneud tebotau yn seiliedig ar fodelau Tsieineaidd.

Yn yr 17g a'r 18g, datblygodd Lloegr tebot siâp gellyg gyda phig crwm siâp S,Raoul Verbist: A Teapot of 18th Century. Association of Small Collectors of Antique Silver, 2004 a gyflwynwyd gan y Saeson i Foroco ynghyd â the gwyrdd ac y mae ei siâp wedi bod yn fodel ar gyfer diwylliant te yng ngogledd-orllewin Affrica hyd heddiw mae'r mwyafrif o tebotau.

Fel llong weini, mae tebotau yn naturiol yn ganolbwynt bwrdd ac felly maent yn aml yn flaenllaw yn y dyluniad priodol mewn cyfresi llestri bwrdd. Maent ar gael mewn amrywiaeth eang o liwiau, siapiau a meintiau, yn ffeithiol yn unig ac yn swyddogaethol neu'n ffigurol kitsch gyda'r holl amrywiadau rhyngddynt. Mae tebotau hefyd yn eitemau casglwyr ac yn cael eu harddangos mewn amgueddfeydd perthnasol.

Nodweddion
Driblo
Un ffenomen sy'n digwydd gyda rhai tebotau yw driblo lle mae'r llif yn rhedeg i lawr y tu allan i'r pig yn enwedig wrth i'r llif ddechrau neu stopio. Mae gwahanol esboniadau am y ffenomen hon wedi'u cynnig ar wahanol adegau. Gall gwneud wyneb allanol y pig yn fwy hydroffobig, a lleihau radiws crymedd y tu mewn i'r domen fel bod y llif yn llifo'n lân yn gallu osgoi driblo.

Cadw gwres - het tebot
Er mwyn cadw tebotau yn boeth ar ôl i de gael ei fragu gyntaf, roedd cartrefi cynnar o yn defnyddio gorchudd tebot,http://termau.cymru/#tea%20cosy neu mwgwd tebot het tebot yn debyg iawn i het, sy'n llithro dros y pot te. Yn aml byddent wedi eu wneud o wlân wedi'i addurno â motiffau les. Mae'r het tebot modern wedi dod yn ôl i ffasiwn gydag atgyfodiad te dail rhydd a golwg retro. Ceir hefyd motiffs Cymraeg a Chymreig gan gynnwys dyluniadau a phatrwm nodweddiadol y garthen Gymreig.https://www.etsy.com/uk/listing/1011255677/tea-cosy-welsh-tapestry-carthen-print?gpla=1&gao=1&&utm_source=google&utm_medium=cpc&utm_campaign=shopping_uk_en_gb_d-home_and_living-kitchen_and_dining-drink_and_barware-drinkware-cozies&utm_custom1=_k_Cj0KCQiAys2MBhDOARIsAFf1D1e8uNxyorqFKYlXp3yAmgQzzK8PwGuWc6uKv941BtiLAYkQuFD8b-EaAnegEALw_wcB_k_&utm_content=go_12604174279_122593759329_508814419826_pla-498657395752_c__1011255677engb_472312955&utm_custom2=12604174279&gclid=Cj0KCQiAys2MBhDOARIsAFf1D1e8uNxyorqFKYlXp3yAmgQzzK8PwGuWc6uKv941BtiLAYkQuFD8b-EaAnegEALw_wcB neu motiffau cenedlaethol fel y Ddraig Goch.

Tebot yn y Gymraeg
Ceir y cyfeiriad gyntaf cofnodedig yn y Gymraeg i'r teclyn o oddeutu 1740 yn Llyfr Meddygwriaeth a Physygwriaeth ir Anafus ar Clwyfus lle ceir, "tywelltwch allan yngwaelod Tea Pot neu ryw Gwppan bach." Erbyn 1759 gwlir "tê Pot" yn llyfr 'Y Prif Ffeddigyiniaeth". Gwelir tebot (gyda b nid p) gyntaf yn Straeon y Pentan gan Daniel Owen yn 1895 gyda'r dyfyniad, "yfed cwrw o bîg y tebot".

 Tebot oel - defnyddir tebot oel ar gyfer 'oil can' gan chwarelwyr.

 Swoblen tebot - gelwid Swoblen tebot yng ngorllewin Morgannwg yn gellweirus ar wraig a yfai lawer o de. Daw swoblen o'r Saesneg 'swabble' sef y sŵn a wneir gan hylif wrth ei ysgwyd.

 Y Tebot Piws - grŵp pop/gwerin Gymraeg o'r 1970au cynnar.

Gweler hefyd
 Tebot Moka
 Y Tebot Piws
 Samofar
 Jwg

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Fideo, 'How to Make a Ceramic Teapot, from Beginning to End'
 Fideo, 'How to do Chinese Tea Ceremony step by step' 
 Y Tebot Piws - mae rhywun wedi dwyn fy nhrwyn

Categori:Te
Categori:Diodydd
Categori:Bwyd a diod