Uwch Gynghrair Gweriniaeth Iwerddon

Uwch Adran Cynghrair Iwerddon (Saesneg: League of Ireland Premier Division; Gwyddeleg: Cymroinn Sraith na hÉireann) yw rheng uchaf pêl-droed ar lefel clwb yng Ngweriniaeth Iwerddon. Mae'n cynnwys deg clwb ac mae'r tymor yn dechrau ym mis Mawrth ac yn gorffen ym mis Hydref, gyda phob clwb yn chwarae 36 gêm (pedair gwaith yn erbyn phob tîm arall). Fe’i cynhelir yn ystod misoedd yr haf er mwyn peidio â chyd-daro ag Uwch Gynghrair Lloegr, cystadleuaeth sy’n denu sylw cefnogwyr yn Iwerddon. Mae enillwyr yr Uwch Adran yn chwarae yn rownd rhagbrofol Cynghrair y Pencampwyr UEFA, tra bod y tîm ar waelod y adran yn disgyn i Adran Gyntaf Cymdeithas Bêl-droed Gweriniaeth Iwerddon, sef yr ail reng. Ar hyn o bryd mae'r Uwch Adran yn cael ei noddi gan Airtricity, a dyna pam mae'r twrnamaint hefyd yn cael ei alw'n Airtricity Premier Division. Fe'i gelwid yn flaenorol yn Eircom Premier Division, rhwng 2000 a 2008.

Er 1921, mae 19 clwb wedi cael eu coroni’n bencampwyr Cynghrair Pêl-droed Iwerddon. Clwb Pêl-droed Derry City yw'r unig glwb sydd wedi lleoli y tu allan i ffiniau Gweriniaeth Iwerddon.

Crëwyd y gystadleuaeth ym 1921 fel cynghrair o wyth tîm, ond dros amser mae wedi ehangu i bencampwriaeth o 20 clwb wedi'i rannu'n ddau gategori: 10 tîm yn yr Uwch Adran a 10 yn yr Adran Gyntaf.

Ers 2006 Cymdeithas Bêl-droed Gweriniaeth Iwerddon sydd wedi bod yn gyfrifol am y sefydliad. Yn flaenorol y clybiau a gymerodd ran oedd â gofal am y gystadleuaeth, ond gorfododd problemau ariannol timau i'r Gymdeithas gymryd rheolaeth drosti. Ym mis Medi 2020, roedd yr Uwch Adran yn y 40fed safle ymhlith y 55 cynghrair genedlaethol sy'n rhan o UEFA.

Y tîm sydd wedi ennill gynghrair y nifer fwyaf o weithiau yw Shamrock Rovers F.C., gyda 17 tlws, a'r unig glwb sydd wedi cymryd rhan ym mhob tymor yw Bohemians FC. Yn ogystal â thimau o'r Weriniaeth mae'r twrnamaint yn cynnwys clwb o Ogledd Iwerddon, Derry City FC, a ddaeth i mewn i system y gynghrair ym 1985.

Hanes
Sefydlwyd Cynghrair Iwerddon ym 1921 fel "Cynghrair y Wladwriaeth Rydd". Erbyn hynny roedd y bencampwriaeth yn cynnwys wyth tîm o Ddulyn, a'r pencampwr cyntaf oedd St James's Gate FC. Dros y blynyddoedd ehangodd y bencampwriaeth i gynnwys clybiau eraill yn nhiriogaeth Iwerddon, a chafodd ei dominyddu gan dri thîm o Ddulyn: Shamrock Rovers FC, Bohemian FC a Shelbourne FC. Y tîm cyntaf a enillodd y gynghrair ac nad oedd o'r brifddinas oedd Dundalk FC, yn nhymor 1932-33.

Yn y degawdau diweddarach enillodd y twrnamaint boblogrwydd gyda chefnogwyr, gyda llwyddiannau clybiau fel St Patrick's Athletic FC, Cork United FC a Waterford United FC yn y 1960au. Arweiniodd ehangu timau newydd at greu ail adran ym 1985, a ffurfiwyd gan glybiau â chyllideb lawer llai. Hefyd cafwyd mynediad dadleuol Derry City FC, tîm o Ogledd Iwerddon, i bencampwriaeth Iwerddon gyda chymorth UEFA a Chymdeithas Bêl-droed Gogledd Iwerddon.Derry City FC - Una historia concisa. CityWeb, 2006. Consultado el 30 de abril de 2007. Yn yr 1980au, enillodd Shamrock Rovers FC bedair pencampwriaeth gynghrair yn olynol tan 1987 a daeth yn bwerdy mwyaf mewn pêl-droed cenedlaethol.

Yn y 1990au, rhoddwyd y gynghrair yn y cysgod gan lwyddiant Uwch Gynghrair yr Alban ac Uwch Gynghrair Lloegr oedd newydd eu creu gan arwain at ostyngiad yn nifer y gwylwyr. Er mwyn peidio â chyd-daro â thwrnameintiau cryfach, mabwysiadodd y clybiau galendr newydd a newidiodd y tymhorau i'r haf, rhwng misoedd Mawrth a Thachwedd. Yn eu tro, fe wnaethant ddewis mwy o broffesiynoldeb ym mhob tîm.

Daeth gwariant clybiau yn ormodol a daeth llawer yn amhroffidiol, gan ysgogi cytundeb rhwng y Gynghrair a Ffederasiwn Iwerddon i redeg y twrnamaint o 2006 ymlaen. O dan y rheolaeth newydd, roedd yn rhaid i dimau fodloni'r gofynion sylfaenol i warantu eu parhad neu eu dyrchafiad i Uwch Gynghrair Iwerddon a'r bencampwriaeth broffesiynol gyfan, rhywbeth a achosodd symudiadau dadleuol: yn 2006 cafodd Shelbourne FC ei israddio yn weinyddol am ddiffygion er gwaethaf ennill y gynghrair y flwyddyn honno.  o'r un peth felly diflannodd Cork City FC a chafodd ei drosglwyddo i Derry City FC yn 2010 am gyflwyno dogfennaeth ffug.http://www.allbusiness.com/company-activities-management/company-structures-ownership/13667399-1.htmlhttp://www.irishtimes.com/sports/soccer/2010/0223/1224265050795.html

Yn raddol, mae'r bencampwriaeth wedi ennill pwysigrwydd a difrifoldeb ymhlith y cynghreiriau cysylltiedig i UEFA, ac mae Iwerddon wedi symud o safle 41 yn 2000 i 30 yn 2009.http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method4/crank2010.html

Fformat
Cynhelir tymor Cynghrair Iwerddon yn ystod misoedd y gwanwyn a'r haf, ac fe'i cynhelir rhwng mis Mawrth a mis Tachwedd. Mae'r fformat cyfredol yn cyfateb i system tair rownd rhwng y 12 tîm sy'n rhan o'r bencampwriaeth. Ar ben hynny, sefydlir y sgôr ar sail rheolau UEFA gyda 3 phwynt i'r tîm buddugol, 0 i'r collwr ac 1 pe bai gêm gyfartal.

Mae'r tîm sy'n gorffen yn ei safle cyntaf yn yr Uwch Adran yn cael ei gyhoeddi'n bencampwr y gynghrair, tra bod yr un olaf yn disgyn yn uniongyrchol i'r Adran Gyntaf, yn cael ei ddisodli gan bencampwr y gystadleuaeth honno. O'i ran, mae'r unfed ar ddeg a ddosberthir yn First yn wynebu enillydd gêm ail gyfle rhwng yr ail a'r trydydd o Ail yn y drefn honno, mewn gêm ail gyfle ar gyfer sefydlogrwydd. Rhaid i bwy bynnag sy'n gorffen ddiwethaf yn yr Adran Gyntaf ennill mewn gêm yn erbyn pencampwr y Bencampwriaeth A, pencampwriaeth nad yw'n broffesiynol, er mwyn osgoi colli'r categori.

Yn flaenorol, chwaraewyd y tymhorau yn ystod misoedd y gaeaf gyda rowndiau taith rownd sengl ac ehangu tîm amrywiol. Hyd at 1985 nid oedd ail adran, a ostyngodd nifer y clybiau i 12 ac yn ddiweddarach i 10 yn y categori uchaf. Mae hyfforddwyr a chlybiau yn gwrthwynebu'r system bresennol, ond nid yw Ffederasiwn Iwerddon yn cynnig ei newid.http://www.independent.ie/sport/soccer/league-of-ireland/fai-reject-change-to-league-format-1962311.html

Cystadlaethau Ewropeaidd
Mae pencampwr y gynghrair yn gymwys ar gyfer Cynghrair y Pencampwyr UEFA, ac yn dechrau o ail gam y rownd ragbrofol. Mae'r ail a'r trydydd safle yn chwarae Cynghrair Ewropeaidd UEFA gan ddechrau o'r rownd ragbrofol gyntaf. Hefyd, mae gan bencampwr Cwpan Iwerddon le yn y gystadleuaeth honno.

Pencampwyr fesul blwyddyn i Brif Adran Iwerddon Annibynnol
1921/22 · St. James's Gate 
1922/23 · Shamrock Rovers 
1923/24 · Bohemians 
1924/25 · Shamrock Rovers 
1925/26 · Shelbourne 
1926/27 · Shamrock Rovers 
1927/28 · Bohemians Dublin 
1928/29 · Shelbourne  
1929/30 · Bohemians Dublin 
1930/31 · Shelbourne 
1931/32 · Shamrock Rovers 
1932/33 · Dundalk 
1933/34 · Bohemians Dublin 
1934/35 · Dolphin 
1935/36 · Bohemians Dublin  
1936/37 · Sligo Rovers F.C. 
1937/38 · Shamrock Rovers 
1938/39 · Shamrock Rovers 
1939/40 · St. James's Gate 
1940/41 · Cork United 
1941/42 · Cork United 
1942/43 · Cork United 
1943/44 · Shelbourne 
1944/45 · Cork United 1945/46 · Cork United 
1946/47 · Shelbourne 
1947/48 · Drumcondra 
1948/49 · Drumcondra 
1949/50 · Cork Athletic 
1950/51 · Cork Athletic 
1951/52 · St Patrick's Athletic 
1952/53 · Shelbourne 
1953/54 · Shamrock Rovers 
1954/55 · St. Patrick's Athletic 
1955/56 · St. Patrick's Athletic 
1956/57 · Shamrock Rovers 
1957/58 · Drumcondra 
1958/59 · Shamrock Rovers 
1959/60 · Limerick 
1960/61 · Drumcondra  
1961/62 · Shelbourne  
1962/63 · Dundalk 
1963/64 · Shamrock Rovers 
1964/65 · Drumcondra 
1965/66 · Waterford United 
1966/67 · Dundalk  
1967/68 · Waterford United 
1968/69 · Waterford United 1969/70 · Waterford United 
1970/71 · Cork Hibernians 
1971/72 · Waterford United 
1972/73 · Waterford United 
1973/74 · Cork City 
1974/75 · Bohemians Dublin 
1975/76 · Dundalk  
1976/77 · Sligo Rovers 
1977/78 · Bohemians Dublin  
1978/79 · Dundalk 
1979/80 · Limerick United 
1980/81 · Athlone Town 
1981/82 · Dundalk 
1982/83 · Athlone Town 
1983/84 · Shamrock Rovers 
1984/85 · Shamrock Rovers 
1985/86 · Shamrock Rovers 
1986/87 · Shamrock Rovers 
1987/88 · Dundalk FC 
1988/89 · Derry City 
1989/90 · St. Patrick's Athletic 
1990/91 · Dundalk 
1991/92 · Shelbourne 
1992/93 · Cork City 1993/94 · Shamrock Rovers 
1994/95 · Dundalk 
1995/96 · St. Patrick's Athletic 
1996/97 · Derry City 
1997/98 · St. Patrick's Athletic 
1998/99 · St. Patrick's Athletic 
1999/00 · Shelbourne 
2000/01 · Bohemians Dublin 
2001/02 · Shelbourne 
2002/03 · Bohemians Dublin 
2003 · Shelbourne  
2004 · Shelbourne  
2005 · Cork City 
2006 · Shelbourne  
2007 · Drogheda United 
2008 · Bohemians Dublin  
2009 · Bohemians Dublin  
2010 · Shamrock Rovers 
2011 · Shamrock Rovers 
2012 · Sligo Rovers F.C. 
2013 · St. Patrick's Athletic 
2014 · Dundalk 
2015 · Dundalk
2016 · Dundalk2017 · Cork City
2018 · Dundalk
2019 · Dundalk

Enillwyr y Gynghrair (hen fformat a fformat newydd, 1922-2019)
 Clwb  Pencampwyr Clwb  Pencampwyr Shamrock Rovers F.C.  17  Cork City  3 Dundalk  14 Athlone Town  2 Shelbourne  13  St. James's Gate  2 Bohemians  11   Derry City  2 St Patrick's Athletic F.C.  8  LimerickLimerick United  11 Cork UnitedCork Athletic  52  Dolphin  1 Waterford United  6  Cork Hibernians  1 Drumcondra  5  Cork Celtic  1 Sligo Rovers F.C.  3  Drogheda United  1

 Clybiau 

290px|thumb| Clybiau.
 Premier Division 2020 
ClwbTrefStadiwmCapasitiBohemiansDulynDalymount Park7,000Cork CityCorcTurners Cross7,600Derry CityDerry (Gogledd Iwerddon)Brandywell7,500DundalkDundalkOriel Park5,500Finn HarpsBallybofeyFinn Park6,000Shamrock RoversDulynTallaght Stadium8,600Sligo RoversSligoThe Showgrounds5,500ShelbourneDulyn (Drumcondra)Tolka Park3,600St Patrick's AthleticDulynRichmond Park5340WaterfordWaterfordWaterford Regional Sports Centre5,500

Dolenni allanol
 Gwefan y League of Ireland
 Gwybodaeth ar y Gynghrair

Cyfeiriadau

Categori:Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Pêl-droed yn Iwerddon