Máire Mhac an tSaoi

Ysgolhaig o Iwerddon a bardd yn yr iaith Wyddeleg oedd Máire Mhac an tSaoi (; 4 Ebrill 1922 – 16 Hydref 2021).

Ganed hi yn Nulyn, ychydig fisoedd wedi sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon. Bu ei thad, Seán Mac an tSaoi, yn rhan o Wrthryfel y Pasg ym 1916, ac a fyddai'n wleidydd o blaid Fianna Fáil ac yn weinidog yn llywodraethau'r Taoisigh de Valera a Lemass. Roedd ei mam, Máiréad de Brún, yn athrawes Wyddeleg yng Ngholeg Alexandra, ysgol Brotestannaidd i ferched ar gyrion deheuol y ddinas. Treuliodd Máire gyfnodau hirion yn mhentref Dún Chaoin, Swydd Kerry, yn y Gaeltacht, gan roi iddi grap drylwyr ar yr iaith Wyddeleg. Derbyniodd radd baglor o'r dosbarth cyntaf mewn Astudiaethau Celtaidd o Goleg Prifysgol Dulyn. "Máire Cruise O’Brien, poet who celebrated Gaelic language and culture undeterred by her famous husband’s reservations – obituary", The Daily Telegraph (5 Tachwedd 2021). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 7 Tachwedd 2021.

Cafodd ei recriwtio gan yr Adran Faterion Tramor ym 1947, a gweithiodd yn llysgenhadaeth Iwerddon yn Sbaen cyn iddo ymuno â'r dirprwyaeth Wyddelig i'r Cenhedloedd Unedig. Cymerodd seibiant o'i gwaith ac aeth i Ganolbarth Affrica yn ystod argyfwng y Congo yn nechrau'r 1960au i fod yng nghwmni ei chariad, y diplomydd Conor Cruise O'Brien. Cafodd ei thargedu gan y wasg Brydeinig, mewn ymdrech i ddwyn gwarth ar O'Brien ac i hyrwyddo diddordebau cwmnïau Prydeinig yn y Congo, ac o ganlyniad cafodd O'Brien ei alw yn ôl i bencadlys y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd a'i ddiswyddo. Dychwelodd Máire i Ddulyn i ymddiswyddo o'r gwasanaeth diplomyddol, a phriododd â Conor Cruise O'Brien ym 1962.  Aethant i Ghana wedi i O'Brien gael ei benodi'n is-ganghellor preswyl Prifysgol Ghana gan yr Arlywydd Kwame Nkrumah, ac ym 1965 i Efrog Newydd lle bu Máire yn darlithio ar lên Iwerddon.

Etholwyd O'Brien i'r Dáil Éireann ym 1969 a symudodd y ddau ohonynt i Ddulyn. Mabwysiadant un mab ac un ferch, y ddau ohonynt o dras gymysg Wyddelig ac Affricanaidd, yn nechrau'r 1970au. Cafodd ei hethol yn aelod o'r Aosdána ym 1995, ond ymddiswyddodd mewn protest yn erbyn dyrchafu Francis Stuart yn Saoi. Cyhoeddodd ei hunangofiant, The Same Age as the State, yn 2003.

 Cyfeiriadau 

Categori:Academyddion o Iwerddon
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Gwyddeleg o Iwerddon
Categori:Cyfieithwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Ysgolheigion Gwyddeleg o Iwerddon
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Iwerddon