Luhansk

Dinas yn nwyrain Wcráin ger y ffin â Rwsia yn ardal ddadleuol y Donbas yw Luhansk (, yngenir [lʊˈɦɑnʲsʲk]) neu Lugansk (, yngenir [lʊˈɡansk]; trawnslythrennu: Lwgansc),https://pedwargwynt.cymru/adolygu/gareth-jones-y-llyfrau-y-ffilmiau-y-propaganda a elwid gynt yn Voroshilovgrad (Wcreineg a ) yn 1935-1958 a 1970-1990. Ar hyn o bryd, mae Luhansk yn brifddinas a chanolfan weinyddol ar Weriniaeth Pobl Luhansk, ardal a dorrodd yn rhydd yn 2014 o blaid Rwsia. Y ddinas hon a'r ardaloedd cyfagos sydd wedi bod yn un o'r prif safleoedd Rhyfel y Donbas. Nes i Luhansk gael ei chipio gan y Weriniaeth, canolfan weinyddol Oblast Luhansk oedd hi. Amcangyfrifir mai 399,559 o bobl sydd yn byw yn y ddinas heddiw.

 History 
chwith|bawd|Cofeb i Charles Gascoigne yn ymyl yr amgueddfa leol
chwith|bawd|Un o danciau Mk V a ddefnyddiwyd gan Fyddin y Don yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia
Mae'r ddinas yn olrhain ei hanes yn ôl i 1795 pan sefydlodd y diwydiannwr Prydeinig Charles Gascoigne ffatri fetel ger anheddiad y Cosaciaid Zaporizhiaidd, Kamianyi Brid. Roedd yr anheddiad o gwmpas y ffatri yn dwyn yr enw Luganskiy Zavod a chyfunwyd hi â thref Kamianyi Brid yn 1882 i greu dinas Luhansk. Ar Fasn Donets, datblygodd Luhansk yn ganolfan ddiwydiannol bwysig yn Nwyrain Ewrop, yn enwedig fel cartref i gwmni mawr adeiladu locomotifau Luhanskteplovoz. Meddiannwyd y ddinas gan yr Almaen Natsïaidd rhwng 14 Gorffennaf 1942 a 14 Chwefror 1943.

Ar 5 Tachwedd 1935, ailenwyd y ddinas yn Voroshilovgrad (; ) er mwyn anrhydeddu'r cadlywydd a'r gwleidydd Sofietaidd Kliment Voroshilov. Ar 5 Mawrth 1958, yn dilyn galwad gan Khrushchev i beidio â rhoi enwau pobl fyw ar ddinasoedd, adferwyd yr hen enw. Ar 5 Ionawr 1970, ar ôl marwolaeth Voroshilov ar 2 Rhagfyr 1969, newidiwyd yr enw eto i Voroshilovgrad. O'r diwedd, ar 4 Mai 1990, rhoddodd archddyfarniad gan Senedd Wcráin yr enw gwreiddiol yn ôl i'r ddinas.

Yn 1994, bu refferendwm yn Oblast Donetsk ac Oblast Luhansk, pan gefnogodd oddeutu 90% o bobl y cynnig i roi statws swyddogol i Rwseg ochr yn ochr â'r Wcreineg, ac i Rwseg fod yn iaith swyddogol ar lefel ranbarthol. Er hynny, dirymwyd y refferendwm hwn gan lywodraeth Wcráin.

Yn ystod y rhyfel yn y Donbas, cipiodd ymwahanwyr adeiladau'r llywodraeth yn yr ardal, gan ddatgan fodolaeth Gweriniaeth Pobl Luhansk. Cynhaliwyd refferendwm ar annibyniaeth, a oedd yn anghyfansoddiadol dan gyfraith Wcráin, ar 11 Mai 2014. Ni chydnabuwyd hwn fel refferendwm cyfreithlon gan unrhyw lywodraeth heblaw De Osetia. Nid yw Wcráin yn cydnabod y refferendwm a dywedodd yr UE ac UDA fod y reffereda yn anghyfreithlon hefyd.
chwith|bawd|Aflonyddwch o blaid Rwsia yn Luhansk, Ebrill 2014
Ar 25 Mehefin 2014, pennodd llywodraeth ymwahanol Gweriniaeth Pobl Luhansk y ddinas yn brifddinas iddi.

Ym mis Awst 2014, amgylchynodd lluoedd Wcráin Luhansk, a oedd yn nwylo'r gwrthryfedlwyr."East Ukraine city of Luhansk dying under siege, residents say". The Denver Post. 5 August 2014. Anafwyd nifer wedi i daflegrau fwrw'r ddinas."In Shell-Torn Luhansk, Food and Water Is Scarce: 'Welcome to Hell!'". Newsweek. 15 August 2014. Ar 17 Awst, aeth milwyr Wcráin i mewn i Luhansk ac roedd ganddynt reolaeth dros orsaf heddlu am ychydig.

Ar ôl gwrthymosodiad brwydr Ilovaisk, adenillodd lluoedd y Weriniaeth Lutuhyne a maestrefi eraill yn Luhansk. Tynnodd lluoedd Wcráin yn ôl o Faes Awyr Rhyngwladol Luhansk ar 1 Medi 2014 ar ôl ymladd chwyrn.

Daeth Luhansk yn brifddinas a chanolfan weinyddol ar y Weriniaeth ac felly symudodd llywodraeth Wcráin wweinyddiaeth Oblast Luhansk i Sievierodonetsk. 

 Addysg uwch 
Mae rhai o brifysgolion enwocaf Wcráin yn Luhansk. Luhansk yw leoliad prif gampysau Prifysgol Genedlaethol Tara Shevchenko Wcráin, Prifysgol Genedlaethol Volodymyr Dahl Dwyrain Wcráin a Phrifysgol Feddygol Wladol Luhansk.

 Demograffeg 
bawd|114x114px|Rhanbarthau Luhansk
Yng nghyfrifiad Wcráin yn 2001, 49.6% o'r drigolion oedd yn dweud mai Wcreiniaid ethnig oedden nhw a 47% mai Rwsiaid ethnig oeddynt. Roedd 85.3% yn siarad Rwsieg, yr iaith frodorol fwyaf yno, ac 13.7% oedd yn siarad Wcreineg fel iaith frodorol. Cafwyd niferoedd llai yn siarad Armeneg (0.2%) a Belarwseg (0.1%).

 Chwaraeon 
Mae Luhansk yn gartref i dîm pêl-droed Zorya Luhansk, sydd nawr yn chwarae ym mhencampwriaeth flynyddol Uwch Gynghrair Wcráin ac yn Stadiwm Avanhard. Enilloedd y clwb Gynghrair Uwch y Sofietiaid yn 1972.

Dynamo Luhansk oedd y tîm arall y bu'r ddinas yn gartref iddo.

 Cefnen Merheleva 
Ar 7 Medi 2006, cyhoeddodd archaeolegwyr yn Wcráin iddynt ddarganfod strwythur hynafol ger Luhansk ac roedd y wasg yn adrodd mai pyramid a oedd o leiaf 300 mlynedd yn hŷn yn na rhai'r Aifft oedd hwn. Dywedwyd bod ei sylfeini cerrig yn debyg i rai pyramidau'r Asteciaid a'r Maias ym Mesoamerica. Daethpwyd i'r casgliad wedyn nad pyramid oedd y safle hwn ond ei fod o ddiddordeb mawr er hynny.

 Oriel 
Yn ystod 2014 a 2015, bu Luhansk yn safle i ymladd chwyrn ac felly mae'r rhan fwyaf o'r adeiladau hyn wedi cael rhywfaint o ddifrod. Mae'n bosibl bod rhai wedi cael eu chwalu.

 Enwogion 
bawd|Sergey Bubka
bawd|Anton Shoutvin

 Valeriy Brumel (1942–2003), pencampwr Olympaidd Sofietaidd
 Yelyzaveta Bryzhina (ganwyd 1989), gwibiwr Wcreinadd a enillodd fedal efydd yn ras gyfnewid 4 × 100m Gemau Olympaidd 2012
 Sergey Bubka (ganwyd 1963), neidiwr polyn Sofietaidd ac Wcreinadd, pencampwr Olympaidd a chyn-ddeiliad record byd,
 Vasiliy Bubka (ganwyd 1960), neidiwr polyn Sofietaidd ac Wcreinadd
 Vladimir Dal (1801–1872), geiriadurwr Rwsiaidd
 Fedor Emelianenko (ganwyd 1976), pencampwr crefft ymladd gymysg
 Mikhail Matusovsky (1915–1990), bardd Sofietaidd ac ysgrifennwr caneuon
 Viktor Onopko, peldroediwr Rwsiaidd
 Sergei Semak, peldroediwr Rwsiaidd
 Andriy Serdinov (ganwyd 1982), nofiwr
 Nikolay Shmatko (ganwyd 1943), cerfluniwr, arlunydd ac athro prifysgol
 Anton Shoutvin (ganwyd 1989), chwaraewr pêl-fasged Israelaidd
 Tetyana Tereshchuk-Antipova (born 1969), clwydwr 400m
 Kliment Voroshilov (1881–1969), cadlywydd Sofietaidd
 Oleksandr Zavarov (ganwyd 1961), chwaraewr a hyfforddwr Sofietaidd ac Wcreinaidd

 Gefeilldrefi 

  Caerdydd, Cymru
  Lublin, Gwlad Pwyl
  Székesfehérvár, Hwngari
  Daqing, Tsieina
  Saint-Étienne, Ffrainc
  Pernik, Bwlgaria

Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Wcreineg
Categori:Oblast Luhansk