Yusra (archaeolegydd)

Archaeolegydd o Balestina oedd Yusra a weithiodd gyda'r archeolegydd Prydeinig Dorothy Garrod yn ei gwaith cloddio ar Fynydd Carmel. Er na wyddys llawer am fywyd Yusra cyn neu ar ôl hynny, na hyd yn oed ei henw llawn, roedd yn aelod blaenllaw o'r tîm cloddio rhwng 1929 a 1935. Yn fwyaf nodedig, caiff y clod am ddarganfod Tabun 1, penglog Neanderthalaidd 120,000 oed o Ogof Tabun. Gellir cymharu'r darganfyddiad i'r  olion Neadnderthal a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, ger Llanelwy, sy'n mynd nôl tua 225,000 o flynyddoedd.

 Mynydd Carmel a darganfod Tabun 1 
Tybir bod Yusra yn dod o naill ai Ijzim neu Jaba', yn rhanbarth Haifa o'r hyn a oedd ar y pryd yn Balesteina dan Fandad. Ym 1929, dechreuodd yr archeolegydd Prydeinig Dorothy Garrod gloddio yn y rhanbarth o amgylch Mynydd Carmel ac, yn dilyn arfer cyffredin ar y pryd, llogodd weithwyr lleol o'r pentrefi cyfagos i weithio. Er na chawsant eu hyfforddi'n ffurfiol mewn archeoleg, roedd y gweithwyr hyn yn aml yn gloddwyr medrus gyda degawdau  o brofiad. Yn anarferol, llogodd Garrod nifer fawr o ferched i weithio ar ei chloddfa hi: mwy o ferched na dynion. Pan ymwelodd Mary Kitson Clark â thymor cyntaf y gwaith cloddio, nododd yr ymarfer da 'ffeministaidd' ar y safle: roedd dynion yn gwneud y gwaith mulod, tra bod menywod yn gwneud y gwaith medrus o gloddio a chfnodi'n daclus. Roedd Yusrah yn un o'r menywod hyn.

Arhosodd Yusra gyda Garrod trwy gydol y gwaith archaeolegol ym Mynydd Carmel, rhwng 1929 a 1935, gan weithio ar safleoedd cynhanesyddol pwysig fel Tabun, El Wad, Es Skhul, Shuqba a Kebara. Daeth "yr arbenigwr mwyaf treiddgar" o'r menywod a gyflogwyd gan Garrod, ac fe'i penodwyd yn fforman. Gweithiodd ochr yn ochr â Jacquetta Hawkes, un o fyfyrwyr Garrod a aeth ymlaen i ddod yn archeolegydd ac yn awdur amlwg.

Un o dasgau Yusra oedd sgrinio pridd wedi'i gloddio gyda llaw a llygad cyn iddo gael ei anfon i'w roi drwu ogor. Ym 1932, wrth weithio yn Ogof Tabun, daeth o hyd i ddant a sylweddolwyd ei fod yn rhan o benglog ddynol, tameidiog, o'i rhoi gyda'i gilydd y gallai fod yn un lled-gyflawn. Ar ôl  adfer y benglog (o'r enw Tabun 1) sylweddolwyd ei bod yn perthyn i oedolynNeanderthal benywaidd a drigai rhwng 120,000 a 50,000 o flynyddoedd yn ôl. Fe'i disgrifiwyd fel "un o'r ffosiliau dynol pwysicaf a ddarganfuwyd erioed."

 Coleg 
Rhannodd Yusra â Hawkes ei huchelgais i astudio yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt, lle'r oedd Garrod yn gymrawd, ond ni wireddwyd hyn. Ni wyddys beth ddaeth ohoni ar ôl i gloddiadau Mount Carmel ddod i ben. Yn wir, diboblogwyd Izjim a Jaba yn ystod y  Rhyfel Arabaidd-Israelaidd 1948, ac er ymdrechu i ddod o hyd iddi, methwyd yn llwyr. Daw'r ychydig sy'n hysbys o'i bywyd o ddyddiaduron Kitson Clark ac atgofion Hawkes, yn ogystal â phapurau o Garrod a gafodd eu hailddarganfod gan yr ymchwilydd Pamela Jane Smith ym 1997.

Gwnaeth darganfyddiad Yusra o Tabun 1 gyfraniad parhaol i wyddoniaeth a hanes. Trafodwyd ei stori fel enghraifft o fenyw na chydnabuwyd ei chyfraniad at archeoleg gynnar ac a anghofiwyd amdani i raddau helaeth ers hynny.

 Cyfeiriadau 

 Dolen allanol 

 Model 3D o benglog Tabun 1 - Sefydliad Smithsonian

Categori:Palesteiniaid benywaidd
Categori:Wicibrosiect Palesteina