Coleg Annibynwyr y Bala

bawd|Plas yn Dre, Coleg y Cyfansoddiad Newydd

 Mae'r erthygl hon am Goleg yr Annibynwyr yn y Bala (coleg Michael a Michael D. Jones) am goleg yr Eglwys Bresbyteraidd (MC) gweler Coleg y Bala

Roedd Coleg Annibynwyr y Bala yn athrofa ar gyfer hyfforddi darpar weinidogion enwad yr Annibynwyr.Y Llenor Cyf. 15, Rh. 1-4, 1936 YR ACADEMIAU ANGHYDFFURFIOL YNG NGHYMRU II. ACADEMIAU'R ANNIBYNWYR. Adferwyd 29 Hyd 2020

 Cefndir athrofeydd yr Annibynwyr 
Sefydlwyd Athrofa i baratoi dynion ar gyfer weinidogaeth yr Annibynwyr Cymreig yn y Fenni ym 1757. Apwyntiwyd David Jardine, gweinidog Annibynnol y dref, yn bennaeth. Ym 1781, symudodd yr Athrofa i Groesoswallt i fod dan ofal Dr Edward Williams. Pan symudodd Dr Williams i fod yn weinidog yn Birmingham symudodd yr Athrofa i Wrecsam, lle yr arhosodd am 24 mlynedd dan ofal Jenkin Lewis, gweinidog y dref. Olynwyd Lewis fel gweinidog a phennaeth yr Athrofa gan Dr George Lewis, ond ym 1816 derbyniodd ef alwad i fod yn weinidog Lanfyllin, a chymerodd yr Academi gydag ef. Derbyniodd Dr Lewis alwad i'r Drenewydd ym 1821 a symudodd yr Athrofa gydag ef eto. Bu farw George Lewis ym 1822. Olynydd Dr Lewis oedd Edward Davies, M.A. (ar y cyd â Samuel Bowen  hyd 1830).

Ym 1836 penderfynodd y Bwrdd Cynulleidfaol i sefydlu athrofa fwy parhaol gyda'r eglwysi i ddwyn rhan o draul cynnal yr Athrofa. Byddai hyn yn fodd cynnal athrawon llawn amser, heb ofalaeth eglwysig, fel nad oedd yr athrofa yn mynd ar daith pob tro byddai ei bennaeth yn farw neu'n cael galwad newydd. Ym 1838 symudwyd yr athrofa i Aberhonddu gyda Charles Nice Davies  yn Brifathro, ac Edward Davies yn athro'r clasuron.

 Sefydlu Coleg Annibynwyr y Bala 
Pan symudwyd yr Athrofa o'r Drenewydd i Aberhonddu mynnodd Annibynwyr y Gogledd sefydlu Athrofa yn Llanuwchllyn ym 1841, dan ofal y Parch Michael Jones, a symudwyd i dref y Bala ym 1842, fel Coleg Annibynwyr y Bala. £30 y flwyddyn oedd ei gyflog, ond gwnaeth ei waith yn gydwybodol a llwyddiannus. Bu 89 o efrydwyr yn y Bala yn ystod y 12 mlynedd y bu Michael Jones yn bennaeth.

Pan fu farw Michael Jones ym 1853 rhoddwyd galwad i'w fab Michael D. Jones  i'w olynu. Bu cyfnod Michael D. Jones fel pennaeth y Coleg yn hynod gythryblus. Roedd coleg Michael D Jones yn cael ei redeg, i bob pwrpas, fel Athrofa'r Fenni canrif ynghynt. Ef oedd yr unig athro yn ceisio dysgu Hebraeg, Groeg, Lladin, Daearyddiaeth, Mathemateg, Diwinyddiaeth, Daeareg, Cymraeg a Saesneg i'r efrydwyr wrth wasanaethu fel gweinidog ar nifer o gapeli'r cylch ar yr un pryd. Erbyn diwedd y 1850au bu llawer o feirniadu am safon addysg y coleg. Ysgrifennodd William Ambrose (Emrys)  llythyrau i'r Dysgedydd yn honni "fod myfyrwyr yn cyrraedd yr Athrofa yn anllythrennog ac yn gadael yn anllythrennog".Y Dysgedydd Crefyddol Mawrth 1862 EIN HATHROFAAU, Erthygl I Adferwyd 29 Hyd 2020 O'r 1850au hyd y 1890au bu hanes yr athrofa yn gyfres o helyntion a chwerylon, y naill bron yn arwain i'r llall gyda Michael D. Jones ynghanol bob un.Y Cofiadur sef cylchgrawn Cymdeithas Hanes Annibynwyr Cymru Rhif 61, (Mai 1997) Tomos Roberts; DEMOCRATIAETH BERYGLUS-BRWYDR Y DDAU GYFANSODDIAD Adferwyd 29 Hyd 2020

Ym 1861 apwyntiwyd ail athro, John Peter (Ioan Pedr), yn athro'r clasuron i gynorthwyo gyda'r gwaith ac ym 1873 penodwyd Robert Thomas (ap Vychan) yn athro diwinyddiaeth. Bu farw Ioan Pedr ym 1877 ac ap Vychan ym 1880.

Yn codi o'r anghydfod am safon yr addysg yn y Bala bu trafodaeth yn y 1860au am uno'r coleg yn y Bala gyda Choleg Aberhonddu fel bod gan yr Annibynwyr un coleg gydag ystod eang o athrawon arbenigol. Roedd nifer o annibynwyr blaenllaw yn frwd o blaid yr uno a nifer, gan gynnwys Michael D Jones, yn ffyrnig o wrthwynebus. Ac yn ôl John Griffiths (Y Gohebydd) bu'n open war rhwng y ddwy garfan.

Daeth anghydfod uno'r ddau goleg ar ben anghydfod arall a fu'n berwi ym mysg yr annibynwyr am ddegawdau. Ers dyddiau Hugh Jones, (Cromwell o Went) bu ymgais i greu cyfundrefn neu gyfansoddiad i roi gwell drefn ar yr enwad. I buryddion yr enwad roedd hyn yn ddrewi o Bresbyteriaeth ac yn bygwth annibyniaeth gynulleidfaol oedd wrth wraidd trefn yr enwad. Roedd rheolaeth Coleg Annibynwyr y Bala yn nwylo'r sawl oedd yn danysgrifwyr at gynnal coleg. Roedd gwrthwynebwyr Michael D Jones am i bwyllgor o gynrychiolwyr y cyfundebau sirol bod â'r awdurdod i lywodraethu. Canlyniad helynt blin y Cyfansoddiadau ydoedd rhwyg ym 1879, ac am flynyddoedd yr oedd dau Goleg yn y Bala - Coleg y Cyfansoddiad Newydd ym Mhlas-yn-dre dan ofal y Parch. Thomas Lewis, yr hwn a wnaed yn athro yn 1874, a Choleg yr Hen Gyfansoddiad ym Modiwan  o dan Michael. D. Jones.

 Diwedd y coleg 
Ym 1886 symudodd y sefydliad a oedd dan ofal Thomas Lewis, i Fangor i gael y fantais o fod yn ymyl Coleg y Brifysgol. Ym 1889 gadawodd Mr John Rylands, Manceinion, £5,000 yn ei ewyllys i "Goleg y Bala," a hawliwyd y swm gan y ddau goleg.Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion, 1928-1929, 1930 NONCONFORMIST ACADEMIES IN WALES (1662-1862).1 BY THE REV. H. P. ROBERTS, M.A., CRICKHOWELL Adferwyd 29 Hyd 2020 I osgoi colli'r cyfan trwy gostau cyfreithiol daethpwyd i ddealltwriaeth, ac unwyd y ddwy gan gymryd yr enw "Coleg Bala-Bangor". Ymddiswyddodd Michael. D. Jones ym 1892, aeth ei fyfyrwyr i Fangor, a darfu'r sefydliad a oedd ym Modiwan.

 Myfyrwyr amlwg 
Ymysg y sawl a fu'n astudio yng Ngholeg Annibynwyr y Bala bu:

 David Onllwyn Brace BRACE, DAVID ONLLWYN (1848 - 1891), gweinidog Annibynnol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Ben Davies (1840-1930) DAVIES, BEN (1840 - 1930), gweinidog Annibynnol, pregethwr poblogaidd, ac awdur. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Ben Davies, Pant-teg  DAVIES, BEN (1864 - 1937), gweinidog Annibynnol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 David Robert Daniel
 James Charles James Charles Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Richard Foulkes Edwards (Risiart Ddu o Wynedd) Richard Foulkes Edwards (Risiart Ddu o Wynedd). Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 William Robert Edwards (Glanllafar) EDWARDS, WILLIAM ROBERT (‘Glanllafar’, 1858 - 1921), gweinidog gyda'r Annibynwyr, bardd, a llenor. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 David Evans EVANS, DAVID (1842 - 1914), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Robert Trogwy Evans EVANS, ROBERT TROGWY (1824 - 1901), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Thomas Evans EVANS, THOMAS (1844 - 1922), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 William Pari Huws HUWS, WILLIAM PARI (1853 - 1936), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Evan Jones (Pan) JONES, EVAN (PAN) (1834 - 1922), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Richard Mawddwy Jones
 Abraham Mathews MATHEWS, ABRAHAM (1832 - 1899); gweinidog, arloeswr, a llenor. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 David Parry (Dewi Moelwyn) PARRY, DAVID (‘Dewi Moelwyn’; 1835 - 1870), gweinidog a bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Bowen Rees REES, BOWEN (1857 - 1929), cenhadwr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 William Hopkyn Rees WILLIAM HOPKYN (1859 - 1924), gweinidog gyda'r Annibynwyr, cenhadwr dan Gymdeithas Genhadol Llundain, ac ieithydd o fri. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Thomas Roberts (Scorpion) ROBERTS, THOMAS (‘Scorpion’; 1816 - 1887), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 David Rowlands (Dewi Môn) ROWLANDS, DAVID (‘Dewi Môn’; 1836 - 1907), gweinidog Annibynnol a phrifathro. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Edward Stephen (Tanymarian) STEPHEN, EDWARD (JONES) (‘Tanymarian '; 1822 - 1885). Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Hugh Evan Thomas (Huwco Meirion) THOMAS, HUGH EVAN (‘Huwco Meirion’; 1830 - 1889), gweinidog gyda'r Annibynwyr Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 William (Keinion) Thomas THOMAS, WILLIAM (KEINION) (1856 - 1932), gweinidog Annibynnol, a newyddiadurwr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020
 Rowland Williams (Hwfa Môn) WILLIAMS, ROWLAND (‘Hwfa Môn’; 1823 - 1905), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 29 Hyd 2020

 Cyfeiriadau 

Categori:Colegau diwinyddol yng Nghymru
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Y Bala