Gramadeg y Llydaweg

Iaith Geltaidd yn nheulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw'r Llydaweg. Mae'n tarddu o'r Frythoneg fel ei chwaer-ieithoedd, Cernyweg a'r Gymraeg, ac mae ei gramadeg yn debyg i ramadeg yr ieithoedd hyn. Fel y rhan fwyaf o ieithoedd Indo-Ewropeaidd, mae ganddi genedl enw, rhif gramadegol, banodau a ffurfdroadau. Yn debyg i'r ieithoedd Celtaidd eraill, mae ganddi enwau gwrywaidd a benywiadd, ffurfiau amhersonol y ferf, treigladau, system o rifau ugeiniol ac arddodiaid sydd yn cael eu rhedeg; ac fel yr ieithoedd Brythonaidd, mae ganddi rif torfol–unigolynnol. Yn wahanol i'r ieithoedd Celtaidd eraill, defnyddia'r Llydaweg fanodau amhenodol ac mae'r Ffrangeg wedi dyladwadu ar yr iaith.

 Enwau 

 Cenedl 
Fel yn y Gymraeg a llawer o ieithoedd Ewropeaidd eraill, mae gan Lydaweg genedl enw: gwrywaidd () a benywaidd (). Mae'r genedl ddi-ryw (), a oedd yn bodoli yn y Frythoneg, yn goroesi mewn ychydig o eiriau, megis  "peth", sydd yn cael ei dreiglo ac yn sbarduno treiglo yn union fel enw benywaidd ond ym mhob ffordd arall yn ymddwyn fel enw gwrywaidd.

Nid oes modd darogan cenedl enw yn Llydaweg a gall y genedl newid fesul tafodiaith. Serch hynny, mae grwpiau semantig o eiriau yn tueddu i berthyn i genedl benodol. Er enghraifft, benywaidd yw enwau gwledydd a dinasoedd, fel yn y Gymraeg, tra bo rhaniadau amser yn wrywaidd. Mae rhai ôl-ddodiad yn perthyn i genedl benodol hefyd:

 Ôl-ddodiaid gwrywaidd:  ,  ,  ,  ,  ,  ,  , 
 Ôl-ddodiaid benywaidd:  ,  ,  (gweler "unigolynnol" isod),  ,  ,  ,  ,  ,  .

 Rhif 
Gall enwau fodoli mewn hyd at bedwar rif: torfol / unigolynnol (gweler isod) neu unigol / lluosog. Llunnir y rhan fwyaf o luosogion drwy ôl-ddodi  ar enwau byw ac  ar enwau anfyw, er enghraifft,  ‘Llydäwr’ i  ‘Llydaw-wyr’,  ‘llyfr’ i  ‘llyfrau’, ond mae rhai enwau sy'n cyfeirio at bobl yn cymryd , megis  ‘tyst’ i  ‘tystion’. Ceir ôl-ddodiaid lluosog eraill, e.e.  ‘Sais’ i  ‘Saeson’,  ‘tŷ’ i  ‘tai’. Mae ychydig o luosogion wedi eu creu drwy affeithiad fel yn y Gymraeg, fel  ‘castell’ i  ‘cestyll’,  ‘carreg’ i  ‘cerrig’, drwy affeithio ac ôl-ddodi'r llafariaid, fel  ‘brân’ i  ‘brain’,  ‘ysgyfarnog’ i  ‘ysgyfarnogod’ a cheir ffurfiau afreolaidd hefyd, fel  ‘dyn’ i  ‘pobl’,  ‘ci’ i naill ai  neu  ‘cŵn’.

Yn ogystal â'r lluosogion arferol, dengys rhai rhannau'r corff olion y rhif deuol sy'n rhagddodi  ‘deu-’ neu  ‘dwy-’ i enw. Er enghraifft, ceir  ‘llygad’ sydd â ffurf luosog, sef  ‘llygaid’ ond hefyd ffurf ddeuol, sef  ‘y ddau lygad, pâr o lygaid’. Gall fod ffurf luosog ychwanegol ar ffurf ddeuol wedyn, e.e.  ‘parau o lygaid’.

 Unigolyn 
Nodwedd unigryw ac anghyffredin yn yr ieithoedd Brythonig yw'r ffurf unigolynnol a ffurfir yn Llydaweg gan yr ôl-ddodiad  ‘-yn, -en’. Fel yn y Gymraeg, tra bo'r enw torfol  ‘coed, prennau, gwŷdd’, h.y. yn dynodi grŵp neu gasgliad, mae'r ffurf unigolynnol  yn golygu ‘coeden, pren, gwydden’. Yn wahanol i'r Gymraeg, gellir hyd yn oed creu lluosog rhifadwy o'r unigolyn (), sef , i olygu ‘nifer o goed, prennau’.

 Bachigyn 
Mae'r Llydaweg yn ffurfio bachigion drwy gymorth yr ôl-ddodiad  ac ffurfir eu lluosogion drwy ddyddyblu'r ôl-ddodiad -où, e.e.  ‘dôl’ >  ‘dôl fach’ >  ‘dolydd bach’ (gwrthgyferbynier y lluosog anfachigol  ‘dolydd’).

 Banodau 
Yn Llydaweg, ceir banodau pendodol ac amhenodol. Mae hyn yn wahanol i'r ieithoedd Celtaidd eraill sydd heb fanodau amhenodol.  yw ffurf y fannod benodol o flaen cytseiniaid deintiol, llafariaid ac  dawel, er enghraifft  "y tân",  yw hi o flaen , er enghraifft  "y llygoden" ac  yw hi ym mhob achos arall, er enghraifft  "y gadair". Mae'r fannod amhenodol, sydd yn deillio o'r rhifolyn  "un", yn dilyn yr un patrwm a'r fannod benodol o ran cytseiniaid olaf, er enghraifft,  "tân",  "llygoden",  "cadair".

Gellir cywasgu'r fannod benodol ar ôl rhai arddodiaid, er enghraifft,  "yn" +  i  "yn y".

 Ansoddeiriau 
Gellir cymharu ansoddeiriau yn y radd gymharol ag  ‘-ach’ a'r radd eithaf ag  ‘-af’. Fel yn y Gymraeg, mae'r ôl-ddodiaid hyn yn peri treiglad caled i gytsain flaenorol ansoddair. Enghreifftiau o ansoddeiriau afreolaidd yw  ‘da’ a  ‘drwg’ yn y tabl isod.
cysefincymharoleithaf  ‘mawr’  ‘mwy’  ‘mwyaf’  ‘gwlyb’  ‘gwlypach’  ‘gwlypaf’  ‘coch’  ‘cochach’  ‘cochaf’  ‘da’  ‘gwell’  ‘gorau’  ‘drwg’ ,  ‘gwaeth’ ,  ‘gwaethaf’
Yn ogystal â'r ffurfiau uchod, mae gan rai ansoddeiriau ffurfiau yn y radd gyfartal, er enghraifft,  ‘cymaint’,  ‘cystal’,  ‘cynddrwg’. Crëir ffurfiau cyfartal mwy rheolaidd â  ‘cyn … -ed, mor … â’, e.e.  ‘cyn wlyped’,  ‘cynddrwg’. Mae gan y Llydaweg radd ebychiadol ag  hefyd, e.e.,  ‘dyna fawr!’,  ‘mor gwlyb!’,  ‘dyna dda!’, ond mae hon yn anarferedig ac eithrio mewn rhai ymadroddion er hynny.

Mae gan ansoddeiriau ffurfiau bachigol ag  ‘-ig’ hefyd, e.e.,  ‘bychan bach’ o  ‘bach’ a  o  ‘mawr’.

 Adferfau 
Nid yw adferfau yn ffurfdroi yn Llydaweg. Gellir llunio adferfau o ansoddeiriau drwy ddefnyddio  , er enghraifft,  "yn deyrngar" o  "teryngar".

 Arddodiaid 
Yn union fel mewn ieithoedd Celtaidd eraill, arddodiaid syml a chyfansawdd sydd gan y Llydaweg, a gall eu ffurfdroadau ddangos y person, y rhif a'r genedl.  Yn hanesyddol, mae arddodiaid rhediadol sy'n deillio o gywasgiad o arddodiad a rhagenw personol.

Yn gyffredinol, gellir rhannu ffurfdroadau arddodiaid syml yn ddau grŵp yn ôl eu hôl-ddodiaid. Gall bôn y trydydd person fod ychydig yn wahanol i fôn y personau eraill megis yn Gymraeg. Dengys yr arddodiaid hyn genedl yn y trydydd person unigol. Yn wahanol i arddodiaid tebyg yn Gymraeg, nid yw'r ffurfdroadau hyn yn cael eu defnyddio â rhagenw dilynol ac mae gan arddodiaid Llydaweg ffurfiau amhersonol hefyd.
 ag  ag  cysefin  ‘gyda, efo’  ‘ar’ 1 un.  ‘gyda fi’  ‘arnaf’ 2 un.  ‘gyda ti’  ‘arnat’ 3 un. gwryaidd  ‘gydag ef’  ‘arno’3 un. benywaidd  ‘gyda hi’  ‘arni’ 1 ll.  ‘gyda ni’  ‘arnom’ 2 ll.  ‘gyda chi’  ‘arnoch’ 3 ll. ,  ‘gyda nhw’  ‘arnynt’ amhersonol  ‘gydag un/rhywun’  ‘am un/rywun’
Nid yw rhai arddodiaid syml yn rhedeg, megis  a  ‘o’,  ‘cyn’ a  ‘ar ôl / wedi’.

Mae arddodiaid cyfansawdd yn rhedeg drwy ryngosod rhagenwau meddiannol rhwng yr elfen arddodiadol a'r elfen enwol. Mae hyn yn union fel arddodiaid cyfansawdd Cymraeg ac fel yn y Gymraeg, gall rhagenw meddiannol sbarduno treiglad.
cysefin  ‘ynghylch, ynglŷn â’  ‘yn yml’ 1 un.  ‘yn fy nghylch’  ‘yn fy ymyl’ 2 un.  ‘yn dy gylch’  ‘yn dy ymyl’ 3 un. gwryaidd  ‘yn ei gylch’  ‘yn ei ymyl’3 un. benywaidd  ‘yn ei chylch’  ‘yn ei hymyl’ 1 ll.  ‘yn ein cylch’  ‘yn ein hymyl’ 2 ll.  ‘yn eich cylch’  ‘yn eich ymyl’ 3 ll.  ‘yn eu cylch’  ‘yn eu hymyl’ amhersonol  ‘ynghylch un/rhywun’  ‘yn ymyl un/rhywun’

 Cysyllteiriau 
Fel yn Gymraeg, mae gan rai cysyllteiriau ffurfiau gwahanol a ddefnyddir o flaen cytsain a llafariaid, megis  "a" a  "ac" a  "na" a  "nag". Fel rheol, dilynir cysylltiad gan y geiryn  o flaen berf, er enghraifft,  "ac fe syrthiodd",  "oherwydd iddo syrthio", er nad yw hyn yn wir am  "y, os",  "os",  "os, pan, oherwydd".

 Rhagenwau 

 Personol 
Gall rhagenwau personol fod yn annibynnol neu'n ddibynnol (naill ai blaen neu ôl). Mae gan ragenwau annibynnol yr un dosbarthiad ag ymadrodd enw llawn a gallant fod yn oddrychau, yn wrthrychau neu'n wrthrychau arddodiadol. Mae rhagenwau ôl yn tueddu i ddilyn berfau terfynol, enwau neu arddodiaid rhediadol. Mae rhagenwau blaen yn gweithredu fel rhagenwau gwrthrychol o flaen ymadroddion berfol ac fel banodolion meddiannol o flaen ymadroddion enwol.
 annibynnol dibynnol ôl dibynnol blaen periffrastig Person cyntaf unigol     2 un.     3 un. gwryaidd    3 un. benywaidd     Person cyntaf lluosog     2 ll.     3 ll.    
Fel  yn y Gymraeg a  yn y Ffrangeg, defnyddir rhagenw lluosog yr ail berson i'r unigol i ddangos parch. Er hynny, mae rhan fawr o ganolbarth Llydaw wedi colli  ‘chi’ yn gyfan gwbl ac yn defnyddio  ‘ti’ yn y lluosog hefyd, felly dim ond un gair sydd ganddynt yn debyg i  yn Saesneg. Mae'r defnydd o'r aralleiriad arddodiadol yn fwy cyfyngedig. Maent yn tarddu o ffurfdroi'r arddodiad cyfrannol  ‘o’ a gallant weithredu fel rhagenw gwrthrychol, er enghraifft,  ‘Yn y dref gwelodd Yannig nhw’, yn fwy llythrennol ‘Yn y dref gwelodd Yannig ohonyn nhw’, ac weithiau maent yn gweithredu fel goddrychau (gyda berfau cyflawn, negyddol fel arfer). 

 Dangosol 
Mae gan y rhagenwau dangosol dair gradd o bellter (neu agosrwydd) yn ogystal â chenedl a rhif.
 unigol gwrywaidd unigol benywaidd lluosog cyffredin agosaf: agos at y siaradwr  ‘hwn’  ‘hon’  ‘y rhain’ canol: agos y gwrandäwr  ‘hwnna’  ‘honna’  ‘y rheina’ pellaf: pell o'r siaradwr a gwrandäwr  ‘hwnnw’  ‘honno’  ‘y rheini’
Gogwyddeiriau sy'n dilyn y pen yw'r banodolion dangosol ac fe'u defnyddir â'r fannod benodol. 
 gogwyddair enghraifft agosaf: agos at y siaradwr  ‘yma’  ‘yr afon yma’ canol: agos y gwrandäwr  ‘yna’  ‘y tŷ bach yna’ pellaf: pell o'r siaradwr a gwrandäwr  ‘acw’  ‘y llyn acw’

 Amhendant 
Gall rhagenwau amhendant fod yn gadarnhaol, fel  ‘rhai’ a  ‘holl’ a negyddol, fel  ‘dim byd’ a  ‘unman, unlle’, a gellir ei ragflaenu gan fanodolyn, e.e.  ‘y rhai’ a  ‘dy rai’.

 Berfau 

 Rhediadau rheolaidd 
Gellir rhedeg berfau Llydaweg i ddangos modd, agwedd, amser, person a rhif drwy ychwanegu ôl-ddodiaid at fôn y ferf, fel y gwelir yn y tabl hwn.
 Mynegol Amodol Gorchmynnol Presennol Amherffaith Gorffennol Dyfodol Presennol Amherffaith Person cyntaf unigol       dim ffurf Ail berson unigol       dim terfyniad Trydydd person unigol dim terfyniad       Person cyntaf lluosog        Ail berson lluosog        Trydydd person lluosog        Amhersonol       dim ffurf
Ffurfir y berfenw ag ôl-ddodiaid eraill. Ymhlith y rhai mwyaf cyffredin, mae: 

  mewn  ‘dweud’,  ‘gallu’,  ‘clywed, teimlo’
  mewn  ‘yfed’,  ‘gwisgo’,  ‘ysgrifennu’
  mewn  ‘bwyta’,  ‘dysgu’,  ‘rhoi’

Defnyddia rhai berfau eraill y bôn heb derfyniad fel y berfenw, er enghraifft,  "aros",  "darllen",  "deall".

Mae gan ferfau hefyd rangymeriad gorffennol a ffurfir ag ôl-ddodiad a rhangymeriad presennol sef y geiryn  o flaen y berfenw, sydd yn sbarduno treiglad cymysg.

Mae'r rhan fwyaf o ferfau yn rhai rheolaidd ac nid ydynt yn amrywio ryw lawer yn eu patrymau. Dengys y tabl hwn enghraifft o'r ferf reolaidd  "bwyta" (bôn  ).
 Mynegol Amodol Gorchmynnol Presennol Amherffaith Gorffennol Dyfodol Presennol Amherffaith 1u       Dim ffurf 2u        3u        1ll        2ll        3ll        amhers.       Dim ffurf
Berfenw Rhangymeriad presennol Rhangymeriad gorffennol   

 Ffurfdroi afreolaidd 
Mae ambell ferf gyffredin yn afreolaidd, gan gynnwys  "gwneud".
 Mynegol Amodol Gorchmynnol Presennol Amherffaith Gorffennol Dyfodol Presennol Amherffaith1u      Dim ffurf2u       3u       1ll       2ll       3ll       amhers.      Dim ffurf
Berfenw Rhangymeriad presennol Rhangymeriad gorffennol    
Mae  "mynd" yn afreolaidd.
 Mynegol Amodol Gorchmynnol Presennol Amherffaith Gorffennol Dyfodol Presennol Amherffaith1u      Dim ffurf2u       3u       1ll       2ll       3ll       amhers.      Dim ffurf
Berfenw Rhangymeriad presennol Rhangymeriad gorffennol   
Mae  "gwybod" hefyd yn afreolaidd. Yn ogystal â'r ffurfiau isod, mae ganddo nifer o fonau amrywiol posibl eraill.
 Mynegol AmodolGorchmynnol Presennol Amherffaith Gorffennol Dyfodol Presennol Amherffaith1u      Dim ffurf2u       3u       1ll       2ll       3ll       amhers.      Dim ffurf
Berfenw Rhangymeriad presennol Rhangymeriad gorffennol   
 Mynegol Amodol Gorfodol Presennol Presennol (lleoliadol) Presennol (arferiadol) Dyfodol Amherffaith Amherffaith (lleoliadol) Amherffaith (arferiadol) Gorffennol Presennol Amherffaith1u          Dim ffurf2u           3u           1ll           2ll           3ll           amhers.          Dim ffurf
Berfenw Rhangymeriad presennol Rhangymeriad gorffennol , hŷn: ,   
Berf afreolaidd gyffredin arall yw  "bod â", sy'n cyfuno nodwr person a ffurf amser. Yn hanesyddol, mae  yn deillio o  ac er nad oedd datblygiad tebyg yn y Gymraeg, gwelir yr un peth yng Nghernyweg.
MynegolAmodolPresennolPresennol (arferiadol)DyfodolAmherffaithAmherffaith (arferiadol)GorffennolPresennolAmherffaith1u, , , , , , , , 2u, , , , , , , , , 3u, , , , , , , , 1ll, , , , , , , , , 2ll, , , , , , , , , 3ll, , , , , , , , , amhers., , , , , , , , , 
Berfenw Rhangymeriad presennol  neu  

 Ffurfiau cwmpasog 
Gellir defnyddio ,  ac  fel berfau cynorthwyol.

Yn y presennol, mae Llydaweg (fel Cernyweg a Gwyddeleg ond yn wahanol i'r ieithoedd Geltaidd eraill) yn gwahaniaethu rhwng y presennol syml a'r presennol cyfredol. Ffurfir y presennol syml drwy naill ai rhedeg y ferf (ffurf gryno) neu ddefnyddio'r berfenw â phresennol  ‘gwneud’ (ffurf gwmpasog), e.e. Dour a evan bemdez neu Evañ a ran dour bemdez ‘Dw i'n yfed dŵr bob dydd’. Mae'r presennol cyfredol, ar y llaw arall, yn cael ei ffurfio â phresennol lleoliadol  gyda rhangymeriad presennol (o(c'h) + tr. cymysg + berfenw). Yn ogystal â'r ddau wahaniaeth agweddol hyn, mae gan Lydaweg bresennol arferiadol sy'n defnyddio presennol arferiadol  (emañ, edo, ayb.) a'r rhangymeriad presennol; e.e. Edo o vervel ‘Roedd e'n marw’.

Y perffaith, sy'n cyfuno'r rhangymeriad gorffennol â naill ai  neu , yw'r ffurf arferol i fynegi'r amser gorffennol, a'r gorffennol cryno wedi'u cyfyngu i'r iaith lenyddol. Mae'r dewis rhwng  a  yn dibynnu ar a yw'r rhangymeriad gorffennol yn deillio o ferf gyflawn () neu anghyflawn (), sydd yn debyg i passé composé y Ffrangeg. Er enghraifft, mae  "darganfod" yn cymryd  i roi  "mae wedi darganfod" tra bo  "cwympo" yn cymryd  i roi  "mae wedi cwympo".

 Negyddu 
Mae berfau cyfyngedig yn cael eu negyddu drwy osod y ddau eiryn negyddol  y naill ochr i'r brif ferf, e.e.  ‘dydw i ddim yn ysgrifennu’ (yn fwy llythrennol ‘nid ysgrifennaf ddim’) neu i'r ferf gynorthwyol, e.e.  ‘ni laddwyd ef’ (yn llythr. ‘nid oedd ddim lladdedig’).  Mae  yn disodli  mewn ffurfiau gorchmynnol, cymalau perthynol, ar ôl  ‘cyn’ ac  ‘achos; fel (bod)’ ac wrth fynegi ofn, e.e.  ‘peidiwch â chanu’ (yn llythr. ‘na chenwch ddim’),  ‘peth na ofynnais’ (sef ‘un peth na ofynnais ddim’),  ‘fel nad yw'n eich gweld chi’ (yn llythr. ‘fel na wêl ddim ohonoch’).

Fel yn Gymraeg, nid oes modd negyddu berfenwau gan ddefnyddio'r geirynnau negyddol a enwyd uchod, felly rhaid defnyddio ymadrodd cyfansawdd yn eu lle. Defnyddia'r Gymraeg  i wneud hyn ond mae gan Lydaweg ystod ehangach o strwythurau posibl, e.e. gall  ‘rhedeg’ ddod yn  ‘peidio â rhedeg’ a  ‘bwyta’ yn  ‘peidio â bwyta’ (yn llythr. ‘pasio heb fwyta’). Er hynny, defnyddir  ambell waith, i negyddu berfenwau.

 Rhifau 

 Rhifolion 
Yn debyg i'r ieithoedd Celtaidd eraill, mae gan Lydaweg system rifo ugeiniol yn ei hanfod. ,  neu  yw "un" o flaen enw (yr un gair â'r fanod amhenodol). Fel yn y Gymraeg, mae gan "dau/dwy", "tri/tair" a "pedwar/pedair" a rhifau sy'n eu cynnwys ffurfiau gwrywaidd a benywaidd ar wahân a cheir rhai ffurfiau afreolaidd diddorol megis  "hanner cant".  yw'r gair am "deunaw", sef "trichwech" yn llythrennol. 
0  1  11  21  2  12  22  3  13  30  4  14  40  5  15  50  6  16  60  7  17  70  8  18  80  9  19  90  10  20  100 

 Trefnolion 
Unwaith eto, gall rhai trefnolion wahaniaethu cenedl enwau.
1af  2il (gwr.) 2il (ben.) 3ydd 3edd  4ydd 4edd 5ed  6ed  7fed  8fed  9fed  10fed 

 Treigladau 
Nid oes treiglad trwynol yn Llydaweg ond fe geir treigladau caled a chymysg yn wahanol i'r Gymraeg.
Cysefin Meddal Llaes Caled Cymysg                                                     

 Cyfeiriadau 


 Jouitteau, M. (2009-nawr) ARBRES, gramadeg wiki Llydaweg ar-lein, IKER, CNRS.
 Press, I. (1986) A Grammar of Modern Breton (Mouton De Gruyter)
 Pêr Denez
Kentelioù brezhoneg: eil derez, Al Liamm (1971) 
Étude structurale d'un parler breton: Douarnenez, thèse (3 cyf.), Université de Rennes (1977) 
Geriadur brezhoneg Douarnenez, 4 cyf., Mouladurioù Hor Yezh (1985) 
Mont war-raok gant ar brezhoneg, MHY (1987)


Llydaweg
Categori:Llydaweg