Batumi

Batumi (/bɑːtumi/; Georgeg: ბათუმი) yw prifddinas Gweriniaeth Ymreolaethol Adjara ac ail ddinas fwyaf Georgia, a leolir ar arfordir y Môr Du yn ne-orllewin y wlad.  Mae wedi'i leoli mewn Parth Isdrofannol wrth droed y Cawcasws. Mae llawer o economi Batumi yn ddibynnol ar dwristiaeth a gamblo (Llysenw'r ddinas  yw "Las Vegas y Môr Du"), ond mae'r ddinas hefyd yn borthladd môr bwysig ac mae'n cynnwys diwydiannau fel adeiladu llongau, prosesu bwyd a gweithgynhyrchu ysgafn . Ers 2010, mae Batumi wedi cael ei drawsnewid trwy adeiladu adeiladau uchel modern, yn ogystal ag adfer adeiladwaith clasurol o'r 19eg ganrif ei Hen Dref hanesyddol.  

 Hanes 

 Hanes cynnar 
Mae Batumi ar safle trefedigaeth gwladfa  Groegaidd hynafol yng Colchis o'r enw " Bathus" neu " Bathys" - (sy'n deillio o'r Groegaidd βαθύς λιμεν, ; neu , ; llyth. yr 'harbwr dwfn'). Dan Hadrian (), cafodd ei drawsnewid yn borthladd Rhufeinig caerog ac yn ddiweddarach fe'i adawyd yn wag ac fe'i ddisodlwyd gan gaer Petra  a sefydlwyd yn amser Justinianus I ( c.527-565 ). Wedi'i garisynu gan y lluoedd Rhufeinig- Bysantaidd, yn ffurfiol roedd yn feddiant o deyrnas Lazica nes iddo gael ei feddiannu'n fyr gan yr Arabiaid, nad llwyddodd i'w dal. Yn 780 syrthiodd Lazica i deyrnas Abkhazia trwy undeb dynastig, a arweiniodd yn ddiweddarach at uno'r brenhiniaeth Georgaidd yn yr 11g. 

O 1010, fe'i llywodraethwyd gan yr   (, llywodraethwr) brenin Georgia. Ar ddiwedd y 15g, ar ôl chwalfa'r deyrnas Georgaidd, trosglwyddodd Batumi i'r tywysogion (   ,   ) o Guria, tywysogaeth Georgaidd orllewinol o dan sofraniaeth brenhinoedd Imereti . 

Bu digwyddiad chwilfrydig ym 1444 pan dreiddiodd llynges Bwrgwyn, ar ôl croesgad aflwyddiannus yn erbyn yr Ymerodraeth Otomanaidd, y Môr Du a chymryd rhan mewn môr-ladrad ar hyd ei harfordir dwyreiniol nes i'r Burgundiaid o dan y marchog Geoffroy de Thoisy  gael eu rhuthro wrth lanio i gyrchu Vaty, fel a elwid Batumi yr adeg honno gan yr Ewropeaid. Cipiwyd De Thoisy yn gaeth a'i ryddhau trwy gyfryngdod yr ymerawdwr John IV o Trebizond. 

 Teyrnasiad Otomanaidd 
Yn y 15g yn nheyrnasiad y tywysog Kakhaber Gurieli, gorchfygodd y Tyrciaid Otomanaidd y dref a'i hardal ond ni wnaethant eu dal. Dychwelasant ato mewn grym ganrif yn ddiweddarach gan drechu'n bendant y byddinoedd Georgaidd yn Sokhoista . Ail-ddaliwyd Batumi gan y Georgiaid sawl gwaith, yn gyntaf ym 1564 gan y tywysog Rostom Gurieli, a gollodd yn fuan wedi hynny, ac eto ym 1609 gan Mamia II Gurieli . Yn 1614, daeth Batumi yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd eto. Yn ystod dwy ganrif a hanner rheolaeth yr Otomaniaid tyfodd yn borthladd taleithiol yn gwasanaethu cefnwlad yr Ymerodraeth ar gyrion dwyreiniol y Môr Du. Ar ôl concwest Twrci dechreuodd ar Islameiddio y rhanbarth Cristnogol hyd yma ond daeth hyn i ben ac fe’i gwrthdrowyd i raddau helaeth, ar ôl i’r ardal gael ei hail-atodi i Georgia Ymerodol-Rwsiaidd ar ôl Rhyfel Rwsia-Twrci 1877–78 . 

 Rheol Imperialaidd Rwsia 
bawd| Manylion o fap o Antonio Zatta, 1784, yn darlunio tywysogaeth Georgaidd Guria a'i phrif dref Batumi. 
bawd|Porthladd Batumi yn 1881
Hwn oedd porthladd olaf y Môr Du a'i atodwyd gan Rwsia yn ystod concwest Rwsia  yr ardal honno o'r Cawcasws. Ym 1878, atodwyd Batumi gan Ymerodraeth Rwseg yn unol â Chytundeb San Stefano rhwng Rwsia a'r Ymerodraeth Otomanaidd (a gadarnhawyd ar Fawrth 23). Wedi'i feddiannu gan y Rwsiaid ar Awst 28, 1878, cyhoeddwyd bod y dref yn borthladd rhydd hyd 1886. Bu'n gweithredu fel canolbwynt ardal filwrol arbennig nes iddi gael ei hymgorffori yn Llywodraeth Kutaisi ar Fehefin 12, 1883. Yn olaf, ar 1 Mehefin, 1903, gydag Okrug Artvin, fe’i sefydlwyd fel rhanbarth ( oblast ) Batumi a’i roi o dan reolaeth uniongyrchol Llywodraeth Gyffredinol Georgia. 

Dechreuodd ehangiad Batumi ym 1883 gydag adeiladiad rheilffordd Batumi– Tiflis - Baku (a gwblhawyd ym 1900) a chwblhad piblinell Baku –Batumi. O hyn ymlaen, daeth Batumi yn brif borthladd olew Rwsia yn y Môr Du. Cynyddodd poblogaeth y dref gan ddyblu'n gyflym o fewn 20 mlynedd: o 8,671 o drigolion ym 1882 i 12,000 yn 1889. Erbyn 1902 roedd y boblogaeth wedi cyrraedd 16,000, gyda 1,000 yn gweithio yn y burfa i gwmni olew Barwn Rothschild sef y Caspian and Black Sea oil company. Simon Sebag Montefiore, Young Stalin, page 77. 

Ar ddiwedd, ac yn dilyn yr 1880au, hwyliodd tros 7,400 o ymfudwyr Doukhobor am Ganada o Batumi, ar ôl i'r llywodraeth gytuno i adael iddynt ymfudo. Cynorthwyodd y Crynwyr a'r Tolstoyiaid i gasglu arian ar gyfer adleoli'r lleiafrif crefyddol, a oedd wedi gwrthdaro â'r llywodraeth Ymerodrol tros eu safiad i wrthod gwasanaethu mewn swyddi milwrol ac eraill. Fe wnaeth Canada eu setlo yn Manitoba a Saskatchewan . 

 Rhyfel, comiwnyddiaeth, ac annibyniaeth diwedd yr 20fed ganrif 
Yn ystod 1901, un mlynedd ar bymtheg cyn y Chwyldro Hydref, roedd Joseph Stalin, arweinydd yr Undeb Sofietaidd  y dyfodol, yn byw yn y ddinas yn trefnu streiciau. Ar Fawrth 3, 1918, rhoddodd Cytundeb Brest-Litovsk y ddinas yn ôl i'r Ymerodraeth Otomanaidd; arweiniodd aflonyddwch yn ystod wythnosau olaf y Rhyfel Byd Cyntaf at ail-fynediad lluoedd Twrci ym mis Ebrill 1918, ac yna ym mis Rhagfyr gan luoedd Prydain, a arhosodd tan fis Gorffennaf 1920. Rhoddodd Kemal Atatürk yr ardal i Bolsieficiaid yr Undeb Sofietaidd ar yr amod ei bod yn cael ymreolaeth, er mwyn y Mwslemiaid ymhlith poblogaeth gymysg Batumi. 

Pan enillodd Georgia ei hannibyniaeth o'r Undeb Sofietaidd ym 1989, penodwyd Aslan Abashidze yn bennaeth cyngor llywodraethu Adjara ac wedi hynny fe'i daliwyd i rym trwy gydol aflonyddwch y 1990au. Tra ceisiodd rhanbarthau eraill, fel Abkhazia, dorri i ffwrdd o wladwriaeth Georgia, arhosodd Adjara fel rhan annatod o diriogaeth y Weriniaeth. Ym mis Mai 2004, ffodd i Rwsia oherwydd protestiadau torfol yn Tbilisi  a ysgogwyd gan Chwyldro'r Rhosyn . 

 Y diwrnod presennol 
bawd|300x300px| Wrth i arfordir Môr Du Georgia barhau i ddatblygu, mae adeiladau uchel yn cael eu codi ymhlith dinasluniau clasurol Batumi. 
Mae Batumi heddiw yw un o brif ddinasoedd porthladd Georgia. Mae'r gallu yno i danceri 80,000 tunnell gymryd deunyddiau fel olew sy'n cael eu cludo trwy Georgia o Ganol Asia. Yn ogystal, mae'r ddinas yn allforio cynhyrchion amaethyddol rhanbarthol. Ers 1995 mae trawsnewidiad cludo nwyddau'r porthladd wedi cynyddu'n gyson, gyda tua 8 miliwn tunnell yn 2001. Amcangyfrifir incwm blynyddol o'r porthladd rhwng $ 200 miliwn a $ 300 miliwn. 

Ers y newid pŵer yn Adjara, mae Batumi wedi denu buddsoddwyr rhyngwladol, ac mae prisiau eiddo tiriog yn y ddinas wedi treblu er 2001. Ym mis Gorffennaf 2007, symudwyd sedd Llys Cyfansoddiadol Georgia o Tbilisi i Batumi i ysgogi datblygiad rhanbarthol.  Agorodd sawl gwesty newydd ar ôl 2009, y Sheraton yn gyntaf yn 2010 a'r Radisson Blu yn 2011. Mae'r ddinas yn cynnwys sawl casino sy'n denu twristiaid o Dwrci, lle mae gamblo'n anghyfreithlon. 

Roedd Batumi yn gartref i'r 12fed Orsaf Filwrol Rwsia. Yn dilyn Chwyldro'r Rhosyn, gwthiodd y llywodraeth ganolog am gael gwared â'r lluoedd hyn a dod i gytundeb yn 2005 â Moscow. Yn ôl y cytundeb, roedd y broses o dynnu'n ôl wedi'i chynllunio i gael ei chwblhau yn 2008, ond cwblhaodd y Rwsiaid drosglwyddiad sylfaen Batumi i Georgia ar Dachwedd 13, 2007, yn gynt na'r disgwyl.  

Yn 2013, cyhoeddodd TAM GEO LLC ei fod yn buddsoddi $ 70 miliwn i ddechrau adeiladu Tŵr Babillon cyfadeilad 170-medr o uchder, 45-llawr, yn agos i'r môr ar ornel Rhodfa Rustaveli a Stryd Mai 26ed a fyddai'r adeilad preswyl talaf yn Georgia.  Nid yw'r adeilad wedi ei gwblhau eto (2020).  

 Daearyddiaeth 

 Hinsawdd 
de|bawd| Arfordir Batumi fel y gwelir o glogwyn cyfagos 
Mae gan Batumi hinsawdd is-drofannol llaith ( Cfa ) yn ôl dosbarthiad Köppen. Mae hinsawdd y ddinas yn cael ei dylanwadu'n fawr gan y llif ar y tir o'r Môr Du ac mae'n destun effaith orograffig y bryniau a'r mynyddoedd cyfagos, gan arwain at lawiad sylweddol trwy gydol y rhan fwyaf o'r flwyddyn, gan wneud Batumi y ddinas wlypaf yn Georgia a Rhanbarth y Cawcasws gyfan.  

Tymheredd blynyddol cyfartalog Batumi yw tua  . Ionawr yw'r mis oeraf gyda thymheredd cyfartalog o      . Awst yw'r mis poethaf, gyda thymheredd cyfartalog o  . Y tymheredd isaf a gofnodwyd yw , a'r uchafswm  yw . Ar gyfartaledd y nifer o dyddiau gyda thymheredd dyddiol yn uwch na  yw 239, ac ar gyfartaledd mae'r ddinas yn derbyn 1958 awr o heulwen y flwyddyn. 

Dyddodiad blynyddol cyfartalog Batumi yw 2435mm. Rhagfyr yw'r mis gwlypaf gyda chyfartaledd o 303mm o wlybaniaeth, a Mai yw'r sychaf, ar gyfartaledd 84mm. Yn gyffredinol, nid yw Batumi yn derbyn llawer iawn o eira (yn cronni eira o fwy na 30cm), a nifer y diwrnodau gyda gorchudd eira am y flwyddyn yw 12. Mae lefel lleithder cymharol ar gyfartaledd yn amrywio o 70-80%. 

 Dinaswedd 

 Pensaernïaeth gyfoes 
bawd|Stryd yn Batumi
bawd| Sgwâr Neifion, Batumi  
bawd| Rhodfa a thraeth Batumi 
Mae gorwel Batumi wedi cael ei thrawsnewid ers 2007 gydag adeiladau rhyfeddol a henebion o bensaernïaeth gyfoes,  gan gynnwys:  

 Gwesty Radisson Blu 
 Neuadd Gwasanaeth Cyhoeddus 
 Hilton Batumi 
 Leogrand 

Mae gwesty a chasino mawr Kempinski  a oedd i fod i'w agor yn 2009 dal heb ei orffen (2020.) Mae gwesty moethus 5 seren Hotel Hilton Batumi  yn o gystal ac eraill megis y Radisson Blu Hotel Batumi, y Wyndham Batumi a'r Boulevard Hotel Batumi yn cynnig amrywiaeth eang o lefydd i aros o fewn y ddinas. Bu cynlluniau i adeiladu Trump Tower Batumi eu dileu'n 2017 .  

 Pensaernïaeth newyddwch 
Mae pensaernïaeth newyddwch yn Batumi yn cynnwys: 

 Gwesty Sheraton Hotel, a ddyluniwyd yn arddull y Goleudy Mawr yn Alexandria, yr Aifft "Sheraton Hotels & Resorts Debuts in the Black Sea Resort Destination of Batumi", Starwood Hotels and Resorts site 
 Tŵr Alphabetic Tower (uchder 145m), yn dathlu sgript ac ysgrifen Georgaidd
 Piazza, datblygiad defnydd cymysg ar ffurf piazza Eidalaidd 
 Adeiladau a ddyluniwyd yn arddull goleudy, yr Acropolis, a Thŷ Gwyn wyneb i waered. 

 Safleoedd o ddiddordeb 

 Prif olygfeydd 
bawd| Ffynnon Prifysgol Batumi 
Ymhlith yr atyniadau mae: 

 Amgueddfa Wladwriaeth Adjara 
 Acwariwm 
 Gardd Fotaneg Batumi 
 Syrcas 
 Hen ardal gyrchfan gwyliau ar hyd arfordir y Môr Du. 

 Atyniadau twristiaeth 

 Batumi Boulevard
 Batumi Botanical Gardens
 Cafe Fantasy
 Dancing Fountains, Batumi
 Dolphinarium
 Piazza Square
 Panoramic Wheel
 Astronomical clock
 Argo Cable Car
 6 May Park
 Europe Square
 Alphabetic Tower
 Batumi Sea Port
 Miracle Park
 Chacha Clock Tower (defunct)
 Fountain Of Neptun
 Batumi Archeological Museum
 Monument Of Ilia Chavchavadze

 Demograffeg 
bawd| Eglwys Gadeiriol Uniongred Georgaidd Mam Duw 
+ Cyfansoddiad Ethnig Hanesyddol Batumi   Blwyddyn  Georgiaid  Armeniaid  Rwsiaid  Groegiaid  Eraill  Cyfanswm  1886  2,518  17%  3,458  23.4%  2,982  20.1%  1,660  11.2%  4,185  28.3%  14,803  1897    6,087  21.4%  6,839  24%  6,224  21.8%  2,764  9.7%  6,594  23.1%  28,508  1926  17,804  36.7%  10,233  21.1%  8,760  18.1%  2,844  5.9%  8,833  18.2%  48,474  1959  40,181  48.8%  12,743  15.5%  20,857  25.3%  1,668  2%  6,879  8.4%  82,328  2002   104,313  85.6%  7,517  6.2%  6,300  5.2%  587  0.5%  3,089  2.5%  121,806  2014georgia-ethnic-2014 142,691 93.4% 4,636 3.0% 2,889 1.9% 289 0.2% 2,334 1.5% 152,839

 Crefydd 

Er nad oes unrhyw ddata crefyddol ar gael ar wahân ar gyfer Batumi, mae mwyafrif trigolion y rhanbarth yn Gristnogion Uniongred Dwyreiniol, ac yn cadw at yr Eglwys Uniongred Georgaidd genedlaethol yn bennaf.  Mae yna hefyd gymunedau Mwslimaidd Sunni, Catholig, Apostolaidd Armenaidd ac Iddewig.  

Y prif addoldai yn y ddinas yw: 

 Eglwys Gadeiriol Uniongred Georgaidd Mam Duw, ac Eglwys Saint Barbara
 Eglwys Gatholig yr Ysbryd Glân 
 Eglwys Sant Nicholas 
 Mosg Batumi 
 Eglwys Armenaidd Batumi 
 Synagog Batumi 

 Diwylliant 

 Pobl nodedig 
Pobl nodedig sy'n dod o Batumi neu wedi byw yno: 
Joseph Stalin (1878-1953), General secretary of the Communist Party of the Soviet Union
 Herbert Backe, Reich Minister of Food in Nazi Germany
 Odysseas Dimitriadis (1908–2005) Greek-Soviet music conductor
 Mary, Princess Eristavi (1888–1986), Georgian princess and model
 Irakli Alasania (*1973), Georgian politician, Minister of Defense
 , (1887–1978), writer
 Sopho Khalvashi (*1986), first Georgian entrant to the Eurovision Song Contest 2007
 Mindia Khitarishvili (*1973), composer
 Konstantin Meladze (*1963), composer and producer
 Valery Meladze (*1965), singer
 Katie Melua, singer
 Arkady and Boris Strugatsky (1925–1991 ; 1933–2012), science fiction authors
 Ioseb Bardanashvili (*1948), composer
 William Horwood Stuart (1857–1906), British diplomat who was murdered there in 1906
 Fyodor Yurchikhin (*1959), astronaut
 Sergei Yesenin (1895–1925), Russian lyrical poet
 Khatia Buniatishvili (*1987), a concert pianist
 Devi Khajishvili (*1991), a Hollywood actor

 Economi a seilwaith 

 Cludiant 
Gwasanaethir y ddinas gan Faes Awyr Batumi, un o dri maes awyr rhyngwladol yn y wlad. Mae cynllun rhannu beiciau o'r enw BatumVelo yn caniatáu ichi rentu beic ar y stryd gyda cherdyn craff. 
bawd| Porthladd Batumi gyda'r ddinas yn y cefndir. 
Mae porthladd Batumi ar un o lwybrau Pont Tir Ewrasiaidd arfaethedig Tsieina (rhan o'r "New Silk Road"), a fyddai'n gweld cyswllt cludo nwyddau dwyreiniol â Tsieina trwy Azerbaijan a Môr Caspia, a chysylltiad gorllewinol ar fferi i Wcráin ac ymlaen i Ewrop.  

Gefeilldrefi
Mae Batumi wedi'i efeillio â:  

 – Bari (1987)

New Orleans (2012)
Savannah, Georgia (1992)
 – Kislovodsk (1997)

Kuşadası (2010)
Ordu (2011)
Trabzon (2000)
Yalova, Turkey (2012)
 – Vanadzor (2006)
 – Volos (2007)

Donetsk (2013)
Ternopil (2011)
Yalta (2008)
 – Burgas (2009)
 – Marbella (2010)

Ashdod (2011)
Netanya (2018)
 Nakhchivan (2012)
 Daugavpils (2012)
 Prague 1 (2013)
 Sharm El Sheikh (2014)
 Ürümqi (2015)
 Brest (2015)
 Paphos (2016)

Nysa, Poland (2017)
Wrocław, (2019)

 Gweler hefyd 

 Adjara
 Hotel Intourist Palace

 Cyfeiriadau 

 Gwyddoniadur Sofietaidd Sioraidd. SSR Sioraidd (Argraffiad Atodol). 1981. tt.   16–18. 

 Dolenni allanol 
 Gwefan y dinas

Categori:Georgia