Anhwylder defnydd sylwedd

Anhwylder defnyddio sylweddau (Sesneg: Substance use disorder (SUD)) yw'r defnydd parhaus o gyffuriau (gan gynnwys alcohol) er gwaethaf niwed sylweddol a chanlyniadau andwyol. Nodweddir anhwylderau defnyddio sylweddau gan amrywiaeth o broblemau meddyliol, emosiynol, corfforol ac ymddygiadol megis euogrwydd cronig; anallu i leihau neu roi'r gorau i gymeryd y sylwedd(au) er gwaethaf llawer o ymdrechion; gyrru tra'n feddw; a symptomau diddyfnu ffisiolegol. Mae dosbarthiadau cyffuriau sy'n ymwneud ag anhwylder defnyddio sylweddau yn cynnwys: alcohol; canabis; phencyclidine a rhithbeiriau eraill, megis arylcyclohexylamines; anadlyddion; opioidau; tawelyddion, moddion cwsg, neu orbryder; symbylyddion (stimulants); baco; a sylweddau eraill.

Yn y Llawlyfr Diagnostig ac Ystadegol o Anhwylderau Meddyliol, 5ed argraffiad (2013), a elwir hefyd yn DSM-5, cafodd y diagnosisau DSM-IV o gamddefnyddio sylweddau a dibyniaeth ar sylweddau eu huno i'r categori yma (anhwylderau defnyddio sylweddau). Gall difrifoldeb yr anhwylderau hyn amrywio'n fawr; yn y diagnosis DSM-5 o SUD, mae difrifoldeb SUD yr unigolyn wedi'i ddiffinio fel: ysgafn, cymedrol, neu ddifrifol ar sail faint o'r 11 maen prawf diagnostig sy'n cael eu bodloni. Mae'r 11ydd adolygiad o Ddosbarthiad Rhyngwladol o Glefydau (ICD-11) yn rhannu anhwylderau defnyddio sylweddau yn ddau gategori: (1) patrwm niweidiol o ddefnyddio sylweddau; a (2) dibyniaeth ar sylweddau. World Health Organization, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics  (ICD-11 MMS), 2018 version for preparing implementation, rev. April 2019

Yn 2017, yn fyd-eang, amcangyfrifwyd bod 271 miliwn o bobl (5.5% o oedolion) wedi defnyddio un neu fwy o gyffuriau anghyfreithlon. O'r rhain, roedd gan 35 miliwn anhwylder defnyddio sylweddau. Mae gan 237 miliwn o ddynion a 46 miliwn o fenywod ychwanegol anhwylder defnyddio alcohol o 2016. Yn 2017, arweiniodd anhwylderau o sylweddau anghyfreithlon yn uniongyrchol at 585,000 o farwolaethau. Cynyddodd y marwolaethau uniongyrchol o ddefnyddio cyffuriau, ac eithrio alcohol, 60% rhwng 2000 a 2015. Arweiniodd y defnydd o alcohol at 3 miliwn o farwolaethau ychwanegol yn 2016.

 Achosion 
Mae'r adran hon yn rhannu achosion anhwylderau defnyddio sylweddau yn gategorïau sy'n gyson â'r model bioseicogymdeithasol . Fodd bynnag, mae'n bwysig cofio bod gwyddonwyr yn defnyddio'r categorïau hyn yn rhannol er hwylustod; mae’r categorïau’n aml yn gorgyffwrdd (er enghraifft, mae’r glasoed ac oedolion y mae gan eu rhieni anhwylder defnyddio alcohol (neu yr oedd ganddynt) anhwylder defnyddio alcohol yn dangos cyfraddau uwch o broblemau alcohol, ffenomen a all fod oherwydd genetig, dysgu arsylwi, economaidd-gymdeithasol, a ffactorau achosol eraill); ac nid y categorïau hyn yw'r unig ffyrdd o ddosbarthu etioleg anhwylderau defnyddio sylweddau.

Yn yr un modd, mae'r rhan fwyaf o ymchwilwyr yn y maes hwn a meysydd cysylltiedig (fel yr etioleg o seicopatholeg yn gyffredinol), yn pwysleisio bod ffactorau achosol, amrywiol yn rhyngweithio ac yn dylanwadu ar ei gilydd mewn ffyrdd cymhleth ac amlochrog.

 Penderfynyddion cymdeithasol 
Mae'r canlynol yn gysylltiedig â phroblemau alcohol: anhwylder defnyddio alcohol ei hun, statws priodasol / partneriaethol e.e. bod wedi ysgaru, gwahanu, sengl; adnoddau ariannol; diffyg ymlyniad crefyddol; profedigaeth; ymddeoliad anwirfoddol; a digartrefedd.

 Penderfynyddion seicolegol 
Mae'r ffactorau seicolegol a all achosi'r anhwylder yn cynnwys penderfynyddion gwybyddol (developmental determinants), affeithiol a datblygiadol, ymhlith eraill. Er enghraifft, mae unigolion sy'n dechrau defnyddio alcohol neu gyffuriau eraill yn eu harddegau'n fwy tebygol o fod ag anhwylder defnyddio sylweddau fel oedolion. Ffactorau risg cyffredin eraill yw bod yn ddyn ifanc o dan 25 oed, bod â phroblemau iechyd meddwl eraill. Mae'r ddau olaf yn ymwneud ag atglafychiad (relapse) symptomatig, nam ar addasiadau clinigol ac addasiadau seicogymdeithasol, defnyddio llai o feddyginiaeth, ac ymateb is i driniaethau, a diffyg cefnogaeth a goruchwyliaeth deuluol. Gall rhai o'r ffactorau achosol hyn hefyd gael eu categoreiddio fel rhai cymdeithasol neu fiolegol). Mae ffactorau risg seicolegol eraill yn cynnwys byrbwylltra uchel, ceisio synhwyrau (sensation seeking), niwrotigiaeth a chroesawu profiadau gwahanol, ar y cyd â chydwybodolrwydd isel (low conscientiousness).

 Penderfynyddion biolegol 
Yn fras, mae gan blant sy'n cael eu geni i rieni â SUDs risg uwch ddeublyg o ddatblygu SUD o'i gymharu â phlant sy'n cael eu geni i rieni heb SUD.

 Diagnosis 
Gall fod gan unigolion sy'n defnyddio cyffuriau (a'r rheiny'n amharu'n sylweddol ar y person, neu'n achosi cryn drallod iddo) anhwylder defnyddio sylweddau (SUD). Mae diagnosis fel arfer yn cynnwys archwiliad manwl, fel arfer gan seiciatrydd, seicolegydd, neu gynghorydd cyffuriau ac alcohol. Cyhoeddir y canllawiau a ddefnyddir amlaf yn y Llawlyfr Diagnostig ac Ystadegol o Anhwylderau Meddyliol (DSM-5). Mae yna 11 o feini prawf diagnostig y gellir eu categoreiddio'n fras yn faterion sy'n deillio o ddefnyddio sylweddau sy'n ymwneud â cholli rheolaeth, straen i fywyd rhyngbersonol, defnydd peryglus, ac effeithiau fferyllol.

Mae canllawiau DSM-5 ar gyfer gwneud diagnosis o anhwylder defnyddio sylweddau yn mynnu bod gan yr unigolyn amhariad neu drallod sylweddol o ganlyniad i ddefnyddio cyffuriau, ac o leiaf ddau o'r symptomau a restrir isod mewn blwyddyn benodol.

 Defnyddio mwy o sylwedd nag a fwriadwyd, neu ddefnyddio sylwedd am gyfnod hwy nag a fwriadwyd
 Anallu i dorri i lawr er gwaethaf yr awydd i wneud hynny
 Treulio swm sylweddol o'r diwrnod yn cael gafael ar gyffuriau, yn eu defnyddio, neu wella ar ôl defnyddio sylweddau
 Chwantau neu awch cryf i'w defnyddio
 Mae defnydd mynych yn achosi neu'n cyfrannu at anallu i fodloni rhwymedigaethau cymdeithasol neu rhwymedigaethau proffesiynol pwysig
 Defnydd parhaus er bod defnyddwyr yn gwybod ei fod yn achosi llawer o broblemau yn y gwaith, yn yr ysgol neu'r cartref
 Rhoi'r gorau i weithgareddau cymdeithasol, proffesiynol neu hamdden pwysig oherwydd defnydd, neu lleihau'r rhain
 Defnyddio cyffuriau mewn sefyllfaoedd peryglus yn gorfforol, neu ddefnydd sy'n achosi niwed corfforol neu feddyliol
 Defnydd parhaus er gwaethaf ymwybyddiaeth y defnyddiwr bod y sylwedd yn achosi neu o leiaf yn gwaethygu problem gorfforol neu feddyliol
 Y corff yn mynd yn fwy a mwy goddefol o gyffuriau: angen defnyddio symiau cynyddol o sylwedd i gael effaith
 Tynnu'n ôl: grŵp nodweddiadol o effeithiau corfforol neu symptomau sy'n dod i'r amlwg wrth i faint y sylwedd yn y corff leihau

Mae rhagor at hyn, ac eithriadau i'r rhain, wedi'u hamlinellu yn y DSM. Er enghraifft, os yw unigolyn yn cymryd opiadau ar bresgriptiwn, efallai y byddant yn profi effeithiau ffisiolegol goddefgarwch a diddyfnu, ond ni fyddai hyn yn achosi unigolyn i fodloni meini prawf ar gyfer SUD heb fod symptomau ychwanegol hefyd yn bresennol. Bydd meddyg sydd wedi'i hyfforddi i werthuso a thrin anhwylderau defnyddio sylweddau yn cymryd y rhain i ystyriaeth yn ystod gwerthusiad diagnostig.

 Difrifoldeb 
Gall anhwylderau defnyddio sylweddau amrywio'n fawr o ran difrifoldeb, ac mae yna nifer o ddulliau i fonitro a graddoli (rhi lefel) i ddifrifoldeb SUD yr unigolyn. Mae'r DSM-5 yn cynnwys manylebau ar gyfer difrifoldeb SUD. Yn aml, ystyrir bod gan unigolion sy'n bodloni 2 neu 3 maen prawf yn unig SUD ysgafn. Gall SUD defnyddwyr sylweddau sy'n bodloni 4 neu 5 maen prawf gael eu disgrifio fel rhai cymedrol, a phobl sy'n bodloni 6 neu fwy o feini prawf fel rhai difrifol. Yn y DSM-5, mae'r term caethiwed i gyffuriau yn gyfystyr ag anhwylder defnyddio sylweddau difrifol.  Mae nifer y meini prawf a fodlonir yn cynnig bras-amcan o ddifrifoldeb y salwch, ond bydd gweithwyr proffesiynol trwyddedig hefyd yn ystyried safbwynt mwy cyfannol wrth asesu difrifoldeb sy'n cynnwys canlyniadau penodol a phatrymau ymddygiad sy'n gysylltiedig â defnydd yr unigolyn o sylweddau. Byddant hefyd yn nodweddiadol yn dilyn amlder defnydd dros amser, ac yn asesu ar gyfer canlyniadau sy'n benodol i rai sylweddau, megis mynd yn anymwybodol, blacowts, neu ei arestio am yrru dan ddylanwad alcohol, wrth werthuso rhywun am anhwylder defnyddio alcohol. 

Mae cymwyseddau (qualifiers) ychwanegol ar gyfer cyfnodau o remission sy'n seiliedig ar faint o amser nad yw wedi bodloni unrhyw un o'r 11 maen prawf ac eithrio chwant. Cyfeiria rhai systemau meddygol at Fynegai Difrifoldeb Caethiwed i asesu difrifoldeb problemau sy'n ymwneud â defnyddio sylweddau.Butler SF, Budman SH, Goldman RJ, Newman FL, Beckley KE, Trottier D. Initial Validation of a Computer-Administered Addiction Severity Index: The ASI-MV Psychology of Addictive Behaviors 2001 March Mae'r Mynegai yn asesu problemau posibl mewn saith categori: meddygol, cyflogaeth/cymorth, alcohol, defnydd cyffuriau eraill, cyfreithiol, teuluol/cymdeithasol, a seiciatreg.

O'r llenyddiaeth ar ddadansoddi ymddygiad cymhwysol a'r llenyddiaeth seicoleg ymddygiadol, mae sawl rhaglen ymyrraeth wedi dod i'r amlwg, megis therapi ymddygiad fewn priodas, cymorth gan y gymuned, therapi datguddio ciwiau (cue exposure therapy), a strategaethau rheoli wrth gefn. Yn ogystal, mae'r un awdur yn awgrymu bod hyfforddi sgiliau cymdeithasol sy'n ychwanegol at driniaeth cleifion o ddibyniaeth ar alcohol yn debygol o fod yn effeithiol.

 Meddyginiaeth 
Mae triniaeth â chymorth meddyginiaeth yn cyfeirio at y cyfuniad o ymyriad ymddygiadol a meddyginiaethau i drin anhwylderau defnyddio sylweddau. Gall rhai meddyginiaethau fod yn ddefnyddiol: yn yr Unol Daleithiau mae pum meddyginiaeth yn cael eu cymeradwyo i drin anhwylderau defnyddio alcohol ac opioid. Nid oes unrhyw feddyginiaethau cymeradwy ar gyfer cocên, methamphetamine, nac anhwylderau defnyddio sylweddau eraill o 2002.

Gellir defnyddio meddyginiaethau, fel methadon a disulfiram, fel rhan o gynlluniau triniaeth ehangach i helpu claf i weithredu'n gyfforddus heb opioidau anghyfreithlon nac alcohol. Gellir defnyddio meddyginiaethau mewn triniaeth i leihau symptomau diddyfnu. Ceir tystiolaeth o effeithiolrwydd triniaeth â chymorth meddyginiaeth wrth leihau defnydd anghyfreithlon o gyffuriau a marwolaethau gorddos, gwella cyfraddau cadw'r claf mewn triniaeth, a lleihau trosglwyddiad HIV.

 Epidemioleg 
bawd|Blwyddyn bywyd wedi’i haddasu gan anabledd: mesur o faich afiechyd cyffredinol (nifer y blynyddoedd a gollwyd oherwydd afiechyd, anabledd neu farwolaeth gynnar), o anhwylderau defnyddio cyffuriau fesul 100,000 person yn 2004 xxx 
Mae cyfraddau anhwylderau defnyddio sylweddau yn amrywio'n ôl cenedl, yn ôl ardal (cefn gwlad neu ddinas) ac yn ôl sylwedd, ond mae'r nenfwd cyffredinol yn uchel. Ar lefel fyd-eang, mae dynion yn cael eu heffeithio ar gyfradd uwch o lawer na merched. Mae unigolion iau hefyd yn fwy tebygol o gael eu heffeithio nag oedolion hŷn.

 Cymru 

Roedd y nifer o ddarparwyr triniaeth ar gyfer anhwylderau defnyddio sylweddion yng Nghymru yn 42, a chedwir y data blynyddol gan y GIG Cymru. Yn 2019-20 roedd dwywaith cymaint o bobl wedi'u cymeryd i ysbyty am broblemau'n deillio o alcohol nag am broblemau'n deillio o gyffuriau.GIG Cymru; Treatment Data - Substance Misuse in Wales 2018-19 Cafwyd gostyngiad o 3.1% yn y nifer o unigolion a aseswyd yn 2019-20 o'i gymharu a'r flwyddyn cynt, a gostyngiad o 6.3% ers 2015-2016. O'i gymharu a 2018, gwelwyd lleihad o 21% yn nifer y marwolaethau, lawr i 165 o bobl; yn yr un cyfnod gwelwyd gostyngiad o 9.4% yn y nifer o farwolaethau a oedd yn gysylltiedig ag alcohol yn 2019. Data mining Wales: The annual profile for substance misuse 2019-20

Mae gan wledydd Prydain fwy o achosion o anhwylder defnydd sylwedd nag unlle arall drwy Ewrop. Mae'r rhan fwyaf o gyffuriau a geir yng Nghymru'n cael eu mewnforio o Loegr.

 Unol Daleithiau 
Yn 2020, roedd gan 14.5% o Americanwyr 12 oed neu hŷn SUD. Roedd cyfraddau anhwylder defnyddio alcohol yn ystod y flwyddyn ddiwethaf ychydig dros 5% ac roedd gan tua 3% o bobl ifanc 12 oed neu hŷn anhwylder defnyddio cyffuriau anghyfreithlon. Roedd y cyfraddau uchaf o anhwylder defnyddio cyffuriau anghyfreithlon ymhlith y rhai rhwng 18 a 25 oed, sef tua 7%.

Bu dros 72,000 o farwolaethau o orddos cyffuriau yn yr Unol Daleithiau yn 2017, sy’n gynnydd triphlyg o 2002. Fodd bynnag, mae'r CDC yn cyfrifo marwolaethau gorddos o alcohol ar wahân; felly, nid yw’r rhif 72,000 hwn yn cynnwys y 2,366 o farwolaethau gorddos o alcohol yn 2017.Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics. Substance-induced cause, 2017, percent total, with standard error from the Underlying Cause of Death 1999-2018 CDC WONDER Online Database. Accessed at http://wonder.cdc.gov/ucd-icd10.html on 18 March 2020 at 18:06 UTC. Mae marwolaethau gorddos o opioidau synthetig, sydd fel arfer yn cynnwys fentanyl, wedi codi'n sydyn yn ystod y blynyddoedd diwethaf i gyfrannu at bron i 30,000 o farwolaethau'r flwyddyn.  Mae cyfraddau marwolaeth o opioidau synthetig fel fentanyl wedi cynyddu 22 gwaith yn fwy yn y cyfnod rhwng 2002 a 2017. Cyfunodd heroin ac opioidau naturiol a lled-synthetig eraill i gyfrannu at tua 31,000 o farwolaethau gorddos. Cyfrannodd cocên at tua 15,000 o farwolaethau gorddos, tra bod methamphetamine a benzodiazepines wedi cyfrannu at tua 11,000 o farwolaethau yr un. Ni ellir crynhoi’r marwolaethau o bob cyffur unigol a restrir uchod oherwydd bod llawer o’r marwolaethau hyn yn ymwneud â chyfuniadau o gyffuriau, megis gorddos ar gyfuniad o gocên ac opioid.

Mae marwolaethau o ganlyniad i yfed alcohol yn gyfrifol am golli dros 88,000 o fywydau bob blwyddyn. Baco yw prif achos marwolaethau y gellir eu hatal, ac mae'n gyfrifol am fwy na 480,000 o farwolaethau yn yr Unol Daleithiau bob blwyddyn. Mae'r niwed hwn yn sylweddol yn ariannol gyda chyfanswm costau o fwy na $420 biliwn y flwyddyn a mwy na $120 biliwn mewn gofal iechyd.

 Canada 
Yn ôl ystadegaeth Canada (2018), mae tua un o bob pump o Ganadaiaid 15 oed a hŷn yn profi anhwylder defnyddio sylweddau yn ystod eu hoes. Yn Ontario, yn benodol, mae baich afiechyd salwch meddwl a chaethiwed i gyffuriau 1.5 gwaith yn uwch na phob math o ganser gyda'i gilydd a dros 7 gwaith yn fwy na'r holl glefydau heintus. Ledled y wlad, y grŵp ethnig sy'n cael ei effeithio fwyaf yn ystadegol gan anhwylderau defnyddio sylweddau o'i gymharu â'r boblogaeth gyffredinol yw pobl frodorol Canada. Mewn astudiaeth yng Nghanada yn 2019, canfuwyd bod cyfranogwyr brodorol yn profi mwy o broblemau cysylltiedig â sylweddau na chyfranogwyr anfrodorol.

Categori:Dibyniaeth
Categori:Pages with unreviewed translations