Llys-y-frân

Pentref a phlwyf bach yng nghymuned y Mot, Sir Benfro, Cymru, yw Llys-y-Frân. Saif ar lethrau deheuol Mynyddoedd y Preseli. Mae'r plwyf yn cynnwys anheddiad bach o'r enw Gwastad. Nodwedd nodedig Llys-y-Frân yw Cronfa Ddŵr a Pharc Gwledig Llys y Fran, atyniad poblogaidd i dwristiaid.

 Enw 
Mae'r enw'n cynnwys y geiriau llys a brân. Mae'n ymddangos fel Llys-y-Frân ar fapiau'r Arolwg Ordnans a hefyd mewn deddfwriaeth, a gwelir nifer o sillafiadau wedi'u cofnodi gan gynnwys Llysyfran, Llys-y-fran, Llys-y-Frân a Llys- y-Vrân.

 Hanes 
Mae eglwys bresennol y plwyf yn dyddio o'r 12fed ganrif, a gwelir newidiadau a gwelliannau yn dyddio o'r canrifoedd dilynol. Mae wedi'i chysegru i St Meilyr, sant Celtaidd o'r 6ed ganrif. Roedd Llys y Frân yn wreiddiol yn gapeliaeth; yn yr 16eg ganrif fe'i rheolwyd gan amrywiol dirfeddianwyr yn yr ardal, ond mae'n ymddangos (Llisvrayne) fel plwyf ar fap 1578. Mae gan yr eglwys ddwy gloch ac mae'r dyddiad 1632 ar un ohonynt. Daeth yn eglwys y plwyf erbyn 1833.  Mae'n adeilad rhestredig Gradd II. 

Roedd y plwyf yng Nghantref hynafol  Daugleddau yn Esgobaeth Tŷ Ddewi. Ym 1833,  202 oedd y boblogaeth, ac roedd mwyafrif y plwyf yn dir amaethyddol a phorfa. Mae plwyf Llys y Fran yn cynnwys pentrefan Gwastad, lle bu capel Methodistaidd Calfinaidd er 1836.

Efallai y safai castell pren i'r gogledd o'r eglwys, ond mae'n bosibl fod y gweddillion wedi'u dinistrio pan adeiladwyd argae'r gronfa ddŵr. Enw'r safle yw'r Castell (y Castell). 

Yn 1887 tyfodd maint y plwyf i  ac roedd ganddo boblogaeth o 194.

Ganwyd yr athro a'r cyfansoddwr William Penfro Rowlands (1860-1937) yn Llys-y-Frân. 

Nid oes cofeb ryfel ar y cyd i unigolion  yr ardal.
alt=refer to caption|chwith|bawd| Argae Cronfa Llys y Fran ym 1972
Adeiladwyd argae Llys-y-Frân rhwng 1968 a 1972 gan Syr Lindsay Parkinson a'i gwmni Cyf. Mae'r gronfa ddŵr yn gorchuddio  ac fe'i hamgylchynir gan Barc Gwledig glaswelltir a choetir o . Mae hyn yn cynnwys ardal y gronfa ddŵr. Fe'i rheolir gan Dŵr Cymru ac mae'n un o 81 cronfa ddŵr yng Nghymru. Mae'r argae yn 100 troedfedd (30 m) o uchder ac mae'r llyn yn cael ei fwydo gan Afon Syfynwy (neu Syfni) sydd hefyd yn bwydo Cronfa Ddŵr Rosebush ychydig filltiroedd i fyny'r afon i'r gogledd-ddwyrain.

Yn 2008, ail-luniwyd a chwblhawyd cynllun trydan dŵr, gan godi'r allbwn pŵer i 26 kW ar gyfartaledd ; roedd y tyrbin gwreiddiol yn cynhyrchu gryn dipyn yn llai. Yn 2017 cyhoeddodd Dŵr Cymru fuddsoddiad o £ 4 miliwn i wella cyfleusterau’r parc, ac roedd y gwaith i’w gwblhau yn 2019,  ond yn 2019 gohiriwyd y prosiect pan aeth y cwmni adeiladu i ddwylo’r gweinyddwyr. Penodwyd cwmni adeiladu newydd, a bwriadwyd i'r gwaith gael ei gwblhau yn 2020, a than hynny roedd y parc a'r gronfa ddŵr yn parhau ar gau. Agorwyd y prosiect ailddatblygu a'r ganolfan weithgareddau awyr agored ym 2021.

 Mwynderau Cronfa Ddŵr a Pharc Gwledig 
bawd| Cronfa Ddŵr a Pharc Gwledig
Mae'r llwybr sydd yn amgylchynu'r parc yn 6.5 milltir (10.5 km) o hyd ac yn addas i gerddwyr a beicwyr.  Mae yna hefyd llwybr 1.5 milltir (2.4 km) sydd yn addas i deuluoedd, ac mae beiciau ar gael i'w llogi. 

Mae'r gronfa yn bysgodfa bwysig yn Ne Orllewin Cymru, ac mae wedi cynnal cystadlaethau pysgota cenedlaethol a rhyngwladol. Mae pysgota gyda phlu neu abwyd, o'r marc neu'r cwch, yn bosibl. Mae'r llyn yn llawn o frithyll brown a seithliw.

Mae hwylio, hwylfyrddio, rhwyfo a chanŵio i gyd yn digwydd ar y gronfa ddŵr, gyda nifer o offer ar gael i'w llogi. Cynhaliodd y parc Bencampwriaethau Cychod y Ddraig Gymreig yn 2014, 2015, 2016 a 2017.

Mae Llys-y-Frân Hillclimb yn ddigwyddiad blynyddol sy'n cael ei redeg gan Glwb Moduron Abertawe.

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Dwr Cymru / Dŵr Cymru: Parc a Chronfa Ddŵr Llys y Frân

Categori:Y Mot
Categori:Pentrefi Sir Benfro