Setswana

Un o'r ieithoedd Bantŵ a siaredir yn Neheudir Affrica gan tua 8.2 miliwn o bobl yw Setswana, (yr enw yn yr iaith ei hun) a adnabyddir hefyd wrth ei henw Tswana, ac a sillafwyd yn flaenorol Secoana yn Saesneg.  Mae'n perthyn i'r teulu iaith Bantw o fewn cangen Sotho-Tswana Parth S (S.30), ac mae'n perthyn yn agos i'r ieithoedd Sotho Gogleddol a De Sotho (Sesotho), yn ogystal â'r iaith Kgalagadi a'r iaith Lozi.

Mae Setswana yn iaith swyddogol ac yn lingua franca yn Botswana ac yn Ne Affrica. Mae llwythau Tswana i'w cael mewn mwy na dwy dalaith yn Ne Affrica, yn bennaf yn y Gogledd Orllewin, lle mae tua phedair miliwn o bobl yn siarad yr iaith. Mae amrywiad trefol ar yr iaith, o'r enw Pretoria Sotho, sy'n cynnwys bratiaith ac yn wahanol i Setswana ffurfiol: dyma brif iaith unigryw dinas Pretoria. Y tair talaith yn Ne Affrica sydd â'r nifer fwyaf o siaradwyr yw Gauteng (tua 11%), Northern Cape, a Gogledd Orllewin (dros 70%). Hyd at 1994, roedd pobl Tswana De Affrica yn ddinasyddion tybiannol o Bophuthatswana, un o bantustaniaid y gyfundrefn apartheid. Mae gan yr iaith Setswana yn Nhalaith y Gogledd-orllewin amrywiadau lle mae'n cael ei siarad yn ôl y llwythau a geir yn niwylliant Tswana (Bakgatla, Barolong, Bakwena, Batlhaping, Bahurutshe, Bafokeng, Batlokwa, Bataung, a Bapo, ymhlith eraill); mae'r iaith ysgrifenedig yn aros yr un fath. Mae nifer fechan o siaradwyr hefyd i'w cael yn Simbabwe (nifer anhysbys) a Namibia (tua 10,000 o bobl).

Hanes
bawd|250px|Dyn o Namibia yn siarad Setswana
Yr Ewropead cyntaf i ddisgrifio'r iaith oedd y teithiwr Almaeneg Hinrich Lichtenstein , a drigai ymhlith y bobl Tswana Batlhaping ym 1806 er na chyhoeddwyd ei waith tan 1930. Roedd yn ystyried Tswana ar gam fel tafodiaith y Xhosa , a'r enw a ddefnyddiodd am mae'n bosibl bod yr iaith "Beetjuana" hefyd wedi cwmpasu'r ieithoedd Sotho Gogleddol a Deheuol.

Gwnaed y gwaith mawr cyntaf ar Tswana gan y cenhadwr Prydeinig, Robert Moffat, yr hwn hefyd oedd wedi byw yn mysg y Batlhaping, ac a gyhoeddodd Bechuana Spelling Book ac A Bechuana Catechism yn 1826. Yn y blynyddoedd dilynol, cyhoeddodd amryw lyfrau ereill o'r Bibl, ac yn 1857, llwyddodd i gyhoeddi cyfieithiad cyflawn o'r Beibl.

Cyhoeddwyd gramadeg cyntaf Tswana ym 1833 gan y cenhadwr, James Archbell, er ei fod wedi'i fodelu ar ramadeg Xhosa. Cyhoeddwyd gramadeg cyntaf Tswana a oedd yn ei hystyried yn iaith ar wahân i Xhosa (ond nid yn iaith ar wahân i'r ieithoedd Sotho Gogleddol a Deheuol o hyd) gan y cenhadwr Ffrengig, E. Casalis yn 1841. Newidiodd ei feddwl yn ddiweddarach, a mewn cyhoeddiad o 1882, nododd fod ieithoedd Sotho Gogleddol a Deheuol yn wahanol i Tswana.

Roedd Sol Plaatje, dealluswr ac ieithydd o Dde Affrica, yn un o'r awduron cyntaf i ysgrifennu'n helaeth yn ac am yr iaith Tswana.

Orgraff
Mae'r llythrennau yn cael eu ynganu fwy neu lai fel Cymraeg, ac eithrio g , sy'n swnio fel ch yn bach a j, sy'n cael ei ynganu yr un peth â'r Saesneg. Mae'r llythyren š yn cael ei ynganu fel sh . Mae'r seiniau clic c , q ac x a'r llythrennau v a z yn digwydd mewn geiriau estron yn unig, fel y rhai o De Ndebele neu isiZulu. Mae gan yr iaith hefyd sŵn sy'n debyg i'r 'll' Gymraeg ond ag 't' cyn yr ll, gelwir yn Affricate ochrol alfeolaidd di-lais (Voiceless alveolar lateral affricate).

 Geirfa elfennol 
Enghreifftiau o eiriau a dywediadau:
Cymraeg Tswana Croeso  Kamogelo (enw) / Amogela (berf) Diolch  Ke itumetse (ffurfiol) Ke a leboga (anffurfiol) Shwmae / helo  Dumela (unigol) / Dumelang (lluosog) Hwyl fawr Sala sentle (cadwch mewn cyswllt) / Tsamaya sentle (ewch yn dda) Plîs  Tswee tswee Dim ysmygu  Ga go tsubiwe Dim mynediad  Ga go tsenwe Gwyliwch rhag y grisiau  Tlhokomela fa o gatang teng Gwyliwch!  Ela tlhoko Penblwydd Hapus i chi  Masego a Letsatsi la Matsalo Cyfarchion y tymor  Ditumediso tsa setlha Nadolig Llawen  Masego a Keresemose Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda  Masego a Keresemose le Boitumelo mo Ngwageng o Mošwa Rwy'n dod o Gymru  Ke tswa kwa Wales

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Peace Corps Botswana: An Introduction to the Setswana Language
[http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/detail?accno=ED205044 Setswana: Grammar Handbook. Peace Corps Language Handbook Series]

About Setswana
 Ke ya o rata ("Dw i'n mynd i dy garu di") cân pop gan Thabo Kane

Categori:Iaith
Categori:Botswana
Categori:De Affrica
Categori:Ieithoedd Niger-Congo
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:Ieithoedd De Affrica