Karma

Ystyr Karma (,  ) yw gweithredu, gwaith, neu weithred. I'r un sy'n credu mewn ysbrydolrwydd mae'r term hefyd yn cyfeirio at yr egwyddor ysbrydol o achos ac effaith, a elwir yn aml yn egwyddor karma, lle mae bwriad a gweithredoedd unigolyn (yr achos) yn dylanwadu ar ddyfodol yr unigolyn hwnnw (effaith):Karma Encyclopædia Britannica (2012) mae bwriad a gweithredoedd da yn cyfrannu at karma da ac aileni da, tra bod bwriad gwael a gweithredoedd drwg yn cyfrannu at karma drwg ac aileni gwael.Wilhelm Halbfass, Karma und Wiedergeburt im indischen Denken (München: Diederichs, 2000)Lawrence C. Becker & Charlotte B. Becker, Encyclopedia of Ethics, 2nd Edition, Hindu Ethics, pp 678

I'r credinwyr, mae'r cysyniad o karma wedi'i gysylltu'n agos â'r syniad o aileni mewn llawer o ysgolion crefydd Indiaidd (yn enwedig Hindŵaeth, Bwdhaeth, Jainiaeth a Siciaeth), yn ogystal â Taoaeth.Eva Wong, Taoism, Shambhala Publications, , pp. 193 Yn yr ysgolion hyn o feddwl, mae karma yn y presennol yn effeithio ar ddyfodol rhywun, yn ogystal â natur ac ansawdd bywyd yn y dyfodol - eich saṃsāra.John Bowker, The Concise Oxford Dictionary of World Religions (Oxford University Press, 1997), s.v. "Karma"James Lochtefeld, The Illustrated Encyclopedia of Hinduism (Efrog Newydd: Rosen Publishing, 2002), tt.351–352 Mabwysiadwyd y cysyniad hwn hefyd yn niwylliant poblogaidd y Gorllewin, lle gellir ystyried y digwyddiadau sy'n digwydd ar ôl gweithredoedd yr unigolyn yn ganlyniadau naturiol.

 Diffiniad 
Fel y nodwyd, mae'r term karma yn cyfeirio at y 'weithred, gwaith, gweithredu, gweithred' a weithredwyd a'r 'gwrthrych, bwriad'.

Mae Wilhelm Halbfass (2000) yn esbonio karma (karman) trwy ei gyferbynnu â'r gair Sansgrit kriya: kriya yw'r gweithgaredd ynghyd â'r camau a'r ymdrech ar waith, karma yw'r:(1) y weithred a wnaed  o ganlyniad i'r gweithgaredd hwnnw, a

(2) bwriad y person y tu ôl i weithred a wnaed neu a gynlluniwyd. Mae gweithred dda a bwriad da yn creu karma da. Mae gweithred ddrwg a bwriad drwg yn creu karma drwg.Ceir cryn anhawster wrth ddod o hyd i ddiffiniad o karma oherwydd amrywiaeth y safbwyntiau ymhlith ysgolion Hindŵaeth; mae rhai, er enghraifft, yn ystyried bod karma ac aileni yn gysylltiedig ac yn hanfodol ar yr un pryd, mae eraill yn ystyried bod karma yn hanfodol, heb yr elfen o aileni, ac mae rhai'n dod i'r casgliad bod karma ac aileni yn ffuglen ddiffygiol a dim arall.see: Mae gan Fwdhaeth a Jainiaeth eu eu diffiniadau eu hunain. Felly, nid oes gan karma un diffiniad, ond diffiniadau lluosog a ystyron gwahanol. Mae Wendy O'Flaherty yn honni, ar ben hynny, bod dadl barhaus ynghylch a yw karma yn theori, yn fodel, yn batrwm, yn drosiad, neu'n safbwynt metaffisegol.Wendy D. O'Flaherty, Karma and Rebirth in Classical Indian Traditions (University of California Press, 1980), tt.xi–xxv

 Egwyddor karma 
Mae Karma yn cyfeirio at egwyddor gysyniadol a darddodd yn India, a elwir yn aml yn ddisgrifiadol yn egwyddor karma, ac weithiau'n theori karma neu hyd yn oed yn gyfraith karma.Karl Potter (1964), The Naturalistic Principle of Karma, Philosophy East and West, Vol. 14, No. 1 (Apr. 1964), pp. 39–49

Yng nghyd-destun theori, mae karma yn gymhleth ac yn anodd ei ddiffinio. Mae gwahanol ysgolion Indoleg yn deillio o wahanol ddiffiniadau ar gyfer y cysyniad o destunau Indiaidd hynafol; eu diffiniad yw rhyw gyfuniad o (1) achosiaeth (causality) a all fod yn foesegol neu'n an-foesegol; (2) mae gan weithredoedd da neu ddrwg ganlyniadau; a (3) aileni.Wendy D. O'Flaherty (1980), Karma and Rebirth in Classical Indian Traditions, University of California Press, , pp 3–37 Mae Indolegwyr eraill yn cynnwys yn y diffiniad yr hyn sy'n egluro amgylchiadau presennol yr unigolyn gan gyfeirio at ei weithredoedd yn y gorffennol. Gall y gweithredoedd hyn fod y rhai ym mywyd cyfredol unigolyn, neu, mewn rhai ysgolion o draddodiadau Indiaidd, o bosibl gweithredoedd yn eu bywydau yn y gorffennol; ar ben hynny, gall y canlyniadau arwain at fywyd cyfredol, neu fywydau rhywun yn y dyfodol.Karl Potter (1980), in Karma and Rebirth in Classical Indian Traditions (O'Flaherty, Editor), University of California Press, , pp 241–267 Mae cyfraith karma yn gweithredu'n annibynnol ar unrhyw ddwyfoldeb neu unrhyw broses o farn ddwyfol.See:

 Achosiaeth 
de|bawd|248x248px| Karma fel gweithredu ac ymateb: os ydym yn hau daioni, byddwn yn medi daioni.
Thema gyffredin i'r holl ddamcaniaethau gwahanol o karma yw'r egwyddor o achosiaeth. Mae'r berthynas hon rhwng karma ac achosiaeth yn fonyn canolog ac yn gwbwl gyffredin i'r dair cangen Hindŵaeth, Bwdhaeth, a Jainiaeth.Bruce R. Reichenbach, The Law of Karma and the Principle of Causation, Philosophy East and West, Vol. 38, No. 4 (Oct. 1988), pp. 399–410 Mae un o'r cysylltiad cynharaf rhwng karma ag achosiaeth i'w weld yn Brihadaranyaka Upanishad Hindŵaeth. Er enghraifft, yn 4.4.5–6, mae'n nodi:

Mae theori karma fel achosiaeth yn nodi:

(1) bod gweithredoedd unigolyn a gyflawnwyd yn effeithio ar yr unigolyn a'r bywyd y mae'n ei fyw, a

(2) bod bwriadau unigolyn yn effeithio ar yr unigolyn a'r bywyd y mae ef neu hi'n byw.

Nid yw gweithredoedd anfwriadol yn cael yr un effaith karmig gadarnhaol neu negyddol â gweithredoedd bwriadol. Mewn Bwdhaeth, er enghraifft, ystyrir bod gweithredoedd sy'n cael eu perfformio, neu'n codi, neu'n tarddu heb unrhyw fwriad gwael fel cudd-wybodaeth, yn bodoli o ran effaith karmig neu'n niwtral o ran dylanwad yr unigolyn.Anguttara-Nikaya 3.4.33, Translator: Henry Warren (1962), Buddhism in Translations, Atheneum Publications, New York, pp 216–217

Nodwedd achosiaeth arall, sy'n gyffredin o fewn damcaniaethau karmig, yw bod gweithredoedd tebyg  yn arwain at effeithiau tebyg. Felly, mae karma da yn cynhyrchu effaith dda ar y person, tra bod karma drwg yn cynhyrchu effaith drwg ar y person. Gall yr effaith hon fod yn faterol, moesol neu emosiynol - hynny yw, mae karma rhywun yn effeithio ar hapusrwydd ac anhapusrwydd y person.  Nid oes angen i effaith karma fod ar unwaith; gall effaith karma fod yn hwyrach ym mywyd cyfredol rhywun, ac mewn rhai ysgolion o feddwl gall ymestyn i fywydau person yn y dyfodol.see:

Gellir disgrifio canlyniad neu effeithiau karma rhywun mewn dwy ffurf: phala a samskara. Phala (yn llythrennol: ffrwyth, canlyniad) yw'r effaith weladwy neu anweledig sydd fel rheol ar unwaith neu o fewn y bywyd cyfredol. Mewn cyferbyniad, samskara yw'r effaith anweledig, a gynhyrchir y tu mewn i'r actor oherwydd y karma, gan drawsnewid y person ac effeithio ar ei hapusrwydd neu neu ei anhapusrwydd yn eu bywydau presennol ac yn y dyfodol. Yn aml, cyflwynir theori karma yng nghyd-destun samskaras.Damien Keown (1996), Karma, character, and consequentialism, The Journal of Religious Ethics, pp 329–350.

 Moeseg 
Yr ail thema sy'n gyffredin i ddamcaniaethau karma yw moeseg. Mae hyn yn dechrau gyda'r rhagdybiaeth bod gan bob gweithred ganlyniad, a fydd yn dwyn ffrwyth naill ai yn y bywyd presennol neu mewn bywyd yn y dyfodol; felly, bydd gweithredoedd moesol dda yn arwain at ganlyniadau cadarnhaol, ond bydd gweithredoedd drwg yn cynhyrchu canlyniadau negyddol. Felly eglurir sefyllfa bresennol unigolyn trwy gyfeirio at weithredoedd yn ei oes bresennol neu mewn oes flaenorol. Nid 'gwobr a chosb ' yw Karma ei hun, ond y gyfraith sy'n cynhyrchu canlyniad.Francis X. Clooney, Evil, Divine Omnipotence, and Human Freedom: Vedānta's Theology of Karma, The Journal of Religion, Vol. 69, No. 4 (Oct. 1989), pp. 530–548 Mae Wilhelm Halbfass (1998) yn nodi bod karma da yn cael ei ystyried yn dharma ac yn arwain at punya ('teilyngdod'), tra bod karma drwg yn cael ei ystyried yn adharma ac yn arwain at pāp ('demerit, pechod').Wilhelm Halbfass (1998), Encyclopedia of Philosophy, Routledge, London, see article on Karma and Rebirth (Indian Conceptions)

 Aileni 
Trydedd thema gyffredin damcaniaethau karma yw'r cysyniad o ailymgnawdoliad neu gylch aileni (saṃsāra). Mae aileni'n gysyniad sylfaenol o Hindŵaeth, Bwdhaeth, Jainiaeth a Sikhaeth. Aileni, neu saṃsāra, yw'r cysyniad bod pob ffurf ar fywyd yn mynd trwy gylch o ailymgnawdoliad, hynny yw, cyfres o enedigaethau ac ailenedigaethau. Gall yr aileni a'r bywyd canlyniadol fod mewn gwahanol barthau, cyflwr neu ffurf. Mae'r damcaniaethau karma yn awgrymu bod y parth, y cyflwr a'r ffurf yn dibynnu ar ansawdd a maint y karma.James Lochtefeld (2002), The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Volume 2, Rosen Publishing, New York, , pp 589 Mewn ysgolion sy'n credu mewn aileni, mae enaid pob peth byw yn trawsfudo (ailgylchu) ar ôl marwolaeth, gan gario hadau o fywyd sydd newydd ei gwblhau, i fywyd ac oes arall.Harold Coward (2003), Encyclopedia of Science of Religion, Karma Mae'r cylch hwn yn parhau am gyfnod amhenodol, ac eithrio'r rhai sy'n torri'r cylch hwn yn ymwybodol trwy gyrraedd moksa, sef teyrnas y duwiau, ac nid ydyn nhw'n parhau yn y cylch.

Trafodwyd y cysyniad yma'n ddwys o fewn llenyddiaeth hynafol India; gyda gwahanol ysgolion o grefyddau Indiaidd yn ystyried perthnasedd aileni naill ai fel ffuglen hanfodol, neu'n eilradd, neu'n ddiangen.see: Mae Hiriyanna (1949) yn awgrymu bod aileni yn  ddilyniant angenrheidiol o karma;M. Hiriyana (1949), Essentials of Indian Philosophy, George Allen Unwin, London, pp 47  mae Yamunacharya (1966) yn honni bod karma yn ffaith, tra bod ailymgnawdoliad yn ddamcaniaeth;M Yamunacharya (1966), Karma and Rebirth, Indian Philo. Annual, 1, pp 66 ac mae Creel (1986) yn awgrymu bod karma yn gysyniad sylfaenol, a bod aileni yn gysyniad deilliadol.Austin Creel (1986), in Editor: Ronald Wesley Neufeldt, Karma and Rebirth: Post Classical Developments, State University of New York Press, , Chapter 1
bawd|240x240px| Mae Lotus yn cynrychioli karma (yn symbolaidd) mewn llawer o draddodiadau Asiaidd. Blodyn lotws, sy'n blodeuo, yw un o'r ychydig flodau sy'n cludo hadau y tu mewn iddo'i hun tra bydd yn blodeuo. Mae hadau yn cael eu hystyried yn symbolaidd fel achos; yr effaith yw'r blodau. Mae Lotus hefyd yn cael ei ystyried yn atgoffa y gall rhywun dyfu, rhannu karma da ac aros heb ei gynnal hyd yn oed mewn amgylchiadau negyddol.Maria I. Macioti, The Buddha Within Ourselves: Blossoms of the Lotus Sutra, Translator: Richard Maurice Capozzi, , pp 69–70
Yn y Sansgrit Vedig mae'r gair kárman- (enwol kárma) yn golygu 'gwaith'  neu 'weithred',;  ac yn wreiddiol fe'i defnyddid yn aml yng nghyd-destun defodau Śrauta hy unrhyw beth sy'n ymwneud â Veda Hindwaeth.a neuter n-stem,   from the root   "to do, make, perform, accomplish, cause, effect, prepare, undertake" kṛ,कृ Monier Monier-Williams, Monier Williams Sanskrit-English Dictionary (1899). Yn y Rig Veda, mae'r gair yn digwydd rhyw 40 gwaith. Yn y Satapatha Brahmana 1.7.1.5, mae aberth yn cael ei ddatgan fel y gwaith "pwysicaf"; Mae'r Satapatha Brahmana 10.1.4.1 yn cysylltu'r potensial o ddod yn anfarwol (amara) â karma yr aberth agnicayana.

Ceir y drafodaeth gynharaf ar athrawiaeth karma yn yr Upanishadau. Er enghraifft, nodir achosiaeth a moeseg yn Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 3.2.13:

 Mewn Hindŵaeth 
Datblygodd ac esblygodd y cysyniad o karma mewn Hindŵaeth dros ganrifoedd. Dechreuodd yr Upanishadau cynharaf gyda'r cwestiynau ynghylch sut a pham mae dyn yn cael ei eni, a beth sy'n digwydd ar ôl marwolaeth. Fel atebion i'r olaf, mae'r damcaniaethau cynnar yn y dogfennau Sansgrit hynafol hyn yn cynnwys pancagni vidya (y pump athrawiaeth dân), pitryana (llwybr cylchol y tadau) a devayana (llwybr-cylchol trosgynnol, llwybr y duwiau).Colebrooke, H. T. (1829), Essay on the Philosophy of the Hindus, Part V. Transactions of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 2(1), 1–39

Honnodd rhai ysgolheigion hynafol fod y rhai sy'n gwneud defodau arwynebol ac sy'n ceisio ennill petheuach y byd hwn, yn teithio llwybrau eu tadau gan ailgylchu yn ôl i fywyd arall. Honnwyd bod y rhai sy'n ymwrthod â defodau arwynebol, yn mynd i'r goedwig ac yn dilyn gwybodaeth ysbrydol, cyn dringo i lwybr uwch y duwiau. Y rhain sy'n torri'r cylch ac nad ydyn nhw'n cael eu haileni drachefn.William Mahony (1987), Karman: Hindu and Jain Concepts, in Editor: Mircea Eliade, Encyclopedia of Religion, Collier Macmillan, New York Gyda chyfansoddi'r Epics - cyflwyniad y dyn cyffredin i Dharma mewn Hindŵaeth - roedd syniadau achosiaeth ac elfennau hanfodol theori karma yn cael eu hadrodd mewn straeon gwerin. Er enghraifft:

 Mewn Bwdhaeth 
Mae Karma a karmaphala yn gysyniadau sylfaenol mewn Bwdhaeth, sy'n esbonio sut mae ein gweithredoedd bwriadol yn ein cadw ynghlwm wrth aileni yn samsara, tra bod y llwybr Bwdhaidd, fel y dangosir yn Llwybr Wythplyg Teg, yn dangos i ni'r ffordd allan o samsara.

Mae'r cylch aileni yn cael ei bennu gan karma, (yn llythrennol 'gweithredu'). Karmaphala (lle mae phala yn golygu 'ffrwyth, canlyniad') yw 'effaith' neu 'ganlyniad' y karma. Mae'r term tebyg karmavipaka (lle mae vipāka yn golygu 'aeddfedu') yn cyfeirio at y karma'n 'aeddfedu'.

Yn y traddodiad Bwdhaidd, mae karma'n cyfeirio at weithredoedd sy'n cael eu gyrru gan fwriad (cetanā), gweithred a wnaed yn fwriadol trwy'r corff, drwy leferydd neu drwy'r meddwl, sy'n arwain at ganlyniadau yn y dyfodol.

 Mewn Jainiaeth 
bawd|Shrivatsa neu'r gwlwm karmig a ddarlunnir ar frest y Tirthankara.
Mewn Jainiaeth, mae karma'n cyfleu ystyr hollol wahanol i'r hyn a ddeellir yn gyffredin o fewn athroniaeth Hindŵaidd a gwareiddiad gorllewinol.Hermann Kuhn, Karma, the Mechanism, 2004 Athroniaeth Jain yw'r un o'r athroniaethau hynaf India sy'n gwahanu corff (mater) yn llwyr oddi wrth yr enaid (ymwybyddiaeth bur). Yn Jainisiaeth, cyfeirir at karma fel baw karmig, gan ei fod yn cynnwys gronynnau cynnil iawn o fater sy'n treiddio'r bydysawd cyfan.Acharya Umasvati, Tattvartha Sutra, Ch VIII, Sutra 24 Mae Karmas yn cael eu denu i faes karmig yr enaid oherwydd dirgryniadau a grëir gan weithgareddau meddwl, lleferydd, a chorff ynghyd â gwahanol warediadau meddyliol. Felly y karmas yw'r mater cynnil sy'n ymwneud ag ymwybyddiaeth yr enaid. Pan fydd y ddwy gydran hyn (ymwybyddiaeth a karma) yn rhyngweithio, rydyn ni'n profi'r bywyd rydyn ni'n ei adnabod ar hyn o bryd. Mae testunau Jain yn datgelu bod saith tattva (gwirioneddau neu hanfodion) yn gyfystyr â realiti. Y rhain yw:

 Jīva : yr enaid sy'n cael ei nodweddu gan ymwybyddiaeth
 Ajīva : y di-enaid
 Āsrava : mewnlif o fater karmig addawol a drwg i'r enaid.
 Bandha (caethiwed): cyd-gymysgu'r enaid a'r karmas.
 Samvara (ataliaeth): rhwystro mewnlif mater karmig rhag llifo i'r enaid.
 Nirjara (daduniad graddol): gwahanu rhan o fater karmig oddi wrth yr enaid.
 Mokṣha (rhyddhad): diddymiad llwyr o'r holl fater karmig (wedi'i rwymo ag unrhyw enaid penodol).

Gellir esbonio'r berthynas rhwng yr enaid a karma, yn  ôl Padmanabh Jaini, gyda'r ddelwedd o aur. Fel y ceir aur bob amser yn gymysg ag amhureddau yn ei gyflwr gwreiddiol, mae Jainiaeth yn dal nad yw'r enaid yn bur yn ei darddiad ond ei fod bob amser yn amhur ac wedi'i halogi fel aur naturiol. Gall person ymdrechu i buro aur, yn yr un modd, mae Jainiaeth yn nodi y gellir puro'r enaid halogedig trwy fethodoleg mireinio iawn. Gall Karma naill ai'n halogi'r enaid ymhellach, neu'n ei fireinio i gyflwr glanach, ac mae hyn yn effeithio ar aileni yn y dyfodol. Felly mae Karma yn achos effeithlon (nimitta) yn athroniaeth Jain, ond nid yr achos materol (upadana). Credir mai'r enaid yw'r achos materol.

 Cyfeiriadau 

 Llyfryddiaeth 





























Categori:Ysbrydolrwydd
Categori:Bwdhaeth
Categori:Hindŵaeth
Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Athroniaeth India
Categori:Jainiaeth