Cyfiawnder newid hinsawdd

Mae cyfiawnder hinsawdd yn derm a ddefnyddir i fframio cynhesu byd-eang fel mater moesegol a gwleidyddol, yn hytrach nag un sy'n amgylcheddol neu'n ffisegol ei natur yn unig. Gwneir hyn trwy gysylltu achosion ac effeithiau newid hinsawdd â chysyniadau cyfiawnder, yn enwedig cyfiawnder amgylcheddol a chyfiawnder cymdeithasol . Mae cyfiawnder hinsawdd yn archwilio cysyniadau fel cydraddoldeb, hawliau dynol, hawliau ar y cyd, a materion hanesyddol, megis y cyfrifoldeb dros newid hinsawdd. Gall cyfiawnder hinsawdd gynnwys cymeryd camau cyfreithiol yn erbyn cyrff nad ydynt wedi ymateb i newid hinsawdd, neu gyrff sydd wedi cyfrannu tuag at gynhesu byd eang. Gelwir hyn yn Cyfreitha newid hinsawdd (Climate change litigation). Yn 2017, nododd adroddiad o Raglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig 894 o gamau cyfreithiol ledled y byd ar yr adeg honno.

Mae cymunedau sydd ar y cyrion yn hanesyddol, fel menywod, cymunedau brodorol a chymunedau lliw yn aml yn wynebu canlyniadau gwaethaf newid hinsawdd: i bob pwrpas mae'r lleiaf cyfrifol am newid hinsawdd yn dioddef ei ganlyniadau gwaethaf. Gallant hefyd fod dan anfantais bellach oherwydd ymatebion i newid hinsawdd (a sgil-effethiau hynny) a allai  waethygu'r anghydraddoldebau presennol; dyma'r hyn a elwir yn  'anghyfiawnderau triphlyg' newid hinsawdd.Peter Newell, Shilpi Srivastava, Lars Otto Naess, Gerardo A. Torres Contreras and Roz Price, "Towards Transformative Climate Justice: Key Challenges and Future Directions for Research," Working Paper Volume 2020, Number 540 (Sussex, UK: Institute for Development Studies, Gorffennaf 2020)United Nations Research Institute for Social Development (UNRISD) (2016) Policy Innovations for Transformative Change: Implementing the 2030 Agenda for Sustainable Development, Geneva: UNRISD

Mae'r defnydd a phoblogrwydd iaith o amgylch cyfiawnder hinsawdd wedi cynyddu'n ddramatig yn ystod y 2020au, ac eto mae cyfiawnder hinsawdd yn cael ei ddeall mewn sawl ffordd, ac mae'r gwahanol ystyron yn cael eu hymladd mewn llysoedd weithiau. Ar ei symlaf, gellir grwpio cysyniadau o gyfiawnder hinsawdd yn unol â chyfiawnder gweithdrefnol, sy'n pwysleisio gwneud penderfyniadau teg, tryloyw a chynhwysol, a chyfiawnder yr aflonyddwr, sy'n gosod y pwyslais ar bwy sy'n ysgwyddo'r costau o newid yr hinsawdd a'r camau a gymerir i fynd i'r afael a'r gwaith yma.

Canolbwyntir yn arbennig ar rôl MAPA (Pobl ac Ardaloedd yr Effeithir Mwyaf Arnynt neu 'Most Affected People and Areas') hy grwpiau sy'n cael eu heffeithio cryn dipyn gan newid hinsawdd, megis menywod, BIPOC, pobl ifanc, hŷn a thlawd. Yn y 2020au gwelwyd cynnydd mewn mudiadau llawr gwlad sydd a'r nod o gyfiawnder hinsawdd - mudiadau fel Fridays for Future, Ende Gelände neu Extinction Rebellion.

 Hanes y term 
Yn 2000, ar yr un pryd â Chweched Cynhadledd y Partïon (COP 6), cynhaliwyd yr Uwchgynhadledd Cyfiawnder Hinsawdd gyntaf - a hynny yn yr Hâg . Nod yr uwchgynhadledd hon oedd "cadarnhau bod newid hinsawdd yn fater o hawliau" ac "adeiladu cynghreiriau ar draws taleithiau a ffiniau" yn erbyn newid hinsawdd ac o blaid pethau cynaliadwy.

Yn dilyn hynny, ym mis Awst-Medi 2002, cyfarfu grwpiau amgylcheddol rhyngwladol yn Johannesburg ar gyfer Uwchgynhadledd y Ddaear.website worldsummit2002.org (archive) Yn yr uwchgynhadledd hon, a elwir hefyd yn Rio+10, gan iddi ddigwydd ddeng mlynedd ar ôl Uwchgynhadledd y Ddaear 1992, mabwysiadwyd Egwyddorion Cyfiawnder Hinsawdd Bali

Yn 2004, ffurfiwyd Grŵp Durban dros Gyfiawnder Newid Hinsawdd mewn cyfarfod rhyngwladol yn Durban, De Affrica. Yma bu cynrychiolwyr cyrff anllywodraethol (NGOs) a mudiadau pobl yn trafod polisïau realistig ar gyfer mynd i'r afael â newid hinsawdd.

Yng Nghynhadledd Bali 2007, sefydlwyd y glymblaid fyd-eang Cyfiawnder Hinsawdd Nawr! (Climate Justice Now!) ei sefydlu, ac, yn 2008, canolbwyntiodd y Fforwm Dyngarol Byd-eang ar gyfiawnder newid hinsawdd yn ei gyfarfod agoriadol yng Ngenefa.

Yn 2009, ffurfiwyd y Rhwydwaith Gweithredu Cyfiawnder Hinsawdd yn ystod y cyfnod cyn Uwchgynhadledd Copenhagen. Anogwyd anufudd-dod sifil a gweithredu uniongyrchol yn ystod yr uwchgynhadledd, a defnyddiodd llawer o weithredwyr hinsawdd y slogan 'newid system nid newid hinsawdd'.

Ym mis Ebrill 2010, cynhaliwyd Cynhadledd Pobl y Byd ar Newid Hinsawdd a Hawliau'r Fam Ddaear yn Tiquipaya, Bolifia. Fe'i cynhaliwyd gan lywodraeth Bolifia fel cynulliad byd-eang o gymdeithas sifil a llywodraethau. Cyhoeddodd y gynhadledd "Gytundeb y Bobl" yn galw am fwy o gyfiawnder hinsawdd.

Yn Rhagfyr 2018, galwodd Gofynion y Bobl am Gyfiawnder Hinsawdd, a lofnodwyd gan 292,000 o unigolion a 366 o sefydliadau, ar gynrychiolwyr y llywodraeth yn COP24 i gydymffurfio â rhestr o chwe mater yn ymwneud â chyfiawnder hinsawdd.

 Effaith anghymesur 
bawd|300x300px| Dynes yn protestio dros gyfiawnder newid hinsawdd
Bydd grwpiau difreintiedig yn parhau i gael eu heffeithio'n anghymesur ac yn negyddol, wrth i newid hinsawdd barhau. Effeithir ar y grwpiau hyn oherwydd anghydraddoldebau sy'n seiliedig ar nodweddion demograffig megis gwahaniaethau mewn rhyw, hil, ethnigrwydd, oedran ac incwm. Y broblem fyaf gyda dinistr i'r blaned oherwydd newid hinsawdd yw mai grwpiau difreintiedig yw'r olaf i dderbyn nawdd mewn argyfyngau, ac anaml y cânt eu cynnwys yn y broses gynllunio ar lefelau lleol, cenedlaethol a rhyngwladol ar gyfer ymdopi ag effeithiau newid hinsawdd.

bawd| Llifogydd NASA ar ôl Corwynt Katrina
 Astudiaethau achos 

 Corwynt Katrina 

Yn ôl un astudiaeth, dysgodd Corwynt Katrina lawer o wersi  sut mae trychinebau newid hinsawdd yn effeithio ar wahanol bobl yn unigol, gan ei fod yn cael effaith anghymesur ar grwpiau incwm isel a lleiafrifoedd. Mae astudiaeth ar ddimensiynau hil a dosbarth Corwynt Katrina yn awgrymu bod y rhai mwyaf agored i niwed yn cynnwys pobl dlawd, pobl ddu, brown, oedrannus, sâl a digartref. Ychydig o adnoddau a cherbydau oedd gan gymunedau incwm isel a du i adael yr ardal cyn y storm. Hefyd, ar ôl y corwynt, effeithiwyd ar gymunedau incwm isel gan lygredd, a gwaethygwyd hyn gan y ffaith bod mesurau cymorth gan y llywodraeth wedi methu â chynorthwyo'r rhai sydd fwyaf mewn perygl yn ddigonol.

 Dympio offer niweidiol yn amgylcheddol 
Rhagwelir y bydd y defnydd cynyddol o offer oeri fel cyflyryddion aer ystafell (RACs) ac oergelloedd yn un o brif ysgogwyr y galw am drydan byd-eang yn y blynyddoedd i ddod. Wrth i'r galw am offer oeri dyfu yn y byd sy'n datblygu, mae dympio amgylcheddol o gynhyrchion electronig ynni aneffeithlon i wledydd sy'n datblygu wedi cynyddu. Mae'r offer oeri aneffeithlon hyn yn cynnwys teclynnau ar ddiwedd eu hoes ac offer sy'n defnyddio oeryddion sydd â photensial cynhesu byd-eang uchel (GWP) neu nwyon tŷ gwydr hynod o lygredig, fel hydrofluorocarbonau (HFCs) a hydroclorofluorocarbonau ( HCFCs) sy'n sylweddau sy'n disbyddu'r haen osôn (ODS) . Mae rhoi diwedd ar ddympio cynhyrchion o'r fath yn amgylcheddol yn hanfodol wrth liniaru newid hinsawdd a sicrhau cyfiawnder hinsawdd i gymunedau lle mae'r dympio'n digwydd.

Cyfeiriadau

Newid hinsawdd
Categori:Newid hinsawdd