Ynys Falentia

Ynys Falentia (, sy'n golygu "Y Goedwig Dderw") yw un o fannau mwyaf gorllewinol Iwerddon. Mae'n gorwedd oddi ar Benrhyn Iveragh yn ne-orllewin Sir Kerry/Ciarrai. Mae wedi'i gysylltu â'r tir mawr gan Bont Goffa Maurice O'Neill yn Portmagee. Mae fferi ceir hefyd yn gadael o Reenard Point i Knightstown, prif anheddiad yr ynys, rhwng Ebrill a Hydref. Mae ail bentref llai o'r enw Chapeltown wedi'i leoli yn fras ar ganol yr ynys,  o'r bont. Poblogaeth barhaol yr ynys yw 665 (fel o 2011).  Mae'r ynys yn oddeutu  o hyd a bron i  o led.

 Enw 
Nid yw'r enw Saesneg ar yr ynys - "Valentia Island" (a gaiff hefyd ei gamsillafu'n anghywir fel ynys "Valencia") yn dod yn union o'r ddinas Sbaeneg Valencia, ond o anheddiad ar yr ynys o'r enw An Bhaile Inse neu Beal Inse ("ceg yr ynys" neu "ynys yng yng ngheg y swnt"), a allai yn ei dro fod wedi cael ei hail-ddehongli fel rhywbeth tebyg i'r ddinas Sbaeneg gan forwyr a wladychwyr o Loegr a Sbaenwyr fel ei gilydd (mae marciwr bedd i forwyr Sbaenaidd a gollwyd yn y môr yn y fynwent Gatholig yn Kylemore).

 Hanes 
bawd| Cae Telegraph, Ynys Falentia: Foilhommerum yw safle'r cyswllt cyfathrebu parhaol cyntaf rhwng Ewrop ac America. Ym mis Hydref 2002, dadorchuddiwyd cofeb i nodi gosod y cebl trawsiwerydd i Heart's Content, Newfoundland ar ben Clogwyn Foilhommerum. Wedi'i wneud o lechen Falentia ac wedi'i ddylunio gan y cerflunydd lleol Alan Ryan Hall , mae'r gofeb yn nodi pwysigrwydd y safle i gyfathrebu telegraff â Gogledd America o 1857 ymlaen ac i gysylltu mesuriadau hydred yng Ngogledd America yn gywir â'r Arsyllfa Frenhinol yn Greenwich ym 1866.

Falentia oedd terfynfa ddwyreiniol y cebl telegraff trawsiwerydd cyntaf hyfyw yn fasnachol.The Atlantic Cable, Sefydliad Smithsonian, UDA. Daeth yr ymgais gyntaf ym 1857John R. Isaac, 1857 — Laying the Atlantic Telegraph Cable from Ship to Shore, History of the Atlantic Cable & Undersea Communications. i lanio cebl o Ballycarbery Strand ar y tir mawr ychydig i'r dwyrain o Ynys Falentia i ben mewn siom. Ar ôl i fethiannau dilynol ceblau lanio yn Knightstown ym 1858 a Bae Foilhommerum ym 1865, arweiniodd yr ymdrech helaeth o'r diwedd at gyfathrebu telegraff trawsiwerydd hyfyw yn fasnachol o Fae Foilhommerum i Heart's Content, Newfoundland ym 1866. Bu ceblau telegraff trawsiwerydd yn gweithredu o Ynys Falentia am gan mlynedd, gan ddod i ben gyda Western Union International yn dod â’i weithrediadau cebl i ben ym 1966.

Cyn y telegraff trawsiwerydd, roedd gan fesuriadau hydred America ansicrwydd o 850medr o ran hydoedd Ewropeaidd. Oherwydd pwysigrwydd hydoedd cywir i fordwyo diogel, cynhaliodd Arolwg Arfordir yr UD alldaith hydred ym 1866 i gysylltu hydoedd yn yr Unol Daleithiau yn gywir â'r Arsyllfa Frenhinol yn Greenwich. Cyrhaeddodd Benjamin Gould a'i bartner AT Mosman Falentia ar 2 Hydref 1866. Fe wnaethant adeiladu arsyllfa hydred dros dro wrth ymyl Gorsaf Cable Foilhommerum i gefnogi arsylwadau hydred cydamserol â Heart's Content, Newfoundland. Ar ôl llawer o ddyddiau glawog a chymylog, cyfnewidiwyd y signalau hydred trawsiwerydd cyntaf rhwng Foilhommerum a Heart's Content ar 24 Hydref 1866.

Ar 21 Mai 1927, gwnaeth Charles A. Lindbergh ei lanfa gyntaf mewn awyren yn Ewrop dros Fae Dingle ac Ynys Falentia ar ei hediad unigol o Efrog Newydd i Baris. Ar siart Mercator 1927 a ddefnyddiwyd gan y peilot enwog, cafodd ei labelu 'Valencia'.

Yn 1993 darganfu myfyriwr daeareg israddedig draciau tetrapod ffosiledig, olion traed wedi'u cadw mewn creigiau Defonaidd, ar arfordir gogleddol yr ynys yn Dohilla ( ). Tua 385 miliwn o flynyddoedd yn ôl, pasiodd fertebriad cyntefig ger ymyl afon ym masn yr afon is-gyhydeddol sydd bellach yn ne-orllewin Iwerddon a gadawodd olion ei draed yn y tywod llaith. Cadwyd a gorchuddwyd y printiau gan lifwaddodion a thywod, ac fe'u troswyd yn graig dros amser daearegol. Mae traciau Ynys Falentia ymhlith yr arwyddion hynaf o fywyd fertebraidd ar dir.

Ar 14 Mawrth 2021, Ynys Falentia oedd safle'r walrws cyntaf i'w weld yn Iwerddon. 

 Mannau o ddiddordeb 
de|bawd|275x275px| Harbwr Falentia o lan ogleddol Ynys Falentia (Tynnwyd y llun ar ben y fynwent Gatholig yn Kylemore)
Mae nodweddion cyfun a hanes yr ynys yn ei wneud yn gyrchfan ddeniadol i dwristiaid, yn hawdd ei chyrraedd o lwybr poblogaidd Cylch Kerry.

 Clogwyni Mynydd Geokaun a Fogher: y mynydd uchaf ar Ynys Falentia a'r clogwyni môr o 180 medr ar ei ochr gogleddol.
 Yng ngogledd-ddwyrain yr ynys saif Tŷ Glanleam yng nghanol gerddi is-drofannol. Wedi'u gwarchod gan doriadau gwynt o gwyntoedd yr Iwerydd ni fydd hi fyth yn rhewi yma, mae'r gerddi hyn yn darparu'r microhinsawdd mwynaf yn Iwerddon. Gan ddechrau yn y 1830au, plannodd Syr Peter George Fitzgerald, 19eg Marchog Kerry (1808-1880), y gerddi hyn a'u stocio â chasgliad unigryw o blanhigion prin a thyner o hemisffer y de, a dyfir fel arfer mewn tai gwydr yn Iwerddon . Mae'r gerddi wedi'u gosod mewn arddull naturiolaidd fel cyfres o deithiau cerdded. Mae planhigion o Dde America, Awstralia, Seland Newydd (y coed rhedyn talaf yn Ewrop), Chile a Siapan. Mae'r gerddi wedi'u coffáu mewn Luma apiculata euraidd amrywiol  "Glanleam Gold" a ddechreuodd yn wreiddiol fel camp yn yr ardd. Mae'r gerddi ar agor i'r cyhoedd.
 Roedd y chwarel lechi a ailagorodd ym 1998 yn darparu llechi ar gyfer Tai Seneddol Prydain.
 Mae'r ynys hefyd yn gartref i ganolfan dreftadaeth sy'n adrodd hanes daeareg, hanes dynol, naturiol a diwydiannol yr ynys, gydag arddangosion ar yr Orsaf Geblau, yr Orsaf Radio Forol a Gorsaf Bad Achub Falentia yr RNLI.
 Maes y Telegraph (neu Maes yr  Hydred) yw'r safle cyswllt cyfathrebu parhaol cyntaf rhwng Ewrop a cheblau telegraff trawsiwerydd Gogledd America a weithredwyd o Ynys Falentia o 1866.

 Oriel 

 Hinsawdd 
Mae gan Ynys Falentia hinsawdd gefnforol ( Cfb ). Ynys Falentia, ar gyfartaledd, yw'r orsaf dywydd wlypaf yn Iwerddon. Saif Ynys Falentia ar ymyl ddwyreiniol Cefnfor yr Iwerydd. Er ei fod ar yr un lledred â St Anthony yn Newfoundland yr ochr arall i Gefnfor yr Iwerydd, mae'n mwynhau gaeafau llawer mwynach diolch i effaith gymedroli prifwyntoedd y gorllewin neu'r de-orllewin, ac effeithiau cerrynt Llif y Gwlff sy'n ei cynhesu. Mae eira a rhew yn brin, ac oherwydd hyn gall yr ynys gynnal nifer o fathau gwahanol o blanhigion is-drofannol.

 Chwaraeon 
CLG Ynyswyr Ifanc Falentia yw clwb lleol Cymdeithas Athletau Gaeleg.

Mae Falentia yn leoliad pysgota poblogaidd, ac mae dyfroedd Falentia yn dal y cofnodion Gwyddelig ar gyfer llysywen conger, merfog y môr coch, merfog Ray a physgod cŵn. 

 Pobl nodedig 
 Ganed Helen Blackburn a oedd yn ymgyrchydd hawliau menywod blaenllaw yn Lloegr yma ym 1842.
 Ystyriwyd Falentia yn gartref i Mug Ruith , derwydd dall pwerus ym mytholeg Iwerddon.
 Roedd yr O'Sullivans, dan arweiniad y O'Sullivan Beare, yn berchen ar lawer o Falentia tan yr 17eg ganrif.
 Roedd y naturiaethwr nodedig Maude Jane Delap yn byw ac yn gweithio yn Knightstown, gan wneud ymchwil bwysig i fywyd morol o amgylch Falentia a nodi llawer o rywogaethau newydd.
 Mae Falentia yn gartref i gyn bêl-droediwr Gaeleg, Mick O'Connell a man geni John J "Scéilig" O'Kelly, arweinydd Sinn Féin o 1926 hyd at 1931.
 Ganwyd y pêl-droediwr Gaeleg Ger O'Driscoll ar Ynys Falentia.
 Bu farw’r dringwr craig Americanaidd Michael Reardon ar 13 Gorffennaf 2007 yng Nghlogwyni Fogher Ynys Falentia pan gafodd ei sgubo allan i’r môr yn dilyn dringfa lwyddiannus.
 Magwyd Gerald Spring Rice, 6ed Barwn Monteagle o Brandon ar yr ynys, fel yr oedd llawer o aelodau eraill o deulu Spring Rice.

 Gweler hefyd 
 Rhestr o orsafoedd RNLI

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Porth Ynys Falentia
 Canolfan Treftadaeth Falentia
 Gŵyl Gerdd Flynyddol Ynys Falentia
 Gwybodaeth Teithio
 Traciau Tetrapod 
 Gosod Cebl Telegraff yr Iwerydd
 Llwybr Hanes Cebl Telegraph
 Hanes Ceblau yng Nghanolfan Treftadaeth Falentia
 Alan Hall - Cerflunydd y Cable Trawsiwerydd Cyntaf a'r neges Gyntaf a anfonwyd i Gofeb UDA 1856 
 Telegraffau Tanfor, Eu Hanes, Adeiladu, a Gweithio gan Charles Bright
 Cysylltu Hydred Ewropeaidd ac America
 Canolfan Hanes IEEE: Gorsafoedd Ceblau Trawsiwerydd Sir Kerry, 1866
 Y Hydred Trawsiwerydd fel y'i Penderfynwyd gan Alldaith Arolwg Arfordir 1866
 Pysgota Môr Ynys Falentia 
 Maes y Telegraff - Ynys Falentia
 Gwefan Irelandbyways Gwybodaeth Falentia 
 Ynys Falentia

Categori:Daearyddiaeth Swydd Kerry
Falentia