Cyflafan Tranent

Digwyddodd Cyflafan Tranent ar 29 Awst 1797 yn nhref Tranent, Dwyrain Lothian, yr Alban.

Ar 28 Awst lluniwyd cyhoeddiad gan bobl leol i wrthwynebu gorfodi'r Albanwyr i mewn i Filisia Prydain, i'w ddefnyddio naill ai ar gyfer rheoli eu pobl eu hunain neu i'w defnyddio mewn mannau eraill. Roedd y cyhoeddiad yn cynnwys pedwar cymal: -

 Rydym yn datgan ein bod yn unfrydol yn anghymeradwyo Deddf ddiweddar y Senedd i godi 6000 o filisiad yn yr Alban.
 Rydym yn datgan y byddwn yn cynorthwyo ein gilydd i geisio diddymu'r Ddeddf.
 Rydym yn datgan ein bod â thueddiadau heddychlon; ac os ydych chi, wrth geisio gweithredu'r Ddeddf dan sylw, yn ein hannog i fabwysiadu mesurau gorfodol, mae'n rhaid i ni edrych arnoch chi i fel ymosodwyr, ac fel rhai sy'n gyfrifol i'r genedl am yr holl ganlyniadau a all ddilyn.
 Er y gallem gael ein gorchfygu wrth weithredu'r penderfyniad dywededig, a'n llusgo oddi wrth ein rhieni, ffrindiau, a chyflogaeth, i gael ein gwneud yn filwyr, gallwch gasglu o hyn pa ymddiriedaeth y gellir disgwyl ganom os gelwir arnom i wasgaru ein cydwladwyr, neu i wrthwynebu gelyn tramor.

Efallai bod y digwyddiad hwn wedi cael ei annog a'i hysgogi gan yr Albanwyr Unedig, cymdeithas gyfrinachol a oedd yn weithgar ledled yr Alban a oedd yn benderfynol o wrthryfel a sefydlu llywodraeth yn yr Alban o dan Thomas Muir o Huntershill. Credir eu bod wedi bod yn rhan o brotestiadau tebyg mewn mannau eraill yn erbyn Deddf Milisia 1797 .

Y diwrnod canlynol, 29 Awst, trosglwyddwyd y cyhoeddiad i'r Cadfridog Wight, y swyddog a oedd yn arwain y garfan recriwtio; cafodd ei anwybyddu i ddechrau. Yn ddiweddarach, pan wynebodd mintai o'r cymunedau glofaol lleol, dan arweiniad 'Jackie' (Joan) Crookston y milwyr, roedd eu hymateb yn chwim ac yn waedlyd. Cafodd nifer o’r protestwyr, gan gynnwys Crookston, eu saethu’n farw yn ddiymdroi.

Ffodd y protestwyr o ganol y dref fach i gefn gwlad, a chawsant eu herlid  gan Ddragwniaid ysgafn y Cinque Port. Roedd y dragwniaid yn lladd pobl yn ddiwahân, heb ofalu fawr a oeddent yn rhan o'r brotest ai peidio. Mae amcangyfrifon o'r nifer a laddwyd yn amrywio o oddeutu dwsin i ugain neu fwy o ddynion, menywod a phlant, gyda llawer mwy wedi'u hanafu.

Ar ôl y gyflafan bu'r milwyr yn cyflawni trais rhywiol ar fenywod yr ardal ac wedi anrheithio'r dref fach.

Yna swyddog arweiniol cyffredinol y Dragwniaid Ysgafn oedd Cyrnol yr Is-iarll Hawkesbury, (2il Iarll Lerpwl, Prif Weinidog Prydain yn ddiweddarach) nad oedd yn bresennol. Adroddwyd bod "Ei arglwyddiaeth wedi cael y bai am aros yn Haddington, oherwydd gallai ei bresenoldeb fod wedi atal cynyrfiadau'r milwyr." Tranent Massacre ar wefan Scottish Mining.

Dadorchuddiwyd cerflun gan y cerflunydd David Annand, o Jackie Crookston ac un o'r plant, yng nghanolfan Tranent ym 1995. 

 Llyfryddiaith 

 "The Lion in the North" John Prebble
 "Scotland's Story" Tom Steel
 "Prestonpans and Vicinity" Peter McNeill
 "The Tranent Massacre" Sandy Mullay (East Lothian District Library, 1997)

 Cyfeiriadau 

Categori:Hanes yr Alban
Categori:Cyflafanau
Categori:Dwyrain Lothian