Marie Tempest

Cantores ac actores o Loegr oedd y Fonesig Mary Susan Etherington, DBE (15 Gorffennaf 1864 - 15 Hydref 1942), a oedd yn defnyddio'r enw llwyfan Marie Tempest ac yn cael ei hadnabod fel "brenhines ei phroffesiwn".

Daeth Tempest y soprano enwocaf ym maes yr opera ysgafn Fictoraidd hwyr a chomedïau cerddorol Edwardaidd. Yn ddiweddarach, daeth yn actores ddigrif flaenllaw a theithiodd yn eang yng Ngogledd America ac mewn mannau eraill. Roedd hi, ar brydiau, yn rheolwr theatr ei hun yn ystod gyrfa yn rhychwantu 55 mlynedd. Roedd Tempest hefyd yn allweddol wrth sefydlu undeb yr actorion Equity.

 Bywyd a gyrfa 
bawd|chwith|150px
Ganed Tempest yn Llundain. Ei rhieni oedd Edwin Etherington (1838-1880), gwerthwr deunydd ysgrifennu, a Sarah Mary (née Castle) Etherington. Addysgwyd Tempest yn Ysgol Midhurst a lleiandy yn Thildonck, Gwlad Belg. Yn ddiweddarach, astudiodd gerddoriaeth ym Mharis, Ffrainc ac yn yr Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain, fel disgybl canu i Manuel García, tiwtor Jenny Lind . Mabwysiadodd fel ei henw llwyfan o ran o enw'r Arglwyddes Susan Vane-Tempest, ei mam bedydd.

Priododd Tempest ag Alfred Edward Izard, myfyriwr arall yn yr Academi, ym 1885. Daeth y briodas honno i ben mewn ysgariad bedair blynedd yn ddiweddarach, a dyfarnwyd iawndal i Izard yn y setliad ysgariad. Bu iddynt fab o'r briodas. Tua deng mlynedd yn ddiweddarach priododd ei ail ŵr Cosmo Lennox

 Gyrfa gynnar 
bawd|150px

Ymddangosiad cyntaf Tempest oedd fel Fiametta ym 1885 yn yr opereta Boccaccio gan Franz Suppé yn y Theatr Gomedi yn Llundain, lle bu hefyd yn chware'r rôl deitl yn Erminie gan Edward Jakobowski. Bu’n serennu’n gyson yn Llundain am y ddwy flynedd nesaf mewn operâu ysgafn gan Hervé ac André Messager, ymhlith eraill.Traubner, tud. 26 Daeth yn enwog yn rhyngwladol am ei pherfformiad yn y rôl deitl yn Dorothy gan Alfred Cellier a BC Stephenson (1887), a redodd am 931 o berfformiadau (gan ddod yn boblogaidd wedi i Tempest gymryd y rôl deitl drosodd gan Marion Hood).Traubner, tud. 197 Difrodwyd ei phriodas o herwydd sïon am berthynas gyda'i chynhyrchydd. Er gwaethaf yr effaith ar ei phriodas bu'r sïon yn gwella ei hapêl i'w chynulleidfaoedd. Ystyriodd Richard D'Oyly Carte ymgysylltu â hi ar gyfer ei gwmni opera ond wedi i WS Gilbert (ar ôl ei gweld yn Dorothy ) ei bod hi yn "sgrechian" canu, gollyngwyd y cynnig.Jacobs, tud. 251

Ym 1890, creodd rôl Kitty Carol yn The Red Hussar yn Llundain ac yna yn Ninas Efrog Newydd."Marie Tempest", The Illustrated American, Cyfrol 3, 6 Medi1890, p. 428 Yna aeth ar daith o amgylch yr Unol Daleithiau a Chanada am flwyddyn gyda Chwmni Opera Comic JC Duff mewn operetas fel Carmen, Manon, Mignon,Ysgrif goffa, The Times, 16 Hydref 1942, tud. 7, col. D The Bohemian Girl a The Pirates of Penzance. Dychwelodd i Broadway am y tair blynedd nesaf mewn nifer o gynyrchiadau gan gynnwys The Tyrolean, The Fencing Master gan Reginald De Koven a Harry B. Smith, a The Algerian .Traubner, tud. 142, 144 a 188 Yn ystod y cyfnod hwn fe'i hystyriwyd yn un o ychydig o berfformwyr gallai gystadlu efo poblogrwydd Lillian Russell . Ysgrifennodd beirniad Americanaidd ym 1894: "Mae Miss Tempest yn cyfuno llais o draw a melyster rhyfeddol ag ysfa ddramatig actores emosiynol i raddau mwy, yn ôl pob tebyg, nag unrhyw prima donna arall sydd bellach ar y llwyfan yn yr iaith Saesneg"."Health More than Success" , The Times, Trenton New Jersey, 1 Chwefror 1894, wedi ei ail gyhoeddi yn In Press and Literature ar wefan Stage Beauty

Ym 1895, daeth George Edwardes a hi yn ôl i Lundain i serennu yn ei gynyrchiadau yn Theatr Daly's, gan ddechrau gydag Adele yn An Artist's Model, a redodd am dros 400 o berfformiadau. Dilynwyd hyn gan rôl y teitl yn y Geisha (1896) a oedd hyd yn oed yn fwy llwyddiannus, ac a redodd am 760 o berfformiadau. Ym 1898 bu yn A Greek Slave (1898)  a'r sioe ysgubol lwyddiannus trwy'r byd San Toy (1899).Traubner, tud. 201-05 Roedd Tempest yn un anodd i weithio efo, ac roedd ei dadleuon gydag Edwardes a rhai o'i chydweithwyr yn enwog. Teimlai fod Edwardes yn rhy gyfewin ac o'r diwedd gadawodd San Toy ym 1900, yn ôl pob sôn dros ffrae ynghylch ei gwisg.Traubner, tud. 204-05

 O 1899 hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf 
bawd|chwith|150px
Erbyn 1899, roedd Tempest wedi priodi eto, â'r actor a dramodydd Cosmo Stuart (Cosmo Charles Gordon-Lennox), mab yr Arglwydd Alexander Gordon-Lennox. Ar ei gyngor ef, rhoddodd Tempest y gorau i berfformio operetas gan droi at ddramâu comedi syth. Ym 1900 creodd rôl Nell Gwynne yn English Nell gan Anthony Hope yn Theatr Tywysog Cymru, Llundain,"Marie Tempest Applauded in Comedy", The New York Times, 22 Awst 1900 ac yna yn yr un theatr ym 1901 yn rolau teitl Peg Woffington gan Charles Reade a Becky Sharp, addasiad o Vanity Fair, gan Robert Hichens a'i gŵr. Yr un flwyddyn, chwaraeodd Polly Eccles yn Caste gan TW Robertson, ac yna ym 1902 rôl deitl The Marriage of Kitty, a ysgrifennwyd hefyd gan Stuart. Sefydlodd y rhain hi fel yr actores gomedi blaenaf Lloegr.Beerbohm, tud.329

Aeth Tempest ar daith i America ym 1904, gan adfer ei rôl yn The Marriage of Kitty a chwarae'r rôl deitl yn The Freedom of Suzanne . Ymddangosodd yn Llundain ym 1907 yn The Truth yn y Theatr Gomedi, wedi'i hysgrifennu, ei chyfarwyddo ac yn serennu Dion Boucicault.The Observer, "Miss Tempest's Triumph", 7 Ebrill 1907, tud. 5 Bu hefyd yn serennu yn The Barrier gan Alfred Sutro ym 1907. Ym 1908, bu'n chware Mrs. Dot gan Somerset Maugham ac yna rhannau yn Peggy All-of-a-Sudden a Penelope .  Dychwelodd i America ym 1909 ar gyfer taith dwy flynedd, ac ymddangos mewn dramâu fel Caste a Vanity Fair ."Marie Tempest to be a Manager", The New York Times, 14 Rhagfyr 1910, p. 13

Gan ddychwelyd i Loegr ym 1911, ymunodd Tempest â chast serennog ar gyfer cynhyrchiad Herbert Beerbohm Tree o The Critic gan Richard Brinsley Sheridan. Yna dechreuodd reoli'r theatrau yr oedd hi'n serennu ynddynt. Prydlesodd Theatr Dug Efrog a chynhyrchu adfywiad o The Marriage of Kitty . Bu’n serennu yn ei chynyrchiadau ei hun yn theatrau Llundain am yr ychydig flynyddoedd nesaf. Ym 1913 bu mewn adfywiad London Assurance, a roddwyd er budd Cronfa Bensiwn Actorion y Brenin Siôr. Treuliodd wyth mlynedd, gan ddechrau ym 1914, trwy deithio yn America, Canada, Awstralia, Seland Newydd, De Affrica, India, Singapore, China, Japan a'r Philipinau. Un o'i rolau, ym 1915, oedd y rôl deitl yn Rosalind gan JM Barrie ."40 and a Bittock" , Atlanta Constitution, 17 Hydref 1915, wedi ei ail gyhoeddi ar wefan Stage Beauty

 Diwedd gyrfa 
bawd|150px
Dychwelodd Tempest i Loegr ym 1922, gan adfywio The Marriage of Kitty . Roedd ail ŵr Tempest wedi marw ym 1921, a phriododd yr actor  William Graham Browne yn Sydney  yr un flwyddyn. Erbyn y 1920au, roedd Tempest wedi tyfu'n rhy hen i chware merched ifanc gydag anian drafferthus ac wedi symud i chwarae menywod canol oed swynol a chain.  Ym 1924 cymerodd ran canu eto yn Midsummer Madness gan Clifford Bax yn Theatr y Lyric .The Manchester Guardian, 16 Hydref 1942, tud. 6 Creodd rôl Judith Bliss yn Hay Fever Noël Coward (1925). Parhaodd ei phoblogrwydd mewn sioeau fel Passing Brompton Road gan Jevan Brandon-Thomas a The Cat's Cradle gan Aimee a Philip Stuart. Cafodd un rôl canu arall ym 1927 yn The Marquise, a ysgrifennwyd ar ei chyfer gan Coward.The Manchester Guardian, 17 Chwefror 1927, tud. 14 Yna serennodd fel Olivia yn Mr. Pim Passes By gan AA Milne (1928), The First Mrs Fraser gan St. John Ervine (1929, gan roi 632 o berfformiadau yn Theatr yr Haymarket), a Fanny Cavendish yn Theatre Royal (1934).

Yn ei blynyddoedd olaf, daeth Tempest yn weithgar wrth weithio er budd aelodau ei phroffesiwn. Ym 1934, bu’n allweddol wrth sefydlu Equity undeb yr actorion, pan gynhaliodd ginio yng Ngwesty’r Savoy ar gyfer 85 o ddiddanwyr blaenllaw. Ar 28 Mai 1935, dathlwyd jiwbilî euraidd Tempest gyda pherfformiad budd-dal yn y Theatre Royal, Drury Lane a fynychwyd gan y Brenin Siôr V a'r Frenhines Mary. Roedd y rhaglen yn cynnwys teyrngedau gan JM Barrie, Noël Coward, Edward German a Somerset Maugham, ymhlith eraill. Ymddangosodd Tempest mewn un act yr un o The Marriage of Kitty a Little Catherine, dwy o'i rolau mwyaf poblogaidd. Rhoddwyd yr elw o £ 5,000 o'r digwyddiad i Ysbyty St George i'w ddefnyddio gan aelodau o'r proffesiwn theatraidd.

Cafodd ei urddo yn Fonesig Gomander yn Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (DBE) ym 1937, yr un flwyddyn y bu farw ei thrydydd gŵr, Graham Browne. Y flwyddyn nesaf, creodd rôl Dora Randolph yn nrama Dodie Smith, Dear Octopus . Parhaodd i weithio ar ôl hyn, er yn llai o aml. Aeth ar daith o amgylch Prydain Fawr yn The First Mrs. Fraser gydag AE Matthews a Barry Morse ym 1941, flwyddyn cyn ei marwolaeth. Yr un flwyddyn, bomiwyd cartref Tempest yn Llundain yn ystod y Blitz, a chollodd y rhan fwyaf o'i heiddo.

 Marwolaeth 
Bu farw Tempest yn Llundain ym 1942 yn 78 oed, a chafodd ei amlosgi yn Amlosgfa Golders Green .Marwolaethau: The Times, 23 Hydref 1942, p. 7, col. B Gosodwyd plac glas ar safle ei chartref yn 24 Park Crescent yn Llundain.Darlun o'r plac gan 

 Ffilmiau 
 1915 - Mrs. Plumb yn Mrs. Plum's Pudding
 1937 - Y Farwnes Lindenborg yn Moonlight Sonata 
 1938 - Jennifer Varwell yn Yellow Sands

 Cyfeiriadau 

 Ffynonellau 
 Beerbohm, Max.  Last Theatres (1970)
 Blum, Daniel C. Great Stars of the American Stage (1953)
 Bolitho, Hector. Marie Tempest (1936)
 Holledge, J.  Innocent Glowers (1981)
 Coward, Noel.  Hay Fever (1983)
 Grove, V.  Dear Dodie: the Life of Dodie Smith (1996)
 Hare, P. Noel Coward (1995)
 Jacobs, Arthur. Arthur Sullivan. Oxford Paperbacks, 1986 
 Smith, Dodie.  Dear Octopus (1938)
 Tempest, Marie and Dark, Sidney (introduction). The Marie Tempest Birthday Book, Llundain S. Paul (1913)

 Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Tempest, Marie" . Encyclopædia Britannica. 26 (arg rhif 11) Gwasg Prifysgol Caergrawnt. tud. 590–591.

Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Actorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr