Qalqilya

Dinas ym Mhalesteina yw Qalqilya neu Qalqiliya (); sydd yn y Lan Orllewinol. Hi yw canolfan weinyddol Llywodraethiaeth (neu sir) Qalqilya. Yn y cyfrifiad swyddogol diweddaraf roedd gan y ddinas boblogaeth o .  Mae Qalqilya wedi'i amgylchynu gan rwystr Banc Gorllewin Israel gyda bwlch cul yn y dwyrain a reolir gan fyddin Israel a thwnnel i Hableh. Mae'r ddinas yn adnabyddus am ei horennau.

 Etymology 
Roedd Qalqilya yn cael ei adnabod fel Calecailes yn y cyfnod Rhufeinig, a Calcelie yn y ffynonellau Frankish o'r cyfnod Canoloesol cynnar. Mae'n fwy na phosib bod y gair "Qalqilya" yn deillio o derm Canaaneaidd sy'n golygu "cerrig crwn neu fryniau".

Yn ôl EH Palmer, daeth yr enw o "fath o rawnafal", neu "dŵr yn rwdlan".Palmer, 1881, p. 183

 Hanes 
bawd|333x333px| Cofeb y Merthyron
Mae aheddiadau dynol wedi bod yng nghyffiniau Qalqilya cynhanes, fel y tystiwyd wrth cryn dystiolaeth o offer callestr. 

 Yr Oes Otomanaidd 
Ym 1596, ymddangosodd Qalqilya yn y cofrestrau treth Otomanaidd (wedi'i drawslythrennu fel Qalqili) fel pentref yn isranbarth Bani Sa'b yn Liwa Nablus. Roedd ganddi boblogaeth o 13 o aelwydydd Mwslimaidd ac roedd yn talu trethi ar wenith, haidd, cnydau haf, olewydd, a geifr neu gychod gwenyn; cyfanswm o 3,910 akçe.Hütteroth and Abdulfattah, 1977, tud. 140

Yn 1838, nododd Robinson yr enw Kulakilieh fel pentref yn ardal Beni Sa'ab, i'r gorllewin o Nablus.Robinson and Smith, 1841, vol 3, Appendix 2, p. 127

Ym 1882, disgrifiwyd Qalqilya fel "Pentref mawr sy'n crwydro braidd, gyda sestonau (ystafelloedd tanddaearol i ddal dŵr) i'r gogledd a phwll dŵr yn y de-orllewin. Mae'r tai wedi'u hadeiladu'n wael."Conder and Kitchener, 1882, SWP II, p. 165 Ym 1883 symudodd rhai yno o Baqat al-Hatab gerllaw, ac ym 1909 sefydlwyd cyngor trefol i weinyddu Qalqilya.

 Oes Mandad Prydain 
bawd|Qalqilya 1927
Yng nghyfrifiad 1922 o Balesteina a gynhaliwyd gan awdurdodau Mandad Prydain, roedd gan Qalqilya boblogaeth o 2,803 (2,794 o Fwslimiaid a 9 o Gristnogion),Barron, 1923, Table IX, Sub-district of Tulkarem, p. 27 cynyddodd yng nghyfrifiad 1931 i 3,867 (3,855 o Fwslimiaid a 12 o Gristnogion), mewn cyfanswm o 796 o dai.Mills, 1932, p. 56

Yn ystadegau 1945 roedd poblogaeth Qalqilya yn 5,850; 5,840 o Fwslimiaid a 10 o Gristnogion,Government of Palestine, Department of Statistics, 1945, p. 21 a oedd yn berchen ar 27,915 o 'dunama' o dir yn ôl arolwg swyddogol o dir a phoblogaeth.Government of Palestine, Department of Statistics. O hyn, roedd 3,701 o domenni ar gyfer sitrws a bananas, roedd 3,232 yn blanhigfeydd a thir wedi'u dyfrhau, 16,197 yn cael eu defnyddio ar gyfer grawnfwydydd, tra bod 273 o domenni yn dir adeiladu (trefol).
bawd|Qalqilya 1942 1: 20,000

 Rhyfel 1948 
Yn sgil Rhyfel Arabaidd-Israel 1948, ac ar ôl Cytundebau Cadoediad 1949, daeth Qalqilya o dan lywodraeth Gwlad Iorddonen. Yn ystod y rhyfel, ffodd llawer o drigolion o bentrefi cyfagos, gan gynnwys Kafr Saba, Abu Kishk, Miska, Biyar 'Adas a Shaykh Muwannis i Qalqilya fel ffoaduriaid.

Yn dilyn brwydr pentref Arabaidd cyfagos Kafr Saba, ffodd trigolion Qalqilya a dychwelyd yn ddiweddarach gyda dyfodiad y Lleng Arabaidd o Waled yr Iorddonen, a llu alldeithiol Irac, er mai dim ond tua 2,000 o drigolion a ddychwelodd. Roedd y rheini'n breswylwyr dosbarth uwch a symudodd i Nablus. Y prif reswm dros y gwahaniaeth oedd y sefyllfa economaidd anodd yn y dref rheng flaen a'r anallu i gael mynediad i'r cnydau.

 Oes Gwlad Iorddonen 
Atodwyd yr ardal gan Gwlad Iorddonen ym 1950. Ar 10 Hydref 1956 lansiodd byddin Israel gyrch yn erbyn gorsaf heddlu Qalqilya mewn ymateb i ymosodiad gan Wlad Iorddonen ar fws Israelaidd. Gorchmynnwyd yr ymosodiad gan Moshe Dayan ac roedd yn cynnwys sawl mil o filwyr. Yn ystod yr ymladd amgylchynwyd cwmni o paratroopers Israel gan filwyr Gwlad Iorddonen. Lladdwyd deunaw o Israeliaid a rhwng 70 a 90 o Wlad Iorddonen yn yr ymosodiad gan.Morris, 1993, pp. 397–399.

Yn 1961, poblogaeth Qalqilya oedd 11,401.

 Ar ôl 1967 
chwith|bawd| Map y Cenhedloedd Unedig 2018 o'r ardal, yn dangos trefniadau meddiannaeth Israel.
Ers y Rhyfel Chwe Diwrnod ym 1967, mae Qalqilya wedi bod dan feddiant Israel. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno, cafodd dwsinau o'i thrigolion eu troi allan gan Israel a'u danfon i Wlad Iorddonen, a dymchwelwyd o leiaf 850 o adeiladau gan fyddin Israel.Masalha, 2007, 1967: Why Did the Palestinians Leave? Yn ei atgofion, disgrifiodd Moshe Dayan y dinistr fel "cosb" a fwriadwyd i hel y trigolion i ffwrdd, yn groes i bolisi'r llywodraeth. Ym Medi 1967 roedd 8,922 o bobl yma, gyda 1,837 ohonynt yn dod yn wreiddiol o diriogaeth Israel.Joel Perlmann.
bawd|Jit, tref Palesteina yn Qalqilya
Fel rhan o Gytundebau Oslo 1993 rhwng Israel a Sefydliad Rhyddhad Palestina (PLO), trosglwyddwyd rheolaeth ar Qalqilya i Awdurdod Cenedlaethol Palestina (PNA) ar 17 Rhagfyr 1995.

Yn 2003, adeiladwyd Mur Israelaidd y Lan Orllewinoll, gan amgylchynu'r dref a'i gwahanu oddi wrth diroedd amaethyddol yr ochr arall i'r wal.

Ym mis Tachwedd 2015, arestiodd Israel yr hyn yr oedd yn honni ei fod yn rhwydwaith o 24 o filwriaethwyr Hamas a oedd yn weithredol yn y ddinas.Zitun, Yoav.

Ar Hydref 20, 2017, enwodd y ddinas stryd ar ôl Saddam Hussein a chodwyd cofeb iddo yn ôl papur newydd Israel. Dadorchuddiwyd yr heneb mewn seremoni a fynychwyd gan Lywodraethwr Dosbarth Qalqilya Rafi Rawajba a dau swyddog Palesteinaidd arall. Mae'n dwyn y geiriau “Saddam Hussein - Meistr y Merthyron yn Ein Oes,” yn ogystal â “Palesteina Arabaidd o'r Afon i'r Môr,” slogan a ddefnyddir yn aml gan Hussein sy'n cyfeirio at fudiad rhyddid Palesteina.

 Daearyddiaeth 
Mae Qalqilya wedi'i leoli yn y Lan Orllewinol ogledd-orllewinol, yn pontio'r ffin ag Israel (ar y Linell Werdd). Mae'n 16 cilomedr i'r de-orllewin o ddinas Palesteinaidd Tulkarm, a'r ardaloedd agosaf yw dinas Tira Arabaidd-Israel a phentrefan Palestina 'Arab al-Ramadin al-Shamali i'r gogledd-ddwyrain, pentref Palestina Nabi Ilyas i'r dwyrain, pentrefi 'Abu Abu Farda ac Arab ar-Ramadin al-Janubi ac anheddiad Israelaidd Alfei Menashe i'r de-orllewin, a phentref Palesteinaidd Habla a thref Jaljuliya Arabaidd-Israelaidd i'r de."Qalqilya City Profile" (PDF). 

Mae gan Qalqilya ddrychiad cyfartalog o 57 metr uwch lefel y môr. Y glawiad blynyddol cyfartalog yw 587.4 milimetr a'r tymheredd blynyddol ar gyfartaledd yw 19 gradd Celsius."Qalqilya City Profile" (PDF). 

 Llywodraeth 
Enillodd Hamas etholiadau trefol 2006 yn Qalqiliya a daeth un o'i aelodau, Wajih Qawas, yn faer, er iddo gael ei garcharu gan Israel am ran helaeth o'i dymor. Ar 12 Medi 2009, diswyddodd y PNA Qawas am ganiatáu i ddyled Qalqiliya dyfu heb ei gwirio, gan fethu â denu cyllid rhyngwladol ar gyfer prosiectau'r ddinas ac anwybyddu gorchmynion gan lywodraeth Palesteina. Fodd bynnag, roedd Qawas yn ystyried ei ddiswyddiad o ganlyniad i'r ffrae barhaus rhwng Hamas, sy'n dominyddu'r PNA yn Llain Gaza a Fatah, sy'n dominyddu'r PNA yn y Lan Orllewinol. Beirniadodd grwpiau hawliau dynol ddiswyddiad Qawas, gan gondemnio’r ymyrraeth gan awdurdodau canolog Palesteina ym materion swyddog etholedig. Yn ystod etholiadau trefol 2012, etholwyd aelod Fatah, Othman Dawood, yn faer.
bawd|250x250px| Llwybr y ffens wahanu o amgylch Qalqilya a Hableh
Rhwng 1967 a 1995 roedd bron i 80% o weithlu Qalqilya yn gweithio i gwmnïau neu ddiwydiannau Israel yn y sectorau adeiladu ac amaeth. Roedd yr 20% arall yn ymwneud â masnach, gan farchnata ar draws y Llinell Werdd. Yn ôl arolwg maes a gynhaliwyd gan y Sefydliad Ymchwil Gymhwysol-Jerwsalem (ARIJ), roedd 45% o boblogaeth waith Qalqilya yn cael ei chyflogi gan y llywodraeth, 25% yn gweithio ym myd amaeth, 15% yn gweithio ym maes masnach, 10% yn gweithio mewn diwydiant a 5% yn gweithio yn Israel mewn gwaith llafur.

Yn 2012, y gyfradd ddiweithdra oedd 22%, gyda'r rhai yr effeithiwyd arnynt fwyaf yn arfer cael eu cyflogi mewn amaethyddiaeth, masnach a gwasanaethau. Mae'r ddinas yn arbennig o adnabyddus am ei chnwd sitrws ac mae 17.6% o'i thiroedd wedi'u plannu â choed sitrws. Prif gnydau eraill yw olewydd a llysiau."Qalqilya City Profile" (PDF).  Ceir yma nifer o grefftau diwydiannol, megis cynhyrchu bwydydd, olew olewydd, cynhyrchion llaeth, sebon, gwydr, carreg, marmor a deunyddiau adeiladu, yn ogystal â gweithgynhyrchu cwmnïau pren a dŵr mwynol.

 Souqs 
Yn Qalqilya ceir llawer o farchnadoedd, gan gynnwys:

 Souq Abu Amsha (سوق أبو عمشة)
 Souq Shaheen (سوق شاهين)
 Souq Abu Jaber (سوق أبو جابر)
 Souq Beshara (سوق بشارة)
 Souq Uthman (سوق عثمان)
 Souq Shawer (سوق شاور)
 Souq Al-Aqsa (سوق الأقصى)

 Defnydd tir a'r rhwystr 
Dechreuodd adeiladu'r rhwystr yn Israel yn 2002 ac mae'n ynysu Qalqilya o'r gogledd, y gorllewin, y de, a hanner ei ochr ddwyreiniol, gan adael coridor yn y dwyrain yn ei gysylltu â phentrefi a phentrefannau Palesteinaidd llai. Mae Israel yn nodi bod ei hadeiladu o'r wal at ddibenion diogelwch, yn enwedig i atal ymdreiddiad milwriaethwyr Palesteinaidd i mewn i Israel fel a ddigwyddodd yn ystod yr Ail Intifada. Mae'r Palestiniaid yn nodi bod y rhwystr i fod i atodi tiroedd Palestina (gan fod y wal yn aml yn torri'n ddwfn i diriogaeth Palestina) ac yn rheoli symudiad Palesteiniaid. Mae'r rhwystr wedi effeithio'n negyddol ar economi Qalqilya, yn enwedig y sectorau masnachol, oherwydd ei fod wedi gwahanu'r ddinas oddi wrth ardaloedd Palesteinaidd cyfagos, ac yn ffinio â threfi Arabaidd yn Israel, a gyfrannodd tua 40% o incwm y ddinas cyn i'r rhwystr gael ei gwblhau.

 Addysg 
Yn ôl cyfrifiad PCBS 2007, roedd 95.3% o'r trigolion dros 10 oed yn llythrennog. Roedd tua 75% o'r boblogaeth anllythrennog yn fenywod. Mae gan y dref 21 o ysgolion cyhoeddus, pedair ysgol breifat, tair ysgol a reolir gan UNRWA a 13 o ysgolion meithrin. Goruchwylir pob ysgol gan Weinyddiaeth Addysg Uwch Palestina. Yn 2012, roedd 12,286 o breswylwyr wedi cofrestru yn yr ysgolion, gyda 660 o staff addysgu. Yn 2007, roedd 10.5% o'r boblogaeth wedi graddio o sefydliad addysg uwch, tra bod 15.7% wedi cwblhau addysg uwchradd, 27.5% addysg baratoadol, 27.4% addysg elfennol a 13.8% heb unrhyw addysg ffurfiol. Mae dau goleg yn y ddinas: Coleg Islamaidd Ad Da'wa a sefydlwyd ym 1978 a champws Prifysgol Agored Al-Quds a sefydlwyd ym 1998.

 Diwylliant 
Mae yna lawer o elusennau yn y ddinas ar gyfer adsefydlu pobl ag anghenion arbennig, ac mae'n werth nodi bod ffatri ar gyfer rhanau artiffisial i'r corff yn Qalqilya, yr unig un o'i bath yn y Lan Orllewinol ogleddol. Mae yna hefyd lawer o glybiau hamdden a diwylliannol, Qalqilya TV, a gorsaf radio (Radio Nagham). Yn llywodraethiaeth Qalqilya, chwaraeodd Cymdeithas Fforwm Diwylliannol NGO (جمعية منتدى المقفين الخيرية)  ran fawr wrth hysbysu'r dirprwyaethau byd a thramor o ddioddefaint pobl Qalqilya, a'u problemau economaidd a gwleidyddol oherwydd yr goresgyniad gan Israel, a'r wal.

 Cyfeiriadau 

 Llyfryddiaeth 









Dolenni allanol
Welcome To The City of Qalqiliya 
Qalqilya City, Welcome to Palestine
Qalqiliya City (Fact Sheet), Applied Research Institute–Jerusalem, (ARIJ)
Qalqiliya City Profile, ARIJ
Qalqiliya arial photo, ARIJ
Development Priorities and Needs in Qalqiliya, ARIJ
Survey of Western Palestine, Map 11: IAA, Wikimedia commons 

Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Arabeg
Categori:CS1: long volume value
Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Y Lan Orllewinol
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Wicibrosiect Palesteina