Etholiad Senedd Cymru, 2021

Hwn oedd chweched etholiad cyffredinol ers sefydlu Senedd Cymru ym 1999. Ar yr un diwrnod, cynhaliwyd hefyd etholiadau lleol eraill yn yr Alban a Lloegr, ac etholiadau Comisiynydd Heddlu a Throseddu yng Nghymru a Lloegr. Hwn oedd yr etholiad cyntaf lle caniataodd y Senedd i bobl ifanc 16 ac 17 oed bleidleisio, sef estyniad mwyaf yr etholfraint yng Nghymru ers 1969. Roedd y newid yn ganlyniad i Ddeddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020. Hwn, felly, oedd yr etholiad cyntaf lle gall pobl ifanc 16 a 17 oed bleidleisio, ar ôl i deddf newydd dod i rym ym mis Ionawr 2020. Pleidleisiodd 47% o'r etholwyr - y ganran uchaf erioed mewn etholiad yng Nghymru, a'r Blaid Lafur enillodd fwyaf o seddi.

Roedd gan saith plaid aelodau yn y pumed Cynulliad/Senedd: Llafur Cymru dan arweiniad y Prif Weinidog Mark Drakeford, Ceidwadwyr Cymru dan arweiniad Andrew R. T. Davies, Plaid Cymru dan arweiniad Adam Price, Plaid Diddymu Cynulliad Cymru dan arweiniad Richard Suchorzewski, UKIP Cymru dan arweiniad Neil Hamilton, Y Democratiaid Rhyddfrydol Cymraeg dan arweiniad Jane Dodds a Propel (gynt y Welsh Nation Party) dan arweiniad Neil McEvoy.

Y canlyniad yn gryno 
Enillodd y Blaid Lafur 30 o seddi a chadw'u statws fel y blaid fwyaf, gyda'r Ceidwadwyr yn ail a Phlaid Cymru'n drydydd. Dyma buddugoliaeth mwyaf Llafur erioed, yng Nghymru. Roedd y canlyniad dros y ffin, yn bur wahanol gyda'r Blaid Lafur yn colli siroedd a'u harweinydd Keir Starmer, dridiau wedi'r drin yn cael gwared a'i ganghellor Anneliese Dodds, fel bwch dihangol.theguardian.com; adalwyd 10 Mai 2021.  Roedd y gwahaniaeth rhwng y ddwy wlad, Cymru a Lloegr, yn syfrdanol, gyda'r rhan fwyaf o wleidyddion yn nodi mai llwyddiant Llafur yng Nghymru, oedd y modd gonest a diymffrost y deliodd Mark Drakeford gyda'r pandemic COVID-19. Ond er y llwyddiant, oherwydd y system gyfrannol, roedd y blaid yn brin o un aelod i gael mwyafrif, ac i lywodraethu heb gymorth plaid arall.bbc.co.uk; adalwyd 10 Mai 2021.

Newidiodd tair sedd etholaethol: yn Nyffryn Clwyd, cipiodd y Ceidwadwyr y sedd oddi wrth Llafur; ac unig sedd y Democratiaid Rhyddfrydol ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed. Cipiodd y Blaid Lafur sedd cyn-arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood yn y Rhondda.

Yn ôl y sylwebydd gwleidyddol yr Athro Richard Wyn Jones, un o gerrig milltir mwyaf yr etholiad oedd y ffaith mai ychydig iawn o bleidleisiau a gafodd y pleidiau gwrth-Gymreig, Plaid Diddymu Cynulliad Cymru ac UKIP, ac ni chafodd y naill na'r llall unrhyw sedd nac aelod. Dywedodd mai dyma hoelen olaf yn arch y syniad fod y Senedd yn amherthnasol.

Etholwyd hefyd y ferch gyntaf o gefndir Du, Asiaidd neu Leiafrif Ethnig, sef Natasha Asghar, i'r Senedd. Mae Ashgar yn olynu ei thad, Mohammad Asghar (Medi 1945 – Mehefin 202), i’w hen sedd, Dwyrain De Cymru.

 Y system etholiadol 
Mewn etholiadau ar gyfer y Senedd, mae gan bob pleidleisiwr ddwy bleidlais yn y system aelodau ychwanegol. Y bleidlais gyntaf yw ar gyfer yr ymgeisydd sy'n dod yn aelod dros etholaeth y pleidleisiwr, a etholwyd gan y system 'y cyntaf i'r felin'. Mae'r ail bleidlais ar gyfer yr ymgeisydd sy'n dod yn aelod rhanbarthol drwy restr caeedig pleidiol. Mae seddau aelodau ychwanegol yn cael eu dyrannu o'r rhestrau trwy ddull D'Hondt, gyda chanlyniadau'r etholaethau yn cael eu hystyried yn y dyraniad. Mae'r canlyniad cyffredinol yn fras yn gyfrannol.

Yn unol â Deddf Cymru 2014, caniatawyd i ymgeisydd sefyll mewn etholaeth, yn ogystal â rhestr ranbarthol. Fodd bynnag, mae dal mandad deuol gyda Thŷ’r Cyffredin yn anghyfreithlon, sy’n golygu na all Aelod o Senedd fod yn Aelod Seneddol yn San Steffan hefyd.

 Cefndir 
Etholiad Senedd Ewrop 2019 oedd yr olaf o'i fath. Daeth y Blaid Brexit, a oedd newydd ei ffurfio, i'r brig yng Nghymru, gyda Plaid Cymru'n ail, gan nodi’r tro cyntaf iddi erioed guro Llafur mewn etholiad yng Nghymru. Fe wnaeth Plaid Brexit hefyd ffurfio grŵp seneddol yn y Cynulliad a oedd yn cynnwys 4 aelod blaenorol Plaid Annibyniaeth y DU, dan arweiniad Mark Reckless. Galwyd etholiad cyffredinol ar fyr rhybydd ar 12 Rhagfyr 2019. Dioddefodd Llafur Cymru gwymp o 8% yn eu pleidlais a chawsant eu dileu yn llwyr o Ogledd Cymru, ar wahân i un sedd, Alyn a Glannau Dyfrdwy. Yn y diwedd, collodd Llafur 6 sedd seneddol i'r Ceidwadwyr ym muddugoliaeth ysgubol Boris Johnson. Roedd y seddi hyn yn cynnwys Pen-y-bont ar Ogwr, a gynrychiolwyd ar lefel y cynulliad gan gyn-Brif Weinidog Cymru, Carwyn Jones ers 1999. Enillodd y Ceidwadwyr hefyd Brycheiniog a Sir Faesyfed oddi wrth arweinydd Y Democratiaid Rhyddfrydol Cymraeg Jane Dodds.

Ar 31 Ionawr 2020, gadawodd y Deyrnas Unedig yr Undeb Ewropeaidd. Roedd hyn yn dilyn refferendwm ar y mater lle pleidleisiodd Cymru i adael yr UE. Mae De Cymru wedi tynnu sylw llawer fel tystiolaeth bod Brexit yn fater trawsbleidiol, gan fod yr ardaloedd hynny fel rheol yn pleidleisio’n llethol dros Lafur. Pleidleisiodd Blaenau Gwent, Torfaen, a Chaerffili i gyd yn llethol o blaid Brexit, ond maent i gyd yn cael eu cynrychioli yn Nhŷ Cyffredin y Deyrnas Unedig gan ASau Llafur.

Ymgyrchodd Plaid Cymru dros bleidlais aros yn refferendwm 2016 ar aelodaeth y DU o'r UE. Yn ddiweddarach, cefnogodd Plaid, yn ystod camau olaf proses Brexit, ail refferendwm ar y mater. Dadleuodd Plaid y dylid cael refferendwm ar annibyniaeth i Gymru ar ôl Brexit, fel y gallai Cymru wneud cais am aelodaeth o’r UE. Mewn arolwg barn ar yr mater yn Medi 2019 dywedodd 41% o'r ymatebion bod nhw eisiau Cymru Annibynnol er mwyn atal Brexit.

 Aelodau wedi Ymddeol 
Ymddeolodd sawl aelod cyn yr etholiad: 
 Etholaeth / Rhanbarth  Yr aelod sy'n Ymadael   Plaid  Pen-y-bont ar Ogwr  Carwyn Jones  Llafur Dwyrain De Cymru  David Melding  Ceidwadwyr Dwyfor Meirionnydd  Dafydd Elis-Thomas   AnnibynnolGorllewin Caerfyrddin a De Sir BenfroAngela BurnsCeidwadwyrGorllewin De CymruBethan SayedPlaid CymruBrycheiniog a Sir FaesyfedKirsty WilliamsDemocratiaid RhyddfrydolDyffryn ClwydAnn JonesLlafur

 Seddi targed 
Isod, rhestrir yr holl etholaethau a oedd angen gogwydd o lai na 10% o ganlyniad 2016 i newid plaid.

 Targedau Llafur 
SafleEtholaethPlaid enillodd yn 2016MwyafrifGogwydd i ennillSafle Llafur yn 2016Canlyniad1Aberconwy1,6093.353yddCeid yn cadw23,3735.752ailCeid yn cadw3Preseli Penfro3,9306.82ailCeid yn cadw4Rhondda3,4597.352ailLlafur yn ennill5Mynwy5,14716.42ailCeid yn cadw

 Targedau Plaid Cymru 
SafleEtholaethPlaid enillodd yn 2016MwyafrifGogwydd i ennillSafle PC yn 2016Canlyniad1Llanelli3820.652ailLlafur yn cadw2Blaenau Gwent6501.552ailLlafur yn cadw3Aberconwy7541.72ailCeid yn cadw4Gorllewin Caerdydd1,1761.852ailLlafur yn cadw5Caerffili1,5752.92ailLlafur yn cadw6Castell-nedd2,9235.752ailLlafur yn cadw
 Targedau Ceidwadwyr 
SafleEtholaethPlaid enillodd yn 2016MwyafrifGogwydd i ennillSafle Ceid yn 2016Canlyniad1Bro Morgannwg7771.052ailLlafur yn cadw2Dyffryn Clwyd7681.552ailCeid yn ennill3Gŵyr1,8293.052ailLlafur yn cadw4Wrecsam1,3253.252ailLlafur yn cadw5Gogledd Caerdydd3,6674.92ailLlafur yn cadw6De Clwyd3,0166.82ailLlafur yn cadw7Delyn3,5827.72ailLlafur yn cadw

 Targedau Democratiaid Rhyddfrydol 
SafleEtholaethPlaid enillodd yn 2016MwyafrifGogwydd i ennillSafle Dem Rhyd yn 2016Canlyniad1Canol Caerdydd8171.552ailLlafur yn cadw2Ceredigion2,4084.12ailPlaid yn cadw3Maldwyn3,3397.052ailCeid yn cadw

 Enwebiadau etholaethol 
Nodyn: Mae ASau mewn swydd cyn yr etholiad yn print trwm. Amlygir enillwyr gyda lliwiau'r plaid. 
EtholaethLlafurPlaid CymruCeidwadwyrDem RhydGwyrddDiddymuEraill ac annibynwyrAberavon David ReesVictoria GriffithsLiz Hill O'SheaHelen ClarkeSarah AllenCeri Golding (Gwlad) 
Scott Jones

Jim Jenkins (UKIP)

Dennis Mai (Reform UK)AberconwyDawn McGuinnessAaron WynneJanet Finch-SaundersRhys JonesRachel Bagshaw (Reform)
Sharon Smith (No More Lockdowns)Alun a Glannau DyfrdwyJack SargeantJack MorrisAbigail MainonChris TwellsFelix Aubel (UKIP)
Richard Purviss (Reform)

Lien Davies (Freedom Alliance)ArfonIwan Wyn JonesSian GwenllianTony ThomasCallum DaviesMartin Bristow
Andrew Haigh (Reform)Blaenau GwentAlun DaviesPeredur Owen GriffithsEdward DawsonPaula YatesRichard TaylorRobert Beavis (Reform)
Mandy MooreBrycheiniog a Sir FaesyfedGethin JonesGrenville HamJames EvansWilliam PowellEmily DurrantClaire MillsSam Jones (Gwlad)
John Muir (Reform)Pen-y-bont ar OgwrSarah MurphyLeanne LewisRachel Nugent-FinnHarvey JonesSteven Bletsoe
Caroline Jones

Geraint Jones (Gwlad)

Christine Roach (Reform)CaerffiliHefin DavidDelyth JewellSteven MayfieldSteve AichelerSteve JonesTim Price (Reform)Canol Caerdydd Jenny RathboneWiliam ReesCalum DaviesRodney BermanCeri DaviesMuanawar MughalClem Thomas (Gwlad)
Julian Bosley (Reform)

Brian Johnson (Plaid Gominyddol Prydain)

Thomas Franklin (Freedom Alliance)Gogledd Caerdydd Julie MorganFflur ElinJoel WilliamsRhys TaylorDebra CooperLawrence GwynnHaydn Rushworth (Reform)De Caerdydd a Phenarth Vaughan GethingNasir AdamLeighton RowlandsAlex WilsonHelen WestheadLisa PeregrineAngus Hawkins (Gwlad)
Paul Campbell (UKIP)

Alan Pick (Reform)

Alan Golding (Freedom Alliance)

Matt Friend (Propel)

David Rolfe (ANN)Gorllewin Caerdydd Mark DrakefordRhys ab OwenSean DriscollHeath MarshallDavid GriffinLee CanningNick Mullins (Refrom)

Captain Beany (ANN)Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr Rob JamesAdam PriceHavard HughesMonica M FrenchKarl Pollard (Reform)Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro Riaz HassanCefin CampbellSam KurtzAlistair CameronPaul Dowson (UKIP)
Peter Prosser (Reform)CeredigionDylan Lewis-Rowlands Elin JonesAmanda JennerCadan ap TomosHarry HayfieldGethin James (Reform)De ClwydKen SkatesLlyr GruffyddBarbara HughesLeena FarhatJonathan HarringtonJeanette Bassford-Barton (UKIP)
Mandy Jones (Reform)Gorllewin ClwydJoshua HurstElin Walker Jones Darren MillarDavid WilkinsEuan McGivernRhydian Hughes (Gwlad)
Jeanie Barton (UKIP)

Clare Eno (Reform)Cwm CynonVikki HowellsGeraint BenneyMia ReesGerald FrancisMartyn FordGareth Bennett
Peter Hopkins (Reform)Delyn Hannah BlythynPaul RowlinsonMark IsherwoodAndrew ParkhurstAnthony Williams (Gwlad)
Mary Davies (UKIP)

Aiden Down (Reform)Dwyfor MeirionnyddCian IrelandMabon ap Gwynfor Charlie EvansStephen ChurchmanGlyn Daniels (Llais Gwynedd)
Peter Read (Propel)

Louise Hughes (Reform)

Michelle Murray (Freedom Alliance)GŵyrRebecca EvansJohn DaviesMyles LangstoneMichael SheehanAnna PigottDavid Erasmus (Gwlad)
Byron John (Reform)IslwynRhianon PassmoreRhys Mills Gavin ChambersOliver TownsendMike FordKevin EtheridgeLlanelli Lee WatersHelen Mary JonesStefan RyszewskiJon BurreeSian Caiach (Gwlad)
Howard Lillyman (UKIP)

Gareth Beer (Reform)Merthyr Tudful a Rhymni Dawn BowdenIan GwynneDonna GavinJez BeckerHugh Moelwyn HughesMynwyCatrin MabyHugh Kocan Peter FoxJo WatkinsIan ChandlerMark RecklessLaurence Williams (Gwlad)
Nick Ramsay MaldwynKait DuerdenElwyn Vaughan Russell GeorgeAlison AlexanderGwyn Evans (Gwlad)
Oliver Lewis (Reform)Castell-nedd Jeremy MilesSioned WilliamsMathew WilliamsIain ClampMegan Poppy LloydSimon ReesJames Henton (Propel)Dwyrain Casnewydd John GriffithsDaniel LlewellynGareth Rhys HughesMike HamiltonRob SteedGorllewin Casnewydd Jayne BryantJonathan ClarkMichael EneaJohn MillerAmelia WomackOgwr Huw Irranca-DaviesLuke Fletcher Nathan AdamsCameron ShippamRobin Hunter-ClarkeTim Thomas (Propel)
Glenda Davies (Reform)Pontypridd Mick AntoniwHeledd FychanJoel JamesSteven RajamKen BarkerMike HughesJamie Jenkins (Reform)Preseli PenfroJackie JonesCris Tomos Paul DaviesTina RobertsRhondda Elizabeth Buffy Williamshttps://twitter.com/WelshLabour/status/1282640867023560706Leanne WoodDai FussellJackie CharltonIan McCleanJeff Gregory (Propel)
Steve Bayliss (Reform)Dwyrain Abertawe Mike HedgesRhiannon BarrarCameron BrennanSam BennettCameron EdwardsDarren Rees (Reform)Gorllewin Abertawe Julie JamesDai LloydSamantha ChohanChloe HutchinsonChris EvansJames ColeTorfaen Lynne NeagleLyn AckermanGruff ParryVeronica GermanAlfie BestDyffryn ClwydJason McLellanGlenn Swingler Gareth DaviesLisa DaviesPeter Dain (Reform)
David Thomas (Anninynnol)Bro Morgannwg Jane HuttRichard GriggMatt SmithSally StephensonAnthony SlaughterStuart FieldKarl-James Langford(Gwlad)
Michael Hancock (Reform)Wrecsam Lesley GriffithsCarrie HarperJeremy KentTimothy SlyPaul AshtonAaron Norton (Gwlad)
Sebastian Ross (UKIP)

Charles Dodman (Reform)Ynys MônSamantha Egelstaff Rhun ap IorwerthLyn HudsonChristopher JonesEmmett Jenner (Reform)

 Enwebiadau rhanbarthol 
Nodyn: Mae ASau mewn swydd cyn yr etholiad yn print trwm. Amlygir enillwyr gyda lliwiau'r plaid.

RhanbarthLlafurPlaid CymruCeidwadwyrDem RhyddGwyrddEraill      Canolbarth a Gorllewin Cymru Eluned Morgan Cefin Campbell Tomos Davies Jane Dodds Emily Durrant UKIP,Diddymu, Reform UK, Plaid Gominyddol, Freedom Alliance, Gwlad, Propel, Christian, TUSC Joyce Watson Helen Mary Jones Amanda Jenner William Powell Tomos Barlow Helen Taylor Elwyn Vaughan Liz Lesnianski Alistair Cameron Harry Hayfield Ben Gwalchmai Cris Tomos Aled Davies Stephen Churchman Marc Pearton Gogledd Cymru Carolyn Thomas Llyr Gruffydd Mark IsherwoodChris Twells Iolo Jones UKIP,Diddymu, Reform UK, Plaid Gominyddol, Freedom Alliance, Gwlad, Propel, TUSC Michelle Brown (ANN) Andy Short Carrie Harper Sam Rowlands David Wilkins Ducan Rees Diane Green Elin Walker Jones Barbara Hughes Leena Farhat Adam Turner Ryan O’Gorman Paul Rowlinson Gareth Davies Gavin Scott Linda Rogers Canol De Cymru  Ruba Sivagnanam Rhys ab Owen Andrew RT Davies Rodney Berman Anthony Slaughter UKIP,Diddymu, Reform UK, Plaid Gominyddol, No More Lockdowns, Gwlad, Propel, TUSC, Workers Party, Alan Coulthard (ANN) Dan De’Ath Heledd Fychan Joel James Rhys Taylor Helen Westhead Maliika Kaaba Fflur Elin Calum Davies Sally Stephenson David Griffin Owain Williams Sahar Al-Faifi Chris Thorne Steven Rajm Debra Cooper Dwyrain De Cymru Helen Cunningham Delyth Jewell Laura Anne JonesJo Watkins Amelia Womack UKIP,Diddymu, Reform UK, Plaid Gominyddol, No More Lockdowns, Gwlad, Propel, TUSC, Peter Jones Peredur Owen Griffiths Natasha Asghar Veronica German Ian Chandler Mary Ann Brocklesby Lindsay Whittle Matthew Evans Oliver Townsend Lauren James Majid Rahman Rhys Mills Nick Evans Jez Becker Stephen Priestnall Gorllewin De Cymru Sian James Sioned Williams Tom GiffardChloe Hutchinson Megan Poppy Lloyd UKIP,Diddymu, Reform UK, Plaid Gominyddol, Freedom Alliance, Gwlad, Propel, TUSC, Caroline Jones (ANN) Kevin Pascoe Luke Fletcher Altaf Hussain Sam Bennett Chris Evans Neelo Farr John Davies Samantha Chohan Harvey Jones Alex Harris Mahaboob Basha Jamie Evans Liz Hill O'Shea Helen Ceri Clarke Tom Muller

 Pleidleisio barn 

 Pleidlais etholaethol 
Prif erthygl:Arolygon barn ar gyfer etholiad nesaf Senedd Cymru§Pleidlais etholaethol

 Pleidlais ranbarthol 
Prif erthygl:Arolygon barn ar gyfer etholiad nesaf Senedd Cymru§Pleidlais ranbarthol

 Gweler hefyd 
 Etholiad nesaf Senedd Cymru
 Etholiad cyffredinol nesaf y Deyrnas Unedig yng Nghymru
 Arolygon barn ar annibyniaeth i Gymru

 Cyfeiriadau 

Categori:Etholiadau Senedd Cymru
Categori:2021 yng Nghymru