Hippolyte Taine

Beirniad llenyddol ac hanesydd o Ffrainc oedd Hippolyte-Adolphe Taine (21 Ebrill 1828 – 5 Mawrth 1893).

 Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Hippolyte-Adolphe Taine ar 21 Ebrill 1828 yn Vouziers yn yr Ardennes, Teyrnas Ffrainc, i deulu dosbarth canol. Bu nifer o'i berthnasau yn gweithio i'r gwasanaeth sifil, a chyfreithiwr oedd ei dad. Cafodd ei fagu mewn awyrgylch gwaraidd a'i gyflwyno i'r celfyddydau a byd natur ers ei flynyddoedd cynnar, a derbyniodd ei wersi gan athrawon preifat yn y tŷ. Yn sgil marwolaeth ei dad, pan oedd Hippolyte yn 13 oed, aeth i fyw gyda'i fam ym Mharis a bu'n ddisgybl rhagorol yn y Collège Bourbon. Darllenodd weithiau'r rhesymolwyr ac athronwyr y mudiad Idéologie, a throdd ei gefn ar y ffydd Gristnogol erbyn 15 oed. Yn gynnar felly, datblygodd ei feddylfryd epistemolegol o seilio gwybodaeth ar brofiad y synhwyrau, arsylwad, ac arbrofion rheoledig.

Aeth i'r École Normale Supérieure ym 1848 wedi iddo dderbyn ei licenceès-lettres (rhag-radd), ac yno astudiodd am ei agrégation (uwch-radd) mewn athroniaeth. Tynnwyd ei sylw yn arbennig gan faes metaffiseg, a dan ddylanwad syniadau Hegel a Spinoza ei nod oedd i esbonio'r grymoedd achosol sydd yn gyrru bywyd a'r bydysawd. Byddai ei athrawon, ar y llaw arall, yn cofleidio eclectigiaeth, athrawiaeth ffasiynol yr oes, ac o'r herwydd taliadau Hippolyte Taine, a ystyriwyd yn anuniongred ganddynt, cafodd ei fethu gan banel yr agrégation ym 1851.

Addysgodd Taine am gyfnodau byrion yn Nevers a Poitiers cyn iddo ddychwelyd i Baris ym 1852. Cyflwynodd ddau draethawd estynedig ar gyfer ei ddoethuriaeth mewn llenyddiaeth, un ar bwnc cymeriadau mewn ymgomion Platon a'r llall yn astudiaeth o ffablau Jean de La Fontaine, ac enillodd y radd honno ym Mai 1853.

 Ei feirniadaeth ac athroniaeth 
Bu cyfnod mwyaf cynhyrchiol Taine yn cyd-daro â theyrnasiad yr Ymerawdwr Napoléon o 1852 i 1870. O ganlyniad i'r ormes wleidyddol yn Ail Ymerodraeth Ffrainc, yn enwedig yn erbyn deallusion rhyddfrydol, fe roddai'r gorau i geisio am yrfa academaidd, ac enciliodd o fywyd cyhoeddus i ganolbwyntio ar ei amryw astudiaethau. Gweithiodd yn diwtor preifat er mwyn ennill ei damaid, a chyhoeddai ei erthyglau a llyfrau yn rheolaidd.. Parhaodd i fynychu darlithoedd, yn enwedig ar bynciau gwyddonol, a chafodd grap ar ffisioleg a fyddai'n bwysig wrth siapio'i syniadau am seicoleg.

Aeth ar wyliau i fynyddoedd y Pyreneau ym 1854 i wella'i iechyd, ac ysgrifennodd deithlyfr llenyddol o'i daith dan y teitl Voyage aux eaux des Pyrénées (1855). Enillodd Taine wobr o'r Académie française am ei draethawd ar Lifi, Essai sur Tite-Live (1856). Yn ei gyfrol Les Philosophes français du XIX siècle (1857) ceir asesiad beirniadol o syniadau athronwyr Ffrengig y 19g. Cyhoeddodd sawl cyfrol o ysgrifau beirniadol, gan gynnwys Essais de critique et d'histoire (1858), Nouveaux essais (1865), a Derniers essais (1894). Cyhoeddodd adolygiad o'i draethawd doethurol, La Fontaine et ses fables, ym 1861, ac yn yr hwnnw ceir cyflwyniad i gysyniad Taine o estheteg sydd yn nodweddiadol o'i olygwedd wyddonol ar lenyddiaeth.

Gosodir cyfundrefn feirniadol Taine yn gliriaf yn ei gyflwyniad i Histoire de la littérature anglaise (1863). Ei gampwaith arall yw De l'intelligence (1870) sydd yn cydlynu ei syniadau seicolegol ac athronyddol â'i ddulliau beirniadol.

 Celf 
Ym 1864 penodwyd Taine i olynu'r pensaer Viollet-le-Duc yn swydd athro estheteg ac hanes celf yn yr École des Beaux-Arts ym Mharis, a byddai'n darlithio yno am ugain mlynedd. Cyhoeddwyd ei ddarlithoedd mewn dwy gyfrol, Philosophie de l'art (1865–69), gan gynnwys dadansoddiadau o ddatblygiad y celfyddydau yng Ngwlad Groeg, yr Eidal, a'r Iseldiroedd.

 Ei hanesyddiaeth 
Ysgytwyd Taine gan Ryfel Ffrainc a Phrwsia ym 1870. Treuliodd ugain mlynedd olaf ei oes yn ymchwilio i hanes Ffrainc mewn ymgais i egluro trechiad Ffrainc ac helynt Comiwn Paris ym 1871, a chyhoeddwyd ei ddadansoddiadau ar ffurf Les Origines de la France contemporaine (1875–93). "Hippolyte Adolphe Taine", Encyclopedia of World Biography. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 14 Hydref 2021.

 Diwedd ei oes 
Bu farw Hippolyte Taine ar 5 Mawrth 1893 ym Mharis yn 64 oed.

 Cyfeiriadau 

 Darllen pellach 
 Sholom J. Kahn, Science and Aesthetic Judgement: A Study in Taine's Critical Method (1953)

Categori:Beirniaid llenyddol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Hanesyddion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Pobl o Ardennes
Categori:Pobl fu farw ym Mharis