Rhiwlas, Llandderfel

Ystâd tua  yw Rhiwlas, sydd i'r gogledd o dref y Bala, Gwynedd. Bu ym meddiant y teulu Price ers dros bedair canrif. Dymchwelwyd Neuadd Rhiwlas, a godwyd yng nghyfnod y Rhaglywiaeth (Regency) yn y 1950au a chodwyd tŷ llai a ddyluniwyd gan Clough Williams-Ellis yn ei le. Fodd bynnag, mae llawer o adeiladau'r stad wedi parhau, ac maent yn adeiladau rhestredig, ac chofrestrwyd gerddi'r neuadd a'r parc (a dirluniwyd gan William Emes), fel Gradd II ar Gofrestr Cadw/ICOMOS o Barciau a Gerddi o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig yng Nghymru.

 Hanes a phensaernïaeth 
Fel nodwyd, mae'r teulu Price wedi bod yn berchen ar ystâd y Rhiwlas ers o leiaf y 1540au. Roedd Richard John Lloyd Price (1843–1923) yn fabolgampwr nodedig, ac ef a gynhaliodd ymryson cŵn defaid cyntaf gwledydd Prydain yn Rhiwlas yn 1873. Bu farw Robin Price, y 15fed cenhedlaeth o’i deulu i ffermio yn Rhiwlas, yn 2016. Mae'r ystâd yn parhau i fod yn eiddo preifat i'r teulu Price.

Adeilad mawr a godwyd ym 1809 oedd Neuadd Rhiwlas ac fe'i disgrifir gan CBHC fel un "tri llawr a chastellog gyda thyredau", tra bod Cadw'n ei ystyried yn "blasty crwydrol enfawr". Nid yw'r pensaer yn hysbys. Gwnaeth Thomas Rickman rywfaint o waith ar y stâd ar adeg, gan gynnwys y porth, ond nid yw Pevsner yn priodoli’r tŷ iddo. Dymchwelwyd y neuadd yn 1954, ar ôl iddi gael ei haddasu yn ystod y rhyfel a dioddef o lwydni a phydredd sych. Mae’r Neuadd newydd a ddyluniwyd gan Clough Williams-Ellis, yn cael ei ystyried gan Richard Haslam, Julian Orbach ac Adam Voelcker, yn 2009 yng nghyfres Pevsner Buildings of Wales, ymhlith ei waith gorau.

Cynlluniwyd y gerddi gan William Emes ac maent wedi’u dynodi’n Radd II ar Gofrestr Cadw/ICOMOS o Barciau a Gerddi o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig yng Nghymru.

Mae nifer o adeiladau ystad hanesyddol wedi goroesi ac wedi'u rhestru, i gyd yn Radd II. Mae'r rhain yn cynnwys y pantri hela, y tŷ rhew, y stablau castellog, y prif borth a muriau'r stad.

 Cyfeiriadau 


Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Categori:Y Bala