Gwyfyn lwna

Gwyfyn yn y teulu Saturniidae yw'r gwyfyn Lwna  (Actias luna). Mae'n aelod o'r isdeulu Saturniinae, ac mae'r grŵp a elwir yn gyffredin fel gwyfynod sidan anferth. Mae ganddo adenydd lliw gwyrdd a chorff gwyn. Mae'r lindys (larfâu) hefyd yn wyrdd. Yn nodweddiadol, mae ganddo hyd adenydd o oddeutu     , ond gall fod yn fwy na     , gan ei wneud yn un o'r gwyfynod mwyaf yng Ngogledd America.

Ar draws Canada, mae ganddo un genhedlaeth y flwyddyn. Mae'r oedolion  yn dod allan  ddiwedd mis Mai neu ddechrau mis Mehefin. Ymhellach i'r de bydd ganddo ddwy neu hyd yn oed dair cenhedlaeth y flwyddyn. Mae'r ymddangosiad cyntaf mor gynnar â mis Mawrth yn rhannau deheuol yr Unol Daleithiau. .

Fel ffordd amddiffyn, mae larfâu yn gwneud cliciau fel rhybudd. Hefyd y mant yn gallu aildyfu cynnwys berfeddol, y cadarnhawyd eu bod yn cael effaith ataliol ar amrywiaeth o ysglyfaethwyr. Credir bod cynffonau hirgul yn drysu'r canfyddiad adleoli a ddefnyddir gan ystlumod rheibus. Mae'n ymddangos bod pryf parasitig a gyflwynwyd yn fwriadol i Ogledd America i fod yn reolaeth fiolegol ar gyfer y gwyfyn sipsiwn  wedi cael effaith negyddol ar wyfynod Luna a gwyfynod brodorol eraill.

Mae'r wyau, sydd wedi'u cysylltu mewn grwpiau bach ag ochr isaf dail, yn fân wyn a brown, ychydig yn hirgrwn, ac oddeutu 1.5 milimetr mewn diamedr. Mae'r larfâu'n wyrdd yn bennaf, gyda blew tenau. Mae'r cam cyntaf, sy'n dod allan o'r wy, yn cyrraedd hyd o     , yr ail     , y trydydd      a'r pedwerydd      . Mae'r pumed cam sy'n yr un deffynol yn tyfu i oddeutu      hyd.  Gall dotiau bach, lliwgar – melyn neu magenta – leinio ochrau'r pedwerydd a'r pumed mewnosodwr. Gall y larfâu gymryd lliw brown-frown ychydig cyn cocŵn . Mae larfa pumed-cam yn disgyn i'r llawr ac yn defnyddio sidan i rwymo dail marw o amgylch y cocŵn.

Mae'r oedolion  yn dod allan o'r chwiler  gyda'r adenydd yn fach, wedi'u crychu a'u dal yn agos at y corff. Dros gyfnod o sawl awr bydd yr adenydd yn ehangu i'w maint llawn. Mae adenydd fel arfer yn 8–11.5   cm (3.1–4.5   mewn), ac mewn achosion prin cymaint â 17.78   cm (7.00   yn). Mae benywod a gwrywod yn debyg o ran maint ac ymddangosiad: adenydd gwyrdd, smotiau llygaid ar y blaenddail a'r adenydd cefn, a chynffonau hir, weithiau wedi eu troelli, yn ymestyn o ymyl gefn yr ewigod. Mae cyrff yn wyn ac yn flewog. Mae oedolion yn cael ceg weddilliol  ac nid ydynt yn bwydo. Daw egni o storfeydd braster a grëir wrth lindysyn. Mae ymyl blaen y talcen yn lliw tywyll ac yn drwchus, yn meinhau mewn trwch o'r thoracs i domen yr adain. Gall ei liw amrywio o farwn i frown. Mae'r smotiau llygaid, un i bob asgell, yn siâp hirgrwn ar y blaenddrylliadau ac yn grwn ar yr ewigod. Gall pob pot llygaid fod ag arcs o ddu, glas, coch, melyn, gwyrdd neu wyn. Credir bod y mannau llygaid yn drysu ysglyfaethwyr.

Mae yna rai gwahaniaethau rhanbarthol a bennir gan ryw. Bydd gan fenywod abdomen mwy o gymharu â gwrywod oherwydd ei fod yn cynnwys 200 – 400 o wyau. Mae gan y ddau ryw antenau.  Maent y rhai sy'n ar y gwryw, yn llawer hirach ac yn ehangach. Mae lliw adain yn las-wyrdd yn y gogledd ac ar gyfer y genhedlaeth sy'n gaeafu yn y taleithiau canolog a deheuol; mae gan liw adain yr ail a'r drydedd genhedlaeth fwy o arlliw gwyrdd melyn.

Wedi'i ddisgrifio a'i enwi Phalena plumata caudata gan James Petiver ym 1700, hwn oedd y saturniid cyntaf yng Ngogledd America i gael ei adrodd yn y llenyddiaeth pryfed.. Disodlwyd yr enw Lladin cychwynnol, sy'n cyfieithu'n fras i "gynffon bluen wych", pan ddisgrifiodd Carl Linnaeus y rhywogaeth ym 1758 yn y degfed rhifyn o Systema Naturae, a'i ailenwi'n Phalaena luna, Actias luna yn ddiweddarach, gyda luna yn deillio o Luna, duwies y lleuad Rufeinig. Daeth yr enw cyffredin yn  Saisneg" Luna moth".  Cafodd sawl gwyfyn sidan anferth arall o Ogledd America enwau rhywogaethau ar ôl mytholeg Rufeinig neu Roegaidd.

Mae'r gwyfyn Lwna i'w gael yng Ngogledd America, o'r dwyrain o'r Gwastadeddau Mawr yn yr Unol Daleithiau – Florida i Maine, ac o Saskatchewan i'r dwyrain trwy ganol Quebec i Nova Scotia yng Nghanada . Anaml y gwelir gwyfynod Luna yng Ngorllewin Ewrop fel crwydriaid . 
alt=Drawing of lifecycle|chwith|bawd|184x184px| Darlun gan Edna Libby Beutenmuller o Field Book of Insects (1918)
Mae gwyfynod Lwna yn cynhyrchu gwahanol niferoedd o genedlaethau'r flwyddyn. Mae'n dibynnu ar yr hinsawdd y maent yn byw ynddi. Yn Canada a rhanbarthau gogleddol yr Unol Daleithiau maent yn cal  un genhedlaeth y flwyddyn. Mae cyfnodau bywyd oddeutu pythefnos fel wyau, 6–7 wythnos fel larfâu, naw mis fel chwiler, gan orffen gydag wythnos fel oedolion  sy'n yn ymddangos ddiwedd mis Mai neu ddechrau mis Mehefin. Yn nhaleithiau canol yr Iwerydd mae'r rhywogaeth yn bivoltine, ac ymhellach i'r de trivoltine, sy'n golygu yn y drefn honno ddwy a thair cenhedlaeth y flwyddyn. Yn y taleithiau canolog mae'r genhedlaeth gyntaf yn ymddangos ym mis Ebrill, yr ail ym mis Gorffennaf. Ymhellach i'r de, mae'r genhedlaeth gyntaf yn ymddangos mor gynnar â mis Mawrth, gyda'r ail a'r drydedd ofod rhwng wyth a deg wythnos yn ddiweddarach.

Mae'r fenywod yn dodwy 200–400 o wyau, yn unigol neu mewn grwpiau bach, ar ochr isaf dail y rhywogaethau coed sy'n well gan y larfâu. Mae dodwy wyau yn cychwyn y noson ar ôl i'r paru gael ei gwblhau ac yn mynd ymlaen am sawl diwrnod. Mae wyau'n deor mewn tua wythnos.

Mae pob cam - y cyfnod rhwng newydiadau croen – gyffredinol yn cymryd tua 4–10 diwrnod. Mae yna bum cam cyn creu cocŵn . Ar ddiwedd pob cam, rhoddir ychydig bach o sidan ar wythïen fawr deilen ac mae'r larfa'n cael apolysis, yna ecdysis (molio), gan adael yr hen ysgerbwd  allanol ar ôl. Weithiau mae ysgerbwd  allanol y sied yn cael ei fwyta. Mae pob cam yn wyrdd, er bod gan y ddau fewnwr cyntaf rywfaint o amrywiad lle bydd gan rai larfa splotches gwaelodol du ar eu hochr dorsal . Mae'r cam olaf yn tyfu i oddeutu      i      hyd. Rhywogaeth annedd coed yw hon. Mae'r larfâu yn aros ar yr un goeden lle gwnaethon nhw ddeor nes ei bod hi'n bryd disgyn i'r llawr i wneud cocŵn. Pan fydd benywod yn dod allan o gocwnau maent yn hedfan i'r rhywogaethau coed a ffefrir, yn allyrru fferomon, ac yn aros yno i wrywod ddod o hyd iddynt.

Mae'r gwyfyn Lwna yn chwileru ar ôl troelli cocŵn sidan, sy'n haenog denau a sengl. Ychydig cyn y chwileru, bydd y lindysyn sy'n e i cam olaf,  yn cymryd rhan mewn "dymp perfedd" lle mae unrhyw ddŵr a chynnwys berfeddol gormodol yn cael eu diarddel. Fel chwilerod, mae'r rhywogaeth hon yn fwy egnïol na'r mwyafrif o wyfynod. Pan aflonyddir arnynt, bydd y gwyfynod yn symud o fewn eu casys pupal, gan gynhyrchu sŵn. Mae'r cam y chwiler  yn cymryd oddeutu pythefnos oni bai bod yr unigolyn yn gaeafgysgu, ac os felly mae'r cam y chwiler yn cymryd tua naw mis. Mae'r mecanweithiau sy'n sbarduno diapause yn gyffredinol yn gymysgedd o ffactorau genetig, hyd golau haul a thymheredd. Mae gan y chwilerod sbardunau citinaidd ger gwaelod y blaendraeth. Trwy symud yn egnïol o fewn y cocŵn, mae'r sbardunau hyn yn rhwygo agoriad crwn y mae'r dychmyg yn dod i'r amlwg ohono, ac mae sidan y cocŵn hefyd wedi'i wanhau gan secretion cocoonase, ensym sy'n treulio protein.

 Imago (asgellog) 
Trosglwyddo chwilerod i gyflwr asgellog ar ôl derbyn signalau allanol ar ffurf newid tymheredd. Pan fydd y gwyfynod Lwna sy'n oedolion yn dod allan o'u cŵn bach, mae eu abdomenau wedi chwyddo ac mae eu hadenydd yn fach, yn feddal ac yn wlyb. Treulir ychydig oriau cyntaf bywyd fel oedolyn yn pwmpio hemolymff (sy'n cyfateb i infertebratau â gwaed) o'r abdomen i'r adenydd. Rhaid i'r gwyfynod aros i'r adenydd sychu a chaledu cyn gallu hedfan. Gall y broses hon gymryd 2–3   oriau i'w cwblhau. Nid yw gwyfynod lwna yn brin, ond anaml y cânt eu gweld oherwydd eu bywydau oedolion byr iawn (7–10 diwrnod) a'u hamser hedfan nosol . Yn yr un modd â phob gwyfyn sidan anferth, nid yw'r oedolion yn bwyta, ac felly ni chânt eu gweld yn ymweld â blodau.

 Paru 
Mae gwyfynod sidan anferth yn gyffredin yn broses paru lle mae'r benywod, gyda'r nos, yn rhyddhau fferomon rhyw anweddol, y mae'r gwrywod, wrth hedfan, yn eu canfod trwy eu hantennae fawr. Gall gwrywod ganfod y moleciwlau hyn ar bellter o sawl milltir, ac yna hedfan i'r cyfeiriad y mae'r gwynt yn dod ohono nes cyrraedd y fenyw. Mae benywod gwyfyn Lwna yn paru gyda’r gwrywod cyntaf i ddod o hyd iddyn nhw, proses sydd fel arfer yn cychwyn ar ôl hanner nos ac yn cymryd sawl awr. Tynnodd ymchwilwyr dri chyfansoddyn cemegol o chwarren fferomon menywod gwyfynod Lwna heb eu gorchuddio a nodi un cyfansoddyn aldehyde mawr a dau fân ddynodedig E6, Z11-18: Ald, E6-18: Ald a Z11-18: Ald. Syntheseiddiwyd yr un cyfansoddion hefyd. Cadarnhaodd arbrofion maes gyda benywod heb eu mowntio a'r cyfansoddion syntheseiddiedig mai E6, Z11-18: Ald oedd y fferomon rhyw mawr, atyniad wedi'i ychwanegu at ychwanegu E6-18: Ald ond nid gan Z11-18: Ald. Soniodd yr awduron na ddenwyd unrhyw rywogaeth o wyfynod eraill naill ai at y menywod heb eu gorchuddio neu'r cynhyrchion syntheseiddiedig, gan gadarnhau bod y fferomon yn benodol i rywogaethau, o leiaf ar gyfer y safleoedd a'r dyddiadau lle cafodd ei brofi.

 Oriel cylch bywyd 

 Delweddau agos 

 Ysglyfaethwyr a pharasitiaid 
Gwyddys bod rhai rhywogaethau o larfa gwyfynod sidan anferth yn gwneud synau clicio pan ymosodir arnynt trwy rwbio eu mandiblau danheddog gyda'i gilydd. Mae'r cliciau hyn yn glywadwy i fodau dynol ac yn ymestyn i amleddau uwchsain y gellir eu clywed gan ysglyfaethwyr. Credir bod cliciau'n fath o signalau rhybuddio aposematig, a wneir cyn i ysglyfaethwr atal atal cynnwys coluddol. Mae larfa gwyfynod Lwna yn clicio ac yn aildyfu, gyda'r deunydd aildyfwyd yn cael ei gadarnhau fel ataliwr ysglyfaethwr yn erbyn sawl rhywogaeth.

Mae gae oedolion asgellog o'r rhywogaeth Actias  hon y cyfeirir atynt gyda'i gilydd fel "gwyfynod lleuad" gynffonau hirfain. Mae rhagdybiaeth darged ffug yn nodi bod y cynffonau wedi esblygu fel ffordd o leihau'r risg o ysglyfaethu gan ystlumod sy'n defnyddio adleoli i ddod o hyd i ysglyfaeth. Cynhaliwyd arbrofion gyda gwyfynod Lwna gydag adenydd cyfan a thynnwyd y cynffonau. Gydag adenydd cyfan, cysylltodd mwyafrif yr ystlumod ymosod â'r cynffonau hindwio yn hytrach na chorff y gwyfyn; dim ond 35% o wyfynod cyflawn a ddaliwyd yn erbyn 81% ar gyfer y rhai â chynffonau wedi'u clipio. Mae canlyniadau'r arbrawf hwn yn cefnogi ystumio adleoli fel gwrthfesurau effeithiol.

Cyflwynwyd y pryf parasitig Compsilura concinnata sy'n frodorol o Ewrop i'r Unol Daleithiau yn fwriadol trwy lawer o'r 20g fel rheolaeth fiolegol ar wyfynod sipsiwn . Oherwydd ei gylch bywyd hyblyg, gall barasiwleiddio mwy na 150 o rywogaethau o ieir bach yr haf a gwyfynod yng Ngogledd America. Adroddodd ymchwilwyr pan ddaeth larfa gwyfynod Lwna y tu allan am oddeutu wythnos ac yna eu casglu a'u dychwelyd i'r labordy, daeth pedair rhywogaeth parasitoid i'r amlwg, a'r mwyaf cyffredin oedd C. concinnata. Daeth yr ymchwilwyr i'r casgliad bod y pryf parasitig hwn yn achosi difrod cyfochrog i boblogaethau gwyfynod Lwna.

 Planhigion cynnal 
Mae larfau gwyfynod Lwna yn bwydo ar sawl rhywogaeth wahanol o goed llydanddail. Nid yw'r larfa yn cyrraedd dwysedd poblogaeth sy'n ddigonol i achosi difrod sylweddol i'w coed cynnal. Bedw gwyn ( Betula papyrifera ), persimmon Americanaidd ( Diospyros virginiana ) a gwm melys Americanaidd ( Liquidambar styraciflua ), ynghyd â sawl rhywogaeth o hickory ( Carya ), cnau Ffrengig ( Juglans ) a sumac ( Rhus ). Mae rhywogaethau coed eraill wedi'u nodi fel rhai sy'n addas ar gyfer larfau Actias luna, ond nododd arbrawf bwydo a oedd hefyd yn cynnwys ceirios du, coed cotwm, aethnenni daeargryn, helyg gwyn, derw coch, derw gwyn a choed tiwlip oroesiad gwael iawn ar y saith rhywogaeth goeden hon er roedd llenyddiaeth hŷn wedi eu nodi fel gwesteiwyr. Awgrymodd yr awdur y gallai defnydd planhigion cynnal fod yn wahanol yn rhanbarthol, fel na fydd larfa a gesglir o un rhanbarth yn goddef planhigion cynnal sy'n cael eu bwyta'n rhwydd mewn rhanbarth arall.  Gall dadwenwyno biocemegol cemegolion amddiffynnol planhigion cynnal gan ensymau system dreulio fod yn ffactor yn arbenigedd planhigion cynnal rhanbarthol.  Mae jwglone yn gyfansoddyn cemegol sy'n gyffredin i gnau Ffrengig a hickory y mae'r rhan fwyaf o bryfed yn ei gael yn ataliol neu hyd yn oed yn wenwynig. Mae gan larfa gwyfynod Lwna grynodiadau uwch o ensymau system dreulio sy'n niwtraleiddio juglone o'u cymharu â lepidoptera eraill, ac roedd y crynodiadau hyd yn oed yn uwch pan oedd larfa'n cael eu bwydo â dail cnau Ffrengig neu hickory yn erbyn bedw gwyn neu gwm melys Americanaidd. Mae hyn yn awgrymu addasiadau esblygiadol ac addysgiadol i ganiatáu bwyta rhai planhigion cynnal.

 Mewn diwylliant poblogaidd 
Ymddangosodd gwyfyn y Lwna ar stamp postio dosbarth cyntaf yr Unol Daleithiau a gyhoeddwyd ym mis Mehefin 1987. Er bod mwy na dau ddwsin o löynnod byw wedi cael eu hanrhydeddu gymaint, fel 2019 dyma'r unig wyfyn.

Mae'r band roc Americanaidd REM yn cyfeirio at wyfynod Lwna yn eu cân "You" oddi ar eu halbwm Monster ym 1994.

Mae'r band Big Thief yn cyfeirio at y gwyfyn Lwna ar eu cân "Strange" o albwm 2019 U.F.O.F 

Ymddangosodd gwyfyn y Lwna yn Livingstone Mouse gan Pamela Duncan Edwards . (     )

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
Dolenni i gyd yn Saesneg

 Gwybodaeth gwyfyn Luna 
 Magu Actias luna 
 Actias luna yn www.butterfliesandmoths.org

Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Saturniidae