Ffederasiwn Rhodesia a Gwlad Nyasa

Ffederasiwn ymreolaethol dan y Goron Brydeinig yn neheudir Affrica oedd Ffederasiwn Rhodesia a Gwlad Nyasa () neu Ffederasiwn Canolbarth Affrica (Central African Federation) a oedd yn cyfuno gwladfa ymreolaethol De Rhodesia â phrotectoriaethau Gogledd Rhodesia a Gwlad Nyasa. Sefydlwyd y ffederasiwn ar 1 Awst 1953, a chanddi statws yn debyg i ddominiwn yn yr Ymerodraeth Brydeinig, a daeth i ben ar 31 Rhagfyr 1963.

Ers y 1920au, bu setlwyr croenwyn yn Ne Rhodesia ac yng Ngogledd Rhodesia yn galw am uno'r ddwy diriogaeth er mwyn canoli grym y lleiafrifoedd Ewropeaidd. Gwrthwynebwyd yr ymdrechion hyn gan Swyddfa'r Trefedigaethau, wrth i'r awdurdodau geisio ymateb yn dringar i bryderon yr Affricanwyr croenddu. Wedi'r Ail Ryfel Byd, tyfodd yr economi o ganlyniad i ddiwydiannau eilradd yn Ne Rhodesia a'r diwydiant copr yng Ngogledd Rhodesia, a chynyddodd y niferoedd o fewnfudwyr croenwyn yn sylweddol. Dechreuodd gwleidyddion a diwydianwyr croenwyn ymgyrchu o ddifri dros integreiddio Rhodesia gyfan er mwyn elwa ar farchnadoedd mawr a llafurlu o weithwyr croenddu, gan gynnwys Gwlad Nyasa. Llwyddasant ddwyn perswâd ar lywodraeth y Deyrnas Unedig, a oedd yn bwriadu creu gwladwriaeth amlhiliol i wrthsefyll trefn apartheid yn Ne Affrica. Gwrthwynebwyd y ffederasiwn gan bobl dduon yng Ngogledd Rhodesia a Gwlad Nyasa, am iddynt ofni y byddai poblogaeth groenwen De Rhodesia yn rheoli'r llywodraeth.

Yn sgil terfysgoedd gan genedlaetholwyr croenddu yng Ngwlad Nyasa ym 1959, a'r ymateb llawdrwm gan yr awdurdodau, penderfynodd llywodraeth y Deyrnas Unedig ar bolisi o drosglwyddo grym gwleidyddol i'r mwyafrifoedd Affricanaidd. Dadsefydlwyd y ffederasiwn yn niwedd 1963, ac ym 1964 rhoddwyd annibyniaeth i Malawi (Gwlad Nyasa) a Sambia (Gogledd Rhodesia). Ym 1965 datganwyd annibyniaeth gan Dde Rhodesia heb ganiatâd y Deyrnas Unedig, a sefydlwyd Gweriniaeth Rhodesia.

 Llywodraeth 
 Rhestr Llywodraethwyr Cyffredinol
 John Llewellin, Barwn 1af Llewellin (4 Medi 1953 – 24 Ionawr 1957)
 Syr Robert Clarkson Tredgold (dros dro; 24 Ionawr 1957 – Chwefror 1957)
 Syr William Lindsay Murphy (dros dro; Chwefror 1957 – 8 Hydref 1957)
 Simon Ramsay, 16eg Iarll Dalhousie (8 Hydref 1957 – Mai 1963)
 Syr Humphrey Gibbs (dros dro; Mai 1963 – 31 Rhagfyr 1963)

 Rhestr Prif Weinidogion
 Godfrey Huggins (7 Medi 1953 – 2 Tachwedd 1956)
 Syr Roy Welensky (2 Tachwedd 1956 – 31 Rhagfyr 1963)

 Cyfeiriadau 

Categori:20fed ganrif ym Malawi
Categori:20fed ganrif yn Sambia
Categori:20fed ganrif yn Simbabwe
Rhodesia Gwlad Nyasa
Categori:Cyn-wladwriaethau Affrica
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1953
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1963
Categori:Hanes gwleidyddol Malawi
Categori:Hanes gwleidyddol Sambia
Categori:Hanes gwleidyddol Simbabwe