Inis Cealtra

Mae Inis Cealtra, neu'r Ynys Sanctaidd, yn ynys oddi ar lan orllewinol Lough Derg yn Iwerddon . Bellach yn anghyfannedd, roedd ar un adeg yn anheddiad mynachaidd . Mae ganddi dwr crwn Gwyddelig, ac adfeilion sawl eglwys fach, yn ogystal â rhan o 4 croes uchel a ffynnon sanctaidd . Er gwaethaf y diffyg poblogaeth, mae'r fynwent ar yr ynys hon yn dal i gael ei defnyddio. Mae eirch a galarwyr yn cael eu cludo'r pellter byr o Swydd Clare/Contae an Chláir mewn cychod bach. Gellir mynd ar deithiau cychod o'r harbwr ym Mountshannon . Mae'n cael ei warchod gan Ganolfan Treftadaeth East Clare . 

 Hanes 
Tua 520 OC, sefydlodd St. Colum (bu f. 548) fynachlog ar Inis Cealtra. Arferai fod yn perthyn i'r Cenél Donnghaile yn nhiriogaeth yr Ó Grádaigh . Sefydlwyd yr ail fynachlog, ysgol ddysgu enwog, gan St. Caimin (bu f. 653), a oedd yn Esgob-Abad Inis Cealtra ac o bosibl yn Esgob cyntaf Killaloe.  Ymwelodd y Llychlynwyr â'r ynys yn 836; dan arweiniad Turgesius, ac fe wnaethant ladd llawer o'r mynachod . Digwyddodd ymosodiad Llychlynnaidd arall dan arweiniad Tomran ym 922. Roedd Marcán, brawd Brian Boru, yn Esgob-Abad Tuamgraney ac yn ddiweddarach ar Inis Cealtra hyd ei farwolaeth yn 1003.  Ni feddiannwyd adeiladau crefyddol Inis Cealtra ar ôl y diwygiad.  

Hyd at 1849, roedd yr ynys yn rhan o Swydd Clare, er bod y lan gyfagos ar y tir mawr yn Swydd Galway/Contae na Gailimhe. Yn 1849, trosglwyddwyd yr ynys i Galway fel rhan o Brisiad Griffith, a oedd yn orfodol i ddileu dognau ar wahân o siroedd. Fodd bynnag, ym 1899, trosglwyddwyd yr ardal etholiadol sy'n cynnwys yr ynys a'r tir mawr cyfagos o Galway i Clare o dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Iwerddon) 1898 . 

 Adfeilion eglwysig 
Mae sawl adfail ar yr ynys.   

Mae llwybr y pererinion yn wrthglawdd crwm isel rhwng Eglwys Sant Caimin ac eglwys Sant Mihangel.

Mae'r Eglwys Bedydd Romanésg fach wedi'i hamgáu gan wal gerrig. Mae'r drws yn fwa o dair rhan. Chwythwyd yr eglwys i lawr mewn gwyntoedd difrifol yn ystod 1839 ac fe'i hailadeiladwyd yn ddiweddarach fel tŷ ac fel gweithfa haearn.

Eglwys Sant Caimin yw'r unig adeilad â tho, sydd a rhan ohono'n dyddio'n ôl i'r 10fed ganrif. Yn y 12fed ganrif crëwyd drws Romanésg yn y wal orllewinol. Yn 1879 cafodd ei ailadeiladu fel bwa o dair rhan. Yn 1978 tynnwyd y drws hwnnw i lawr. Yn 1981 fe'i hailadeiladwyd mewn bwa o bedwar yn hytrach na thair rhan. Y tu mewn i'r eglwys mae croesau, henebion, cerrig beddi a chloc haul.

Mae adfeilion Eglwys y Santes Fair o'r 13eg ganrif. Y tu mewn mae beddau a beddrod O'Brien.

Eglwys Mihangel Sant yw'r enw a roddir ar weddillion adeilad bach yr ymddengys ei fod yn eglwys. Mae mapiau'r Hen Arolwg Ordnans yn ei nodi fel "Garaidh Mhichaeil" (gardd Michael) a oedd yn fwyaf tebygol o fod yn cillín,  sef mynwent i blant heb eu bedyddio.

Arolygwyd y Tŵr Crwn gan Dr. Liam de Paor a gwnaed y gwaith adfer rhwng 1970 a 1980. Ni ddarganfuwyd cap côn y twr crwn yn awgrymu na orffennwyd y twr erioed. Mae hyn yn cyd-fynd â'r chwedl bod gwrach hardd wedi tynnu sylw'r saer maen.

Mae'r fynedfa i Fynwent y Seintiau trwy'r fynwent o'r 19eg ganrif. Mae'r marcwyr o'r 11eg ganrif wedi'u harysgrifio yng Ngwyddeleg. Mae'r cyffes, cyn yr 11eg ganrif, nad yw ei ddefnydd gwreiddiol yn hysbys wedi'i leoli y tu allan i furiau'r fynwent. Fe'i defnyddiwyd fel cyffeswr yn ystod y 18fed a'r 19eg ganrif ac fe'i hailadeiladwyd yn adnewyddiadau 1979. Mae yna bum carreg Bullaun hysbys ar yr ynys.

 Pobl 
 Addysgwyd Sant Donatus o Fiesole, athro, bardd, ac Esgob Fiesole  ar Inis Cealtra.
 Priodolir Eglwys a thwr crwn Sant.Caimin i Brian Boru
 Claddwyd gwraig Turlough O'Brienyn 1076.
 Bu i'r bardd a llawrwyfardd Nobel William Butler Yeats (1865-1939), arferai fyw nepell yng nghastell adferedig Normanaidd Thoor Ballylee, ysgrifennu am Inis Cealtra a Lough Derg yn ei faledThe Pilgrim.

 Cyfeiriadau annalistig 
Gweler Annals of Inisfallen

AI922.2 Tomrair son of Elgi, a Jarl of the foreigners, on Luimnech (the Lower Shannon), and he proceeded and plundered Inis Celtra and Muicinis, and burned Cluain Moccu Nóis; and he went on Loch Rí and plundered all its islands, and he ravaged Mide.

 Cyfeiriadau 

Categori:Daearyddiaeth Swydd Clare
Categori:Ynysoedd Iwerddon