Cwpan yr Alban

Cwpan yr Alban (Saesneg: Scottish Cup; Gaeleg: Cupa na h-Alba) yw prif dwrnamaint cwpan pêl-droed yr Alban ac mae wedi'i drefnu gan Gymdeithas Bêl-droed yr Alban (SFA) ers 1874. Ei enw llawn, swyddogol yw, Scottish Football Association Challenge Cup,Rules of the Scottish Football Association Challenge Cup, Scottish Football Association. Retrieved 2 Medi 2014. Y rownd derfynol yw diwedd traddodiadol y tymor. Dyma ail gystadleuaeth cwpan cenedlaethol pêl-droed hynaf y byd, wedi Cwpan Lloegr a sefydlwyd yn 1871-72 (y trydedd gwpan hynaf yn y byd yw Cwpan Cymru a chwarewyd yn 1877-1878.Chris and Kit make Welsh Cup Semi-Final Draw Gwefan Cymdeithas Bêl-droed Cymru )

Hanes
Er mai dyma'r ail gystadleuaeth hynaf yn hanes pêl-droed ar ôl Cwpan yr FA, tlws Cwpan yr Alban yw'r tlws hynaf ym mhêl-droed a hefyd y tlws hynaf yn y byd. Fe'i cyflwynwyd gyntaf i Queen's Park, a enillodd rownd derfynol y twrnamaint agoriadol ym mis Mawrth 1874.

Sefydlwyd Cymdeithas Bêl-droed yr Alban yn 1873 a chrëwyd Cwpan yr Alban fel cystadleuaeth flynyddol i'w haelodau.Brief History of the Scottish FA, scottishfa.co.uk. Scottish Football Association. Archived from the original on 1 July 2008. Retrieved 25 May 2015. Digwyddodd gêm gyntaf Cwpan yr Alban ar 18 Hydref 1873 pan drechodd clwb Renton tîm Kilmarnock F.C. 2-0 yn y rownd gyntaf.The Scottish Cup - Then and Now, scottishfa.co.uk. Scottish Football Association. Archived from the original on 27 June 2008. Retrieved 25 May 2015. Yn ei blynyddoedd cynnar, Queens Park oedd yn bennaf cyfrifol am y gystadleuaeth, a enillodd y rownd derfynol 10 gwaith yn yr ugain mlynedd cyntaf.Tennent’s Scottish Cup Previous Winners, scottishfa.co.uk. Scottish Football Association. Archived from the original on 27 June 2008. Retrieved 25 May 2015. Bu Vale of Leven, Dumbarton F.C. a Renton hefyd yn llwyddiannus yn ystod y cyfnod hwn. Ym 1885, cofnodwyd y fuddugoliaeth fwyaf erioed yn y twrnamaint pan enillodd Arbroath 36-0 yn erbyn Bon Accord mewn gêm rownd gyntaf. Hon hefyd oedd y gêm bêl-droed broffesiynol â'r sgôr uchaf a gofnodwyd mewn hanes.

Tlws
Tlws Cwpan yr Alban yw'r tlws cenedlaethol hynaf a hefyd y tlws pêl-droed hynaf yn y byd.Oldest Association football trophy, guinnessworldrecords.com. Guinness World Records. Retrieved 2 September 2014.After 137 years, it's official: Scottish Cup is world football's oldest trophy, scotsman.com. The Scotsman. 4 July 2011. Retrieved 9 June 2015. Fe'i gwnaed gan y gof arian George Edward & Sons yn Glasgow ac mae wedi'i gyflwyno i enillwyr y twrnamaint ers 1874. Mae'r tlws arian solet yn 50cm o uchder ac yn pwyso 2.25kg. Mae'r tlws gwreiddiol yn cael ei arddangos yn Amgueddfa Bêl-droed yr Alban ym Mharc Hampden. Caiff ei dynnu unwaith y flwyddyn i'w lanhau a'i gyflwyno i enillwyr y twrnamaint.Scottish Cup named oldest national football trophy, eveningtimes.co.uk. Evening Times. 5 July 2011. Retrieved 9 June 2015. Ar ôl y seremoni gyflwyno, dychwelir y tlws i'r amgueddfa.The Scottish Cup Preparation for the Final, scottishfootballmuseum.org.uk. Scottish Football Museum. 29 May 2015. Retrieved 2 June 2015. Rhoddir copi o'r tlws gwreiddiol i enillwyr y twrnamaint ar ôl y seremoni ac fe'i defnyddir hefyd at ddibenion hyrwyddo.

Strwythur
Mae'r gystadleuaeth yn cael ei chynnal ar ffurff cystadleuaeth ddileu. Mae'r twrnamaint yn dechrau ar ddechrau tymor pêl-droed yr Alban, ym mis Awst. Rownd Derfynol Cwpan yr Alban fel arfer yw gêm olaf y tymor, sy’n cael ei chynnal ddiwedd mis Mai. Mae'n agored i'r
122 clwb sy'n aelodau llawn o gymdeithas bêl-droed yr Alban ynghyd a hyd at wyth clwb arall sy'n aelodau cysylltiol.

Yn draddodiadol mae rownd derfynol y twrnamaint wedi cael ei chwarae ym Mharc Hampden ers 1921. Yn y gorffennol, mae stadia eraill hefyd wedi cynnal y rownd derfynol pan nad oedd Parc Hampden ar y gael.

Mae enillydd y gwpan yn gymwys ar gyfer Cynghrair Europa UEFA.

Dim rownd derfynol
Ym 1909 oedd y tro cyntaf na chynhaliwyd gêm derfynol. Cafodd y twrnamaint cwpan ei ganslo oherwydd aflonyddwch rhwng cefnogwyr Celtic FC a Rangers FC. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a'r flwyddyn ganlynol (1915–1919) ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd (1940–1946), ni chynhaliwyd twrnameintiau cwpan chwaith.

Tabl enillwyr
 1874-2022
 Clwb  Enillydd  Chwarae yn y ffeinal  Enillydd yn: Celtic F.C. 40 19 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020 Rangers F.C. 34 19 1894, 1897, 1898, 1903, 1928, 1930, 1932, 1934, 1935, 1936, 1948, 1949, 1950, 1953, 1960, 1962, 1963, 1964, 1966, 1973, 1976, 1978, 1979, 1981, 1992, 1993, 1996, 1999, 2000, 2002, 2003, 2008, 2009, 2022 Queen's Park F.C. 10 2 1874, 1875, 1876, 1880, 1881, 1882, 1884, 1886, 1890, 1893 Heart of Midlothian F.C. 8 9 1891, 1896, 1901, 1906, 1956, 1998, 2006, 2012 Aberdeen F.C. 7 9 1947, 1970, 1982, 1983, 1984, 1986, 1990 Hibernian F.C. 3 12 1887, 1902, 2016 Kilmarnock F.C. 3 5 1920, 1929, 1997 Vale of Leven F.C. 3 4 1877, 1878, 1879 Clyde F.C. 3 3 1939, 1955, 1958 St. Mirren F.C. 3 3 1926, 1959, 1987 Dundee United F.C. 2 7 1994, 2010 Motherwell F.C. 2 6 1952, 1991 Third Lanark A.C. 2 4 1889, 1905 Falkirk F.C. 2 3 1913, 1957 Renton F.C. 2 3 1885, 1888 Dunfermline Athletic F.C. 2 3 1961, 1968 St. Johnstone F.C.  2    2014, 2021 Dumbarton F.C. 1 5 1883 Dundee F.C. 1 4 1910 Airdrieonians FC 1 3 1924 East Fife F.C. 1 2 1938 Partick Thistle F.C. 1 1 1921 Greenock Morton F.C. 1 1 1922 St. Bernard's F.C. 1  1895 Inverness Caledonian Thistle F.C.  1   2015 Hamilton Academical F.C.   2 Clydesdale F.C.   1 Thornliebank F.C.  1 Cambuslang F.C.   1 Raith Rovers F.C.   1 Albion Rovers F.C.   1 Gretna F.C.   1 Queen of the South F.C.   1 Ross County F.C.   1

Gweler hefyd
 Cwpan Cymru
 Cwpan Lloegr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

Tudalen cartref y twrnamaint
Cwpan yr Alban ar wefan Cymdeithas Bêl-droed yr Alban
Y Scottish Cup Archive ar wefan yr SFA

Categori:Pêl-droed yn yr Alban
Categori:Yr Alban
Categori:Sefydliadau 1873