Rhestr o ddwbledi yn y Gymraeg

Mae'r erthygl hon yn cynnwys rhestr o ddwbledi a geir yn y Gymraeg.

Mae gan yr iaith nifer o ddwbledi brodorol, sef pan mae'r un gair neu fôn Proto-Indo-Ewropeg gwreiddiol wedi datblygu mewn ffyrdd gwahanol dros amser i roi geiriau gwahanol inni yn yr iaith fodern. Er enghraifft, roedd y bôn *h₂eHs- yn golygu "llosgi" ym Mhroto-Indo-Ewropeg. Pan ychwanegwyd olddodiad enw haniaethol ato, creodd hyn y gair *h₂eh₁ter- "llosgedd", sef "tân". Datblygodd y gair hwn yn *ātis ac yna *ātinos ym Mhroto-Celteg, wedyn i *ọdɨn yn y Frythoneg ac i'r ffurf odyn mewn Cymraeg Modern. Ar wahân i hyn, derbyniodd yr un bôn gwreiddiol *h₂eHs- olddodiad gwahanol i greu enw gweithredol. Rhoddodd hyn y gair *h₂stḗr "llosgwr", sef "seren". Daeth hwn atom trwy *sterā Broto-Celteg a *ster Frythoneg i'r gair seren heddiw. Gellir dweud felly mai dwbledi yw odyn a seren yn y Gymraeg gan eu bod yn rhannu'r un bôn Proto-Indo-Ewropeg gwreiddiol.

Yn ogystal â dwbledi brodorol yn codi yn yr iaith, mae'r Gymraeg wedi benthyca geiriau yn helaeth trwy'r ganrifoedd, sydd wedi arwain at nifer o ddwbledi eraill yn ymddangos. Lladin a Saesneg yw dwy brif ffynhonnell geiriau benthyg yn y Gymraeg a chan mai ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw'r rhain, mae'r tair iaith yn rhannu llawer iawn o'r un bonau gwreiddiol. Ym Mhroto-Italeg, er enghraifft, datblygodd *h₂stḗr "seren" yn *stērolā ac yna i stēlla yn Lladin. Benthyciwyd y gair hwn i mewn i Gymraeg cynnar i gyfeirio at yr ŵyl Babyddol a oedd yn dathlu dyfodiad seren a arweiniodd y doethion at y Baban Iesu i'w addoli, sef yr Ystwyll. Dwbledi yw odyn, seren ac Ystwyll felly.

 Rhestr o ddwbledi o fonau Proto-Indo-Ewropeg 
Gellir olrhain tarddiad y geiriau canlynol yn ôl i Broto-Indo-Ewropeg. Yn aml iawn ymhlith y geiriau benthyg, Lladin oedd ffynhonnell gair benthyg i'r Saesneg a fenthyciwyd yn nes ymlaen i'r Gymraeg. (Noder nad yw'r tabl hwn yn rhestru pob dwbled sydd yn bodoli ac y gellir ychwanegu ato.)

Bôn Proto-Indo-EwropegGeiriau brodorolGeiriau benthygO'r LladinO'r Lladin trwy'r SaesnegO'r SaesnegO'r Roeg trwy'r SaesnegO ieithoedd eraill (pob un trwy'r Saesneg oni ddywedir yn wahanol)*albʰós "gwyn"AlpauAlban (yn syth o'r Wyddeleg)*bak- "pèg, pastwn"bachynbaglaupèg (Germaneg)*bikkos "bach"bach, bychan*bʰask-Neu efallai bôn nad yw'n Broto-Indo-Ewropeg "sypyn"baichffagod, ffasgydd*bʰeg "plygu, crymu"banc, mainc*bʰel- "chwythu, chwyddo"bolBelg (ôl-ffurfiad)bolster, ffôl, powldffalws*bʰendʰ- "rhwymo, clymu"moes (dan ddylanwad y Lladin)band, bond *bʰer- "dwyn, cario"aber, aberth, arfer, cymer, ofer, bryd, bron (tebygol)affêroffrwmberfa, brest *bʰer- "berwi"berwiburum Neu o bosibl o'r bôn *gʷʰer- "twym, poeth", sydd yn y tabl hefyd*bʰerǵʰ- "codi, uchel, bryn"bre ("bryn"), brenin, bri, braint, bwrw, Ffraid (santes), lledrithbwrdais (Germaneg neu Ladin)*bʰleh₃ "blodyn"blodynfflora*bʰrewh "berwi, bragu"berw, brwd*bʰren- "amddiffyn, ymyl"amrant, brwdffrynt (tebygol)*bʰuH- "mynd yn, tyfu, ymddangos"bod, bôn, dodprawfbwthynffiseg, ffisig, ffylwm*dem- "adeiladu, trefnu"defnydddomestig*demh₂- "dofi"dafad, dof, goddefdanjerus, danto*deḱ- "cymryd, canfod"dadysgudogma*déḱm̥ "deg"Mae'n bosibl y daw hwn o *deḱ-.deg, ugainDaw'r gair  o *wikantī Proto-Celteg o *dwi(h₁)dḱm̥ti Proto-Indo-Ewropeg, sef *dwi- (ffurf ar dwóh₁, sydd i'w weld yn y tabl hwn hefyd) + *déḱm̥.desi-deca- e.e. decagon, decapod*deḱs- "de"Mae'n bosibl y daw hwn o *deḱ-.de (y gwrthwyneb i chwith a gogledd), deche*deyḱ- "dangos"bendith, melltithdigidoltocyn*dóru "coeden"derw, derwyddGair cyfansawdd yw'r gair Proto-Celteg *druwits, "derwydd", sef cyfuniad o'r ddau fôn Proto-Indo-Ewropeg *dóru + *weyd- "un a edwyn goed". Gweler y bôn *weyd- yn y tabl hefyd.tar, triw*dwóh₁ "dau"dau, dwy, ugainDaw'r gair  o *wikantī Proto-Celteg o *dwi(h₁)dḱm̥ti Proto-Indo-Ewropeg, sef *dwi- (ffurf ar dwóh₁) + *déḱm̥, sydd i'w weld yn y tabl hwn hefyd.beic, bi-, bisgedGair cyfansawdd Lladin Canoloesol yw'r gair biscoctus "bisged", sef cyfuniad o bis "dwywaith" + coctus "wedi'i goginio", a ddaw o'r bonau Proto-Indo-Ewropeg *dwóh₁ + pekʷ-. Gweler y bôn *pekʷ- yn y tabl hefyd.*dyew- "bod yn llachar, awyr"Duw, dydd, heddiwdiwinydd, diwrnod, y blaned/dydd Iausiwrnai*dʰeh₁- "dodi"rhoi, dadl, credffaith (diffaith, effaith, perffaith ac ati)ethos, thema, theo- e.e. theobromin, theocratiaeth*dʰelgʰ- "dyled"dylwn, dyled*dʰewbʰ-, *dʰewb- "dwfn"du, dwfn, dŵrdipio*dʰwer- "drws"dôr, drwsfforwm*gerh₂- "galw'n gryg, garan"garancrac, craen *gʰeh₁bʰ- "gafael, cymryd"gafael, gafl, yr Eiflabl*gʰer- "rhwbio, malu, dileu"brasgros*gʷḗn "gwraig"benyw, menywgynaeco- e.e. gynaecoleg*gʷerH- "canmol, dyrchafu"bardd, barn, brawd ("barn"), brenniggras*gʷeyh₃- "byw"bwyd, byd, bywbio- e.e. bioleg, bioamrywiaeth, swo- e.e. swoleg, swoplancton*gʷṓws "gwartheg"baw, bugail, buwch*gʷréh₂us "trwm"breuanbaro- e.e. baromedr, barograff*gʷʰedʰ- "gofyn, gweddïo"gweddibetws *gʷʰer- "twym, poeth"gwresffwrn, ffwrnaisburumNeu o bosibl o'r bôn *bʰer- "berwi", sydd yn y tabl hefydthermo- e.e. thermomedr, thermodynameg*ǵenh₁- "geni"geneth, geniNadoligGenesis, injan, naïf*ǵeh₂r- "galw"gairslogan (Gwyddeleg)*ǵneh "gwybod"adnabodGnostig*ǵr̥h₂nóm "grawn"grawngraen*ǵʰelh₃- "ffynnu, gwyrdd, melyn"glân, glas, gloywgold ("Calendula")cloro- e.e. cloroffyl, cloroplast*Hreth₂- "rhedeg, rholio"gwared, rhedeg, rhod*h₁ebʰros "ywen"Efrog, efwr*h₁éḱwos "ceffyl"ebolhipopotamws*h₁el- "llwyd, carw, rhai
coed â rhisgl golau"elainelc *h₁lengʷʰ- "ysgafn"llai, llamu*h₁néwn̥ "naw"nawnona-*h₁rewdʰ- "coch"rhuddrwbela*h₁weydʰh₁- "rhannu"gweddw, gwŷdd ("coed"), Gwyddel (posibl)*h₂eǵ- "gyrru"amaethact, actor*h₂eHs- "bod yn sych, llosgi, aelwyd, lludw"odyn, sêrYstwyll*h₂eḱ- "miniog"eithin, ochr, ogedastudO bosibl trwy'r Ffrangegasidocsi- e.e. ocsigen, deuocsid*h₂er- "ffitio, gosod, rhoi at ei gilydd"adrodd, rhifarf, erthygl, urddartiffisial, artist, rheswmharmoni*h₂élyos "y tu hwnt, arall"ail, arall, (h)oll, llall*h₂enh₁- "anadlu"anadl, enaidanifail (benthyciad dysgedig)*h₂enk- "troad, plygiad"crafancangorongl *h₂ep- "dŵr"afanc, afonacwariwmepa *h₂erh₃- "aredig"aradr, aredig, erwNeu o'r bôn perthynol h₁er- "daear"*h₂ey- "bywyd, oes"ifanc, oesustus*h₂weh₁- "chwythu"awel, gwyntffan*h₃dónts- "dant"dant, dannoddorthodonteg*h₃reǵ- "sythu, iawn, cyfiawn"rhaith e.e. cyfraith, rheithgor, rhiain, rhi ("brenin")real, rêl, rheolreit, rhaca anorecsia*kadʰ- "gwarchod, gorchuddio"caddug (tebygol)het *kagʰ- "cymryd, cipio"cae, caen, caer, cau*kap- "gafael, dal"cael, caethcabidwl, disgybl, pregethcapsiwl, cas ("cist"), ceblbihafio, hafan, hebog siaso (Ffrangeg o'r Saesneg)*kelh₁- "galw"ceiliogcalan, clascalendr, clasur, clir*keh₂n- "canu"canu, daroganacen, cantores, ciconiadesgant, clasur*kneh₂- "cnoi"cnoi, cnuf*krey- "hidlo, gwahanu"crwydr, crynu, pridd (tebygol)consérncritigol, diacritig, endocrinaidd *ḱel- "gogwyddo"clod, clust, clwyd, clyw, gogledd*ḱel- "gorchuddio"celu, clydcellocwlthelmed (Ffrangeg)*ken "codi, dechrau"bachgen, cain, cenedl, cynt*ḱers- "pen, corn"carn, carwcornceratin, rhinoseros*ḱers- "rhedeg"carcwricwlwm, cwrs, sgwrs, swcwr*ḱḗr "calon"craidd, credcordial, recorderhartencardiadd*ḱm̥tóm "cant"cantsent (uned ariannol)*kʷer- "gwneud, adeiladu"pair, peri, pryd, PrydainBrython*kʷetwóres "pedwar"pedair, pedwarcwadratig*kʷeys- "canfod"cursicrsiŵr "front" (Ffrangeg)*kʷís "pwy, beth, a
(geiryn perthynol)"pa, pwy*kʷreyh₂- "prynu"gwobr, prynu*lāp- "disgleirio"llacharlamp*leg- "gollwng dŵr"dileu, llaith*legʰ- "gorwedd"gwely, lle*lewk- "llachar, disgleirio, gweld"llygad, lloerNeu o bosibl o *(s)leh₃y- "glasaidd" neu *lewg- "plygu"dydd Llunlewc- e.e. lewcemia, lewcocytlincs (cath wyllt; Groeg trwy'r Lladin)*leyǵʰ- "llyfu"llyfu, llwy*linom "llin (planhigyn)"llen, llin (planhigyn)llin e.e. cromlin, llinyn, llinelllein *med- "mesur, cynghori, iachâd"meddu, meddwlmeddyg, modd*medyos "canol"Mehefin, mewnNeu yn air benthyg o medón, gair cytras Gwyddeleg*meh₁- "mesur"Daw medr ac felly meidrol o'r bôn hwn hefyd.maint, mawr, mwymesur, symlGair cyfansawdd oedd simplex Lladin o  semel "unwaith" + plicō "plygaf". Daw semel o'r bonau *sem- "gyda'i gilydd, un", a welir hefyd yn y tabl, + meh₁-.metr*mel- "rhwbio"blawd, malumelin, morthwyl*men- "meddwl, gweithgarwch ysbrydol"amyneddmans*mer- "marw, diflannu"marwpost mortemmorgais (FfrangegYmadrodd cyfansawdd oedd mort gage Hen Ffrangeg "ernes marwolaeth" a'r elfen gyntaf yn dod o *mer-. Gweler y bôn *wedʰ- yn y tabl am darddiad y gair gage.)*mey- "newid, cyfnewid,
mynd heibio"mwyn e.e. er mwynmudo, symudmwtanu*médʰu "mêl, medd"medd, meddw*méh₂tēr "mam"modrybmetron*méryos "bachgen, merch"merch, morwyn*morǵ- "goror, ffin"bromarcmartsio, mers (Germaneg)*ne "nid"na(d), ni(d)*negʷ- "noeth"noethgymnasteg*neḱ- "marw, diflannu"angauneithdar*new- "newydd"newyddneo-*nébʰos "cwmwl, niwl"nefoeddnifwl, niwl (Germaneg neu Ladin)*népōts "ŵyr, disgynnydd, nai (posibl)"nai, nithO *néptih₂, ffurf fenywaidd *népōtsnepotistiaeth*nókʷts "nos"heno, neithiwr, trannoeth, nosNeu efallai o Ladin nox "nos"*oḱtṓw "wyth"wythocta-, octo- e.e. octagon, octopws*óynos "un, sengl"hun(an), un*peh₃- "yfed"yfedbib *pekʷ- "coginio, aeddfedu"pobi, poethbisgedGair cyfansawdd Lladin Canoloesol yw'r gair biscoctus "bisged", sef cyfuniad o bis "dwywaith" + coctus "wedi'i goginio", a ddaw o'r bonau Proto-Indo-Ewropeg *dwóh₁ + pekʷ-. Gweler y bôn *dwóh₁- yn y tabl hefyd. , cegin, coginiopeptid, pwmpen*per "mynd trwy, rhodio"rhydporthffarwel, fferi, ffordd *perkʷ- "amgylchynu, byd,
corff, bywyd, cryfder, coeden"perthfferm (Germaneg)*perḱ- "agor, rhwygo, palu"rhychporchellporc*peth₂- "lledu, hedfan"adain, adar, edn, hedfanpadellpen ("ysgrifbin")petal*pewH- "bod yn lân, yn bur"irpur*peyH- "saim, llaith"Iwerddonpin, pyg*peysḱ- "pysgodyn"Wysgpysgod*pénkʷe "pump"pumppenta- e.e. pentagon, pentagram*pleh₁- "llenwi"llanw, llawnplws*pleh₂- "gwastad"llaw, llawr, llechen, llodraupalmwyddEfallai trwy'r Ffrangeg neu'r Saesneg, plantNeu o bosibl o *pleh₂k-, *pleh₂g- "taro", sydd yn y tabl hefyd, plannuNeu o bosibl o *pleh₂k-, *pleh₂g- "taro", sydd yn y tabl hefydpiano (Eidaleg), plaen, pleser (Ffrangeg)*pleh₂k-, *pleh₂g- "gwastad"plantNeu o bosibl o *pleh₂- "gwastad", sydd yn y tabl hefyd, plannuNeu o bosibl o *pleh₂- "gwastad", sydd yn y tabl hefyd*pleth₂- "gwastad"llydan, Llydaw, lledplâtfflat (Germaneg)*plew- "hedfan, llifo, rhedeg"llywplufflio *preḱ- "gofyn"archeb, erchi, rheg*preyH- "caru, plesio"rhyddffrind ffrae (Germaneg)*sed- "eistedd"eistedd, nyth, seddasesu, plaen, sesiwnset, sêt, setlo *seh₁- "hir"hir, hwy ("hirach"), hydhwyrNeu o bosibl yn air brodorol, sydd yn perthyn i hir a hwy*seh₁- "mewnosod, hau, plannu"haidNeu efallai o *seh₂- "diwallu, digoni", haidd, had, hilsemen*seh₂g- "chwilio, olrhain"haeddu, -hau e.e. mwynhau, glanhau*seyk- "sych"hysbsych*séh₂ls "halen"halen, halwyn, hallt, heli*sem- "gyda'i gilydd, un"fel, hafal, hannersengl, symlGair cyfansawdd oedd simplex Lladin o  semel "unwaith" + plicō "plygaf". Daw semel o'r bonau *sem- + meh₁- "mesur", a welir hefyd yn y tabl.hemi- e.e. hemisffer, hemiparasit*septḿ̥ "saith"saithhepta- e.e. heptagon, heptad*(s)kleh₂w- "bachyn, pèg"clocleff*(s)leh₃y- "glasaidd"lliw, lloerNeu o bosibl o *lewk- "llachar, disgleirio, gweld" neu *lewg- "plygu"*(s)neh₁- "nyddu, gwnïo"marwnad, nodwydd, nyddu, neidr (posibl)nerfniwro- e.e. niwroleg, niwrotig*sóh₂wl̥ "haul"haul, huan ("haul")SulsolarSowthhelio- e.e. heliotropig, heliosentrig *(s)teg- "gorchuddio"tew, to, tŷ, tyddynMae'n debyg mai dyma'r elfennau tŷ a dyn, sef *tegos + *dūnom ym Mhroto-Celteg. Gweler yr ail dabl am *dūnom.teils, toga*(s)teh₂- "sefyll"sawdl, sefyll, taw ("mai"), ystaen ("tun")ystafellcost, stablNeu yn syth o'r Hen Ffrangeg, stamen, stamina, statwsstand, stesion, stôl, ystadsystem, thermostat*ster- "lledu, gwasgaru"ystraddistryw, ystrywstratwmsternwm*srew- "llifo"ffrwdrhiwmatig, rhythm*swep- "cysgu"hun ("cwsg") e.e. dihun, hunllefinsomniahypno- e.e. hypnosis, hypnotherpi*swéḱs "chwech"chwechhecsa- e.e. hecsagon, hecsahedron*teḱ- "cenhedlu"cutechneg*ten- "estyn"dan, tan, tant, tynnu (tebygol), tenau (posibl)estyntonsiltiwn, tôn*tep- "bod yn dwym, yn boeth"cynnes, tân, tes, twym*terh₁- "rhwbio, troi, tyllu"taradrtriwant (Proto-Celteg)*terkʷ- "troi"torchtortsh, trwsio (Ffrangeg), tarten (posibl; Ffrangeg)*ters- "sychu"tirtost ("sâl")tost ("bara wedi'i dostio")*treb- "annedd, anheddu, adeiladu"tref, trefntafarn*tréyes "tri"tair, tri, trydydd*trewd- "gwthio"trwm, cythrudd (posibl)astrus*tum- "chwyddo, tyfu, twmpath"tyfu, tomentiwmor (trwy Saesneg)*twerḱ- "cerfio, torri, tocio"trychu e.e. trychfil, trychineb, twrchtrwncsarcoffagws*wáy "o, ah, och, gwae"gwae, gwylan, gwaedd (posibl), gwael (posibl)*wed- "dŵr"gwydrhydro- e.e hydrogen, hydrocarbonchwisgi (Gaeleg yr Alban), fodca (Rwsieg)*wedʰ- "rhwymo, gwystlo, arwain"arwain, diwedd, gwedd ("pâr o ychen")morgais (FfrangegYmadrodd cyfansawdd oedd mort gage Hen Ffrangeg "ernes marwolaeth" a'r ail elfen yn fôn benthyg o Broto-Germaneg, *wadją, a ddaw o *wedʰ- Proto-Indo-Ewropeg. Gweler y bôn *mer- yn y tabl am darddiad y gair mort.)*weǵ- "bwyiog, effro, cryf"gŵylwatsio *weǵʰ- "dod â, cludo"gwaith ("llafur" a "tro" e.e. unwaith)wagen *wekʷ- "siarad, llefaru"gwepepig*welh₁- "dewis, eisiau"gwell, gwleddwel *wenh₁- "caru, dymuno"gwaingwenwyn, Gwener*werǵ- "gwneud"gwneudorganigorgan*wey- "gwe, gwehyddu"gwau, gwe, gwialen*weyd- "gweld, gwybod"arwydd, derwyddGair cyfansawdd yw'r gair Proto-Celteg *druwits, "derwydd", sef cyfuniad o'r ddau fôn Proto-Indo-Ewropeg *dóru + *weyd- "un a edwyn goed". Gweler y bôn *dóru- yn y tabl hefyd., gwedd e.e. pryd a gwedd, gwyn, gwybod, gŵydd e.e. yng ngŵydd, gwŷs, tywysfideo, fisastori*weh₁y- "cordeddu, plethu, lapio, gorchuddio"gŵyro, gwden ("gwialen")gwingwifren, weiar *wekʷ- "siarad, llefaru"gwisgfest*wiHrós "gŵr, rhyfelwr"gŵrgwyrth*wósr̥ "gwanwyn"gwanwyn, gwawr, gwennolawrora*wleykʷ- "llaith, gwlyb"gwlith, gwlychu, gwlyb*yek- "dweud"iaithjôc*yewg- "uno, ieuo"iau ("ffrâm gario/dynnu")sygo- e.e. sygot, sygosborioga (Sansgrit)

 Rhestr o ddwbledi o fonau eraill 

Ymhlith y geiriau canlynol, nid oes modd olrhain y ffynonellair cyn belled â Phroto-Indo-Ewropeg gan nad yw ieithyddion yn sicr o'i darddiad neu efallai oherwydd mai gair a fenthyciwyd o iaith arall yw'r ffynhonnell.

FfynhonnellGeiriau brodorolGeiriau benthyg*dūnom "cadarnle, rhagfur" (Proto-Celteg)dinas, murddin, tyddynMae'n debyg mai dyma'r elfennau tŷ a dyn, sef *tegos a *dūnom ym Mhroto-Celteg. Gweler y tabl cyntaf am darddiad *tegos.furca "fforch"fforch, fforc (trwy'r Saesneg)*galā "nerth, gallu" (Proto-Celteg)dial, gallu*kaballos "ceffyl" (Proto-Celteg)ceffylcafalîr (LladinMae'n debyg bod *kaballos Proto-Celteg a *caballus Lladin yn gytras ond nid yw'r berthynas rhyngddynt na'u tarddiad yn sicr. trwy'r Saesneg)*kattos "cath" (Proto-Celteg) cathcaten, cetyn (SaesnegMae'n debyg bod *kattos Proto-Celteg a *kattuz Proto-Germaneg yn gytras ond nid yw'r berthynas rhyngddynt na'u tarddiad yn sicr.)*kladyetiEfallai o *kl̥dʰ-yé-ti Proto-Indo-Ewropeg, o *keldʰh₁- +‎ *-yéti, o fôn ailddadansoddedig *kelh₂- "taro, torri" +‎ *-dʰh₁eti "gwneud". "trywanu, palu" (Proto-Celteg)claddu, cleddyf*kʷesdis "darn, rhan" (Proto-Celteg)pethpishyn (Proto-Celteg trwy'r Saesneg)*rūnā "cyfrinach, dirgelwch" (Proto-Celteg)cyfrin, rhinrŵn (Saesneg)Mae'n debyg bod *rūnā Proto-Celteg a *rūnō Proto-Germaneg yn gytras ond nid yw'r berthynas rhyngddynt na'u tarddiad yn sicr.

 Cyfeiriadau 

 Wiktionary: Welsh terms derived from Proto-Indo-European
Geiriadur Prifysgol Cymru

Categori:Benthyceiriau
Categori:Cymraeg
Categori:Geirdarddiad
Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Rhestrau iaith