Aturri

Mae Aturri (BasgegEuskaltzaindia: 166. araua: Euskal Herriko ibaiak.; , Ocsitaneg: Ador) yn afon, sy'n tarddu yn y Pyreneau (yn département Hautes-Pyrénées), sy'n llifo drwy ardal y Landes ac yn llifo i'r môr yn Angelu yn Lapurdi.

 Enw 
bawd| Mae Aturri yn croesi Baiona
bawd| Hen lwybr afon Aturri yn yr oesoedd canol, a'r aber newydd ers 1578
Aturrus oedd enw Lladin yr afon.

Yn Gwasgwyneg, ystyr adour yw ‘ffynnon’ neu ‘camlas’.

 Hanes 
Yn y gorffennol, nid yn yr un lle roedd afon Aturri'n llifo i'r môr, ond tua 40 cilomedr i'r gogledd o Baiona. Yn wreiddiol, roedd afon Aturri yn gadael Baiona a throi 3 km i'r gogledd, gan lifo'n gyfochrog â'r arfordir am oddeutu 15 km ac, wedi llifo heibio tref Capbreton, troi i'r gorllewin ac aberu yng Nghefnfor yr Iwerydd. Dangosodd Bernard Saint-jours (1877-1938) mai Ffos Capbreton gyfredol oedd aber afon Adour yn yr hen ddyddiau.

Yn ôl Cronographus anni 354 (4g), roedd modd llywio ar afon Aturri hyd at Aire-sur-l'Adour, 115 cilomedr i fyny'r afon. Parhaodd y rhan fwyaf o'r dŵr i lifo i'r môr ger Capbreton yn yr aber gwreiddiol. Fodd bynnag, symudodd hefyd ymhellach i'r gogledd, gan greu ail aber, a lifodd i'r ardal o amgylch Vieux-Boucau-les-Bains. O ganlyniad, gostyngodd lefel dŵr yr afon rhwng Baiona a Capbreton. Yn 1517, rhwng Vieux-Boucau-les-Bains a Capbreton, crëwyd trydydd aber dros dro hefyd, ond caeodd ar ei ben ei hun.

Yn y 12g, dechreuodd Aturri lifo i'r môr ger Baiona, gyda'r aber yn symud yn barhaus. Ar ddiwedd y ganrif, fodd bynnag, ar ôl storm, cymerodd yr afon ei llwybr gogleddol yn ôl i Capbreton. Dyma un o'r rhesymau pam y symudodd llawer o fasnachwyr a chrefftwyr o Baiona i Donostia pan sefydlwyd y ddinas yno ym 1181.

Tua diwedd y 15fed ganrif, daeth yn anodd i'r afon gyrraedd y môr yn ardal Capbreton, fel bod yr afon yn raddol ymestyn ei chwrs ymhellach i'r gogledd a llifo i'r ardal o amgylch Llyn Souston heddiw. Mae'n bosib mai achos y ffenomen ryfedd hon oedd y  llanw neu storm enfawr, neu'r ddau.

Daeth mordwyo o ddinas Baiona i'r môr mor anodd fel bod angen datrysiad. Gofynnodd y ddinas i Charles VIII o Ffrainc yn gyntaf ac wedyn i Louis XII o Ffrainc gyflawni'r gwaith cloddio fel y gallai afon Aturri lifo i'r môr yn ardal wreiddiol Capbreton. Fodd bynnag, arhosodd y sefyllfa yr un fath tan y 1560au.

Yn 1572 dechreuwyd cloddio'r gwregys twyni ger Bokale o dan gyfarwyddyd y peiriannydd Louis de Foix ac o'r diwedd ym 1578 cwblhawyd yr aber artiffisial presennol ym mwrdeistref Bokale, a elwid wedyn yn "Boucau Neuf" ("aber newydd"). 

Mae dyfroedd a thonnau Bae Bizkaia yn gollwng mwy na hanner miliwn tunnell o dywod bob blwyddyn yn erbyn yr aber hon. O ganlyniad, ganlyniad, weithiau bu'n rhaid i borthladd Baiona gau wrth ddisgwyl clirio'r tywod.

Mae coedwig gyfagos Xiberta hefyd yn dyddio'n ôl i'r 19eg ganrif. Cafodd ei phlannu yn yr 16eg ganrif, gyda'r nod o sychu'r corsydd a oedd yn bodoli yn yr ardal hon yn wreiddiol.

 Daearyddiaeth 
Mae Aturri yn tarddu o gwm Campan yn Bigorre, ar gyffordd tair nant:

 Aturri Payolle, o fynyddoedd Arbizu (2,831 m.)
 Aturri Grippe, sy'n tarddu o'r graig ar Pic du Midi de Bigorre (2,877 m)
 Aturri Lesponne, sy'n tarddu ym massif Lascours (2,488 m.)

Dyna lle mae ei daith 335 km yn cychwyn. Llifa'r afon i'r gogledd am gan cilomedr trwy'r Hautes-Pyrénées ac i département Gers . Yno, mae'n mynd i'r gorllewin o amgylch gwinllannoedd Madiran. Unwaith y bydd yn y Landes mae'n rhannu bryniau Chalosse tua'r de a Landes Gasgwyn tua'r gogledd.

Yn Port-de-Lann, ger Peirahorada, mae dyfroedd o Laveda, Bearn a Zuberoa yn ymuno â hi. Mae ei haber ym Mae Bizkaia, rhwng Angelu a Tarnose.

Mae'r afon yn dal i fod yn gartref i lyswennod ac eog (Salmo salar), ac yn brin ymysg afonydd Ewrop yn hynny o beth.

 Llednentydd 
Ochr Enw Y rhanbarth Ochr dde Aturri Payolle Bigorra Chwith Aturri Grippe Bigorra Chwith Aturri Lesponne Bigorra Chwith Oussouet Bigorra Chwith Methu Rivière-Basse Ochr dde Échez Rivière-Basse Chwith Estéous Rivière-Basse Ochr dde Louet Rivière-Basse Chwith Bergons Armañac a Vic-Bilh Chwith Saget Armañac a Vic-Bilh Chwith Léez Armañac a Vic-Bilh Chwith Bahus Chalosse Chwith Gabas Chalosse Ochr dde Midouze Rhanbarth Marzana Chwith Louts Chalosse Chwith Luy Chalosse Chwith Gaves RéunisPaueko uhaitza eta Oloroeko uhaitza ibaiek osatua Bearno Chwith Biduze Gwlad y Basg Gogleddol Chwith Arhan Gwlad y Basg Gogleddol Chwith Ardanabia Gwlad y Basg Gogleddol Chwith Errobi Gwlad y Basg Gogleddol

 Hydrograffeg 
Mae'r Aturri yn un o brif afonydd Gwlad y Basg a Ffrainc. Ymhlith afonydd y rhanbarth sy'n llifo i'r môr, mae ganddi'r llif uchaf, er bod y Dordogne a'r Charente yn hirach.

Afon fynyddig ei tharddiad gyda threfn eira-glaw yw hi. Dyma'r llif blynyddol o'r is-fasnau.
Basn Arwyneb( km² ) Cyfartaledd llif blynyddol (m³ / s) Ffynnon Ganolog 5,780 64.2 Midouze 3,590 20.5 Afonydd o Bearn 5,400 182 Afonydd Gwlad y Basg 2.110
Mae'n afon y gellid ei mordwyo am 75 cilomedr olaf ei llwybr.

 Y prif fwrdeistrefi y mae'n eu croesi 

 Bagnères-de-Bigorre (Hautes-Pyrénées)
 Tarbes (Hautes-Pyrénées)
 Riscle (Gers)
 Aire-sur-l'Adour (Landes)
 Dax (Landes)
 Baiona (Lapurdi)
 Bokale (Lapurdi)
 Angelu (Lapurdi)

 Oriel 

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
   Pysgota llyswennod a brwyniaid yn Aturri
 Hanes a daearyddiaeth Aturri
 Cronfa ddata Sandre
   Joseba Aurkenerena: Llwybr newidiol afon Aturri a Gascons San Sebastián. 

Categori:Afonydd Gwlad y Basg
Categori:Afonydd Ffrainc