An Chora Uachtarach

Mae An Chora Uachtarach (Saesneg: Acton) yn bentrefan a threfdir 22 erw yn Swydd Armagh, Gogledd Iwerddon, tua hanner milltir i'r gogledd o Pas ân Phointe (Poyntzpass). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil An Baile Mór (Ballymore) a barwniaeth hanesyddol Airthir (Orior Lower)  ac yn ardal Cyngor Bwrdeistref Dinas Armagh, Banbridge a Craigavon. Roedd ganddo boblogaeth o 72 o bobl (28 cartref) yng Nghyfrifiad 2011. 

 Hanes 
Sefydlwyd y pentref yn yr 17g gan Syr Toby Poyntz, yn ystod cyfnod plannu Ulster gan Brotestaniaid. Roedd Syr Toby yn fab i'r Is-gapten Charles Poyntz, a gafodd 500 acre (2km2) o dir a atafaelwyd gan y Clan O'Hanlon gan y Saeson am ei wasanaeth milwrol. Mae Chora Uachtarach, yn golygu "y gored uchaf".  Cyn iddo gael ei enwi'n Acton, roedd y dref yn cael ei galw'n Curryotragh. Roedd teulu Poyntz yn farwniaid ffiwdal hynafol o Curry Mallet yng Ngwlad yr Haf, Lloegr ac yn ddiweddarach o Iron Acton yn Swydd Gaerloyw, ac ar ôl y pentref hwnnw rhoddwyd yr enw Saesneg Acton, ar y pentrefan yn Swydd Armagh. Adeiladodd Syr Toby bábhún (wall amddiffynnol) 100 troedfedd (30m) sgwâr, tŷ o frics a chalch iddo'i hun, a 24 o fythynnod i gynifer o ymsefydlwyr o Loegr oedd yn fodlon symud yno.  Erbyn 1837 roedd yn cynnwys tua 50 o dai "wedi'u hadeiladu'n di gynllun ".

 Cyfeiriadau 

Categori:Pentrefi Swydd Armagh