Cynhadledd Tehran

Cyfarfod rhwng Joseph Stalin, Franklin Roosevelt a Winston Churchill oedd Cynhadledd Tehran a gynhaliwyd yn Llysgenhadaeth Sofietaidd Tehran, prifddinas Iran, rhwng 28 Tachwedd a 1 Rhagfyr 1943 ar adeg dyngedfennol o'r Ail Ryfel Byd wrth i'r rhod ddechrau troi yn erbyn yr Almaen.

Hon oedd y gynhadledd ryfel gyntaf i Stalin ei mynychu. Pwrpas y trafodaethau yn y gynhadledd hon oedd pennu strategaeth y Cynghreiriaid yn erbyn yr Almaen Natsïaidd. Roedd y drafodaeth am agor ail ffrynt yng Ngorllewin Ewrop yn ganolog i hyn. Er mwyn cadw cymorth Stalin, aberthodd pwerau'r Gorllewin wladwriaethau dwyrain Ewrop. Nodwyd y gynhadledd mewn dogfennau gyda'r codename "Eureka".

Prif Ddeilliannau'r Gynhadledd
bawd|Y "Tri Mawr" yng Nghynhadledd Tehran. (yn y cefndir, cynorthwywyr Roosevelt)
Lluniwyd cynlluniau milwrol a gwleidyddol. Y casgliadau yng nghynhadledd Tehran oedd:
 Daethpwyd i gytundeb y dylai'r Partisaniaid Iwgoslafaidd gael eu cefnogi gyda nwyddau, offer a gweithredoedd comando milwrol. Cyhoeddodd Churchill i Stalin ei fwriad i gefnogi'r Partisaniaid comiwnyddol o dan Tito yn Iwgoslafia yn hytrach na’r grŵp asgell dde, y Chetniks, oedd yn ufudd i lywodraeth alltud cydnabyddiedig Iwgoslafia yn Llundain, dan gyfarwyddyd Draža Mihailović. Gwnaeth Churchill y penderfyniad hwn ar sail adroddiadau a ddaeth i'r casgliad bod y Partisaniaid wedi achosi llawer mwy o ddifrod i'r Almaenwyr na'r Chetniks (gan gynnwys niwed i'r gwahanol grwpiau eraill, ym Mosnia a Hertsegofina, Croatia a Dalmatia) oedd yn ymladd gyda'r Almaenwyr. Doedd Churchil heb amau bod yr adroddiadau hyn wedi gorliwio nifer y grwpiau gwrthwynebol i raddau helaeth ac wedi lleihau grymoedd a llwyddiant Mihailović, diolch i ddylanwad "Five of Cambridge", grŵp o asiantau cudd-wybodaeth SIS Prydain oedd yn gweithio mewn gwirionedd i heddlu cudd y Sofietiaid, yr NKVD.Christopher Andrew et Oleg Gordievsky,  Le KGB dans le monde, 1917-1990, Fayard 1990,  et Christopher Andrew,  Le KGB contre l'Ouest (1917-1991) : les archives Mitrokhine, Fayard, 2000, 982 p.
 Ystyriwyd ei bod yn ddymunol i Dwrci ymuno â'r ar ochr y Cynghreiriaid cyn diwedd 1943.
 Pe bai Twrci yn cyhoeddi rhyfel ar yr Almaen Natsïaidd, byddai'r Undeb Sofietaidd yn cefnogi'r wlad.
 Derbyniodd Brydain a'r Unol Daleithiau fwriad yr Undeb Sofietaidd i goncro ac amlyncu gwledydd y Baltig - Estonia, Latfia, a Lithwania a Bessarabia oedd yn rhan o Rwmania.
 Mynnodd Stalin sefydlu cymal gyfrinachol ar ffiniau newydd ar ôl y rhyfel newydd ar gyfer Gwlad Pwyl, hynny yw, ar hyd Llinell Oder-Neisse a llinell Curzon. I'r Almaen, byddai hyn yn golygu colli Dwyrain Prwsia, Pomerania gyda Stettin a Silesia a hefyd Dinas Rydd Danzig. Dim ond yng Nghynhadledd Yalta y byddai'r mater yn cael ei gadarnhau'n gyhoeddus.
 Byddai Rwsia yn cyhoeddi rhyfel ar Siapan ar ôl y rhyfel yn Ewrop. Datganodd ei bwriad i feddiannu ynysoedd Sakhalin ac Ynysoedd Kuril oddi ar Siapan. 
 Addawodd arweinwyr milwrol y tri phwer y byddent mewn cysylltiad agos â'i gilydd o hyn ymlaen.Winston Churchill, The second world war, Volume X, capitolo 2°, pp. 60-69
 Roedd Roosevelt a Stalin eisiau rhannu'r Almaen yn nifer o daleithiau bychain. Galwodd Churchill am "Ffederasiwn De Almaenig y Donaw" i fod ar wahân i Prwsia. Gohiriwyd setliad olaf problem yr Almaen.
 Addawyd i Iran, a feddiannwyd wedyn gan y Prydeinwyr a'r Sofietiaid, y byddai'r lluoedd meddiannol yn gadael ar ôl y rhyfel. Addawodd y Prydeinwyr hefyd aildrafod y cytundeb olew.
 Addawodd Prydain a'r Unol Daleithiau anfon milwyr i Orllewin Ewrop yng ngwanwyn 1944. Yn benodol, trafodwyd - ar 30 Tachwedd - y byddai "Operation Overlord" yn cael ei lansio ym mis Mai 1944, ynghyd â ymgyrch filwrol yn erbyn Ffrainc Vichy. Byddai hyn yn tynnu peth o'r pwysau oddi ar luoedd yr Undeb Sofietaidd yn y Dwyrain, rhywbeth oedd yn hynod o bwysig i Stalin, yn naturiol.Winston Churchill, The second world war, Volume X, capitolo 2°, pp. 35-41
Ysgrifennodd Andrei Gromyko, llysgennad yr Undeb Sofietaidd i'r Unol Daleithiau rhwng 1943 a 1948, tyst yng Nghynhadledd Tehran, y canlynol yn ei gofiannau ym 1988:

O ran cynghreiriau a chysylltiadau rhyngwladol, trafodwyd Iran a Thwrci. Cytunodd Roosevelt, Churchill a Stalin i gefnogi llywodraeth Iran, fel y nodir yn y datganiad a ganlyn:

Ar ddiwedd y gynhadledd, Stalin oedd yr unig un i wneud ymddangosiad gyda Mohammad Shah, ymerawdwr ifanc Iran, a oedd wedi cael ei sarhau gan y Prydeinwyr a'r America.

Y duedd filwrol
Roedd y gynhadledd yn cyd-daro, er gwaethaf tuedd gyffredinol y Rhyfel yn amlwg o blaid y Cynghreiriaid, gyda'r Tri Phŵer yn cael eu trechu mewn brwydrau lleol: ar y ffrynt ddwyreiniol yn Wcráin roedd gwrth-gyrch "Žitomir" yr Almaen ar ei hanterth a oedd yn bygwth arwain at yr ailgipio Kiyv, oedd ond newydd ei rhyddhau gan y Fyddin Goch ar 6 Tachwedd; ar ffrynt yr Eidal roedd y byddinoedd Eingl-Americanaidd wedi cael eu rhwystro’n llwyr gan amddiffyniad medrus yr Almaen a baratowyd ar "Linell Gustav", ac yn ynysoedd y Dodecanese roedd y Prydeinwyr wedi dioddef cyfres o orchfygiadau ac wedi colli’r holl ynysoedd pwysicaf.R.Cartier, La seconda guerra mondiale, pp. 218-219.

Cynadleddau pwysig eraill
 Cytundeb Heddwch Paris, 29 Gorffennaf - 15 Hydref 1946
 Cynhadledd Potsdam, 17 Gorffennaf - 2 Awst 1945
 Cynhadledd Yalta, 4 - 11 Chwefror 1945
 Cynhadledd Quebec (1944), 12 - 16 Medi 1944
 Cynhadledd Tehran, 28 Tachwedd - 1 Rhagfyr 1943
 Cynhadledd Cairo (1943), 22 - 26 Tachwedd 1943
 Cynhadledd Quebec (1943), 17-24 Awst 1943
 Cynhadledd Casablanca, 14 - 24 Ionawr 1943

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 'The Big Three In Tehran' ffilm Pathe Gazette
 'Tehran Conference' ffilm British Movietone 
 'Cold War: Tehran, Yalta, and Potsdam Conferences', ffilm fer syml ar brif bwyntiau Cynhadledd Tehran, Yalta a Potsdam

Categori:1943 yn Iran
Tehran
Tehran
Categori:Tehran