Clwb Rygbi Abertawe

Mae Clwb Rygbi Abertawe yn dîm rygbi'r undeb Cymreig sy'n chwarae yn Prifadran Cymru. Mae'r clwb yn chwarae ar Faes Rygbi a Chriced St Helen yn Abertawe ac fe'u gelwir hefyd Y Crysau Gwynion gan gyfeirio at liw eu cit cartref a'r Jacs, llysenw am bobl o Abertawe.

 Hanes 
Sefydlwyd y clwb ym 1872David Farmer, The All Whites - the Life & Times of Swansea RFC (DFPS, 1995), t.1 fel tîm pêl-droed y gymdeithas, gan newid i'r côd rygbi ym 1874. Ym 1881 daeth yn un o'r 11 o glybiau sylfaen Undeb Rygbi Cymru.Bleddyn Hopkins, Swansea Rugby Football Club 1873-1945 (Stroud: Tempus Publishing, 2002)Smith (1980), t.41

bawd|250x250px|Tîm Abertawe a enillodd Gwpan Her De Cymru, o'r Illustrated Sporting and Dramatic News

 Hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf 
Yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif roedd Clwb Rygbi Abertawe yn glwb hynod lwyddiannus. Am bedwar tymor yn olynol, rhwng tymor 1898/99 hyd dymor 1901/02, Abertawe oedd pencampwyr answyddogol Cymru. Dyma oedd cyfnod anterth seren gyntaf Abertawe, Billy Bancroft O dan gapteiniaeth Frank Gordon byddai'r tîm yn ddiweddarach yn mynd ar rediad diguro o 22 mis, o fis Rhagfyr 1903 hyd at Hydref 1905. Yn ystod y cyfnod hwn roedd yn ymddangos nad oedd Abertawe yn cael chware teg gan ddewiswyr rhyngwladol Cymru. O ystyried eu llwyddiant ar lefel clwb, prin oedd y rhai a dewiswyd i chwarae i Gymru yn y blynyddoedd cynnar o gymharu â chlybiau eraill. Aeth Frank Gordon heb gap trwy gydol ei yrfa. Ar wahân i Billy Trew, Dick Jones a Dicky Owen, yr unig chwaraewyr rhyngwladol eraill yn y tîm oedd y blaenwr Sid Bevan (1 cap),Smith (1980), t.463 yr asgellwr Fred Jowett (1 cap)Smith (1980), t.468 a'r maswr Phil Hopkins (4 cap).Smith (1980), t.134 Roedd Trew (29 cap) yn ganolwr rhagorol a gafodd ei derbyn fel un o'r chwaraewyr pwysicaf yn esblygiad rygbi Cymru, tra bod Dicky Owen (35 cap), yn dactegydd anhygoel.Smith (1980), t.132

 Ar ôl y rhyfel hyd y 1990au 
Dim ond llwyddiant cyfyngedig a ddaeth yn ystod y blynyddoedd uniongyrchol ar ôl y rhyfel, er y cafwyd gêm gyfartal nodedig o 6 phwynt yr un yn erbyn Seland Newydd ym 1953 ac yna buddugoliaeth o 9-8 yn erbyn Awstralia ym 1966. Bu'n rhaid disgwyl hyd dymor canmlwyddiant y clwb ym 1973/74, i ddod i frig y Tabl Teilyngdod. Cafodd Abertawe lwyddiant pellach fel pencampwyr y clybiau ym 1979/80, 1980/81, 1982/83 yn ogystal â bod yn enillwyr cwpan Cymru ym 1978.

Ymhlith y chwaraewyr yn ystod y cyfnod hwn roedd Clem Thomas, Billy Williams, Dewi Bebb, Mervyn Davies, Geoff Wheel, David Richards a Mark Wyatt, deiliad record sgoriwr pwyntiau'r clwb gyda 2,740 o bwyntiau wedi'u sgorio rhwng 1976/77 a 1991/92.

 1990 i ddiwedd y mileniwm 
Gwelodd y 1990au lwyddiant i'r clwb, gan gynnwys bod yn bencampwyr y brifadran ar 4 achlysur (1991/92, 1993/94, 1997/98 a 2000/01) ac enillwyr cwpan Cymru ym 1995 a 1999. Cofnodwyd buddugoliaeth gofiadwy 21-6 dros bencampwyr y Byd, Awstralia, ar Faes St Helen ar 4 Tachwedd 1992. Yn nhymor 1995/96 fe gyrhaeddodd Abertawe gam rownd cynderfynol Cwpan Ewrop. Roedd y cyfnod hwn hefyd yn cynnwys anghydfodau ag Undeb Rygbi Cymru ynghylch y ffordd yr oedd strwythur y gynghrair yn cael ei redeg yng Nghymru yn dilyn troi rygbi'r undeb i fod yn gêm broffesiynol, a ddaeth i ben gyda'r clwb yn gwrthod bod yn rhan o'r gynghrair yn nhymor 1998/99.

 Ers dechrau'r Mileniwm 
Roedd tymor 2003/04 yn un lle gwelwyd newid sylweddol gyda chyflwyniad rygbi rhanbarthol yng Nghymru. Mae Clwb Rygbi Abertawe Cyf, â Chlwb Rygbi Castell-nedd yn gydberchnogion tîm rhanbarthol y Gweilch. O ganlyniad, dychwelodd Clwb Rygbi Abertawe i fod yn dîm amatur. Ers y newid i rygbi rhanbarthol mae sawl chwaraewr wedi chwarae i Glwb Rygbi Abertawe, yn ogystal â'r Gweilch a Chymru gan gynnwys Alun Wyn Jones, Ryan Jones, Scott Baldwin, Nicky Smith, Matthew Morgan, Eli Walker, Gavin Henson a Dan Biggar.

Yn 2014 cafodd yr Y Crysau Gwynion eu gostwng o Uwch Gynghrair Cymru ar ddiwrnod olaf y tymor, er gwaethaf curo Castell-nedd yn St Helen. Bu pwynt bonws i Aberafan yn ddigon i ddanfon Abertawe i lawr i Bencampwriaeth SWALEC. Ysgogodd hyn ailwampiad llwyr o’r clwb gyda Stephen Hughes yn cymryd swydd y Cadeirydd, Keith Colclough yn Rheolwr Gyfarwyddwr a Richard Lancaster yn arwain tîm hyfforddi o gyn-chwaraewyr gan gynnwys Rhodri Jones, Chris Loader a Ben Lewis. Yn eu tymor cyntaf fe fethodd Abertawe ennill dyrchafiad yn ôl i'r Uwch Gynghrair, gan orffen yn yr ail safle. Ond o ganlyniad i newid strwythur y cynghrair fe'u dyrchafwyd yn nhymor 2015/16 gyda Merthyr, RGC 1404 a Bargoed.

Cafodd Abertawe drafferth i addasu i’r Uwch Gynghrair yn eu dau dymor cyntaf yn ôl ar yr haen uchaf er gwaethaf rhestr anafiadau llethol, dangosodd tymor 1917/18 lawer o addewid gyda’r ochr yn recordio pum buddugoliaeth, gêm gyfartal a 10 pwynt bonws am golli’r gêm o fewn 7 pwynt.

Bu'n rhaid gohirio tymor 2019/20 a 2020/21 oherwydd COVID-19

Merched Clwb Rygbi Abertawe
Ar gyfer tymor 2016/17 sefydlwyd tîm Merched Clwb Rygbi Abertawe ac ers hynny maent wedi ennill yr Uwch Gynghrair gefn wrth gefn. Yn 2019 fe wnaethant ennill Cwpan y Merched am y trydydd tymor yn olynol. Maent hefyd yn darparu craidd o chwaraewyr i garfan merched Cymru.

 Llwyddiannau 
Trechodd Clwb Rygbi Abertawe Seland Newydd 11-3 ddydd Sadwrn 28 Medi 1935, gan ddod yr ochr clwb gyntaf erioed i guro'r Crysau Duon.All Blacks: 288th All Black Game Fe wnaeth y fuddugoliaeth hefyd eu gwneud y tîm clwb cyntaf i guro pob un o'r tri thîm teithiol mawr i Brydain. Roeddent eisoes wedi curo Awstralia ym 1908 a De Affrica ym 1912.

Ym mis Tachwedd 1992, trechodd Clwb Rygbi Abertawe bencampwyr y byd Awstralia 21–6, pan chwaraeodd Awstralia eu gêm gyntaf o’u Taith Gymreig.

Pencampwyr Prifadran Cymru yn:

 1991/1992
 1993/1994
 1997/1998
 2000/2001

Pencampwyr Cwpan Her URC yn:

 1977/1978
 1994/1995
 1998/1999

Pencampwyr Tabl Teilyngdod Whitbread yn:

 1980/1981

Pencampwyr Tlws Saith Pob Ochr Cymru yn:

 1982
 1989
 1991
 1995

 Llewod Prydeinig a Gwyddelig 
Dewiswyd y cyn-chwaraewyr canlynol ar gyfer sgwadiau teithiol Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig wrth chwarae i Glwb Rygbi Abertawe.
  Dewi Bebb 1962,1966
  Sid Bevan 1904
  Colin Charvis 2001
  Tony Clement 1989, 1993
  Tom David 1974
  Mervyn Davies 1974
  Trefor Evans 1977
  John Faull 1959
  Scott Gibbs 1993,1997,2001
  Rowe Harding 1924
  Robert Jones 1989, 1993   Fred Jowett 1904
  Edgar Morgan 1908
  Eddie Morgan 1938
  Darren Morris 2001
  Dai Parker 1930
  David Richards 1980
  Haydn Tanner 1938Smith (1980), tud 472.
  Mark Taylor 2001
  Clem Thomas 1955
  Richard Webster 1993
  Clive Williams 1980
  Billy Williams 1955 

 Capteiniaid Rhyngwladol Cymru 
Bu'r cyn-chwaraewyr canlynol yn gapten ar dîm undeb rygbi cenedlaethol Cymru wrth chwarae i Glwb Rygbi Abertawe.
 William Bowen 1891
 Billy Bancroft 1898–1901
 Dicky Owen 1907–12
 Billy Trew 1907–13
 Jack Bancroft 1912
 Tom Parker 1921–23
 Joe Rees 1924
 Rowe Harding 1924–28
 Guy Morgan 1929–30
 Watcyn Thomas 1933
 Claude Davey 1934-37Smith (1980), t.464 Idwal Rees 1936-37
 Clem Thomas 1958–59
 Mervyn Davies 1975–76
 Richard Moriarty 1986–87
 Robert Jones 1989–90
 Scott Gibbs 1997
 Mark Taylor 2000
 Andy Moore 2001
 Colin Charvis 2002–04
 Alun Wyn Jones 2017 - Yn bresennol

 Cyn-chwaraewyr nodedig eraill 
Mae'r chwaraewyr a restrir isod wedi chwarae i Abertawe a hefyd wedi chwarae rygbi rhyngwladol.

  Fred Andrews

  Chris Anthony

  Paul Arnold

  William Richard Arnold

  Paul Arnold

  Rob Appleyard

  Dan Baker

  Billy Bancroft

  Jack Bancroft

  Dewi Bebb

  Huw Bennett
  Sid Bevan
  Ben Beynon
  Eddie Beynon
  Dan Biggar
  Edward Bishop
  Len Blyth
  Roger Blyth
  Bleddyn Bowen
  George Bowen
  William Bowen
  Ian Buckett
  Colin Charvis
  Barry Clegg
  Anthony Clement
  Maurice Colclough
  Malcolm Dacey
  Claude Davey
  George Davies
  Hopkin Davies
  Howard Davies
  Idwal Davies
  Parch Jenkin Alban Davies
  Leslie Davies
  Mark Davies
  Mervyn Davies
  Sam Davies
  Sgili Davies
  Stuart Davies
  Terry Davies
  Willie Davies
  Tom Day
  Lewis Dick
  Tom Deacon
  Alun Donovan
  Dan Dorsey
  Pat Dunkley
  Arthur Emyr
  Ben Evans
  D B Evans
  Islwyn Evans
  Trefor Evans
  Walter Rice Evans
  Stuart Evans
  John Fauli
  Norman Gale
  Scott Gibbs
  Samuel Goldsworthy
  Frank Gordon
  James Griffiths
  David Gwynn
  William Gwynn
  Rowe Harding
  George Hayward
  Gavin Henson
  Harry Hiams
  Richard Hibbard
  Bert Hollingdale
  Kevin Hopkins
  Phil Hopkins
  Tom Hopkins
  William Howell
  Dick Huxtable
  David James
  Evan James
  Tom Jackson
  Albert Jenkin
  David Jenkins
  Garin Jenkins
  Howell John
  Alun Wyn Jones
  Dick Jones 
  Dai Jones
  Howie Jones
  Joe Jones
  Robert Jones
  Roy Jones
  Ryan Jones
  Dil Johnson
  Will Joseph
  Fred Jowett
  Mark Keyworth
  Jim Lang
  John Leleu
  Bryn Lewis
  Geraint Lewis
  Howell Lewis
  Brian Lima
  Christian Loader
  Eddie Long
  Phil Llewellyn
  Haydn Mainwaring
  Sililo Martens
  Robin McBryde
  William McCutcheon
  Gwilym Michael
  John Meredith
  Frank Mills
  Andy Moore
  Steve Moore
  Dai Morgan
  Eddie Morgan
  Edgar Morgan 
  Ivor Morgan
  Guy Morgan
  Kevin Morgan
  Matthew Morgan
  Paul Moriarty
  Richard Moriarty
  George Morris
  Darren Morris
  Ivor Morris
  Ronnie Morris
  Albert Owen
  Dicky Owen
  Stuart Parfitt
  Dai Parker
  Tom Parker
  Will Parker
  Frank Palmer
  Harry Payne
  Tom Prydie
  Richie Pugh
  Frank Purdon
  Horace Phillips
  Dan Rees
  Doug Rees D
  Evan Rees
  Idwal Rees
  Joe Rees
  Richard Rees
  Alan Reynolds
  Dai Richards
  Evan Richards
  Matthew Robinson
  Clive Rowlands
  Mike Ruddock
  Fred Scrine
  David Samuel 
  John Samuel
  Tony Swift
  Haydn Tanner
  Don Tarr
  Bleddyn Taylor
  Mark Taylor
  Arwel Thomas
  Bob Thomas
  Clem Thomas
  Dai Thomas
  Dai Thomas
  Watcyn ThomasSmith (1980), tud 473.
  Rory Thornton
  Mark Titley
  William Towers
  Billy Trew
  Eli Walker
  Mark Wyatt
  David Weatherley
  Richard Webster
  David Weaver
  Geoff Wheel
  Aled Williams
  Brynmor Williams
  Billy Williams
  Clive Williams
  Tom Williams
  Tudor Williams
  Nik Witkowski
  Dai Young

 Gemau yn erbyn gwrthwynebwyr rhyngwladol 
BlwyddynDyddiadGwladCanlyniadSgôrTaith188824 Rhagfyr Māori Seland NewyddColli0–51888–89 Taith Māori Seland Newydd190530 RhagfyrColli3–41905 Taith y Crysau Duon Gwreiddiol190826 RhagfyrEnnill6–01908–09 Taith Awstralia o amgylch Prydain191226 RhagfyrEnnill3–01912–13 Taith De Affrica o amgylch Ewrop193110 HydrefColli3–101931–32 Taith De Affrica o amgylch Prydain ac Iwerddon193528 MediEnnill11–31935–36 Taith Seland Newydd o amgylch Prydain, Iwerddon a Chanada195115 RhagfyrColli3–111951–52 Taith De Affrica o amgylch Ewrop195312 RhagfyrCyfartal6–61953–54 Taith Seland Newydd196314 RhagfyrColli9–161963–64 Taith Seland Newydd196626 TachweddEnnill9–81966–67 Taith Awstralia o amgylch Prydain, Iwerddon a Ffrainc19738 MediColli0–311973 Taith Ffiji o amgylch Ynysoedd Prydain a Chanada19733 TachweddCyfartal9–91973 Taith undeb rygbi Awstralia o amgylch Ewrop197529 TachweddColli6-121975–76 Taith Awstralia o amgylch Prydain ac Iwerddon198025 HydrefColli0-321980 Taith Seland Newydd198128 NovemberColli3-121981–82 Taith Awstralia o amgylch Prydain ac Iwerddon198230 Hydref Māori Seland NewyddEnnill15-121982 Taith Māori Seland Newydd198430 HydrefColli7-171984 Taith Awstralia o amgylch Prydain ac Iwerddon198516 HydrefColli14–231985 Taith Ffiji o amgylch Ynysoedd Prydain198921 HydrefColli22–371989 Taith Seland Newydd o amgylch Ynysoedd Prydain a Chanada19924 TachweddEnnill21–61992 Taith Awstralia o amgylch Europe

 Llyfryddiaeth 


 Cyfeiriadau 

Abertawe
Categori:Clwb Rygbi Abertawe