Gaelscoil

bawd|250px|Mae dros 50 o ysgolion cynradd yn Sir Dulyn sy'n darparu ar gyfer dros 13,000 o ddisgyblion
bawd|250px|Aeth y bocsiwr MMA Gwyddelig ac UFC Conor McGregor i ysgolion cynradd ac uwchradd gaelscoil
bawd|250px|Mynychodd y cyflwynydd a'r digrifwr Gwyddelig, Dara Ó Briain, ysgolion cynradd ac uwchradd gaelscoil
bawd|250px|Carnafal disgyblion gaelscoil Omagh
Mae Gaelscoil (ynganiad Gwyddeleg: [ˈɡeːl̪ˠsˠkɛlʲ]; lluosog: Gaelscoileanna) yn ysgol cyfrwng Gwyddeleg yn Iwerddon: mae'r term yn cyfeirio'n arbennig at ysgolion cyfrwng Gwyddeleg y tu allan i'r rhanbarthau Gwyddeleg 'traddodiadol' neu'r Gaeltacht. Mae dros 50,000 o fyfyrwyr yn mynychu ysgolion cynradd ac uwchradd ar ynys Iwerddon. Mae dros 13,000 o fyfyrwyr pellach yn derbyn eu haddysg gynradd ac ail lefel trwy Wyddeleg yn y Gaeltacht. Mae Gaeloideachas ac An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta neu COGG yng Ngweriniaeth Iwerddon a Chyngor na Gaelscolaíochta yng Ngogledd Iwerddon yn cefnogi a chynrychioli ysgolion cyfrwng Gwyddeleg yn y Gaeltacht gan Gaeloideachas.

Hanes
Y Gweriniaethwr ac arweinydd Gwrthryfel y Pasg, Pádraig Pearse (Patrick Pearse) a gychwynnodd addysg ddwyieithog yn Coláiste Éinne (Coleg Éinne) y tu allan i'r Gaeltacht ar ddechrau'r ugeinfed ganrif. Er na bu mudiad torfol o ysgolion cyfrwng Gwyddeleg hyd yn ddiweddar, bu ysgolion Gwyddelig yn gweithredol ar hyd a lled y Saorstát (Gwladwriaeth Rydd Iwerddon) a'r Weriniaeth ers hynny.

Sefydlwyd mudiad newydd, Gaelscoileanna Teo., yn 1973 i greu a chynnal ysgolion cyfrwng Gwyddeleg newydd. Er gwaethaf llawer o anawsterau sefydlwyd llawer o ysgolion newydd ledled Iwerddon.

Honnid yn 2005 fod addysg cyfrwng Gwyddeleg ar gael ym mhob sir yn y wlad, pan sefydlwyd yr ysgol cyfrwng Gwyddeleg gyntaf yn Sir Leitrim, yr unig sir a fu'n ddiffygiol hyd hynny.

Trochi iaith
Mae myfyrwyr yn y Gaelscoileanna yn caffael y Wyddeleg trwy drochi iaith, ac yn astudio'r cwricwlwm safonol drwyddi. Yn wahanol i ysgolion cyfrwng Saesneg, mae gan ysgolion cynradd y Wyddeleg enw da am gynhyrchu siaradwyr Gwyddeleg cymwys. Mewn cyferbyniad, mae ysgolion cyfrwng Saesneg yn cynhyrchu cymharol ychydig o siaradwyr Gwyddeleg rhugl, er bod y Wyddeleg yn bwnc gorfodol yng Ngweriniaeth Iwerddon yn yr ysgol gynradd a'r ysgol uwchradd. Mae hyn wedi'i briodoli'n rhannol i'r diffyg rhaglenni trochi Gwyddeleg.http://www.comhairle.org/uploads/publications/Immersion%20Education%20Policy%20SGIP.pdf 

Twf
Mae nifer o ysgolion wedi ehangu’n sylweddol ers dechrau'r 21g, er bod pryderon bellach bod rheolau sy’n cyfyngu ar sefydlu ysgolion newydd yn effeithio ar sefydlu addysg cyfrwng Gwyddeleg newydd mewn ardaloedd lle mae cystadleuaeth ymhlith noddwyr addysgol. Mae eu llwyddiant i'w briodoli i gefnogaeth gymunedol effeithiol (er yn gyfyngedig) a seilwaith gweinyddol effeithlon. Maent yn cael eu gwahaniaethu gan eu bod yn gynnyrch, nid yn bolisi gwladwriaethol, ond yn fudiad cymunedol gwirioneddol.

Ym 1972 dim ond 11 ysgol o'r fath oedd ar lefel gynradd a phump ar lefel uwchradd yng Ngweriniaeth Iwerddon. O fis Medi 2021 mae yna 185 o gael ysgolion cynradd, gyda dros 40,000 o fyfyrwyr yn eu mynychu, a 31 gaelcho coleg ac 17 uned iaith Wyddeleg ar lefel uwchradd, gyda dros 12,000 o fyfyrwyr mewn ardaloedd di-Gaelt ar draws Iwerddon yn mynychu.[4] Mae 35 o'r ysgolion cynradd hyn, 2 o'r ysgolion ôl-gynradd a 4 o'r unedau ôl-gynradd a weithredir yng Ngogledd Iwerddon.{{https://gaeloideachas.ie/i-am-a-researcher/statistics/|access-date=12 April 2022 | Gaeloideachas statistics from website|} 35 of these primary schools, 2 of the postprimary schools and 4 of the postprimary units operated are in Northern Ireland. Yn ogystal, mae tua 4,000 o blant yn mynychu cyn-ysgolion cyfrwng Gwyddeleg neu Naíonraí y tu allan i'r Gaeltacht gyda thua 1,000 o blant yn mynychu Naíonraí o fewn y Gaeltacht. 30 yn Swydd Corc a 13 yn Swydd Antrim yn gynwysedig.

Sefydlwyd y Gaelscoil gyntaf yng Ngogledd Iwerddon yn y 1970au dan yr enw Ysgol Phobal Feirste yn Gaeltacht Belffast newydd answyddogol, yr unig Gaeltacht yng Ngogledd Iwerddon. Mae mwy na 6,000 o fyfyrwyr yng Ngogledd Iwerddon bellach yn derbyn eu haddysg trwy gyfrwng y Wyddeleg.Líon na ndaltaí i scoileanna lán-Ghaeilge ó thuaidh dúbailte - alt in Tuairisc, 2015-01-07, feicthe 2015-01-07 Gaeloideachas Teo. a Comhairle na Gaelscolaíochta i fynychu a chynrychioli Mudiad Ysgolion cyfrwng Gwyddeleg Gogledd Iwerddon.

Gwrthwynebiad
Cafwyd gwrthwynebiad o du plaid Unoliaethol y DUP yng ngogledd Iwerddon i ariannu tair ysgol Wyddeleg yn 2005. Galwodd Sammy Wilson o'r blaid bod y syniad o ariannu agor Gaelscoil Ghleann Darach yn Swydd Antrim, Gaelscoil an Lonnain yn nwyrain Belffast a Gaelscoil na gCrann yn Omagh, "ddim yn gwneud synnwyr".

Addysg ôl-gynradd trwy Wyddeleg
Ar hyn o bryd mae dros 12,000 o fyfyrwyr ynys Iwerddon yn derbyn addysg uwchradd trwy Wyddeleg y tu allan i ardaloedd Gaeltacht. Mae'r rhain yn cynnwys tua 10,000 o fyfyrwyr yng Ngweriniaeth Iwerddon. Agorodd dwy gaelysgol ail lefel newydd yn Iwerddon yn 2014: Coleg Ghlór na Mara yn Balbriggan a Gaelcholáiste an Phiarsaigh yn Rathfarnham (y ddwy yn Swydd Dulyn). Agorodd Gaelcholáiste Charraig Uí Leighin yn Carrigaline ac agorodd ail gaelcholáiste Gaelcholáiste Dhoire Gogledd Iwerddon yng Nghastell Dungiven yn 2015. Agorodd Gaelcholáiste Mhaigh Nuad ym Maynooth ym mis Medi 2020. Mae yna hefyd ymgyrchoedd yn rhedeg ar gyfer sawl gaelcholáistí newydd mewn ardaloedd eraill.

Statistics

  Lefel Cynradd  Gweriniaeth Iwerddon  Gogledd Iwerddon  Gaelscoil (cynradd) dusgyblion  35,850  5,113  Gaelscoil (cynradd) ysgolion  143  35  Cyfanswm disgyblion cynradd  536,747  168,669  Cyfanswm ysgolion cynradd  3,137  827  Canran disgyblion Gaelscoil  6%  2.1%  Canran ysgolion Gaelscoil  8.6%  4.4% Sources: 

Fesul Talaith (lefel cynradd)

 Leinster - 19,331 disgybl cynradd yn mynychu 71 gaelscoil.
 Ulster - 6,801 disgybl cynradd yn mynychu 45 gaelscoil.
 Munster - 11,332 disgybl cynradd yn mynychu44 gaelscoil.
 Connacht - 3,509 disgybl cynradd yn mynychu 18 gaelscoil.

Ysgolion haf
Mae yna hefyd ysgolion haf o'r enw Coláistí Samhraidh, ac mae 47 o'r rhain wedi'u gwasgaru ar draws y Gaeltacht. Bob blwyddyn, mae 26,000 o fyfyrwyr yn treulio tair wythnos yn yr ysgolion hyn, yn siarad Gwyddeleg yn unig.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Rhestr Gaelscoileanna yn Iwerddon oll
 Gaelscoileanna.ie (gwefan Gaelscoileanna Teo)
 Nifer cynyddol o blant ysgolion cynradd Iwerddon yn cael eu haddysg trwy gyfrwng yr iaith Wyddeleg erthygl yn Golwg360

Categori:Addysg
Categori:Addysg Wyddeleg
Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Iwerddon
Categori:Sefydliadau 2000