Olwyn Fawr

bawd|400px|Yr olwyn fawr enwog yn Fienna, sy'n chwarae rhan bwysig yn y ffilm The Third Man
bawd|400px|Olwyn fawr yr Oktoberfest yn München

Mae'r olwyn fawr neu olwyn Ferris neu olwyn Fferis (Saesneg: Ferris Wheel) yn gyfarpar hwyl ar ffurf olwyn anferth ag iddi seddi yn crogi oddi fewn iddi i bobl eistedd ynddynt a mwynhau y profiad o deithio mewn cylch drwy'r awyr. Mae'n ennyn teimlad o werf ac ychydig o ofn sy'n apelio i'r 'teithwyr' arni. Er bod y syniad o olwyn fawr wedi bodoli ers canrifoedd, cysylltir y fersiwn gyfoes ohono gyda dyluniad llwyddiannus Ferris Jr ar gyfer Ffair Fawr Chicago 1893.

Dyluniwyd ac adeiladwyd yr olwyn Ferris wreiddiol gan George Washington Gale Ferris Jr fel tirnod ar gyfer Arddangosiad Columbian y Byd 1893 yn Chicago. Mae'r term generig olwyn Ferris, a ddefnyddir bellach yn Saesneg America ar gyfer pob strwythur o'r fath, wedi dod y math mwyaf cyffredin o daith ddifyrrwch mewn ffeiriau gwladol yn yr Unol Daleithiau. 

Yr olwyn Ferris dalaf gyfredol yw'r Roller Uchel 167.6-metr (550 tr) yn Las Vegas, Nevada, a agorodd i'r cyhoedd ym mis Mawrth 2014.  Gwnaed defnydd effeithol a bygythiol o'r olwyn fawr yn y ffilm enwog Orson Welles o 1949, The Third Man a ffilmiwyd gydag olwyn fawr enwog y Prater yn Fienna.https://www.youtube.com/watch?v=21h0G_gU9Tw

Hanes cynnar
 198px|center 150px|centerOlwynion pleser cynnar a ddarlunnir mewn engrafiadau o'r 17eg ganrif, i'r chwith gan Adam Olearius, i'r dde dyluniad Twrcaidd, ar gyfer oedolion mae'n debyg

bawd|Dawnsio'r Hora ar  Dealul Spirii ("Bryn Spirii"), Bwcarést, Rwmania (1857)
bawd|Magic City, Paris, Ffrainc, 1913
Olwyion pleser cynnar a ddarlunnir mewn engrafiadau o'r 17g, i'r chwith gan Adam Olearius, i'r dde dyluniad Twrcaidd, ar gyfer oedolion mae'n debyg]]

Efallai bod "olwynion pleser", y mae eu teithwyr yn marchogaeth mewn cadeiriau wedi'u hatal o gylchoedd pren mawr wedi'u troi gan ddynion cryf, wedi tarddu ym Mwlgaria o'r 17g.

Mae teithiau Peter Mundy yn Ewrop ac Asia, 1608–1667  yn disgrifio ac yn darlunio "severall Sorts of Swinginge used in their Publique rejoyceings att their Feast of Biram" ar 17 Mai 1620 yn Philippopolis yn y Balcanau Otomanaidd. Ymhlith y dulliau roedd "prydleswr peryglus a thrafferthus" yn un:

Bum mlynedd ynghynt, ym 1615, mynychodd Pietro Della Valle, teithiwr Rhufeinig a anfonodd lythyrau o Caergystennin, Persia, ac India, i ŵyl Ramadan yn Constantinopl. Mae'n disgrifio'r tân gwyllt, y fflotiau, a'r siglenni gwych, yna mae'n rhoi sylwadau ar farchogaeth yr olwyn fawr:

Ymddangosodd olwynion tebyg hefyd yn Lloegr yn yr 17g, ac wedi hynny mewn mannau eraill ledled y byd, gan gynnwys India, Rwmania, a Siberia.

Cyflwynodd Ffrancwr, Antonio Manguino, y syniad i'r Unol Daleithiau yn 1848, pan adeiladodd olwyn bleser o bren i ddenu ymwelwyr i'w ffair gychwyn yn Walton Spring, Georgia.

Yr olwyn Ferris wreiddiol
bawd|Yr olwyn Ferris wreiddiol a adeiladwyd ar gyfer y World's Columbian Exposition yn Chicago,  1893
bawd|La Grande Roue de Paris a adeiladwyd ar gyfer yr Exposition Universelle 1900

Agorodd yr olwyn Ferris wreiddiol, a adwaenir weithiau fel y Chicago Wheel yn 1893 ac fe;i cynllunwyd a'i hadeiladu gan Ferris Jr. Serch hynny, crewyd olwyn gynharach ar gyfer Ffair Daleithiol Efrog Newydd yn 1854, gan ddau weithiwr ar Gamlas Erie Canal. 

Gydag uchder o  dyma oedd yr atyniad talaf yn y World's Columbian Exposition yn Chicago, Illinois, pan agorodd i'r cyhoedd ar 21 Mehefin 1893. Ei fwriad oedd herio taldara  Tŵr Eiffel, canolbwynt yr Exposition Universelle yn 1889 ym Mharis.

Olwynion mawrion Cymru
Llandudno - ail agorwyd olwyn fawr Llandudno yn Awst 2021. Roedd yn mesur 69 troedfedd o uchder ac yn cario 108 person.https://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/llandudno-ferris-wheel-superstition-friday-21413970 Roedd yr olwyn yn goleuo'n amryliw fin nos.https://www.youtube.com/watch?v=i61nPSPj3LE

 Caernarfon - ceir olwyn fawr dros-dro ar Y Maes, Caernarfon.https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Saturday_market_beneath_the_Big_Wheel_-_geograph.org.uk_-_488213.jpg

 Caerdydd - codwyd olwyn fawr yng Nghaerdydd yn 2020 yn ardal Bae Caerdydd ger yr Eglwys Norwyaidd yn haf 2020.https://www.walesonline.co.uk/whats-on/family-kids-news/ferris-wheel-cardiff-bay-harbour-18643686 Mae'r olwyn yn cael ei oleuo'n wyn fin nos.

 Y Barri - ceir olwyn fawr yn y ffair sefydlog yn Ynys y Barri. Mae'n rhan o'r atyniadau sy'n gorwedd ar lan môr y dref.https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Giant_Ferris_Wheel,_Barry_Island_Pleasure_Park_(29295830244).jpg

 Sir Benfro - geir olwyn fawr yn atyniad boblogaidd Folly Farm ger Arberth yn Sir Benfro. Mae'n 25m o uchder a'n digon uchel i deithwyr "weld y môr" sydd dros 15 milltir i ffwrdd.https://www.folly-farm.co.uk/fairground/big-wheel/

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Norman D. Anderson Collection on Ferris Wheels and Related Materials circa 1890-2018

Categori:Reidiau ffair