Wadi Qelt

Dyffryn gyda nant ddofn yw Wadi Qelt (; ) neu Qilt a Kelt, a elwid gynt yn Naḥal Faran (Nant Pharan) yn y Lan Orllewinol, Palesteina. Mae'r nant yn tarddu ger Jeriwsalem ac yn llifo i Afon Iorddonen ger Jericho, ychydig cyn iddi aberu yn y Môr Marw .

Mae'r wadi (sef gair Hebraeg Arabeg am nant) a'i amgylchedd naturiol a'i safleoedd archaeolegol yn denu twristiaid, yn enwedig y cyfoeth o adar sydd ar hyd ei glannau.

 Daearyddiaeth 
bawd|Mynachlog San Siôr, Wadi Qelt
bawd|Dringo clogwyni yn Wadi Qelt
Mae gan y nant sy'n llifo tua'r dwyrain i lawr y dyffryn yn torri trwy garreg calchfaen Mynyddoedd Jwdea, dri tharddiad, sef tair nant fechan:

1 Ayn Farah yr un fwyaf ym mhen y dyffryn ;

2. Ayn Fawar yn y canol; a

3. nant y Qelt, ychydig ymhellach i lawr.

Mewn Arabeg mae gan bob rhan ei henw ei hun: Wadi Fara ar gyfer y rhan uchaf, Wadi Fawar ar gyfer yr un ganol, a Wadi Qelt ar gyfer y rhan isaf.

 Amgylchedd 
Mae Wadi Qelt yn gartref i amrywiaeth unigryw o fflora a ffawna.

Cydnabyddir pwysigrwydd y safle 15,000 hectar  gan y cofrestriad 'Ardal Adar o Bwys' (IBA) a roddwyd gan BirdLife International oherwydd ei fod yn cynnal poblogaethau o Eryrdylluan Ewrop, y fwltur griffon, yr eryr Bonelli a'r chudyll coch bach.

 Perthnasedd crefyddol 
Mae'r Wadi wedi'i chysylltu â'r Perath Beiblaidd a grybwyllir yn Jeremiah 13:5, yn ol rhai.

 Traddodiad Cristnogol 
Dywed traddodiad bod Joachim tad y Forwyn Fair wedi gweddïo yn Wadi Qelt i gael ei fendithio â phlentyn. Mae Ogof Santes Anne, lle bu meudwyon tan ychydig ddegawdau yn ôl, yn gysylltiedig â'r traddodiad hwn.

Mae Mynachlog San Siôr, hefyd wedi'i chysylltu â'r traddodiad Marian, wedi'i hadeiladu yn y clogwyni wadi ychydig i fyny'r afon o Ogof Santes Anne.

 Hanes 
 Yr Oes Efydd a'r Oes Haearn 
Mae Qubur Bani Isra'in yn strwythurau cerrig mawr iawn o'r Oes Efydd, sy'n codi o lwyfandir creigiog sy'n edrych dros Wadi Qelt.

 Cyfnodau Hellenistig a Rhufeinig 
Cafwyd hyd i sawl dyfrbont ar hyd y nant, gyda'r hynaf yn dyddio i'r cyfnod Hasmonaidd (2g CC). Roedd y dyfrbontydd yn cludo dŵr o dair nant, i lawr i wastadedd Jericho.

Safai palasau gaeaf brenhinoedd Hasmonaidd a Herod Fawr ym mhen isaf y dyffryn, lle mae'n cyrraedd Gwastadedd Jericho. Credir bellach bod strwythur o fewn palasau gaeaf brenhinol Hasmonaidd, yn ol yr archaeolegydd, Ehud Netzeryn synagog, ac fe'i adnabyddir heddiw fel Synagog Wadi Qelt, un o'r synagogau hyna'r byd.Oldest Synagogue Found in Israel , March 29, 1998. Associated PressIsrael's Oldest Synagogue, Archaeology, Volume 51 Number 4, July/August 1998, Spencer P.M. Harrington Yn ol haneswyr eraill, nid synagog mohono.

 Mynachod Rufeinig a Bysantaidd hwyr 
Mae Wadi Qelt yn cynnwys mynachlogydd a hen leoliadau Cristnogol. Yn ôl y traddodiad, sefydlwyd anheddiad mynachaidd cyntaf anialwch Jwdeaidd, y Pharan lavra, gan Sant Chariton y Cyffeswr tua diwedd y 3g yn Wadi Qelt uchaf,Skete of Saint Chariton - Fara , Russian Orthodox Ecclesiastical Mission in Jerusalem ardal a adwaenir i'r Eglwys Uniongred Roegaidd fel Dyffryn Pharan.

Sefydlwyd Mynachlog Saint George gan John o Thebes tua 480 OC, a daeth yn ganolfan ysbrydol bwysig yn y 6g o dan Saint George o Choziba . Byddai meudwyon sy'n byw mewn ogofâu mewn clogwyni cyfagos yn cwrdd yn y fynachlog i gael offeren wythnosol a phryd cymunedol.

Cloddiwyd mynachlog Bysantaidd arall ar y safle a elwir yn Arabeg fel Khan Saliba. Adeiladwyd Mynachlog Sant Adda o'r 5g yno "oherwydd yno yr arhosodd ac wylodd am iddo golli Paradwys" (Epiphanius). Daeth archeolegwyr o hyd i fosaigau Bysantaidd coeth ar hen safle'r bererindod.

 1967 ac ar ôl 
Meddiannwyd yr ardal gan Israel ym 1967 .

Ar 20 Rhagfyr, 1968, lladdwyd is-gapten-Cyrnol Zvi (Tzvika) Ofer, cadlywydd uned elitaidd Haruv, cyn-Lywodraethwr Milwrol Nablus a derbynnydd medal falchder Israel, wrth ymladd yn Wadi Qelt wrth geisio ymlid arabiaid oedd wedi croesi'r Iorddonen.Teveth, Shabtai (1969/1970) The Cursed Blessing. The story of Israel's occupation of the West Bank. Weidenfeld & Nicolson. SBN 297 00150 7. Translated from Hebrew by Myra Bank. Page 347.

 Twristiaeth 
bawd|Wadi Qelt
Cyhoeddodd Israel rannau uchaf y wadi fel ardal warchodedig o dan yr enw Gwarchodfa Natur Ein Prat.

Mae llawer o Wadi Qelt yn llwybr poblogaidd i gerddwyr Palesteinaidd ac Israelaidd. Mae'n bosib cerdded yr holl ffordd o dref Hizma i Jericho, taith o 25 cilometr a disgyniad o 850m.

 Bedwin 
Defnyddir y wadi gan lawer o fugeiliaid Bedwin. Mae rhai Bedwiniaid a thrigolion Jericho hefyd yn ennill eu bywoliaeth ger Mynachlog San Siôr, trwy gynnig reidiau asyn i bererinion a gwerthu diodydd a chofroddion iddynt.Shem Tov Sasson, University Trip: Wadi Qelt II, Israel's Good Name, 12 February 2018, accessed 3 August 2019Jitka Zich, Wadi Qelt (Kelt) Hike and GuideBook: Monastery of St. George of Choziba, Israel By Foot, accessed 3 August 2019Donkey tours, Hantourism, accessed 3 August 2019

 Gweler hefyd 
 Chariton the Confessor, sylfaenydd mynachlog tebyg i lavra yn y 3edd ganrif yn Nyffryn Pharan (Wadi Qelt uchaf)
 Dyffryn Jordan

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
  Mae parc cenedlaethol Israel yn gorchuddio rhan uchaf y dyffryn ac mae wedi'i ganoli ar wanwyn Ein Fara / En Prat; angen tâl mynediad.
 Lleoedd Beibl 
 Y Ffordd gan Jericho
 Heicio yn Wadi Qelt
 Arolwg o Balesteina'r Gorllewin, Map 18: IAA , comin Wikimedia

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhalesteina
Categori:Daearyddiaeth Palesteina
Categori:Hanes Palesteina
Categori:Wicibrosiect Palesteina