Etholiad Cyngor Sir Feirionnydd 1892

Cynhaliwyd ail etholiad Cyngor Sir Feirionnydd ar 5 Mawrth 1892. Fe'i rhagflaenwyd gan etholiad 1889 ac fe olynwyd gan etholiad 1895. Rhannwyd y sir yn 42 o wardiau un aelod. Gan ei fod wedi ei benodi i fod yn swyddog canlyniadau'r etholiad nid oedd cadeirydd y cyngor cyntaf, Dr Edward Jones, Dolgellau yn cael ail sefyll. 

Yn etholiad 1889 bu nifer o wardiau trefol efo mwy nag un aelod. Ar gyfer etholiad 1892 roedd y wardiau hynny wedi eu torri i greu wardiau unigol.

Etholiad diwrthwynebiad
Etholwyd cynghorwyr i 32 o'r 42 ward yn ddiwrthwynebiad (Mae seren yn dynodi cyn aelod) 
 Llanaber — *Charles Williams, Hengwm, bonheddwr (Ceidwadol).
 Corwen, Isadran y gogledd — *William Ffoulkes Jones, masnachwr coed, Glaslwyn (Rhyddfrydol).
 Corwen, deheuol — *Robert David Roberts. Roberts, groser cyfanwerthol, Bronygraig (Rhyddfrydol).
 Gwyddelwern - Joseph Davies, ffermwr, Wernddu.(Annibynnol yn cipio sedd Ryddfrydol)
 Llansantffraid — Hugh Jones, ffermwr, Penybont. (Annibynnol yn cipio sedd Rhyddfrydol)
 Llanuwchllyn — Thomas Jones, ffermwr, Tanerdy (Rhyddfrydol).
 Llandderfel — *Thomas Jones, ffermwr, Brynmelyn (Rhyddfrydol)
 Llanfor — *Richard John Lloyd Price, bonheddwr, Rhiwlas (Ceidwadwr)Owen, R. (., (1953). PRICE (TEULU), Rhiwlas, plwyf Llanfor, Sir Feirionnydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021 
 Corris — *Morris Thomas, fferyllydd, Stryd y Bont, (Rhyddfrydol).
 Llwyngwril — Evan Hughes, ffermwr, Llechlwyd (Rhyddfrydol).
 Tal-y-Llyn — John Pugh Jones, siopwr, Tynyffridd (Rhyddfrydol).
 Abermaw — *Lewis Lewis, Hillside, bonheddwr (Rhyddfrydol).
 Llanegryn — * William Robert Maurice Wynne Ysw, Peniarth (Ceidwadol)Davies, W. Ll., (1953). WYNNE (TEULU), Peniarth, Sir Feirionnydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021
 Tywyn gwledig- * David Davies, Tafolgraig, ffermwr (Rhyddfrydol).
 Tywyn trefol — * Henry Haydn Jones, haearnwerthwr, Pantyneuadd (Rhyddfrydol).
 Pennal — Hugh Jones, ffermwr wedi ymddeol, Graiandy (Rhyddfrydol).
 Teigl — Ellis Hughes, chwarelwr, Highgate terrace (Rhyddfrydol) - (Rhyddfrydwyr yn cipio sedd Geidwadol)
 Conglywal — Robert Roberts, meddyg a llawfeddyg, Isallt (Rhyddfrydol).
 Ystradau — * William Parry Evans, dilledydd, 27, Stryd yr Eglwys, Ffestiniog, (Rhyddfrydol).
 Cwmorthin  — Humphrey Roberts, rheolwr chwarel, Dolrhedyn. (Rhyddfrydol).
 Bowydd — * David Griffith Williams, siopwr, Bryn — gwyn, (Rhyddfrydol).
 Rhiw — * David Griffith Jones, groser, Glasgow House, (Rhyddfrydol)
 Diffwys  — R. O. Jones, cyfreithiwr, Bryn Offeren, (Rhyddfrydol).
 Gorllewin Trawsfynydd — * J. Humphreys, meddyg a llawfeddyg, Fronwynion — street, (Rhyddfrydol). 
 Maentwrog  — * William Edward Oakeley, Ysw, Plas Tan-y-bwlch, (Ceidwadol). Davies, W. Ll., (1953). EVANS, GRIFFITH, ac OAKELEY (TEULUOEDD), Tanybwlch, Maentwrog, Sir Feirionnydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021
 Mawddwy — *John Jones, ffermwr, Llwyngrug. (Rhyddfrydol).
 Llandrillo — *Henry Davies, ffermwr, Tyffos, (Rhyddfrydol)
 Y Bala — Evan Jones, adeiladwr a chontractwr, Mount place, (Rhyddfrydol).
 Llanycil — * Roger Hughes, llawfeddyg, (Rhyddfrydol).
 Llanfrothen — *John Jones, Ysw. Ynysfor, (Ceidwadol). 
 Penrhyndeudraeth — *John K. Rowe, rheolwr chwarel (Rhyddfrydol)
 Talsarnau — John Bennet Jones, melinydd, (Rhyddfrydol).

Etholiadau Cystadleuol
bawd|Corsygedol, cartref Ansell
Dyffryn
Llwyddodd John Davies, Glanymorfa i gadw ei sedd ar ran y Rhyddfrydwyr gan drechu William Ansell, Corsygedol.

Harlech
Llwyddodd Dr Richard Thomas Jones, Penygarth i gadw ei sedd yn gyffyrddus gan gynyddu ei fwyafrif o 11 i 117

Maenofferen
Llwyddodd John Parry Jones o'r Banc Dosbarth, Blaenau Ffestiniog i gadw ei sedd ar y cyngor ar gyfer sedd unigol newydd Maenofferen, trwy drechu Abraham Evans, ysgolfeistr.

Cynfal
Mae John Hughes, Hafod fawr isaf, yn colli ei le ar y cyngor gan gael ei drechu yn y sedd unigol newydd, Cynfal, gan yr Unoliaethwr George Henry Ellis, cyfreithiwr, Penymount, Ffestiniog. Daeth Ellis yn drydydd, fel ymgeisydd annibynnol yn sedd unedig Dosbarth Cynfal a Theigl ym 1889.

Dwyrain Trawsfynydd
Mae Robert Hugh Pugh, ffermwr, o Frynllefrith, Trawsfynydd yn cadw ei le ar y cyngor. Bu'n fuddugol fel ymgeisydd annibynnol yn ward unedig Dwyrain a Gorllewin Trawsfynydd ym 1889. Y tro hyn mae'n ennill fel Rhyddfrydwr ac yn trechu David Tegid Jones Gopa, sydd bellach yn annibynnol ond a safodd yn erbyn Pugh fel ymgeisydd Rhyddfrydol ym 1889.

De Dolgellau
bawd|Siôp T. H. Roberts, Dolgellau, sydd bellach yn gaffi
Mae Morris Jones, Plasucha yn cadw ei sedd ar y cyngor i'r Rhyddfrydwyr trwy drechu'r Ceidwadwr T H Roberts, gwerthwr nwyddau haearn.

Gogledd Dolgellau
bawd|William Hughes, argraffydd, Dolgellau
Cipiodd Charles Edward Jones Owen, bonheddwr, o Hengwrt Uchaf, Rhydymain sedd newydd unigol Gogledd Dolgellau trwy drechu William Hughes, argraffydd a chyhoeddwr o'r Blaid Ryddfrydol.

 Ardal Wledig Dolgellau 
Mae Enoch Jones yn ennill Dolgellau Wledig dros y Rhyddfrydwyr gan drechu David Owen, tafarnwr, Tafarn y Cross Keys.

Llanfachreth

Mae John Vaughan, Ysw, Nannau yn dal gafael ar ei sedd yn Llanfachreth i'r Ceidwadwyr gan gynyddu ei fwyafrif o ychydig. Perthynas iddo R Nanney Williams o'r Llwyn, Dolgellau oedd yr ymgeisydd Rhyddfrydol.

Aberdyfi
Ym 1889 enillwyd sedd Aberdyfi gan James Webster i'r Ceidwadwyr doedd dim ymgeisydd Ceidwadol yn sefyll yn yr etholiad hwn, felly cipiwyd y sedd gan yr ymgeisydd annibynnol Enoch Lewis, Balkan Hill.

Crynodeb
Dyma dabl crynodeb o aelodaeth etholedig y cyngor heb gyfrif henaduriaid

|}

Cyfarfod cyntaf
Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y cyngor ar 24 Mawrth 1892 yn Nolgellau gyda Dr Edward Jones yn y gadair dros dro. Etholwyd yr henadur Arthur Osmond Williams, Castell Deudraeth, yn gadeirydd a'r cynghorydd Thomas Jones, Brynmelyn, Corwen yn is-gadeirydd. 

Dethol henaduriaid
Yn ystod y cyfarfod cyntaf detholwyd saith henadur newydd.

Roedd Bainc Henaduriaid Sir Feirionnydd yn cynnwys 14 aelod. Roedd henaduriaid yn aelodau o'r cyngor oedd yn cael eu dethol gan y cynghorwyr eraill yn hytrach na'u hethol gan y cyhoedd. Term henadur oedd 6 mlynedd, ac eithrio hanner y rhai a detholwyd ym 1889 a wasanaethodd am dim ond 3 mlynedd. Felly roedd saith henadur o'r hen gyngor oedd i barhau yn eu swydd am 3 blynedd arall a saith sedd i'w llenwi o'r newydd am y 6 mlynedd nesaf.

Yr henaduriaid oedd yn parhau oedd:

Samuel Pope, Rhyddfrydwr
 Osmond Williams, Rhyddfrydwr
 E. Parry Jones, Rhyddfrydwr
 Edward Griffith, Rhyddfrydwr 
 Y Cyrnol Edward Evans Lloyd, 
 William Williams, Rhyddfrydwr
 J. Hughes Jones, Rhyddfrydwr

Yr henaduriaid newydd oedd:

 Charles Henry Wynn, Rûg, Ceidwadwyr. Roedd C H Wynn yn cyn henadur oedd wedi dod i ben ei dymor ond a ail detholwyd am 6 mlynedd arall.
 Dr Edward Jones, Dolgellau. Rhyddfrydwr.Griffiths, R., (2012). JONES, EDWARD (1834-1900), meddyg ac arweinydd llywodraeth leol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021 Bu Jones yn gadeirydd y cyngor blaenorol, ond nid oedd yn cael sefyll yn etholiad 1892 gan ei fod wedi gweithredu fel swyddog canlyniadau'r etholiad
 E. H. Jonathan. Ffestiniog. Rhyddfrydwr. Roedd E H Jonathan yn cyn henadur oedd wedi dod i ben ei dymor ond a ail detholwyd am 6 mlynedd arall.I 
 John Hughes, Hafodfawr, Rhyddfrydol. Roedd Hughes yn gyn cynghorydd a gollodd ei sedd yn ward Cynfal yn yr etholiad hwn.
 Andreas Roberts, Ffestiniog. Rhyddfrydol. Cyn henadur oedd wedi dod i ben ei dymor ond â ail detholwyd am 6 mlynedd arall
 Evan Jones, Mount Place, Bala. Rhyddfrydwr ac aelod etholedig o'r cyngor
 Lewis Lewis, Abermaw. Rhyddfrydwr ac aelod etholedig o'r cyngor

 Isetholiadau 
Bu dau isetholiad i ddewis cynghorwyr i gymryd lle'r cynghorwyr a dyrchafwyd i fainc yr Henaduriaid. Bu dau gynghorydd farw yn ystod tymor y cynghor.

 Isetholiad Abermaw 1892 

 Etholwyd Hugh Jones (Rhyddfrydwr), Heol Brogyntyn yn ddiwrthwynebiad yn lle Lewis Lewis a dyrchafwyd i fainc yr henaduriaid. 

 Isetholiad y Bala 1892 

 Etholwyd John Parry, groser Y Bala (Rhyddfrydwr) yn ddiwrthwynebiad yn lle Evan Jones a dyrchafwyd i fainc yr henaduriaid.

 Isetholiad Abermaw 1894
Ym mis Mai 1894 bu farw Hugh Jones, cynghorydd newydd Abermaw yn 55 mlwydd oed  etholwyd ei gymydog William Williams Heol Brogyntyn (Rhyddfrydwr) fel olynydd iddo.

 Marwolaeth Cyng Enoch Jones Dolgellau Wledig 1894 
Ar 6 Mehefin 1894 ymosododd bustach ar y cynghorydd Enoch Jones gan ei ladd . Roedd Enoch Jones yn fab i Cadwaladr Jones (Yr Hen Olygydd) ac yn dad i'r athro Cadwaladr Bryner Jones. Gadawyd y sedd yn wag hyd etholiad cyffredinol y cyngor ym mis Mawrth 1895.

Cyfeiriadau

Categori:Meirionnydd
Categori:Siroedd Cymru
Categori:Etholiadau
Categori:Hanes gwleidyddol Cymru