Rheilffordd Otago Canolog

260px|bawd|Trên Rheilffordd Dunedin
260px|bawd|yr hen orsaf, Ranfurly
260px|bawd|Trên Rheilffordd Dunedin yng ngorsaf reilffordd Dunedin

Roedd y Rheilffordd Otago Canolog yn rheilffordd yn Otago, Ynys y De, Seland Newydd.

Adeiladu’r rheilffordd
Dechreuwyd gwaith ym 1877, ac agorodd y darn cyntaf, 27 cilomedr hyd at Hindon, ym 1889, Cyrhaeddwyd Middlemarch ym 1891, Hyde ym 1894, Kokonga ym 1897, Ranfurly ym 1898, Wedderburn ym 1900, Dyffryn Ida ym 1901, Omakau ym 1904, Chatto Creek ac Alexandria ym 1906, Clyde ym 1907, a Cromwell ym 1921.

Caewyd yr rheilffordd rhwng Clyde a Cromwell ym 1980; Roedd Argae Clyde, yn Nyfnant Cromwell wedi creu Llyn Dunstan, yn boddi’r rheilffordd.’Exploring New Zealand's Ghost Railways’ gan David Leitch a Brian Scott; cyhoeddwyr Grantham House, 1995; isbn= 1-86934048-5

Rheilffordd Dunedin
Daeth rhan o’r hen reilffordd yn rheilffordd i dwristiaid, sef y Rheilffordd Dyfnant Taieri, sydd erbyn hyn Rheilffordd Dunedin. Mae’n mynd o Dunedin hyd at ddyfnant Taieri.

Cwrs y rheilffordd
Mae’r rheilffordd yn dechrau o orsaf reilffordd Wingatui, i’r De o Gorsaf reilffordd Dunedin. Cedwyd 4 cilomedr o’r rheilffordd yno i wasanaethu diwydiannau lleol. Mae Rheilffordd Dunedin yn dechrau 4 cilomedr ar ôl iddi adael prif reilffordd Ynys y De. Mae’n codi ar radd 1:50 ac wedyn yn mynd trwy Dwnnel Salisbury, 437 medr o hyd ac wedyn twnnel byrrach, an yn croesi Mullocky Gully ar Draphont Wingatui, 197 medr o hyd, y strwythur haearn gyr mwyaf yn Seland newydd, adeiladwyd ym 1887.Gwefan Rheilffordd Dyfnant TaieriMae’r rheilffordd yn parhau am 25 cilomedr yn Nyfnant Taieri, yn croesi 16 pont ac yn mynd trwy 10 twnnel. Mae traphontydd eraill; Christmas Creek, Deep Stream, Flat Stream, a hefyd pont medi rhannu gyda ffordd yn ymyl Hindon. Wedyn mae 3 pont fer arall cyn gadael Dyfnant Taieri yn Pukerangi. Mae’r rheilffordd yn disgyn i wastatir Strath Taieri ac yn cyrraedd Middlemarch.’Exploring New Zealand's Ghost Railways’ gan David Leitch a Brian Scott; cyhoeddwyr Grantham House, 1995; isbn= 1-86934048-5
260px|thumb|Adeiladu Traphont Wingatui

Cau’r rheilffordd
Defnyddiwyd y rheilffordd i symud nwyddau i adeiladu Argae Clyde. Ar ôl cwblhad yr argae, caewyd y gangen ar 30 Ebrill 1990.New Zealand Railway Observer, Haf 1989–90’Otago Central Railway Closure’ Dymchwelwyd y rheilffordd rhwng Clyde a Middlemarch rhwng 8 Rhagfyr 1990 a 5 Rhagfyr 1991. Daeth y rheilffordd rhwng Dunedin a Middlemarch yn reilffordd i dwristiaid, wedi rheoli gan  Rheilffyrdd Dunedin. Daeth y gweddill yn llwybr, yr Otago Central Rail Trail.

Locomotifau
Stêm
Ar y dechrau, defnyddiwyd locomotifau tanc dosbarth F. Defnyddiwyd locomotifau dosbarth R hyd at 1895, pan ddaeth locomotifau 2-8-0 dosbarth T. Defnyddiwyd hefyd locomotifau dosbarth O, P
a V. Aeth y locomotifau dosbarth O i yYnys y Gogledd rhwng 1898 a 1902. Arhosodd y locomotifau dosbarth P hyd at 1915 o leiaf. Anfonwyd 10 locomotif dosbarth UB i Dunedin a gweithiasant ar y rheilffordd o’r 1900au hyd at y 1930au. Defnyddiwyd dosbarthiadau B a BA yn achlysurol. Gweithiodd locomotifau dosbarth Q yn y 1940au, a daeth locomotifau dosbarth AB ym 1936.

Diesel
Roedd y rheilffordd un o rhannau cynharaf y rhwydwaith y cafodd ei redeg yn llwyr gan drenau diesel. Gadawodd y trên stêm olaf Cromwell ar 23 Chwefror 1968, er oedd 2 drên arbennig arall ar gyfer ffotograffwyr, un i Ranfurly ar 27 Hydref 1968 ac un i Middlemarch ar 5 Ebrill 1969.

Daeth locomotifau dosbarth DG a DH i’r rheilffordd ym mis Chwefror 1957, yn mynd mor bell a Clyde, hyd at 1983. Roeddent yn rhy drwm ar gyfer cledrau Dyfnant Cromwell. Cyrhaeddodd locomotifau ysgafnach dosbarth DJ ar 26 Chwefror 1958 a gadawodd olaf y locomotifau stêm Dosbarth AB ar 26 Chwefror 1968. Roedd nifer o locomotifau diesel DI rhwng 1978 a 1984, ond roedd dosbarth DJ yn fwy cyffredin.

Y cwmni preifat
Mae trenau’r Rheilffordd Dyfnant Taieri ac wedyn Rheilffordd Dunedin wedi cael eu tynnu gan Locomotifau dosbarth DJ, a defnyddir cerbyd diesel ‘Silver Fern’ a locomotifau stêm dosbarth AB yn achlysurol.

Gwasanaethau i deithwyr
Dechreuodd trenau i deithwyr ym 1900. Disodlwyd trenau i deithwyr gan drenau cymysg ym 1917, heblaw am drenau i deithwyr yn ystod gwyliau. Ail-ddechreuodd trenau i deithwyr ym 1936, a threnau cymysg eto ym 1951. Defnyddiwyd cerbydau diesel Vulcan dosbarth RM ym 1956, hyd at 25 Ebrill 1976.

Gorsafoedd

 Wingatui
 Salisbury; caewyd Mawrth 1978
 Taioma; caewydd Tachwedd 1967
 Parera ; caewyd Awst 1967
 Mynydd Allan
 Christmas Creek; caewyd Gorffennaf 1970 
 Hindon
 Deep Stream (30.9 km); caewyd Medi 1954
 Flat Stream (36.7 km) Agorwyd Chwefror 1942, caewyd Medi 1954
 The Reefs
 Pukerangi
 Matarae; caewyd Mawrth 1985
 Seidin Matarae; caewyd Rhagfyr 1960
 Sutton; caewyd Tachwedd 1986
 Gorsaf reilffordd Middlemarch
 Ngapuna; caewyd Rhagfyr 1979
 Rock and Pillar; caewyd Rhagfyr 1981
 Hyde
 Hyde Township
 Tiroiti; caewyd Ebrill 1974
 Kokonga; caewyd Awst 1985
 Waipiata; caewyd Rhagfyr 1981
 Gorsaf reilffordd Ranfurly
 Wedderburn
 Oturehua
 Dyffryn Ida
 Auripo
 Lauder; cawyd Ebrill 1985
 Omakau; caewyd Mawrth 1984
 Chatto Creek; caewyd Chwefror 1983
 Galloway; caewyd Mehefin 1978
 Alexandra
 Clyde (hen)
 Clyde (newydd)
 Doigs; caewyd Mawrth 1970
 Waenga; caewyd Mawrth 1970
 Cromwell

Llyfryddiaeth
 Over The Garden Wall: The Story of the Otago Central Railway gan J.A.Dangerfield a G.W.Emerson; cyhoeddwr: Cymdeithas Rheilffordd a Locomotifau Otago, Dunedin; isbn=978-0-473-17363-0 ac ISBN|978-0-473-17362-3
 South Island Branch Lines (tudalennau 28-30) gan Bruce J. Hermann; cyhoeddwr Cymdeithas Rheilffordd a Locomotifau Seland Newydd, 1997; ISBN|0-908573-70-7  

 The Otago Central Railway: A Tribute gan Tony Hurst; cyhoeddwr Transpress, Wellington, 2008; isbn=978-1-877418-05-1 

 Exploring New Zealand's Ghost Railways’ gan David Leitch a Brian Scott; cyhoeddwyr Grantham House, 1995; isbn= 1-86934048-5 

 The Beginnings of the Otago Central Railway 1870-1878; thesis gan Marris A Millar, Prifysgol Otago 1976

 New Zealand Rail Trails: A Guide to 42 Ghost Lines gan Barbara Mulligan, 2000 (tudalennau 139-145); cyhoeddwr Grantham House, Wellington; isbn= 978-1-86934-126-8

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan Llwybr Rheilfordd Canolog Otago
 Gwefan Rheilffordd Dunedin

Categori:Cludiant yn Seland Newydd
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Categori:Otago
Categori:Rheilffyrdd Seland Newydd