Leim

bawd|250px|Leim
bawd|250px|Cynhychiad byd-eang o leim a lemonau (2012)

Mae leim (o'r Ffrangeg, o Arabeg līma, o Farsi līmūyn golygu "lemon")"lime", American Heritage Dictionary yn ffrwyth sitrws, sydd fel arfer yn grwn, yn wyrdd ei liw, 3–6 centimetr  mewn diamedr, a yn cynnwys fesiglau sudd asidig. Mae'n ffrwyth o'r goeden Citrus medica, sy'n debyg i'r lemwn ond yn surach. 

Mae yna sawl rhywogaeth o goed sitrws y mae eu ffrwythau'n cael eu galw'n leim, gan gynnwys y leim allweddol (Citrus aurantiifolia), leim Persian, leim Makrut, a leim anialwch. Mae leim yn ffynhonnell gyfoethog o fitamin C, maent yn sur, ac fe'u defnyddir yn aml i acennu blasau bwydydd a diodydd. Maent yn cael eu tyfu trwy gydol y flwyddyn.Ben Rotter, "Fruit Data: Yield, Sugar, Acidity, Tannin gwefan Improved Winemaking; adalwyd 11 Rhagfyr 2025 Mae gan blanhigion â ffrwythau o'r enw "leim" wreiddiau genetig amrywiol; nid yw calch yn ffurfio grŵp monoffyletig.

Hanes
Mae gan y rhan fwyaf o rywogaethau a hybridiau o blanhigion sitrws o'r enw "leim" wreiddiau amrywiol o fewn De-ddwyrain Asia trofannol a De Asia. Cawsant eu lledaenu ledled y byd trwy fudo a masnach. Y leim makrut, yn arbennig, oedd un o'r ffrwythau sitrws cynharaf a gyflwynwyd i rannau eraill o'r byd gan ddyn. Cawsant eu lledaenu i Micronesia a Polynesia trwy'r ehangiad Awstronesaidd (c. 3000–1500 BCE). Fe'u lledaenwyd hefyd yn ddiweddarach i'r Dwyrain Canol, a rhanbarth Môr y Canoldir trwy'r fasnach sbeis a'r llwybrau masnach arogldarth mor gynnar â ~1200 BCE.

Er mwyn atal y [[llwgy llwg yn ystod y 19g, roedd morwyr Prydeinig yn cael lwfans dyddiol o sitrws, fel lemwn, ac yn ddiweddarach yn newid i leim. I ddechrau, roedd defnyddio sitrws yn gyfrinach filwrol a oedd yn cael ei gwarchod yn agos, gan fod y clefri poeth yn ffrewyll gyffredin ymhlith llyngesoedd cenedlaethol amrywiol, ac roedd y gallu i aros ar y môr am gyfnodau hir heb ddal y clefyd yn fantais enfawr i'r fyddin. Felly cafodd morwyr Prydeinig y llysenw "Limey" oherwydd eu defnydd o leim.

Cynhyrchu
Yn 2018, cynhyrchiant byd-eang leim (ynghyd â lemonau ar gyfer adrodd) oedd 19.4 miliwn tunnell. Roedd y cynhyrchwyr gorau - India, Mecsico, Tsieina, yr Ariannin, Brasil, a Thwrci - gyda'i gilydd yn cyfrif am 65% o gynhyrchiant byd-eang (tabl).

Defnyddiau

Mae gan leim gynnwys uwch o siwgrau ac asidau nag sydd gan lemonau. Gellir gwasgu sudd lemwn o leim ffres, neu ei brynu mewn poteli mewn mathau heb eu melysu a rhai wedi'u melysu. Defnyddir sudd leim i wneud leim, ac fel cynhwysyn (yn nodweddiadol fel cymysgedd sur) mewn llawer o goctêls.

Mae'n gynhwysyn boblogaidd mewn suddig yn enwedig gyda lemwn. Caiff y suddig ei arllwys i raddfa tu 5 dŵr oed i 1 suddig i greu diod rhad a blasus.

Mae picls calch yn rhan annatod o fwyd Indiaidd, yn enwedig yn Ne India. Yn Kerala, mae'r Onam Sadhya fel arfer yn cynnwys picl lemwn neu bicl leim. Mae paratoadau Indiaidd eraill o leim yn cynnwys picl leim wedi'i felysu, picl hallt, a siytni leim.

Wrth goginio, mae calch yn cael ei werthfawrogi oherwydd asidedd ei sudd ac arogl blodeuog ei gro. Mae'n gynhwysyn cyffredin mewn prydau Mecsicanaidd, Fietnam a Thai. Mae cawl leim yn ddysgl draddodiadol o dalaith Mecsicanaidd Yucatan. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer ei briodweddau piclo yn ceviche. Mae rhai ryseitiau guacamole yn galw am sudd leim.

Mae'r defnydd o leim sych (a elwir yn leim du neu limoo) fel cyflasyn yn nodweddiadol o fwyd Persiaidd, bwyd Iracaidd, yn ogystal ag mewn bwyd Dwyrain Arabia, baharat (cymysgedd sbeis a elwir hefyd yn kabsa neu kebsa).

Mae leim cywair yn rhoi blas i'r cymeriad i'r pwdin Americanaidd a elwir yn Key lime pie. Yn Awstralia, defnyddir leim anialwch i wneud marmalêd.

Mae leim yn gynhwysyn mewn sawl coctêl, yn aml yn seiliedig ar jin, fel jin a thonic, y gimlet a'r Rickey. Mae sudd leim wedi'i wasgu'n ffres hefyd yn cael ei ystyried yn gynhwysyn allweddol mewn margaritas, er bod sudd lemwn yn cael ei ddisodli weithiau. Mae hefyd i'w gael mewn llawer o goctêls rym fel y Daiquiri, a diodydd trofannol eraill.

Defnyddir echdynion leim ac olewau hanfodol leim yn aml mewn persawrau, cynhyrchion glanhau ac aromatherapi.

Cynhyrchu
Mecsico yw prif allforiwr calch y byd gyda thua 16% o gyfanswm y byd, ac yna India (14.5%), yr Ariannin (10%), Brasil (8%) a Sbaen (7%).

<div>
Prif gynhyrchwyr leim – 2011 Gwlad Cynhyrchu (Tunnell)  2,147,740  2,108,000  1,313,394  1,228,660  1,126,740  834,610  790,211  700,000F  560,052  483,088

F = amcangyfrif yn ôl FAO;
Ffont: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division 

 Amryiwaethau

Dolenni
 lime tree and fruit, Citrus species Britannica 
 Lime Fruit Cultivation Technology - Asian Green Lemon Farming and Harvest ffilmig

Cyfeiriadau

Categori:Ffrwythau
Categori:Coed
Categori:Bwyd a diod