Digwyddiad difodiant Cretasaidd-Paleogenaidd

Difodiant mawr, sydyn o dri chwarter holl blanhigyn ac anifeiliaid y Ddaear oedd y digwyddiad difodiant Cretasaidd-Paleogene (K-Pg) (a elwir hefyd yn ddifodiant Cretasaidd - Trydyddol ), tua 66 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP). Ac eithrio rhai rhywogaethau ectothermig fel crwbanod y môr a chrocodeiliaid, ni oroesodd unrhyw tetrapodau sy'n pwyso mwy na 25 cilogram (55 pwys). Roedd yn nodi diwedd y Cyfnod Cretasaidd, a chyda hi y cyfnod Mesosöig, tra'n nodi dechrau'r cyfnod Cainosöig, sy'n parhau hyd heddiw.

Yn y cofnod daearegol, mae'r digwyddiad K-Pg wedi'i nodi gan haen denau o waddod o'r enw ffin K-Pg, sydd i'w gael ledled y byd mewn creigiau morol a daearol. Mae'r clai terfyn yn dangos lefelau anarferol o uchel o'r metel iridium, sy'n fwy cyffredin mewn asteroidau nag yng nghramen y Ddaear.

Fel y cynigiwyd yn wreiddiol yn 1980 gan dîm o wyddonwyr dan arweiniad Luis Alvarez a'i fab Walter, credir yn gyffredinol bellach mai ardrawiad (impact) comed neu asteroid anferth 10 i 15 cilometr (6 i 9 milltir) a achosodd y difodiant hwn. 66 miliwn o flynyddoedd yn ôl,Renne, Paul R.; Deino, Alan L.; Hilgen, Frederik J.; Kuiper, Klaudia F.; Mark, Darren F.; Mitchell, William S.; Morgan, Leah E.; Mundil, Roland; Smit, Jan (7 February 2013).  ac a ddinistriodd yr amgylchedd yn fyd-eang, yn bennaf trwy atal gymylau o lwch a ataliodd yr haul, ac felly ffotosynthesis mewn planhigion a phlancton. Ategwyd y rhagdybiaeth hon, a elwir hefyd yn ddamcaniaeth Alvarez, gan ddarganfyddiad y ceudwll (neu 'grater') Chicxulub ym Mhenrhyn Yucatan Gwlff Mecsico yn y 1990au cynnar, a ddarparodd dystiolaeth bendant bod y clai ffin K-Pg yn cynrychioli malurion a achoswyd gan ardrawiad asteroid. Mae'r ffaith bod y difodiant wedi digwydd ar yr un pryd yn darparu tystiolaeth gref eu bod wedi'u hachosi gan yr asteroid. Cadarnhaodd prosiect drilio yn 2016 fod cylch brig Chicxulub yn cynnwys gwenithfaen wedi'i daflu allan o fewn munudau o ddyfnderoedd y ddaear, ond nad oedd yn cynnwys fawr o gypswm, sef y garreg arferol ar wely'r môr sy'n cynnwys sylffad yn y rhanbarth: byddai'r gypswm wedi anweddu a gwasgaru fel aerosol i'r atmosffer, gan achosi effeithiau tymor hir ar yr hinsawdd a'r gadwyn fwyd. Yn Hydref 2019, adroddodd ymchwilwyr fod y digwyddiad wedi asideiddio'r cefnforoedd yn gyflym, gan gynhyrchu cwymp ecolegol sylweddol ac, yn y modd hwn hefyd, wedi cynhyrchu effeithiau hirdymor ar yr hinsawdd. Dyma felly'r rheswm allweddol dros y difodiant torfol ar ddiwedd y Cretasaidd. Yn Ionawr 2020, adroddodd gwyddonwyr fod modelu hinsawdd y digwyddiad difodiant yn ffafrio'r effaith asteroid ac nid folcaniaeth, fel a grewyd am beth amser.
alt=rock striations with dark light boundary and surveying rod|bawd| Mae amlygiad ffin K-Pg ym Mharc Talaith Llyn Trinidad, ym Masn Raton Colorado, yn dangos newid sydyn o graig dywyll i liw golau.

 Hyd 
Mae cyflymdra'r difodiant yn fater dadleuol, oherwydd mae rhai damcaniaethau am ei achosion yn awgrymu difodiant cyflym dros gyfnod cymharol fyr (o ychydig flynyddoedd i ychydig filoedd o flynyddoedd), tra bod eraill yn awgrymu cyfnodau llawer hirach. Mae'r mater yn anodd ei ddatrys oherwydd effaith Signor-Lipps, lle mae'r cofnod ffosil mor anghyflawn fel bod y rhan fwyaf o rywogaethau diflanedig yn ôl pob tebyg wedi marw ymhell ar ôl y ffosil diweddaraf a ddarganfuwyd. Mae gwyddonwyr hefyd wedi dod o hyd i ychydig iawn o welyau parhaus o graig sy'n cynnwys ffosiliau sy'n gorchuddio ystod amser o sawl miliwn o flynyddoedd cyn y difodiant K-Pg i sawl miliwn o flynyddoedd ar ei ôl. Mae cyfradd gwaddodi a thrwch clai K-Pg o dri safle yn awgrymu difodiant cyflym, efallai dros gyfnod o lai na 10,000 o flynyddoedd. Ar un safle ym Masn Denver yn Colorado, wedi i haen derfyn K-Pg gael ei dyddodi, parhaodd anterth y rhedyn am tua 1,000 o flynyddoedd, a dim mwy na 71,000 o flynyddoedd; yn yr un lleoliad, digwyddodd ymddangosiad cynharaf mamaliaid Cainosöig ar ôl tua 185,000 o flynyddoedd, a dim mwy na 570,000 o flynyddoedd, "gan nodi cyfraddau cyflym y difodiant biotig ac adferiad cychwynnol ym Masn Denver yn ystod y digwyddiad hwn." 

 Tystiolaeth o ardrawiad 
Ym 1980, darganfu tîm o ymchwilwyr a oedd yn cynnwys y ffisegydd Luis Alvarez a enillodd Wobr Nobel, ei fab, y daearegwr Walter Alvarez, a'r cemegwyr Frank Asaro a Helen Michel fod haenau gwaddodol a ddarganfuwyd ledled y byd ar y ffin Cretasaidd-Paleogene yn cynnwys crynodiad o iridium lawer gwaith yn fwy na'r arfer (30, 160, ac 20 gwaith mewn tair adran a astudiwyd yn wreiddiol). Mae iridium yn hynod o brin yng nghramen y Ddaear oherwydd ei fod yn elfen sideroffil a suddodd yn bennaf ynghyd â haearn i graidd y Ddaear yn ystod y gwahaniaethu planedol. Gan fod iridium yn parhau i fod yn doreithiog yn y rhan fwyaf o asteroidau a chomedau, awgrymodd tîm Alvarez i asteroid daro'r Ddaear ar adeg y ffin K-Pg.Alvarez, L W; Alvarez, W; Asaro, F; Michel, H V (1980).  Roedd yna ddyfaliadau cynharach ar y posibilrwydd o ddigwyddiad drwy impact (neu 'ardrawiad'), ond dyma'r dystiolaeth gadarn gyntaf.

Roedd y ddamcaniaeth hon yn cael ei hystyried yn radical pan gafodd ei chynnig yn gyntaf, ond daeth tystiolaeth ychwanegol i'r amlwg yn fuan. Canfuwyd bod y clai terfyn yn llawn sfferi lleia' erioed o graig, wedi'i grisialu o ddefnynnau o graig dawdd a ffurfiwyd gan yr ardrawiad. Nodwyd cwarts sioc a mwynau eraill hefyd yn y ffin K-Pg.   Darparodd nodi gwelyau tswnami enfawr ar hyd Arfordir y Gwlff a'r Caribî fwy o dystiolaeth,  ac awgrymodd y gallai'r effaith fod wedi digwydd gerllaw - yn ogystal â'r darganfyddiad bod ffin K-Pg wedi dod yn fwy trwchus yn ne'r Unol Daleithiau, gyda metr. -gwelyau trwchus o falurion yn digwydd yng ngogledd New Mexico. 

 Gweler hefyd 
 Difodiant mawr bywyd 

 Darllen pellach 




 Papers and presentations resulting from the 2016 Chicxulub drilling project—The Geological Society of America, GSA Annual Meeting in Seattle, Washington, USA - 2017, Session No. 192



 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Beth laddodd y deinosoriaid? —Amgueddfa Paleontoleg Prifysgol California (1995)
 Dadl Fawr y Chicxulub 2004 — Cymdeithas Ddaearegol Llundain

Categori:Cretasaidd
Categori:Paleogen
Categori:Difodiant