Cyfiawnder amgylcheddol

Mae cyfiawnder amgylcheddol yn gysyniad modern ac yn fudiad cymdeithasol sy'n mynd i'r afael a chymunedau tlawd ac ymylol a beryglir gan echdynnu adnoddau, mwyngloddio, gwastraff peryglus, ayb. Mae'r mudiad wedi cynhyrchu cannoedd o astudiaethau sy'n sefydlu'r patrwm hwn o amlygiad anghyfartal i niwed amgylcheddol, yn ogystal â chorff rhyngddisgyblaethol mawr o lenyddiaeth gwyddorau cymdeithasol sy'n cynnwys ecoleg wleidyddol, cyfraniadau i gyfraith amgylcheddol, a damcaniaethau ar gyfiawnder a chynaliadwyedd.Schlosberg, David. (2007) Defining Environmental Justice: Theories, Movements, and Nature. Oxford University Press. Dechreuodd y mudiad cyfiawnder amgylcheddol yn yr Unol Daleithiau yn y 1980au a chafodd ei ddylanwadu'n drwm gan fudiad hawliau sifil America.

Roedd y cysyniad gwreiddiol o gyfiawnder amgylcheddol yn yr 1980au yn canolbwyntio ar niwed i grwpiau brodorol, ymylol o fewn gwledydd cyfoethog fel yr Unol Daleithiau a chafodd ei fframio fel hiliaeth amgylcheddol (environmental racism). Ehangwyd y mudiad yn ddiweddarach i ystyried rhyw, gwahaniaethu amgylcheddol rhyngwladol, ac anghydraddoldebau o fewn grwpiau difreintiedig. Wrth i'r mudiad gael peth llwyddiant mewn gwledydd datblygedig a chyfoethog, mae beichiau amgylcheddol wedi symud i hemisffer y De (er enghraifft trwy echdynnu neu'r fasnach wastraff fyd-eang). Mae'r mudiad dros gyfiawnder amgylcheddol felly wedi dod yn fwy byd-eang, gyda rhai o'i nodau bellach yn cael eu mynegi gan y Cenhedloedd Unedig.

Mae'r mudiad cyfiawnder amgylcheddol byd-eang yn deillio o wrthdaro amgylcheddol seiliedig ar lefydd lle mae amddiffynwyr amgylcheddol lleol yn aml yn wynebu corfforaethau rhyngwladol sy'n echdynnu adnoddau naturiol y Ddaear ayb. Mae canlyniadau lleol y gwrthdaro hyn yn cael eu dylanwadu fwyfwy gan rwydweithiau cyfiawnder amgylcheddol traws-genedlaethol.

 Diffiniadau 
chwith|bawd| Gweithwyr incwm isel yn Ghana yn ailgylchu gwastraff o wledydd incwm uchel, gydag amodau ailgylchu yn llygru ardal Agbogbloshie yn drwm
Fel arfer diffinnir cyfiawnder amgylcheddol fel cyfiawnder dosbarthol (distributive justice), sef 'dosbarthiad teg o risgiau a buddion amgylcheddol'. Mae rhai diffiniadau'n mynd i'r afael â chyfiawnder gweithdrefnol (procedural justice) sef 'cyfranogiad teg ac ystyrlon yn y broses o wneud penderfyniadau'. Mae ysgolheigion eraill yn pwysleisio cyfiawnder cydnabod (recognition justice), sef 'cydnabod gormes a gwahaniaeth mewn cymunedau cyfiawnder amgylcheddol'. Mae gallu pobl i drosi nwyddau cymdeithasol yn gymuned lewyrchus yn faen prawf pellach ar gyfer cymdeithas gyfiawn.Schlosberg, David. (2007) Defining Environmental Justice: Theories, Movements, and Nature. Oxford University Press.

Mae Asiantaeth Diogelu'r Amgylchedd yr Unol Daleithiau yn diffinio cyfiawnder amgylcheddol fel:...triniaeth deg a chyfranogiad ystyrlon pawb waeth beth fo'u hil, lliw, tarddiad cenedlaethol, neu incwm, mewn perthynas â datblygu, gweithredu a gorfodi cyfreithiau, rheoliadau a pholisïau amgylcheddol.

 Gwahaniaethu amgylcheddol a gwrthdaro 
Ceisa'r mudiad cyfiawnder amgylcheddol fynd i'r afael â gwahaniaethu amgylcheddol a hiliaeth amgylcheddol sy'n gysylltiedig â gwaredu gwastraff peryglus, echdynnu adnoddau, neilltuo tir, a gweithgareddau eraill.  Mae'r gwahaniaethu amgylcheddol hwn yn arwain at golli traddodiadau ac economïau sy'n seiliedig ar dir, trais arfog (yn enwedig yn erbyn menywod a phobl frodorol), diraddio'r amgylchedd, a gwrthdaro amgylcheddol. Mae'r mudiad cyfiawnder amgylcheddol byd-eang yn deillio o'r gwrthdaro lleol hyn sy'n seiliedig ar leoedd lle mae amddiffynwyr amgylcheddol lleol yn aml yn wynebu corfforaethau rhyngwladol. Mae canlyniadau lleol y gwrthdaro hyn yn cael eu dylanwadu fwyfwy gan rwydweithiau cyfiawnder amgylcheddol traws-genedlaethol.  

Mae yna lawer o adrannau lle gall dosbarthiad anghyfiawn beichiau amgylcheddol ddisgyn. O fewn yr Unol Daleithiau, hil yw'r penderfynydd pwysicaf o anghyfiawnder amgylcheddol. Mewn rhai gwledydd eraill, mae tlodi neu gast (India) yn ddangosyddion pwysig. Mae cysylltiad llwythol, brodorol hefyd yn bwysig mewn rhai gwledydd. Mae'r ysgolheigion cyfiawnder amgylcheddol Laura Pulido a David Pellow yn dadlau bod cydnabod hiliaeth amgylcheddol fel elfen sy’n deillio o gymynroddion cyfalafiaeth hiliol sydd wedi hen ymwreiddio yn hollbwysig i’r mudiad, gyda goruchafiaeth y gwynion yn parhau i ddifrodi natur a chynyddu at effaith newid hinsawdd.

 Hiliaeth amgylcheddol 
alt=President Barack Obama sips filtered water from Flint following a round table on the Flint water crisis at Northwestern High School|bawd| Yr Arlywydd Barack Obama yn yfed dŵr wedi'i hidlo o'r Fflint (UDA) yn dilyn argyfwng dŵr y Fflint yn Ysgol Uwchradd Northwestern .
Mae'r berthynas rhwng hiliaeth amgylcheddol ac anghydraddoldeb amgylcheddol yn cael ei chydnabod ledled y byd datblygedig a'r byd sy'n datblygu. Enghraifft o hiliaeth amgylcheddol fyd-eang yw lleoliad anghymesur cyfleusterau gwastraff peryglus mewn cymunedau bregus. Er enghraifft, nid yw llawer o wastraff peryglus yn Affrica yn cael ei gynhyrchu yno mewn gwirionedd ond yn hytrach yn cael ei allforio gan wledydd datblygedig fel gwledydd ewrop a'r Unol Daleithiau

 Gwastraff peryglus 
Wrth i grwpiau cyfiawnder amgylcheddol ddod yn fwy llwyddiannus mewn gwledydd datblygedig fel yr Unol Daleithiau, mae beichiau cynhyrchu byd-eang wedi'u symud i'r De Global lle mae rheoliadau llai llym yn gwneud gwaredu gwastraff yn rhatach. Cynyddodd allforio gwastraff gwenwynig o UDA trwy gydol y 1980au a'r 1990au. Nid oes gan lawer o wledydd yr effeithir arnynt systemau gwaredu digonol ar gyfer y gwastraff hwn, ac nid yw cymunedau yr effeithir arnynt yn cael eu hysbysu am y peryglon y maent yn agored iddynt.Pellow, David Naguib. 2007. Resisting Global Toxics. The MIT Press: Cambridge, Massachusetts.

Er enghraifft, gosododd Llywodraeth Lloegr ddwy atomfa yng Nghymru, heb ymchwil ar effaith yr ymbelydredd ar drigolion Cymru. Ni ofynwyd i Gymru a oeddent yn dymuno'r atomfeydd hyn. Lleolir 3ydd ger Caerdydd, lle ceisir prosesu gwastraff niwclear.

Enghraifft arall yw digwyddiad gwaredu gwastraff <i id="mw5A">Môr Khian</i> a ddeilliodd o symud gwastraff gwenwynig yn rhyngwladol. Fe wnaeth contractwyr sy'n cael gwared ar ludw o losgyddion gwastraff yn Philadelphia, Pennsylvania adael y gwastraff yn anghyfreithlon ar draeth yn Haiti ar ôl i sawl gwlad arall wrthod ei dderbyn. Ar ôl mwy na deng mlynedd o ddadlau, dychwelwyd y gwastraff yn y pen draw i Pennsylvania.Pellow, David Naguib. 2007. Resisting Global Toxics. The MIT Press: Cambridge, Massachusetts. Cyfrannodd y digwyddiad at greu Confensiwn Basel sy'n rheoleiddio symud gwastraff gwenwynig o un wlad i wlad arall.

 Perthynas â symudiadau ac athroniaethau eraill 

 Cyfiawnder hinsawdd 
Mae newid hinsawdd a chyfiawnder hinsawdd hefyd wedi bod yn elfen wrth drafod cyfiawnder amgylcheddol a’r effaith fwy mae’n ei gael ar gymunedau cyfiawnder amgylcheddol. Mae llygredd aer a llygredd dŵr yn ddau gyfrannwr i newid hinsawdd a all gael effeithiau andwyol megis tymheredd eithafol, cynnydd mewn dyddodiad, a chynnydd yn lefel y môr. Oherwydd hyn, mae cymunedau yn fwy agored i ddigwyddiadau fel llifogydd a sychder a allai arwain at brinder bwyd a mwy o glefydau heintus, a chlefydau sy'n gysylltiedig â bwyd a dŵr. Rhagamcanwyd y bydd newid hinsawdd yn cael yr effaith fwyaf ar boblogaethau bregus a thlawd.

 Gweler hefyd 
 Amddiffynnwr hawliau dynol
 Cyfiawnder newid hinsawdd

 Cyfeiriadau 

 Darllen pellach 


 Foster, John Bellamy, Brett Clark, and Richard York, The Ecological Rift: Capitalism's War on the Earth, Monthly Review Press, 2011. Yma, ystyrir cwymp ecosystem a'i effeithiau ar boblogaethau.
 Shiva, Vandana, Soil Not Oil: Environmental Justice in an Age of Climate Crisis, South End Press, 2008. Testun cyfiawnder amgylcheddol sy'n mynd i'r afael â newid hinsawdd ac amaethyddiaeth.
 White, Robert, Controversies in Environmental Sociology, Cambridge University Press, 2004. Trosolwg o bynciau mewn cymdeithaseg amgylcheddol gyda llawer o faterion cysylltiedig.
 Zehner, Ozzie, Green Illusions , University of Nebraska Press, 2012. Llyfr am gyfiawnder amgylcheddol sy'n ffurfio beirniadaeth o gynhyrchu ynni a phrynwriaeth (consumerism) werdd.
 Interview with Dr. Heather Eaton on the issue of Christianity and Ecological Literacy, Green Majority radio program, 13 July 2007.
 Interview with Dr. Christopher Lind on the issue of "Ecojustice" and Biblical Hermeneutics, Rhaglen radio Green Majority, 21 Rhagfyr 2007.


 Dolenni allanol 


 Environmental Justice & Environmental Racism
 EJOLT - prosiect cymdeithas sifil cymysg ac ymchwil hirdymor sy'n cysylltu sefydliadau cyfiawnder amgylcheddol o 20 gwlad
 Alternatives for Community and Environment- grŵp Cyfiawnder Amgylcheddol wedi'i leoli yn Roxbury, Massachusetts
 http://www.cbecal.org - Communities for a Better Environment
 Greenaction
 Weekly Environmental Justice Reports o Inner City Press
 International Conference on Environmental Justice and Enforcement.
 Sustainable South Bronx - arweinydd (a gydnabyddir yn rhyngwladol) ar liniaru tlodi, pryderon iechyd y cyhoedd a chynnig atebion 'r argyfwng hinsawdd
 Environmental Justice yn Curlie
 Environmental Justice articles o New Internationalist magazine
 Federal Pollution Control Laws: How Are They Enforced? 
 Environmental Justice, Environmental Protection Agency
 The Intergovernmental Panel on Climate Change Y Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd


Categori:Amgylcheddaeth
Amgylcheddol