Crys-T

bawd|left|Darlun o siâp crys-T

Mae'r crys-T yn ddilledyn di-ryw, wedi'i enwi ar ôl siâp T ei gorff a'i lewys. Bydd y crys-T, fel rheol, â llewys byr, llinell gwddf grwn (a elwir yn "crew neck" yn aml) neu â gwddf siâp 'v' ("V neck"). Does dim coler i'r crys-T arferol, ond ceir amrywiaeth o grys llewys byr sydd â choler a thair neu bedair botwm a elwir yn "grys polo". Mae'r crys-T yn ddilledyn arbennig o boblogaidd ac iddo ddefnydd fel gwisg hamdden, chwaraeon a gwaith.

Cynhyrchu
Gwneir crysau-T fel arfer o decstilau cotwm, a gyda gwead mwy ystwyth o'i gymharu â chrysau wedi'u gwneud o frethyn gwehyddu. Mae gan y mwyafrif o fersiynau modern gorff wedi'i wneud o diwb wedi'i wehyddu'n barhaus, ar sffêr gron, fel nad oes gan y torso wnïad ochr. Bellach, gellir cynhyrchu crysau-T mewn dull awtomataidd iawn, gan gynnwys torri siâp y defnydd gyda laser neu jetiau dŵr.

Datblygiad
Datblygodd y crys-T o ddillad isaf y 19g, drwy dorri'r dillad isaf oedd mewn un darn yn ddillad top a gwaelod ar wahân, gyda'r top yn ddigon hir i orchuddio'r corff o dan y gwregys a thros y pen-ôl. Gwaredwyd ar fotymau o'r deunydd gwreiddiol. Fe'u mabwysiadwyd gan lowyr a llwythwyr llongau yn ystod diwedd y 19g fel dilledyn addas ar gyfer amgylcheddau cynnes a llaith.

Poblogeiddiwyd y crys-T gan wreiddiol yn yr Unol Daleithiau. Daeth hyn yn rannol yn sgil penderfyniad gan Lynges yr Unol Daleithiau yn ystod Rhyfel Sbaen ac America yn 1898. Cyflwynwyd crys "gwddf criw", fel crys isaf, heb fotymau o gotwm gwyn â llewys byr i'w wisgo o dan y ffurfwisg cyhoeddus. Daeth yn gyffredin i forwyr a morwyr mewn timau gwaith, criwiau llongau tanfor cynnar, a morwyr mewn hinsoddau trofannol i ddiosg ei ffurfwisg a gwisgo eu crysau-T yn unig.Harris, Alice. The White T. HarperCollins, 1996. Fel yna, roedd gan y dynion ddilledyn mwy cyfforddus i weithio ynddo ac arbedwyd trochu a baeddu'r ffurfwisg. Oherwydd fod y crys-T mor rhad a mor hawdd i'w wisgo a'i olchi, daeth yn ddilledyn poblogaidd ymysg dynion ifanc. Cofnodwyd y gair "T-shirt" gyntaf yn y Saesneg ac hynny yn y Merriam-Webster Dictionary yn yr 1920au.

Yn fuan daeth yn boblogaidd fel haen isaf o ddillad i weithwyr mewn amryw o ddiwydiannau, gan gynnwys y sector amaethyddol a'r fyddin. Roedd y crys-T yn ffitio'n gyffyrddus, yn hawdd ei lanhau, ac yn rhad, ac am y rhesymau hyn daeth hefyd yn grys o ddewis i fechgyn ifanc. Gwneir crysau bechgyn mewn gwahanol liwiau a phatrymau. Yn ystod y Dirwasgiad Mawr, roedd y crys-T yn aml yn cael ei wisgo fel y dilledyn safonol ar gyfer gwaith fferm, yn ogystal ag adegau eraill pan oedd yn rhaid gorchuddio'r torso, ond roedd yn well gan ddeunydd ysgafn o hyd. Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, fe'i gwisgwyd gan ddynion y Llynges fel dillad isaf ac yn araf daeth yn gyffredin gweld cyn-filwyr yn gwisgo eu trowsus unffurf â'u crysau-T fel dillad achlysurol. Daeth y crysau hyd yn oed yn fwy poblogaidd yn y 1950au ar ôl i Marlon Brando wisgo un yn y ffilm o 1951, A Streetcar Named Desire, gan ennill statws o'r diwedd fel dillad allanol, ffasiynol, ac annibynnol.

Gwahanol arddulliau
Mantais i grys-T gwddf V, yn hytrach na gwddf crwn crys "crew" mwy cyffredin yw nad yw gwddf y dillad isaf yn ymwthio allan wrth i grys uchaf gael ei wisgo. Gan wneud y cryf-T yn llai gweladwy o gwmmpas y coler gellir ei gwisgo o dan ddillad mwy ffurfiol megis crys coler a thei, a daw felly yn grys isaf yn ogystal â chrys "uchaf".

Daw'r term "crew neck" am grys gwddw crwn heb goler, o'r term i ddisgrifio siâp crys rhwyfwyr a wisgai siwmper debyghttps://www.merriam-webster.com/dictionary/crew%20neck a chofnodir yn 1939.

Cymru a'r crys-T
Daeth y crys-T yn boblogaidd o fewn diwylliant gyfoes a gwleidyddol Gymraeg fel dilledyn rhad a allai drosglwyddo negeseuon gwleidyddol yn effeithiol ar ran y Mudiad Iaith a'r Mudiad cenedlaethol. I rai, mae gwisgo crys-T Gymraeg yn ffordd syml ac effeithiol o ddangos i bobl eraill ei bod yn siarad Cymraeg ac felly yn barod i gyfathrebu yn yr iaith - hyrwyddwyd hyn gan fudiadau sy'n dysgu pobl i siarad Cymraeg.http://acen.co.uk/en/welsh-t-shirts/ a dichon, ei fod yn reswm isymwybodol ymysg nifer o siaradwyr Cymraeg rhugl dros wisgo crysau-T gyda slogannau Cymraeg arnynt.

Ceir amryw o gwmnïau Cymreig sy'n cynhyrchu crysau-T â sloganau neu defnydd o'r Gymraeg arnynt gan gynnwys: Cowbois, Shwl di Mwl, CrysauT.co.uk, Celtes, Dafad Dai, Crysau Crwban, Silibil, a Spirit of 58. Caiff y crysau eu gwerthu mewn siopau llyfrau Cymraeg, dros y we, ac mewn digwyddiadau Cymraeg fel yr Eisteddfod Genedlaethol.

Yn 2015 perfformiodd y grŵp roc Cymraeg, Brython Shag cân i'r crys-T ar raglen Ochr1 ar S4C, Teyrnged i'r Crys T yn 2015.https://www.youtube.com/watch?v=gOXmZ9H9orY

Casgliad Amgueddfa Sain Ffagan
Caiff enghreifftiau o grysau-T gwleidyddol a nodweddiadol Gymraeg a Chymreig eu casglu yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan. Mae hyn yn rhan o'r casgliad i ddangos amrywiaeth bywyd pobl Cymru ar hyd y canrifoedd.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 "History of the T-shirt", erthygl
 cwmni crysau-T "Cowbois
 cwmni crysau-T "Shwl-di-mwl"
 cwmni crysau-T i blant a babanod "Silibili"
 cwmni crysau-T "crysauT"

Categori:Crysau
Categori:Diwylliant poblogaidd
Categori:Ffasiwn