Archaeoleg Cymru

Astudiaeth o alwedigaeth ddynol o fewn gwlad Cymru yw archeoleg Cymru a feddiannwyd gan fodau dynol modern ers 225,000 BCE, gyda meddiannaeth barhaus o 9,000 BCE. Mae dadansoddiad o’r safleoedd, arteffactau a data archeolegol arall yng Nghymru yn manylu ar ei thirwedd gymdeithasol gymhleth a’i esblygiad o’r cyfnod Cynhanesyddol i’r cyfnod Diwydiannol.

 Llinell Amser 
bawd|211x211px| Pentre Ifan, cromlechi Neolithig yng Nghymru.

 Cymru Hynafol 
Yn y cyfnod Palaeolithig prin yw'r dystiolaeth o weithgarwch dynol; mae hyn yn rhannol oherwydd ffactorau daearegol, gyda dyddodion yn cael eu golchi i ffwrdd neu eu diystyru. O’r dystiolaeth sydd wedi goroesi, gellir pennu meddiannaeth ddynol o hyd, gydag arteffactau arwyddocaol megis y Fonesig Goch o Ben-y-fai, a ddarganfuwyd ym 1823. Arweiniodd ei ddarganfyddiad gwreiddiol at lawer o ddamcaniaethau ffug am ei darddiad, ond arweiniodd ail-archwiliadau dilynol gan ddefnyddio technoleg gynyddol soffistigedig at "Y Fonesig Goch" (a elwir bellach yn sgerbwd gwrywaidd) yn cael ei chadarnhau fel sgerbwd hynaf dynol modern i'w ddarganfod. yn y DU, yn dyddio'n ôl 33–34,000 o flynyddoedd yn ôl Amgueddfa Hanes Natur Prifysgol Rhydychen.

Ceir mwy o dystiolaeth Neolithig, gan gynnwys y 150 cromlechi a geir ledled Cymru a chromlechi megis Pentre Ifan. Mae aneddiadau hefyd yn bresennol yn y cofnod archeolegol, gyda chymdogaeth Neolithig yn Llanfaethlu yn "bentref cynharaf" posibl yng Nghymru. Mae tystiolaeth o ddiwydiant mwyngloddio hefyd yn amlwg: darganfuwyd chwarel Neolithig yn ddiweddar yn Ffynnon Dyfnog.

 Cymru Oes yr Efydd 
bawd|179x179px| Tarian Rhos Rydd, Cymru, 1300-1000 CC. Yn cael ei arddangos yn yr Amgueddfa Brydeinig.
Mae tarian Rhyd y Gors yn darian aloi copr wedi'i churo'n fawr 67 cm o led yn dyddio o'r 12fed i'r 10fed ganrif CC, a gedwir ar hyn o bryd yn yr Amgueddfa Brydeinig. Mae gan y darian ugain asennau consentrig bob yn ail â rhesi o benaethiaid. Darganfuwyd y darian yn Rhyd y Gors, Ceredigion ac fe’i rhoddwyd i’r Amgueddfa Brydeinig gan Syr Augustus Wollaston Frank ym 1873. Mae'r darian hon yn enghraifft o ddefnydd aloi copr cynnar o'r Oes Efydd. Darganfuwyd celc aur Llanwrthwl yn cynnwys llu o dorchau aur Celtaidd ar yr 21ain o Chwefror 1954 ym Manc Case-wyllt ar Fferm Talwrn yn Llanwrthwl. Daethpwyd o hyd i ddwy ffagl aur o dan ddwy garreg fach o dan garreg fawr iawn o tua 100 kg yn nes at yr wyneb. O dan y ddwy dorch uchaf roedd carreg fach arall uwchben dwy dorch aur arall. Mae'r garreg farcio'n awgrymu bod y torchau hyn wedi'u cuddio gyda'r bwriad o'u hadalw'n ddiweddarach. Bron i 5 mlynedd yn ddiweddarach, darganfuwyd modrwy aur ganol yr Oes Efydd tua 2.5 km i ffwrdd.

Tua 2000 CC daeth y defnydd o efydd i wneud offer yn gyffredin yng Nghymru, gan ddisodli copr. Yn ystod y cyfnod hwn, arteffactau a safleoedd claddu y ceir y dystiolaeth archeolegol fwyaf o weithgarwch dynol, yn hytrach na safleoedd anheddu. Mae'r arteffactau hyn yn cynnwys llawer o gelciau gwaith metel, megis celc Broadward. Mae arteffactau o'r fath hefyd yn dangos y galluoedd metelegol sy'n bresennol yng Nghymru'r Oes Efydd, megis y gwaith llen-aur ar Fantell yr Wyddgrug. Gwelir y diwydiant hwn hefyd ar y Gogarth, lle y cloddiwyd copr yn y mwynglawdd Oes Efydd mwyaf yn y byd.
bawd|204x204px| Plac Llyn y Cerrig Bach yn dyddio o'r Oes Haearn. Amgueddfa Genedlaethol Cymru

 Cymru Oes yr Haearn 
Nid yw Cymru Oes Haearn, o 800 CC i 74 CE, wedi bod yn destun cloddiadau archeolegol mor helaeth â chyfnodau eraill. Daw tystiolaeth ar gyfer y cyfnod yn bennaf o aneddiadau a bryngaerau, yn ogystal ag eitemau statws; ond mae arteffactau yn ymwneud â chymdeithasau lleol a bywyd domestig yn brin. O'r canfyddiadau cyfredol, mae tystiolaeth o ddosbarth rhyfelwr elitaidd yn ogystal â chyswllt trawsddiwylliannol Roedd y defnydd o symbolaeth Geltaidd fel y Trisgel yn bodoli yn yr Oes Haearn yng Nghymru. Un o'r enghreifftiau gorau o hyn yw'r plac cilgantaidd a ddarganfuwyd yn Llyn y Cerrig Bach ym Môn. Credir bod y symbol hwn yn cynrychioli aelod triphlyg ac yn cael ei ystyried gan rai i gynrychioli daear, gwynt a dŵr. Curwyd symbol trisgel yr arteffact arbennig hwn i'r metel o gefn y plac. Nid yw union bwrpas y plac hwn yn glir; fodd bynnag, mae'n ymddangos yn addurniadol ac efallai ei fod wedi'i ddefnyddio i addurno cerbyd, tarian, neu hyd yn oed offeryn cerdd. Erys yr arteffact hwn yn enghraifft bwysig o symbolaeth Geltaidd yng Nghymru.

Darganfuwyd tywysydd teyrnasiad Efydd o gerbyd Celtaidd yn dyddio i 50–80 OC ger Pentyrch ym 1965. Roedd cerbydau Celtaidd yn arwydd o statws uchel a darganfuwyd y math hwn o waith efydd gyda gwydr coch hefyd yn y gladdedigaeth cerbyd Celtaidd cyntaf erioed yng Nghymru yn 2018. Mae'n bosibl i'r cerbydau hyn gael eu defnyddio i frwydro yn erbyn Rhufeiniaid a Llychlynwyr gan y Celtiaid yng Nghymru.

 Cymru Rufeinig 
bawd|204x204px|Golygfa o'r awyr o amffitheatr Rufeinig Caerllion, ger Casnewydd

Meddianwyd Cymru gan Rufain o 78 CE, gan adael llawer o safleoedd ledled Cymru sydd wedi cael eu cloddio ers hynny. Wedi goresgyn llwythau Celtaidd lleol Deceangli, yr Ordoficiaid a'r Silwriaid, cadarnhawyd rheolaeth trwy nerth milwrol, cymathiad cymdeithasol ac isadeiledd caerog. Mae hyn yn cynnwys tref Caerllion yn Ne Cymru, a adnabyddir yng nghyfnod y Rhufeiniaid fel Isca Augusta, gyda safleoedd amlwg megis barics milwrol, baddondai, ac un o'r amffitheatrau sydd wedi'u cadw orau ym Mhrydain. Roedd aneddiadau presennol Cymru hefyd yn destun rhamant, gyda'r boblogaeth yn Nhre'r Ceiri, lle darganfuwyd llawer o arteffactau Rhufeinig, yn tyfu yn ystod y goresgyniad Rhufeinig. Digwyddodd mwyngloddio hefyd yn y cyfnod Rhufeinig, er enghraifft yn Sir Gaerfyrddin, lle mae gwaith maes a chloddio archaeolegol wedi sefydlu mwyngloddio aur cymhleth.
bawd|290x290px| Maen Achwyfan (yn ôl pob tebyg o'r 10fed ganrif).

 Cymru'r Oesoedd Canol 
Adlewyrchir y meddiannaeth ar raddfa fawr o Gymru gan Loegr yn y cyfnod Canoloesol yn y cofnod archeolegol, yn enwedig ym mhensaernïaeth wleidyddol cestyll. Mae gan Gymru dros 600 o gestyll, llawer ohonynt mewn carreg a adeiladwyd gan y Saeson yn ystod neu ar ôl y goncwest Normanaidd. O ganlyniad mae'n adnabyddus i lawer fel prifddinas cestyll y byd. Yn ystod y cyfnod hwnnw ffurfiodd amrywiol Deyrnasoedd Cymru ac yn ddiweddarach Tywysogaeth Cymru, gan adael olion archaeolegol arwyddocaol ill dau. Bu hefyd cyrchoedd Llychlynwyr yng Nghymru drwy gydol y cyfnod Canoloesol, yn enwedig mewn ardaloedd arfordirol. Mae tystiolaeth archeolegol hefyd yn sefydlu rhyngweithiad di-drais rhwng y Llychlynwyr a'r Cymry, megis yr anheddiad Llychlynnaidd yn Llanbedrgoch. Daethpwyd o hyd i gard cleddyf Llychlynnaidd o dan y dŵr yn Smalls Reef, Arfordir Penfro sy'n dyddio o 1100-1125 CE. Mae'r gard hwn yn dystiolaeth archeolegol o ddylanwad a phresenoldeb Llychlynwyr ar arfordir Sir Benfro.

Mae arteffactau o'r cyfnod canoloesol hefyd yn dangos tystiolaeth o Gristnogaeth Geltaidd. Daeth Awstin yn esgob Caergaint yn 590 OC, fodd bynnag, roedd Sant Illtud eisoes yn lledaenu Cristnogaeth yn y Gymru Geltaidd, efallai yn fuan iawn ar ôl ymadawiad y Rhufeiniaid yn 383 OC. Cedwir croesau carreg Cristnogol Celtaidd bellach o fewn capel Galilea o’r 13eg ganrif yn eglwys Illtud Sant yn Llanilltud Fawr ( Llanilltud Fawr ) a chredir eu bod yn dyddio o’r 8fed i’r 10fed ganrif. Efallai mai’r groes Geltaidd enwocaf yng Nghymru a’r groes olwyn dalaf ym Mhrydain yw Maen Achwyfan sy’n dyddio o’r 10fed ganrif yn ôl pob tebyg. Mae'r gofeb hon yn cynnwys cerfiadau o ryfelwr arfog a ddylanwadwyd gan y Celtiaid a'r Llychlynwyr ac fe'i hystyrir yn bwysig yn genedlaethol yn stori Cristnogaeth yng Nghymru.

 Y Cyfnod Modern Cynnar 
Cafodd modrwy aur gyda delwedd penglog ei darganfod yng Ngharreghofa, Powys yn 2019. Yn ôl Amgueddfa Genedlaethol Cymru, mae’r fodrwy hon yn fwy cofiadwy ac yn atgof o anochel marwolaeth ac mae hefyd yn arwydd o’r cyfraddau marwolaethau uchel yn ystod y cyfnod hwn (dyddiedig 1550–1650) o gymharu â’r oes fodern.

 Cymru Ddiwydiannol i'r Presennol 
Bu gan Gymru gyfnod o 400 mlynedd o ddiwydiannu, gan gynnwys diwydiannau mawr o gloddio am gerrig, mwyngloddio glo a metel a mwyndoddi ymhlith eraill. Mae'r diwydiannau hyn wedi gadael olion archeolegol diriaethol, megis Camlas Llangollen yng Ngogledd Cymru a ddefnyddiwyd i gludo deunyddiau crai yn ogystal â chynhyrchion eraill o Gymru i Loegr. Mae llawer o safleoedd o'r cyfnod hwn wedi'u cadw'n dda, gyda rhai fel Blaenafon a Llanberis bellach yn gartref i amgueddfeydd diwydiannol.

 Safleoedd nodedig 
bawd|197x197px| Clawdd Offa, ger Clun.
Mae Pentre Ifan, cromlech Neolithig, yn symbol o dreftadaeth Gymreig, ac fe'i gelwir yn un o henebion cynhanesyddol mwyaf adnabyddus Cymru.
bawd|195x195px| Camlas Llangollen
Astudiwyd y safle ers 1603 ac roedd yn debygol o fod yn safle claddu cymunedol ac yn fan cysegredig trwy gydol ei ddefnydd. Ym Môn, ymwelir yn aml hefyd â safle Neolithig Bryn Celli Ddu, sy'n cynnwys hengor a beddrod siambr.

Safle nodedig o'r Oes Efydd yw Mwyngloddiau Copr y Gogarth, a oedd â'r gallu i gynhyrchu bron i 2,000 tunnell o efydd fel y mwynglawdd mwyaf o'i amser a adnabyddir yn y byd ar hyn o bryd. Defnyddiwyd y safle trwy gydol yr Oes Efydd cyn i gynhyrchu ddod i ben, a chafodd ei gloddio am gyfnod byr hefyd yn y cyfnod Rhufeinig. Defnyddiwyd y copr a gynhyrchwyd i wneud gwrthrychau efydd a oedd wedyn yn cael eu masnachu a'u gwasgaru ledled Ewrop.

Mae caer Oes Haearn Tre'r Ceiri yn un o'r safleoedd sydd wedi'u cadw orau a mwyaf cyfan o'i fath yn y DU. Dros amser bu'n ganolbwynt astudiaeth archeolegol ddwys, gyda'r dystiolaeth gynharaf am feddiannaeth ddynol yn garnedd o'r Oes Efydd. Roedd pobl yn byw ar y safle yn ystod cyfnod y Rhufeiniaid, gyda llawer iawn o arteffactau Rhufeinig yn cael eu cloddio. Daeth meddiannaeth i ben yn y 4edd ganrif OC; fodd bynnag, mae'r safle yn dal i fod yn brif gyrchfan i dwristiaid.

Mae sawl safle Rhufeinig amlwg wedi cael eu cloddio yng Nghymru. Yng Ngogledd Cymru mae Segontium, ger Caernarfon, yn nodedig: dyma gaer Rufeinig fwyaf yr ardal ac mae'n atyniad mawr i dwristiaid. Mae'r safle hefyd yn cynnwys teml a thref. Mae Isca Augusta, Caerllion fodern, yn safle milwrol tebyg ac mae hefyd yn lleoliad Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru. Mae safle arall, Venta Silurum, yn arddangos y waliau amddiffynnol Rhufeinig sydd wedi'u cadw orau yn y DU.

Clawdd Offa, clawdd canoloesol a grëwyd fel ffin rhwng Cymru a Lloegr, a dilynir ei lwybr bellach gan lwybr pellter hir poblogaidd. Mae safleoedd canoloesol poblogaidd eraill yn cynnwys Abaty Tyndyrn, Carreg Cennen, a chestyll Conwy, Caerffili, Caernarfon, Caerdydd a Phenfro.

Mae pedwar Safle Treftadaeth y Byd UNESCO yn ymwneud ag archeoleg yng Nghymru, sy’n bodloni meini prawf Gwerth Cyffredinol Eithriadol UNESCO : Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte, Cestyll a Muriau Trefi’r Brenin Edward yng Ngwynedd, Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru a Thirwedd Ddiwydiannol Blaenafon. Mae "Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward" yn cynnwys nifer o safleoedd canoloesol, tra bod Pontcysyllte, y Chwareli Llechi a Blaenafon yn enghreifftiau o safleoedd diwydiannol, gyda Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru ym Mlaenafon yn croesawu 113,324 o ymwelwyr yn 2019–2020.

 Sefydliadau 
bawd|279x279px| Adfer Castell Coch yn 2018 gan Cadw
Mae yna lawer o sefydliadau sy'n ymwneud ag archaeoleg yng Nghymru. Mae’r prif sefydliadau yn ffurfio ‘trybedd’ ar gyfer diogelu, cofnodi a deall archaeoleg a threftadaeth ddiwylliannol: y rhain yw Cadw, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC), a phedair Ymddiriedolaeth Archaeolegol Cymru.

Cadw yw asiantaeth y llywodraeth sy’n gyfrifol am amgylchedd hanesyddol Cymru, sy’n ymwneud â gofalu am safleoedd hanesyddol a’u cynnal a’u cadw tra hefyd yn annog mynediad ac ymgysylltiad cyhoeddus. Maent hefyd yn gyfrifol am hybu ymchwil archeolegol ledled Cymru, megis eu cefnogaeth i gloddio yng Nghastell Dryslwyn. Mae Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC) yn gorff llywodraeth arall, sydd drwy Warant Frenhinol yn casglu, yn cynnal ac yn dosbarthu gwybodaeth archaeolegol a hanesyddol yn ogystal â’i gyfrifoldebau ynghylch safonau cenedlaethol ar y pynciau hyn. Mae pedair Ymddiriedolaeth Archaeolegol Cymru yn elusennau annibynnol sy’n darparu rhai gwasanaethau a ddarperir mewn rhannau eraill o’r DU gan lywodraeth ganolog neu leol: sef Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys, Ymddiriedolaeth Archeolegol Dyfed, Ymddiriedolaeth Archeolegol Morgannwg-Gwent a Gwynedd Ymddiriedolaeth Archeolegol ; mae pob ymddiriedolaeth yn canolbwyntio ar ei rhanbarth priodol i helpu i reoli, ymchwilio, hyrwyddo ac addysgu'r cyhoedd am archeoleg.

Mae elusennau eraill yn cynnwys Cyngor Archaeoleg Prydain Cymru, sef cangen Cymru o elusen ledled y DU, sy'n ymwneud â chefnogi archeolegwyr a hyrwyddo treftadaeth yng Nghymru, megis trwy eu menter,  y Clwb Archeolegwyr Ifanc. Elusen nodedig arall yw'r Cambrian Archaeological Association, sy'n astudio ac yn addysgu archeoleg Cymru yn ogystal â chyhoeddi cylchgrawn blynyddol, Archaeologia Cambrensis.

Ymhlith y prifysgolion yng Nghymru sy'n cynnig cyrsiau ar archaeoleg mae Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant, Prifysgol Bangor, Prifysgol Abertawe, Prifysgol Aberystwyth a Phrifysgol Caerdydd

 Dychwelyd arteffactau i Gymru 
bawd|247x247px| Olion dynol Palaeolithig o Fonesig Goch Pen-y-fai, a gloddiwyd yn Ne Cymru. Tynnwyd y llun pan gawsant eu harddangos yn yr Amgueddfa Hanes Natur yn Haf 2014.
Bu galwadau yn y cyfryngau Cymreig i ddychwelyd rhai o'r arteffactau mwyaf arwyddocaol a ddarganfuwyd yng Nghymru gan yr Amgueddfa Brydeinig yn ôl iddynt. Mae'r arteffactau hyn yn cynnwys tarian Rhyd-y-gors, tarian Moel Hebog a tharianau bwcler Cymreig. Mae galwadau hefyd i ddychwelyd Mantell enwog Yr Wyddgrug, lunula Llanllyfni, y a Tancard Trawsfynydd ( yn Lerpwl ar hyn o bryd ) a'r Fonesig Goch o Paviland ( yn Rhydychen ar hyn o bryd ) i amgueddfa yng Nghymru.

 Rhestr o amgueddfeydd sy'n ymwneud ag archeolegol 

 Pwll Mawr Amgueddfa Lofaol Cymru
 Gwaith Haearn Blaenafon
 Caer a Baddonau Rhufeinig Caerllion
 Castell Henllys
 Amgueddfa Ceredigion
 Pentref Canoloesol Cosmeston
 Mwyngloddiau Aur Dolaucothi
 Canolfan Dreftadaeth Gŵyr
 Amgueddfa Ddiwydiannol Cydweli
 Llancaiach Fawr
 Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd
 Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru
 Amgueddfa Genedlaethol y Glannau
 Amgueddfa Sir Faesyfed
 Parc Treftadaeth Cwm Rhondda
 Segontiwm
 Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru
 Abaty Ystrad Fflur
 Amgueddfa Treftadaeth Swtan
 Mwynglawdd Copr Sygun
 Amgueddfa ac Oriel Gelf Dinbych-y-pysgod
 Y Gaer

 Cyfeiriadau 

Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio