Rhestr o frenhinoedd y Pictiaid

Mae rhestr brenhinoedd y Pictiaid yn seiliedig ar restrau brenin Brut Pictedd. Mae'r rhain yn ddogfennau hwyr ac nid ydynt yn cofnodi'r dyddiadau pan deyrnasodd y brenhinoedd. Mae'r gwahanol restrau sydd wedi goroesi yn anghytuno mewn mannau ynghylch enwau brenhinoedd, a hyd eu teyrnasiadau. Mae cyfran fawr o'r rhestrau, nas atgynhyrchir yma, yn perthyn i fytholeg Albanaidd neu Wyddelig. I raddau helaeth, gellir cysoni rhannau olaf y rhestrau â ffynonellau eraill.

 Brenhinoedd Pictaidd 
Roedd brenhinoedd Pictaidd yn llywodraethu yng ngogledd a dwyrain yr Alban . Yn 843 mae traddodiad yn cofnodi disodli teyrnas y Pictiaid gan Deyrnas Alba, er bod y blwyddnodion Gwyddelig yn parhau i ddefnyddio Pictiaid a Fortriu am hanner canrif ar ôl 843. Credir bod y rhestrau brenin wedi'u llunio yn gynnar yn yr 8fed ganrif, erbyn 724 mae'n debyg, gan eu gosod yn nheyrnasiadau meibion Der-Ilei, Bridei a Nechtan.

Mae blwyddnodau Gwyddelig (Blwyddnodau Ulster, a Blwyddnodau Innisfallen) yn cyfeirio at rai brenhinoedd fel brenin Fortriu neu brenin Alba. Credir bod y brenhinoedd a restrir yn cynrychioli goresgyniadau o'r Pictiaid, o leiaf o amser Bridei fab Maelchon ymlaen. Yn ogystal â'r goresgyniadau hyn, roedd llawer o frenhinoedd pwnc llai pwerus yn bodoli, a dim ond ychydig iawn ohonynt sy'n hysbys o'r cofnod hanesyddol.

Rhestrir brenhinoedd chwedlonol y Pictiaid yn adroddiad Lebor Bretnach o darddiad y Cruithne . Mae'r rhestr yn dechrau gyda Cruithne fab Cing, yr adroddir ei fod yn "dad y Pictiaid". Yna mae cyfrif y Blwyddnodau Pictaidd yn rhannu'n bedair rhestr o enwau:

 Y cyntaf yw rhestr o feibion Cruithne.
 Yr ail yw rhestr o frenhinoedd cynnar heb unrhyw wybodaeth wahaniaethol heblaw dyddiadau.
 Y trydydd yw rhestr arall o frenhinoedd cynnar heb straeon na dyddiadau, ac mae gan bob un ohonynt ddau enw sy'n dechrau gyda "Brude". Mae'n bosibl bod "Brude" yn deitl hynafol am "brenin" o ffynhonnell arall, a gafodd ei gamddehongli fel enw gan y casglwr (cf. Skene p.cv).
 Y pedwerydd yw rhestr o frenhinoedd diweddarach. Y cyntaf o'r rhain i gael ei ardystio mewn ffynhonnell annibynnol yw Galam Cennalath.

Daw'r dyddiadau a roddir yma o ffynonellau cynnar, oni nodir yn benodol fel arall. Mae'r perthnasoedd rhwng brenhinoedd yn llai na sicr ac yn dibynnu ar ddarlleniadau modern o'r ffynonellau.

 Enwau 
Mae orthograffeg yn broblemus. Mae Cinioch, Ciniod a Cináed i gyd yn cynrychioli hynafiaid o'r enw Seisnigedig modern Kenneth. Mae "uu" Picteg, weithiau'n cael ei argraffu fel "w", yn cyfateb i Aeleg "f", fel mai Uuredach yw'r Feredach Gaeleg ac Uurguist y Fergus Gaeleg, neu efallai Forgus. Fel y dengys arysgrif Dupplin Cross, efallai na fydd y syniad bod ffynonellau Gwyddelig wedi Gaelegeiddio enwau Pictaidd  yn hollol gywir.

 Brenhinoedd y Pictiaid 
Mae lliwio yn dynodi grwpiau o frenhinoedd y tybir eu bod yn perthyn.

 Brenhinoedd cynnar 
Teyrnasu Rheolwr Enwau eraill   Teulu Sylwadau 311-341 Vipoig Teyrnasodd 30 mlynedd 341–345 Canutulachama Teyrnasodd 4 blynedd 345–347 Uradech Teyrnasodd 2 flynedd 347–387 Gartnait II Teyrnasodd 40 mlynedd 387–412 Talorc mac Achiuir Teyrnasodd 25 mlynedd 412–452 Drest I. Drest mab Erp Brenin cyntaf y Blwyddnodau Pictaidd a restrir y mae ei deyrnasiad yn cynnwys cydamseriad (dyfodiad Sant Padrig i Iwerddon ; "teyrnasodd gan mlynedd ac ymladdodd gant o frwydrau" 452–456 Talorc I. Talorc fab Aniel Cofnod yn rhestrau'r brenin; teyrnasodd 2 neu 4 blynedd 456–480 Nechtan I. Nechtan fab Uuirp (neu Erip), Nechtan Fawr, Nechtan Celcamoth Brawd i Drest fab Erp o bosib Mae rhai yn dweud mai hwn oedd sylfaenydd y fynachlog yn Abernethy , ond yn sicr mae hwn yn anghywir. Cafwyd hyd i enw tebyg nehhtton (au) ar y garreg Lunnasting ; awgrymodd un dehonglydd ei fod yn cynnwys yr ymadrodd "gwas Nehtonn" 480–510 Drest II Drest Gurthinmoch (neu Gocinecht) Cofnod yn rhestrau'r brenin; teyrnasodd 30 mlynedd 510–522 Galan Galan Erilich neu Galany Cofnod yn rhestrau'r brenin 522–530 Drest III Mab Drest Uudrost (neu Hudrossig) Cofnod yn rhestrau'r brenin 522–531 Drest IV Mab Drest o Girom (neu Gurum) Cofnod yn rhestrau'r brenin 531–537 Gartnait I. Garthnac fab Girom, Ganat fab Gigurum Cofnod yn rhestrau'r brenin 537–538 Cailtram Cailtram fab Girom, Kelturan fab Gigurum Brawd i'r Gartnait blaenorol Cofnod yn rhestrau'r brenin 538–549 Talorc II Talorc fab Murtolic, Tolorg fab Mordeleg Cofnod yn rhestrau'r brenin 549–550 Drest V. Drest fab Manath, Drest fab Munait Cofnod yn rhestrau'r brenin

 Brenhinoedd hanesyddol cynnar 
Y brenin cyntaf sy'n ymddangos mewn sawl ffynhonnell gynnar yw Bridei fab Maelchon, a gellir ystyried bod brenhinoedd o ddiwedd y 6ed ganrif ymlaen yn hanesyddol gan fod eu marwolaethau yn cael eu hadrodd yn gyffredinol mewn ffynonellau Gwyddelig.
Teyrnasu Rheolwr Enwau eraill Teulu Sylwadau 550–555 Galam Galam Cennalath Cofnodir marwolaeth "Cennalaph, brenin y Pictiaid", o bosib wedi dyfarnu ar y cyd â Bridei fab Maelchon 554–584 Bridei I. Bridei fab MaelchonMab Brude i Melcho Cofnodir ei farwolaeth a gweithgareddau eraill, fe'i enwir ym 'Mywyd  Saint Columba' gan Adomnán ; y brenin Pictaidd cyntaf i fod yn fwy nag enw mewn rhestr 584–595 Gartnait II Gartnait fab Domelch,  595–616 Nechtan II Wyr Nechtan i Uerb  Rhoddir ei deyrnasiad yn amser y Pab Boniface IV 616–631 Cinioch Cinioch fab LutrinKinet fab Luthren631–635 Gartnait III Gartnait fab Uuid   mab Gwid fab Peithon? 635–641 Bridei II Bridei fab Uuid neu fab Fochle mab Gwid fab Peithon? 641–653 Talorc III Talorc fab Uuid neu fab Foth mab Gwid fab Peithon? 653–657 Talorgan I. Talorgan fab Eanfrith mab Eanfrith o Bernicia 657–663 Gartnait IV Gartnait fab Donnel neu fab Dúngal 663–672 Drest VI Drest mab Donnel neu fab Dúngal

 Brenhinoedd hanesyddol diweddarach 
TeyrnasuRheolwrEnwau eraillTeuluSylwadau672–693Bridei IIIBridei mab BiliMab Beli I o Alt Clut mab Nechtan IIRhyfelodd yn erbyn y Scotiaid 683. Trechodd Ecgfrith o Northumbria ym Mrwydr Dun Nechtain yn 685.693–697TaranTaran mab AinftechO bosib, hanner brawd i Bridei trwy eu mam a Nechtan mac Der-Ilei697–706Bridei IVBridei mab Der-IleiBrawd Nechtan, Cenél ComgaillMab Der-Ilei, tywysoges y Pictiaid, aDargart mac Finnguine, aelod o'r  Cenél Comgaill o Dál Riata; rhestrwyd fel gwarantwr y Cáin Adomnáin706–724Nechtan IIINechtan mab Der-IleiBrawd Bridei, Cenél ComgaillMabwysiadwyd system Rhufeinig dyddio Pasg c. 712, sylfaenydd eglwysi a mynachlogydd o fri724–726Drest VIIDrustPerhaps son O bosib hanner brawd i  Nechtan a Bridei. O bosib o'r  Cenél nGabráin o Atholl Dilynodd Nechtan, gan ei garcharu yn  726, ond o bosib disodlwyd y flwyddyn yna gan Alpín726–728Alpín IAlpin mac EchachO bosib o'r Cenél nGabráin Mae'n debyg ei fod yn rheolwr ar y cyd gan Drest. Hefyd brenin Dal Riata, AT726.4 "Tynnwyd Dungal o'r brenhiniaeth, a thynnwyd  Drust o frenhiniaeth y Pictiaid, ac Elphin sy'n teynasu ar eu cyfer."728–729Nechtan IIIadferwydNechtan mab Der-Ilei, ail deyrnasiadCenél ComgaillAwgrymwyd bod Óengus yn trechu gelynion Nechtan yn 729, ac bod  Nechtan yn parhau i deyrnasu tan 732.729–761Óengus IOnuist mab VurguistHawliwyd gan yr Eóganachta fel aelod o'r teulu736–750Talorcan IITalorcan mab FergusBrawd ÓengusLladdwyd yn brwydro yn erbyn Brythoniaid Alt Clut761–763Bridei VBridei mab FergusBrawd OnuistBrenin Fortriu763–775Ciniod ICiniod mab Uuredach, CinadhonWeithiau ystyriwyd ei fod yn wyr i Selbach mac Ferchair a felly o Cenél LoairnCynigiodd loches i Frenin Alhred o Northumbria wedi'i ddisodliad775–778Alpín IIAlpin mab UuroidAdroddiad ei farwolaeth yn son am Eilpín, brenin y Sacsoniaid, ond cymerwyd fod hyn yn gamgymeriad 778–782Talorc IITalorc mab DrestAdroddwyd ei farwolaeth yn y Blwyddnodau Ulster 782–783Drest VIIIDrest mabTalorganMab y Talorgan, brenin cynt, neu Talorgan, brawd Óengus783–785Talorc IIITalorgan mab Onuist, hefyd Dub TholargMab Óengus785–789ConallConall mab Tarla (neu o Tadg)Efallai brenin yn Dál Riata789–820CaustantínCaustantín mab FergusŴyr neu fab nai i Onuist neu efallai mab i Fergus mac EchdachEi fab Domnall oedd efallai brenin i Dál Riata820–834Óengus IIÓengus mab FergusBrawd Caustantín834–837Drest IXDrest mab CaustantínMab Caustantín834–837Talorc IVTalorcan mab Wthoil837–839EóganEógan mab ÓengusMab Óengus, ei frodyr oedd Nechtan a Finguine.Lladdwyd yn 839 gan ei frawd Bran wrth frwydro yn erbyn y Llychlynwyr gan arwain i ddegawd o ryfela

 Brenhinoedd y Pictiaid 839 – 848 (ddim yn olynol) 
Mae'n ymddangos bod marwolaethau Eógan a Bran wedi arwain at nifer fawr o gystadleuwyr am orsedd y Pictiaid.
Teyrnasu Pren mesur Enwau eraill Teulu Sylwadau 839–842 Uurad Uurad fab Bargoit Anhysbys Dywedir iddo deyrnasu am dair blynedd, a enwyd yn ôl pob tebyg ar Garreg Drosten 842–843 Bridei VI Bridei fab Uurad Mab y brenin blaenorol o bosib Dywedir iddo deyrnasu blwyddyn 843 Ciniod II  Brawd y brenin blaenorol o bosib Dywedir iddo deyrnasu blwyddyn mewn rhai rhestrau 843–845 Bridei VII Brudei fab Uuthoi Anhysbys Dywedir iddo deyrnasu dwy flynedd mewn rhai rhestrau 845–848 Drest X. Mab Drest i Uurad Fel meibion blaenorol Uurad Dywedir iddo deyrnasu tair blynedd mewn rhai rhestrau; mae myth bradwriaeth MacAlpin yn galw brenin y Pictiaid yn Drest 848–</br> 13 Chwefror 858 Cináed    Anhysbys, ond gwnaeth ei ddisgynyddion ef yn aelod o Cenél nGabráin Dál Riata

 Yn draddodiadol roedd Brenhinoedd y Pictiaid yn cael eu cyfrif fel Brenin yr Alban 
Trechodd Cináed mac Ailpín (Kenneth MacAlpin yn Saesneg) y brenhinoedd cystadleuol fesul un erbyn tua 845 – 848. Yn draddodiadol mae'n cael ei ystyried yn "Frenin yr Alban" gyntaf, neu o "Pictiaid ac Albanwyr", yr honnir iddo orchfygu'r Pictiaid fel Gael, sy'n troi hanes yn ôl i'r blaen, fel y mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion modern yn nodi, ef oedd 'Brenin y Pictiaid' mewn gwirionedd. ', ac ni ddefnyddiwyd y termau' Brenin Alba 'a' Brenin yr Alban 'hyd yn oed yn ddiweddarach tan sawl cenhedlaeth ar ei ôl.
Teyrnasu Pren mesur Enwau eraill Teulu Sylwadau Bu farw 13 Chwefror 858 Cináed Ciniod fab ElphinCináed mac AilpínCoinneach mac AilpeinKenneth MacAlpinKenneth I. Yn anhysbys, ond gwnaeth ei ddisgynyddion ef yn aelod o Cenél nGabráin Dál Riata Bu farw 862 Domnall Domnall mac AilpínDmhairnall mac AilpeinDonald MacAlpinDonald I. Brawd i Cináed Bu farw 877 Causantín Causantín mac CináedaCêlam mac ChoinnichConstantín mac CináedaCystennin I. Mab Cináed Bu farw 878 Áed Áed mac Cináeda Aodh mac ChoinnichAedthEdus Mab Cináed Dyddodwyd 889 ? Eochaid Mab i Rhun ap Arthgal, ac ŵyr mamol i Cináed Yn gysylltiedig â Giric. Gallai fod wedi rhannu brenhiniaeth â Giric, naill ai fel partner cyfartal neu wrthwynebydd. Gallai hefyd fod wedi teyrnasu fel Brenin Strathclyde Dyddodwyd 889 ? Giric Giric mac DúngailGriogair mac Dhunghail"Mac Rath" ("Mab Fortune") Mab merch Cináed ? Yn gysylltiedig ag Eochaid Bu farw 900 Domnall Domnall mac CausantínDalaínall mac ChegolimDonald II"Dásachtach" ("Y Gwallgofddyn") Mab Causantín mac Cináeda Yr olaf i'w alw'n "brenin y Pictiaid"

 Brenin Alba 
Teyrnasu Pren mesur Enwau eraill Teulu Sylwadau Abdicated 943, bu farw 952 Causantín Causantín mac ÁedaCânam mac AoidhCystennin II Mab Áed mac Cináeda Brenin cyntaf Alba, y deyrnas a ddaeth yn ddiweddarach yn cael ei galw'n "Alban".

 Darllen pellach 
 James E. Fraser, The New Edinburgh History of Scotland, cyf 1: O Caledonia i Pictland (Gwasg Prifysgol Caeredin,2009)

 Cyfeiriadau 

Categori:Y Pictiaid
Categori:Rhestrau brenhinoedd