Datganiad Obar Bhrothaig

Mae Datganiad Obar Bhrothaig ( ; ; ; Saesneg: Declaration of Arbroath) yn ddatganiad o annibyniaeth yr Alban, a wnaed ym 1320. Mae ar ffurf llythyr yn Lladin a gyflwynwyd i'r Pab Ioan XXII, dyddiedig 6 Ebrill 1320. Ei bwriad oedd i gadarnhau statws yr Alban fel gwladwriaeth sofran annibynnol ac amddiffyn hawl yr Alban i ddefnyddio grym milwrol pan ymosodir arni'n anghyfiawn.

Credir yn gyffredinol iddo gael ei ysgrifennu yn Abaty Obar Bhrothaig gan Bernard o Kilwinning, Canghellor yr Alban ac Abad Obar Bhrothaig ar y pryd,  a'i selio gan bum deg un o fawrion ac uchelwyr y genedl. Y llythyr yw'r unig oroeswr o dri a grëwyd ar y pryd. Y lleill oedd llythyr gan Robert I, Brenin yr Alban, a llythyr gan bedwar esgob o'r Alban i gyd yn gwneud pwyntiau tebyg.

 Trosolwg 
Roedd y Datganiad yn rhan o ymgyrch ddiplomyddol ehangach, a geisiodd pwysleisio safle’r Alban fel teyrnas annibynnol,  yn hytrach na thir ffiwdal a reolir gan frenhinoedd Normanaidd Lloegr, yn ogystal â chodi'r ddedfryd o ysgymuno a osodwyd ar Robert de Brus.  Roedd y pab wedi cydnabod honiad Edward I o Loegr i oruchafiaeth ar yr Alban ym 1305 a chafodd de Brus ei ysgymuno gan y Pab am lofruddio John Comyn gerbron yr allor yn Eglwys Greyfriars yn Dumfries ym 1306. 

Gwnaeth y Datganiad nifer o bwyntiau:

  bod yr Alban bob amser wedi bod yn annibynnol, yn wir am gyfnod hirach na Lloegr;  
  bod Edward I o Loegr wedi ymosod yn anghyfiawn ar yr Alban ac wedi cyflawni erchyllterau;  
  bod Robert de Brus wedi gwaredu cenedl yr Alban o'r perygl hwn;  
  annibyniaeth pobl yr Alban oedd annibyniaeth yr Alban, yn hytrach na Brenin yr Alban.

 Testun 
Mae'r testun llawn yn Lladin (a chyfieithiad yn Saesneg), i'w gweld ar dudalen Declaration of Arbroath ar Wicidestun Saesneg. 

 Llofnodwyr 
Mae 39 enw - wyth iarll a thri deg un barwn - ar ddechrau'r ddogfen, y gallai pob un ohonyn nhw fod â'u seliau wedi'u hatodi, dros gyfnod o rai wythnosau a misoedd mae'n debyg, gydag uchelwyr yn anfon eu seliau i'w defnyddio. Dim ond 19 sêl sydd ar y copi sy'n bodoli o'r Datganiad, ac o'r 19 o bobl hynny dim ond 12 sydd wedi'u henwi yn y ddogfen. Credir ei fod yn debygol bod o leiaf 11 yn fwy o seliau na'r 39 gwreiddiol wedi eu hatodi. Yna aethpwyd â'r Datganiad i'r llys Pabaidd yn Avignon gan yr Esgob Kininmund, Syr Adam Gordon a Syr Odard de Maubuisson. 

Fe wnaeth y pab wrando ar y dadleuon a gynhwyswyd yn y Datganiad. Cafodd ei ddylanwadu gan gynnig o gefnogaeth gan yr Albanwyr ar gyfer ei groesgad hir ddymunol os nad oedd yn rhaid iddynt ofni goresgyniad gan Loegr mwyach. Anogodd y pab, trwy lythyr i Edward II i wneud heddwch â'r Albanwyr. Y flwyddyn ganlynol perswadiwyd y Saeson y pab i gymryd eu hochr hwy eto a chyhoeddodd chwe bwla i'r perwyl hwnnw.  Ddim tan wyth mlynedd yn ddiweddarach, ar 1 Mawrth 1328 arwyddodd brenin newydd Lloegr, Edward III, gytundeb heddwch rhwng yr Alban a Lloegr, Cytundeb Caeredin-Northampton. Yn y cytundeb hwn, a oedd i bob pwrpas am bum mlynedd hyd 1333, ymwrthododd Edward â holl hawliadau Lloegr ar yr Alban. Wyth mis yn ddiweddarach, ym mis Hydref 1328, cafodd y ddedfryd o waharddiad a roddwyd ar yr Alban, a'r ddedfryd o ysgymuno ar ei brenin, eu dileu gan y Pab. 

 Copïau llawysgrif 
Collwyd y copi gwreiddiol o'r Datganiad a anfonwyd at Avignon. Mae copi o'r Datganiad wedi goroesi ymhlith papurau gwladol yr Alban, sy'n mesur 540mm o led a 675mm o hyd (gan gynnwys y seliau), mae'n cael ei ddal gan Archif Genedlaethol yr Alban yng Nghaeredin.

 Rhestr o lofnodwyr 
Rhestrir isod lofnodwyr Datganiad Obar Bhrothaig ym 1320.

Mae'r datganiad ei hun wedi'i ysgrifennu yn Lladin. Mae'n defnyddio'r fersiynau Lladin o deitlau'r llofnodwyr, ac mewn rhai achosion, mae sillafu enwau wedi newid dros y blynyddoedd.

 Donnchadh IV, Iarll Fife  
 Thomas Randolph, Iarll 1af Moray  
 Patrick Dunbar, Iarll Dunbar 
 Malise, Iarll Strathearn  
 Malcolm, Iarll Lennox  
 William, Iarll Ross  
 Magnús Jónsson, Iarll Ynysoedd Erch 
 William de Moravia, Iarll Sutherland 
 Walter, Uchel Stiward yr Alban ( 
 William de Soules, Arglwydd Liddesdale a Bwtler yr Alban  
 Syr James Douglas, Arglwydd Douglas  
 Roger de Mowbray, Arglwydd Barnbougle a Dalmeny  
 David, Arglwydd Brechin  
 David de Graham o Kincardine 
 Ingram de Umfraville  
 John de Menteith, gwarcheidwad iarllaeth Menteith  
 Alexander Fraser o Touchfraser a Cowie 
 Gilbert de la Hay, Cwnstabl yr Alban  
 Robert Keith, Marischal yr Alban  
 Henry St Clair o Rosslyn 
 John de Graham, Arglwydd Dalkeith, Abercorn &amp; Eskdale 
 David Lindsay o Crawford 
 William Oliphant, Arglwydd Aberdalgie a Dupplin  
 Patrick de Graham o Lovat 
 John de Fenton, Arglwydd Baikie a Beaufort 
 William de Abernethy o Saltoun 
 David Wemyss o Wemyss 
 William Mushet 
 Fergus o Ardrossan 
 Eustace Maxwell o Gaerlaverock 
 William Ramsay 
 William de Monte Alto, Arglwydd Ferne 
 Alan Murray 
 Donald Campbell 
 John Cameron 
 Reginald le Chen, Arglwydd Inverugie a Duffus 
 Alexander Seton 
 Andrew de Leslie 
 Alexander Straiton

Yn ogystal, nid yw enwau'r canlynol yn ymddangos yn nhestun y ddogfen, ond mae eu henwau wedi'u hysgrifennu ar dagiau sêl ac mae eu seliau yn bresennol:

 Alexander de Lamberton  
 Edward Keith  
 Arthur Campbell  
 Thomas de Menzies  
 John de Inchmartin  
 John Duraunt 
 Thomas de Morham

 Etifeddiaeth 
Yn 2016 gosodwyd Datganiad Obar Bhrothaig  ar gofrestr Cof y Byd, UNESCO.

Yn 2020 roedd Albanwyr yn bwriadu dathlu 700 mlynedd ers cyhoeddi Datganiad Obar Bhrothaig gyda digwyddiadau o wahanol fathau, ond cawsant eu canslo neu eu gohirio oherwydd y pandemig coronafirws.

 Cyfeiriadau 

Categori:1320
Categori:14eg ganrif yn yr Alban
Categori:Cenedlaetholdeb Albanaidd
Categori:Hanes gwleidyddol yr Alban