Mary Morgan

Roedd Mary Morgan (1788 – 15 Ebrill 1805) yn forwyn ifanc yn Llanandras, Sir Faesyfed a chafodd ei chrogi wedi ei chael yn euog o ladd ei phlentyn newydd-anedig.

Cefndir 
Hogan o'r Clas-ar-wy oedd Morgan. Cafodd ei chyflogi fel cogyddes iau yng Nghastell Maesllwch, sedd Walter Wilkins, Aelod Seneddol Sir Faesyfed.

Y Llofruddiaeth
Roedd Morgan yn gweithio yn y ceginau yn oriau mân ddydd Sul ym mis Medi 1804 pan aeth yn sâl. Yn ddiweddarach aeth i'w hystafell yn ardal gweision y castell. Yn gynnar y noson honno aeth y cogydd i'w hystafell gan gyhuddo Morgan o roi genedigaeth i faban. Gwadodd y cyhuddiad yn gryf ar y dechrau. Yn ddiweddarach, yn ôl y dystiolaeth a roddwyd gan y cogydd, bu Morgan gyfaddef iddi esgor ar blentyn. Canfyddid corff y plentyn o dan y gwely wedi ei orchuddio gan blu. Roedd pen y bychan wedi ei dorri o'i chorff a'r system berfeddol, a ddifrodwyd yn ddifrifol, wedi'i thynnu a'i osod o dan y plentyn.

Trengholiad ac achos llys

Cynhaliwyd y cwest ar y babi yn y Clas-ar-wy ddeuddydd yn ddiweddarach, a chanfu Rheithgor y Crwner:

Roedd Morgan yn rhy sâl i deithio i Lanandras, lle cynhaliwyd y Brawdlysoedd, tan 6 Hydref. Dechreuodd yr achos yn y pen draw ym mis Ebrill 1805 o flaen Mr Ustus Hardinge, gan ddod i ben ar 11 Ebrill, pan gafwyd y rheithgor hi yn euog o lofruddio ei phlentyn.

Ar 13 Ebrill crogwyd Morgan, a chladdwyd hi yn yr hyn a oedd ar y pryd yn dir heb ei gysegru ger yr eglwys yn ddiweddarach yr un prynhawn. Denodd ei dienyddiad cyhoeddus dyrfaoedd mawr, i'w gwylio wrth iddi gael ei chludo mewn trol o'r carchar i'w dienyddio yn Gallows Lane. Hi oedd y ferch olaf i gael ei chrogi'n gyhoeddus yn Sir Faesyfed.
bawd|chwith|Y Barnwr Haerdinge

Dadleuon
Am beth amser ar ôl y dienyddiad, honnwyd mai tad y plentyn a lofruddiwyd oedd Walter Wilkins yr Ieuengaf , mab yr Aelod Seneddol ac Uchel Siryf y sir a " sgweier ifanc" Castell Maesllwch. Roedd Wilkins yn aelod o'r rheithgor mawr a ganfu fod gan Morgan achos i'w ateb. Er bod y ddamcaniaeth hon yn cael ei difrïo'n bellach, mae wedi bod yn allweddol wrth gadarnhau'r myth poblogaidd bod Mary Morgan wedi dioddef dan law pendefig diegwyddor. Erbyn hyn cytunir yn gyffredinol bod y tad yn un o'i chyd weision yn y castell.

Ers ei dienyddiad, bu ymdrechion i adfer enw da Morgan. Daeth ei hachos yn causes célèbre i ffeministiaid sydd wedi cyflwyno ei hachos fel cam gyfiawnder gan awgrymu bod y Barnwr a'r rheithgor yn misogynistig.

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Marwolaethau 1805
Categori:Llofruddion o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Troseddwyr y 19eg ganrif o Gymru