Yr wyddor Adlam

Mae wyddor Adlam yn sgript a ddyfeisiwyd yn ddiweddar i ysgrifennu'r iaith (neu continiwm tafodiaith) Fula; (a elwir hefyd yn Fulfulde, Pular, Fulani neu Pula) sy'n un o brif ieithoedd brodorol gorllewin Affrica a siaradir gan oddeutu 40 miliwn o bobl.https://news.microsoft.com/stories/people/adlam.html Mae'r enw "adlam" yn acronym sy'n deillio o bedair llythyren gyntaf yr wyddor (A, D, L, M), yn sefyll am Alkule Dandayɗe Leñol Mulugol sef, "yr wyddor sy'n amddiffyn y bobloedd rhag diflannu". Sgrifennir enw'r wyddor weithiau fel ADLaM.

Hanes
Yn ystod diwedd yr 1980au, dyfeisiwyd yr wyddor hon gan y brodyr Ibrahima ac Abdoulaye Barry, yn eu cartref yn Nzérékoré, Gini yn ystod eu harddegau. Mae'r brodyr bellach yn byw yn Portland (dinas), Oregon, Unol Daleithiau America. Datblygwyd yn benodol ar gyfer trawsgrifio'r iaith Fulani.The Alphabet That Will Save a People From Disappearing, Kaveh Waddell, 16 Tachwedd 2016, The Atlantic Roedd yr iaith wedi ei hysgrifennu gan ddefnyddio'r Wyddor Arabeg ond doedd yr wyddor honno methu ymdopi'n llawn â gwahanol synnau'r iaith Fulani. Sylweddolwyd hefyd bod nifer o frodorion yn troi at y Ffrangeg fel iaith llythrennedd. Ar ôl sawl blwyddyn o ddatblygiad dechreuodd gael ei mabwysiadu'n eang ymhlith cymunedau Fulani, ac ar hyn o bryd (2019) mae'n cael ei dysgu yn Gini, Nigeria, Liberia a gwledydd eraill gerllaw.

Cefnogir ADLaM yn systemau gweithredu Google a Google Chrome. Mae yna hefyd apiau Android i anfon SMS mewn adlam ac i ddysgu'r wyddor. Ar gyfrifiaduron sy'n rhedeg Microsoft Windows, cefnogir y sgript adlam yn frodorol fel rhan o'r diweddariad nodwedd sydd ar ddod o fersiwn Windows 10 1903 (19H1) 18252.Announcing Windows 10 Insider Preview Build 18252

Ceir pryder fod yr wyddor yn tanseilio datblygiad yr iaith lythrennol yn yr wyddor Ladin sydd wedi ei sefydlu ers degawdau ac â mwy o ddarpariaeth ar-lein ac mewn print. Ceir hefyd trafferthion addasu'r wyddor a chreu adnoddau ar gyfer y we a systemau cyfrifiadurol.https://twitter.com/JamraPatel/status/1155846780787011586

Mae datblygiad y rwyddor yn adlais ar wyddor gynhenid arall i iaith frodorol yng Ngorllewin Affrica, N'Ko.

Nodweddion
Ysgrifennir Adlam, fel Arabeg a N'Ko o'r dde i'r chwith.

 Diacritiau - Mae gan Adlam nifer o ddiacritau. Defnyddir yr addasydd 'cytsain' i ddeillio cytseiniaid ychwanegol, yn bennaf o Arabeg, tebyg i e.e. s > š yn yr wyddor Ladin.
 Rhifolion - Yn wahanol i sgript Arabeg, mae rhifolion Adlam yn mynd i'r un cyfeiriad (dde i'r chwith) â llythrennau.
 Atalnodi - Mae atalnodi adlam fel Sbaeneg yn yr ystyr bod ffurfiau cychwynnol a therfynol o'r marc cwestiwn a'r ebychnod, a roddir cyn ac ar ôl y cymal neu'r ymadrodd a holwyd neu a ebychwyd.
 Unicode - Ychwanegwyd yr wyddor Adlam at Safon Unicode ym mis Mehefin 2016 gyda rhyddhau fersiwn 9.0. Y bloc Unicode ar gyfer Adlam yw U + 1E900 - U + 1E95F.https://www.unicode.org/charts/PDF/U1E900.pdf

Dolenni
 Winden Jangen , mudida yn hyrwyddo Adlam
 'The ADLaM Story – How Alphabet Changes Culture' ; Randall M. Hasson 
 Adlam ar Omniglot, gyda fideo yn dangos ynganiad llythrennau sylfaenol
 -'How a new alphabet is helping an ancient people write its own future'

Cyfeiriadau

Nijeria
Categori:Gini
Adlam