Vilfredo Pareto

Economegydd, cymdeithasegydd, ac athronydd o'r Eidal oedd Vilfredo Pareto (15 Gorffennaf 1848 – 19 Awst 1923) a oedd yn un o brif ffigurau Ysgol Lausanne.

 Bywgraffiad 
Ganed Wilfried Fritz Pareto ar 15 Gorffennaf 1848 ym Mharis, Ffrainc. Astudiodd fathemateg a ffiseg ym Mhrifysgol Torino, a derbyniodd ei radd yno yn 1869. Gweithiodd yn beiriannydd, ac yn ddiweddarach cafodd swydd yn rheoli rheilffordd ac mewn gwaith haearn. Astudiodd athroniaeth a gwleidyddiaeth tra'n byw yn Fflorens, ac ysgrifennodd sawl erthygl ar bwnc economeg, gan ddadansoddi problemau economaidd drwy ddulliau mathemategol. Yn 1893 fe'i penodwyd i olynu Léon Walras yn athro economi wleidyddol ym Mhrifysgol Lausanne. Bu farw Vilfredo Pareto yn Genefa, y Swistir, ar 19 Awst 1923 yn 75 oed.

 Economeg 
Yn ei gyfrol gyntaf, Cours d'économie politique (1897), gosodir Pareto ei ddeddf parthed dosbarthiad incwm. Ei waith mwyaf dylanwadol yw Manuale di economia politica (1906) sydd yn ymhelaethu ar ei ddamcaniaeth o economeg bur ac yn cyferbynnu budd economaidd (utilità) â boddhad economaidd (ofelimità). Dyfeisiodd gysyniad optimwm Pareto, a gafodd ddylanwad pwysig ar economeg lles.

 Cymdeithaseg 
Yn nechrau'r 20g, trodd Pareto at gymdeithaseg er mwyn ceisio datrys y problemau nad oedd economeg yn berthnasol iddynt. Ysgrifennodd Trattato di sociologia generale (1916), ei waith pwysicaf yn ei ôl ef, sydd yn ymdrin â gweithredoedd unigolion a chymdeithasau. Mae'n llunio ei ddamcaniaeth o ryngweithiadau rhwng y bobl gyffredin â'r elît fel a ganlyn: er mwyn ymuno â chylchoedd uchaf cymdeithas, mae aelodau o'r dosbarthiadau is yn ceisio gwella eu statws drwy fanteisio ar y doniau a'r cyfleoedd sydd ganddynt. Nid yw aelodau'r elît yn ymdrechu i wella'u stad, ac o ganlyniad mae rhai ohonynt yn ildio'u breintiau i'r goreuon o haenau is cymdeithas sydd yn esgyn i'r dosbarth uchel ac yn cystadlu i gymryd lle'r uchelwyr dirywiedig. Gan hynny, ceir cylchrediad o aelodau'r elît. Mae'r ddamcaniaeth hon yn tybio goruchafiaeth yr elît, a chaiff ei ystyried gan rai yn esiampl o syniadaeth gyn-ffasgaidd.

Pareto oedd y cyntaf i ddefnyddio'r gair elît mewn ystyr gymdeithasegol, i gyfeirio at yr ychydig bobl sydd yn rheoli trwch y boblogaeth. C. Cydnabuwyd Pareto yn un o sefydlwyr damcaniaeth gweithredu gwirfoddol gan Talcott Parsons yn ei lyfr The Structure of Social Action (1937). Fe'i ystyrir hefyd yn ddylanwad pwysig ar ddatblygiad damcaniaeth systemau cymdeithasol.

Ffasgaeth, Dosraniad, neu ddiffyg Dosraniad Cyfoeth a Grym 
Ysgrifennodd Benoit Mandelbrot:

Roedd Pareto wedi dadlau mai rhith oedd democratiaeth a bod dosbarth rheoli bob amser yn dod i'r amlwg ac yn cyfoethogi ei hun. Yn bwysicach iddo oedd pa mor weithredol y rheolodd y llywodraethwyr. Felly, galwodd am ostyngiad sylweddol yn y wladwriaeth a chroesawodd reolaeth Benito Mussolini fel trosglwyddiad i'r wladwriaeth leiaf hon er mwyn rhyddhau'r grymoedd economaidd "pur".

Crynhodd Mandelbrot syniadaeth Pareto fel a ganlyn:

Ffasgaeth
Yn fyfyriwr ifanc, mynychodd arweinydd ffasgaidd yr Eidal, Benito Mussolini, rai o ddarlithoedd Pareto yn 1904 ym Mhrifysgol Lausanne. Dadleir bod gwyriad Mussolini o sosialaeth at ffurf o elitiaeth wdi ei dadogi ar syniadaeth Pareto.

I ddyfynu'r bywgraffwr, Franz Borkenau:

Gwaddol
Dyfynnwyd syniadaeth Pareto gan Boris Johnson, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig yng Nghynhadledd y Blaid Geidwadol ar 6 Hydref 2021.https://twitter.com/CantreBreiniol/status/1445729515993403407

 Llyfryddiaeth 
 "La mortalità infantile e il costo dell'uomo", Giornale degli Economisti (Tachwedd 1893), tt. 451–456.
 Cours d'économie politique (Lausanne: F. Rouge, 1897).
 Manuale di economia politica (Milan: Società Editrice, 1906).
 Trattato di sociologia generale, 4 cyfrol (Fflorens: G. Barbèra, 1916).

 Cyfeiriadau 

Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Academyddion Prifysgol Lausanne
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Eidal
Categori:Economegwyr o'r Eidal
Categori:Pamffledwyr o'r Eidal
Categori:Peirianwyr o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion Ffrangeg o'r Eidal
Categori:Prosiect WiciLlên