Simbalom

Mae'r simbalomGeiriadur yr Academi, s.v. "cimbalom" (Hwngareg: cimbalom [ˈt͡simbɒlom]),Gellir dadlau mai tsimbalom fyddai'r orgraff Gymraeg o ynganu fel yn y gwreiddiol. yn fath o gordoffon sy'n cynnwys blwch trapesoid mawr gyda llinynnau metel wedi'u hymestyn ar draws ei ben. Mae'n offeryn cerdd a geir yn gyffredin yn y grŵp o genhedloedd a diwylliannau Canol-Dwyrain Ewrop, sef Hwngari gyfoes, Slofacia, Gweriniaeth Tsiec, Croatia, Rwmania, Moldofa, Wcráin, Belarws a Gwlad Pwyl. Mae hefyd yn boblogaidd yng Ngwlad Groeg ac yng ngherddoriaeth Romani. Mae'r simbalom (yn nodweddiadol) yn cael ei chwarae trwy daro dau gurwr yn erbyn y tannau.

Daw'r gair Cymraeg o'r Hwngareg drwy'r Saesneg. Ceir sawl gwahanol enw ar yr offeryn yn y Saesneg, y sillafu cimbalom yw'r mwyaf cyffredin,The Norton Grove Concise Encyclopedia of Music, gol. Stanley Sadie, Alison Latham (Llundain: Macmillan Press, 1988), t.156 ac yna'r amrywiadau, sy'n deillio o ieithoedd Awstria-Hwngari, cimbál, cymbalom, cymbalum, țambal, tsymbaly a tsimbl ac ati Santur, Santouri, sandouri a nifer o rai eraill nad ydynt yn cynnwys weithiau mae enwau Austro-Hwngari yn cael eu rhoi ar yr offeryn hwn mewn rhanbarthau y tu hwnt i Awstria-Hwngari sydd â'u henwau eu hunain ar gyfer offerynnau cysylltiedig y teulu dulcimer zither neu morthwyl.

Gwneithuriad
Nid yw tannau simbalom yn annhebyg i'r tannau a geir y tu fewn i'r piano.

Trefnir y llinynnau trebl dur mewn grwpiau o 4 ac maent wedi'u tiwnio yn unsain. Mae'r tannau bâs sydd wedi'u gor-nyddu â chopr, wedi'u trefnu mewn grwpiau o 3 ac maent hefyd wedi'u tiwnio yn unsain. Mae system dosbarthu offerynnau cerdd Hornbostel-Sachs yn cofrestru'r cimbalom gyda'r rhif 314.122-4,5.Taras Baran, The Cimbalom World (Lviv: Svit, 1999), t.15 Ar ben hynny, mae enw'r offeryn “cimbalom” hefyd yn dynodi fersiynau cynharach, llai o'r cimbalom, a cimbaloms gwerin, o wahanol grwpiau tôn, trefniadau llinyn, a mathau o flychau.

Sither (Saesneg: "zither") yw'r offeryn, tebyg, a chwaraeir gyda'r bysedd yn unig a glywir yn y ffilm The Third Man (1950).YouTube

Hanes
bawd|Cyflwyno'r Schunda-Konzertzymbal gyntaf yn 1874. Pedwerydd o'r chwith Franz Liszt, i'r dde wedyn, Vencel József Schunda. ar ei eistedd yn y canol, Ferenc Erkel
250px|thumb|Stamp gyda'r simbalom o Belarws lle ceir fersiwn lai o'r offeryn

Gellir gweld y gynrychiolaeth gyntaf o gordoffon wedi'i daro'n syml yn rhyddhad bas Assyria yn Kyindjuk sy'n dyddio'n ôl i 3500 CC. Ers yr amser hwnnw, mae fersiynau amrywiol iawn o'r offeryn llinyn estynedig trawiadol hwn wedi datblygu mewn llawer o ranbarthau pellennig y byd. Weithiau cyfeirir yn gyffredinol at gordoffonau gwrthdaro fel bod yn nheulu'r "dwsmel morthwyl". Fodd bynnag, cânt eu dosbarthu'n ffurfiol fel sithers wedi'u taro o dan Hornbostel-Sachs.

Roedd pobl Môr y Canoldir yn gwybod gwahanol fersiynau o'r dwsmel (Saesneg: "dulcimer") o dan enwau gwahanol, yn yr un modd â phobloedd y Dwyrain Canol. Fe'u galwyd yn "santir" neu "pisantir" ac mae'n debyg bod ganddynt ragflaenydd yn y salm yng Ngwlad Groeg. Daw'r enw a ddefnyddir ar hyn o bryd yng ngorllewin Ewrop dwsmel o'r Ffrangeg doulcemelle sydd ei hun o'r Lladin a Groeg dulce a melos - sy'n golygu "sain melys"."dulcimer", Wiktionary

Yn Ewrop, daeth dwsmel yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Mae'n debyg bod cyfeiriad lledaeniad symbal wedi mynd o Byzantium, trwy Ddwyrain Ewrop, yr Almaen i Orllewin Ewrop. Mae Praetorius yn ysgrifennu nad oedd unrhyw salm yn hysbys yn ei ddydd yn yr Almaen (wedi'i bigo â'i fysedd), ond roedd symbalau (wedi'u taro â chopsticks) yn hysbys. Galwodd Eidalwyr symbalau yr enw salterio tedesco (sy'n golygu "salterio Almaeneg"). Yn Lloegr a Ffrainc, chwaraewyd symbalau am hwyl a dawns, yn enwedig i ferched, yn ogystal ag yn amgylchedd y llys.

Yn y Dadeni, lleihaodd poblogrwydd dulcimer, yn bennaf oherwydd eu tôn siarp. Dechreuon nhw feddwl ei fod yn offeryn swnllyd, sylfaen. Yn Cymbała, roeddent yn mynd gyda theithwyr teithiol, theatr theatr ac fe'u defnyddiwyd i ddifyrru'r torfeydd. Yn y strata cymdeithasol uchaf collasant eu pwysigrwydd. Yn yr 17g, roedd symbalau yn aml yn chwarae'r ffidil yn nhafarnau Llundain, yn ogystal ag ymhlith byrgleriaid yn y Swistir a'r Almaen. Yn Hwngari, roedd myfyrwyr a chlerigwyr yn chwarae symbalau o'r enw cimbalom.

Mae'r offeryn hwn yn arbennig o boblogaidd mewn cerddoriaeth werin. Defnyddiwyd cymbals weithiau gan gyfansoddwyr cerddoriaeth glasurol yn eu cyfansoddiadau, gan gynnwys Zoltán Kodály yn ei opera 'Háry János'.

Cyfnod Modern
Gan adeiladu ar y cordiau trawiadol a oedd yn gyffredin yn y rhanbarth, dyluniwyd a chrëwyd cimbalom y cyngerdd Hwngari gan V. Josef Schunda ym 1874 yn Budapest. Cafodd yr ysgogiad i greu offeryn mor gywrain - cimbalom "cyngerdd" mwy ffurfiol - ei eni'n rhannol o ymdrech ehangach i sefydlu hunaniaeth genedlaethol Hwngari gryfach o'r 18g. Roedd hyn yn cynnwys mudiad ledled y wlad i "dorri i ffwrdd" oddi wrth gysylltiadau cryf a oedd yn aml yn drysu hunaniaeth ddiwylliannol Hwngari â hunaniaeth pobl Romani. Roedd y dryswch hwn rhwng diwylliannau yn ymestyn i ganfyddiadau dramor a oedd yn cysylltu hunaniaeth gerddorol draddodiadol Hwngari, â cherddorion Romani, a welwyd yn aml ar gorneli stryd ledled Budapest yn chwarae'r cimbaloms mwy cymedrol a oedd ar y pryd yn gyffredin. Dechreuodd Schunda gynhyrchu cyfresol o'i cimbalom cyngerdd ym 1874, gan eu cynhyrchu mewn siop piano wedi'i lleoli ar Hajós utca, ar draws y stryd o Dŷ Opera Budapest yn Pest.Baran, The Cimbalom World, t.21

Diolch, yn rhannol, i'r sylw a roddwyd yn Ffair y Byd 1878 ym Mharis, Ffrainc, mwynhaodd cimbalom cyngerdd Schunda ymchwydd ym mhoblogrwydd cenedlaethol yn Hwngari - yn cael ei berfformio'n rheolaidd gan gimbalistiaid o bob grŵp ethnig Hwngari - gan gynnwys gwerin, Iddewig, megis cerddoriaeth klezmerHenry Sapoznik a Pete Sokolow, The Compleat Klezmer (Cedarhurst, NY: Tara Publications, 1987), tt.11–12 Cerddorion Slafaidd, a Romani. Fe wnaeth y cyfarfyddiad a’r cydweithrediad rhwng cimbalist Romani Aladár Rácz a’r cyfansoddwr Igor Stravinsky yng Ngenefa ym 1915 esgor ar ddiddordeb byd-eang yng nghimbalom cyngerdd Schunda.

Simbalomau mewn diwylliant poblogaidd
bawd|Taraf de Haïdouks gyda'r perfformiwr ar ei eistedd yn canu'r simbalom

Canu gwerin
Mae defnydd o'r simbalom yn gyffredin iawn mewn cerddoriaeth werin Dwyrain a Chanolbarth Ewrop. Ymysg rhai o'r grŵpiau sy'n ei ddefnyddio (neu amrywieth ar yr offeryn) mae:

 Taraf de Haidouks o Rwmania - Latcho Drom Grŵp cerddoriaeth Sipsi, "Szalai", Hwngari  
 Budapest Bár - Zemer atik, Dancing with the Rabbi Cerddorion Hwngareg/Rwmaneg yn bysgio

Ffilmiau Saesneg ei hiaith
Defnyddir y simbalom weithiau mewn cerddoriaeth ffilm yn enwedig wrth geisio creu naws 'tramor' neu dieithr i'w gwyliwr Eingl-Americanaidd:

 Christmas in Connecticut (1945) yr olygfa yn bwyty Hwngareg Felix's yn  Manhattan.
 The Black Stallion (1979) er mwyn pwysleisio treftadaeth Arabaidd y ceffyl hardd 
 The Ipcress File (1965), y prif dôn yn ogystal â phrif dôn y gyfres deledu The Persuaders! (1971); yn y ddau enghraifft ceir esiampl o berfformiad John Leach.Jon Burlingame "John Leach, English Cimbalom Player, Dead at 82", Film Music Society, 14 Gorffennaf 2014 
 Raiders of the Lost Ark (1981) 
 Lord of the Rings: The Two Towers er mwyn pwysleisio gwedd dan-din Gollum (2002). 
 The Curious Case of Benjamin Button (2008)
 The Grand Budapest Hotel'' (2014)

Offerynnau tebyg neu enwau eraill ar y simbalom
bawd|Simbalom "Hutsul" (Wcráin)
bawd|Simbalom Hwngareg bychan

Ceir offerynnau tebyg sy'n amrywiaeth ar y symbalwm mewn sawl gwlad. Maent yn amrywio mewn full tiwnio, cwmpas sain ac arfer eu canu. Dyma restr rhannol:

 Belarws: cymbaly (цымбалы) - llai gan ddefnyddio'r bysedd i ateg a rheoli'r sain
 Bwlgaria: tsimbal (цимбал)
 China: yangqin
 Croatia: cimbal, cibule
 Gweriniaeth Tsiec: cimbál 
 Lloegr: hammered dulcimer
 Ffrainc: cymbalum
 Georgia: tsintsila
 Yr Almaen: Zymbal, hefyd Hackbrett
 Gwlad Groeg: sandouri, santouri (σαντούρι)
 Hwngari: cimbalom
 India: santoor
 Iran: santur
 Irac: santur
 Yr Eidal: zimbalon
 Corea: yanggeum
 Klezmer & cerddoriaeth Iddewig (Yiddish): tsimbl a adwaenir hefyd fel "hakbreydl" (fel yn yr Almaeneg)
 Latfia: cimbole
 Lithwania: cimbolai
 Mongolia: joqin
 Yr Iseldiroedd: cimbaal sillefir hefyd cymbaal
 Gwlad Pwyl: cymbały
 Rwmania: țambal (gelwir y simbalom fawr yn țambal mare)
 Rwsia: tsymbaly (цимбалы)
 Serbia: cimbalo (цимбало)
 Slofacia: cimbal 
 Slofenia: cimbale
 Sweden: hackbräde
 Thailand : khim (ขิม)
 Twrci: santur
 Wcráin: tsymbaly (цимбали)
 Wsbecistan: chang
 Fietnam: tam-thap-luk

Gweler hefyd
 Sither
 Dwsmel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Hanes y Simbalom

Categori:Canu gwerin
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Categori:Offerynnau tannau
Categori:Offerynnau cerdd o Hwngari