David Howell, (Llawdden)

Offeiriad Anglicanaidd a bardd o Gymru oedd y Mwyaf Barchedig Dr  David Howell, (Llawdden) (16 Awst, 1831 – 15 Ionawr, 1903).

 Cefndir 
Ganwyd Howell yn Nhreoes, Llan-gan, Sir Forgannwg, yn fab i John Howell, (Y Bardd Coch) ffarmwr, a Jennet (née Griffith), ei wraig. Roedd ei dad yn flaenor gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, roedd John Howell hefyd yn fardd a chyhoeddwyd cyfrol o'i gerddi, "Colofn y Bardd",  ym 1879 . Roedd ei fam yn eiddil ei hiechyd a chafodd ei fagu yn bennaf gan ei rhieni hi Anthony a Mary Griffiths o Dŷ'n y Caeau, Eglwys Fair y Mynydd.Yr Archif Genedlaethol Cyfrifiad 1841 ar gyfer Eglwys Fair y Mynydd Dosbarth: HO107/1423; Llyfr: 13; Ardal rhifo: 7; Ffolio: 9; Tudalen: 10 Roedd ei fam-gu yn aelod triw o'r eglwysig sefydledig. Yn bymtheg oed dychwelodd at ei dad i weithio'r tir ar ei fferm newydd Bryn Cwtyn, Pen-coed.

Cafodd ei addysgu yn ysgol yr Eryr, Y Bont-faen.

 Gyrfa 
Wedi dychwelyd at ei dad dechreuodd Llawdden mynychu capel y Methodistiaid Calfinaidd a bu awydd ganddo hyfforddi am weinidogaeth yr enwad. Cafodd ei berswadio gan John Griffiths Rheithor Eglwys Fair y Mynydd, yr eglwys bu Howell yn ei fynychu efo'i fam-gu, i geisio am weinidogaeth Eglwys Loegr. Aeth i Ysgol Baratoawl Merthyr ac yna i Sefydliad Esgobaeth Llandaf yn y Fenni i hyfforddi am yr offeiriadaeth.

Fe'i hordeiniwyd yn ddiacon ym 1855 ac yn offeiriad ym 1856. Gwasanaethodd fel curad Castell-nedd ar ôl ei ordeinio. Ym 1857 fe'i penodwyd yn ysgrifennydd Cymru i Gymdeithas Cymorth Fugeiliol Eglwys Loegr. Gwasanaethodd fel ficer Pwllheli rhwng1861 a 1864, ac yn fel Ficer Eglwys Sant Ioan, Caerdydd o 1864 i 1875).Y Diwygiwr; rhifyn Chwefror, 1903 - Y DIWEDDAR DDEON HOWELL (LLÄWDDEN.) Gan Watcyn Wyn adalwyd 27 Chwefror 2020

Ym 1875 daeth yn ficer Wrecsam, lle y bu hyd 1891, pan symudodd i blwyf cyfagos Gresffordd. Derbyniodd gradd BD gan Archesgob Caergaint ym 1878. Yn yr un flwyddyn fe'i penodwyd yn brebendari Gallt Melyd. Dyrchafwyd ef yn ganon anrhydeddus Llanelwy ym 1885, a daeth yn archddiacon Wrecsam ym 1889.

O herwydd ei gysylltiad boreol ag Anghydffurfiaeth daeth a llawer o sêl pregethu ac efengylu Anghydffurfiaeth i'w waith bugeiliol. Roedd yn ymwybodol mae un o broblemau Eglwys Loegr, oedd o fantais i'r capeli, oedd ei drefn blwyfol canoloesol. Roedd rhai o'r plwyfi yn enfawr o ran tiriogaeth gyda phrif eglwys y plwyf yn aml yn bell o'r canolfannau poblogaidd diwydiannol newydd. Cododd dros £30,000 i ehangu gwaith yr eglwys trwy agor canolfannau ymestyn a chapeli anwes yn ardaloedd poblog cylch Caerdydd a chylch Wrecsam.

Ym 1897 penodwyd Howell yn ddeon Tyddewi, swydd a ystyriwyd yn fath o ymddeoliad answyddogol. Dangosodd ei waith i adfer capel y forwyn yn yr eglwys gadeiriol nad oedd wedi colli ei afiaith am waith.

 Bardd a darlithydd 
Roedd Llawdden yn hyddysg iawn yn llenyddiaeth Cymru, yn enwedig ei emynyddiaeth, ac roedd yn cydymdeimlo â mudiadau cenedlaethol Cymru. Nid oedd gwleidyddiaeth plaid o ddiddordeb iddo, ac ar ôl 1875 gwrthododd ymwneud ag unrhyw anghydfod gwleidyddol. Roedd yn areithiwr dawnus, yn bwerus nid yn unig yn y pulpud ond hefyd ar blatfform eisteddfod, lle'r oedd yn enwog am ei englynion a'i areithiau gwladgarol ac o blaid yr iaith. Roedd yn ddarlithydd poblogaidd ar bynciau crefyddol a llenyddol. Mynychwyd ei ddarlithoedd yn frwd gan bobl o bob enwad.

 Teulu 
Priododd Anne Powell o Ben-coed cawsant bedwar mab. Roedd William Tudor Howell, Aelod Seneddol Ceidwadol Bwrdeistrefi Sir Ddinbych yn un o'r meibion.

 Marwolaeth 
Bu farw yn Nhyddewi yn 71 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion yng Nghapel St Niclas yn y gadeirlan. Bu gweinidogion y Methodistiaid Calfinaidd, Yr Annibynwyr, Y Bedyddwyr a'r Wesleaid yn cynorthwyo Esgob Tyddewi yn y gwasanaeth coffa.

 Cyfeiriadau 

Categori:Genedigaethau 1831
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Prosiect WiciLlên