1840au yng Nghymru

Mae'r erthygl hon yn sôn am arwyddocâd arbennig y degawd 1840–1849 i Gymru a'i phobl.

 Deiliaid 

 Tywysog Cymru - Albert Edward (o 1841)  
 Tywysoges Cymru - yn wag 

 Digwyddiadau 
bawd|Zephaniah Williams
bawd|Y Y Llyfrau Gleision; rhan 2, #.9, tud.66 - Evils of the Welsh Language.
1840
 1 Ionawr - Achos llys y Siartwyr John Frost, Zephaniah Williams a William Jones am eu rhan yn Terfysg Casnewydd 1839 yn parhau yn Nhrefynwy  gerbron y Prif Ustus Tindal. Dyma'r achos cyntaf lle mae achos yn cael ei gofnodi mewn llaw-fer. 
 16 Ionawr - Mae Frost, Williams a Jones  yn eu cael eu canfod yn euog o Uchel Deyrnfradwriaeth am eu rhan yn nherfysgoedd y Siartwyr, ac yn cael eu dedfrydu i farwolaeth - y tro diwethaf i'r ddedfryd o Grogi, diberfeddu a chwarteru gael ei ddefnyddio yn y Deyrnas Unedig. O ganlyniad i ddeisebu trwy'r deyrnas a lobïo'r Ysgrifennydd Cartref yn uniongyrchol gan yr Arglwydd Brif Ustus, mae'r ddedfryd yn cael ei gymudo i gludiant am oes. (Cafodd Frost pardwn yn ddiweddarach ).
 30 Hydref - Cangen gyntaf Eglwys Iesu Grist o Saint y Dyddiau Diwethaf yng Nghymru yn cael ei ffurfio yn Sir y Fflint.
1841
 19 Chwefror - Mae'r llong Governor Fenner, sy'n cludo ymfudwyr i America, yn suddo oddi ar Gaergybi ar ôl gwrthdaro â stemar, gan golli 123 o fywydau. 
 9 Mawrth - Tynnwyd y ffotograff cyntaf y gwyddys amdano yng Nghymru; ffotograff o Gastell Margam gan Calvert Jones. 
 Sefydlu Coleg Bala-Bangor.
1842
 Mae Helyntion Becca, a welodd gweithredu achlysurol ym 1839, yn dechrau o ddifrif.
 Pont Bochrwyd wedi'i chwblhau dros Afon Gwy. 
 Awst - Gweithwyr yng Ngwaith Haearn Cyfarthfa  a Gwaith Haearn Penydarren yn ymuno â'r streic gyffredinol.
 30 Awst - Syr William Nott yn trechu'r Affghaniaid yn Ghazni.
1843
 15 Ebrill - Marwolaeth William Howells, yr achos  "gwenwyno Trelales". Mae ei chwaer a'i frawd-yng-nghyfraith yn eu canfod yn ddieuog o'i lofruddiaeth yn ddiweddarach.
 Hydref - Penodi Syr Thomas Frankland Lewis i gadeirio'r comisiwn ymchwilio i Helynt Becca. 
 22 Rhagfyr - Mae John Jones (Shoni Sguborfawr), un o arweinwyr Terfysgoedd Becca yn cael ei ddedfrydu i gludiant i Awstralia.Williams, D., (1953). JONES, JOHN (fl. 1811-58; ‘Shoni Sguborfawr’), un o derfysgwyr ‘Beca’. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 14 Awst 2019
1844
 1 Ionawr - Lladdir 11 neu 12 o ddynion mewn damwain lofaol ym Mhwll Glo Canol Canol, Y Rhondda.
 14 Chwefror - Lladdir 40 o ddynion gan lifogydd mewn pwll glo yn Landshipping, Sir Benfro.
 13 Mai - Lladd 7 neu 8 dyn mewn damwain lofaol yn Jeffreyston, Penfro.
 3 Rhagfyr - 6 dyn yn cael eu lladd mewn damwain lofaol ar Lefel Fforest, Dinas, Rhondda.
1845
 1 Mawrth - Mae'r gwaith yn cychwyn ar adeiladu Rheilffordd Caer a Chaergybi; Robert Stephenson yw prif beiriannydd y prosiect. 
 2 Awst - Lladd 26 o ddynion mewn damwain lofaol yng Nghwmbach, Aberdâr.
 Thomas Gee yn etifeddu busnes argraffu ei dad.
1846
 Mawrth - Mae araith gan William Williams, AS Coventry, ar bwnc addysg a’r Gymraeg yn arwain at gomisiynu adroddiad y Llyfrau Gleision. 
 Sefydlir Cymdeithas Hynafiaethau Cymru gan Harry Longueville Jones a John Williams (Ab Ithel) ac mae'n lansio ei gyfnodolyn Archaeologia Cambrensis.
1847
 14 Ionawr - Mae pob un o’r un ar ddeg aelod o griw bad achub Y Parlwr Du yn cael eu boddi pan fydd yn suddo oddi ar arfordir y Rhyl.
 8 Ebrill - Mae John Jones (Shoni Sguborfawr) yn cael ei alltudio i Tasmania am saethu dyn.
1848
 24 Hydref - Sefydlir Coleg y Drindod, Caerfyrddin (fel Coleg Hyfforddi De Cymru a Sir Fynwy), i hyfforddi athrawon ar gyfer Ysgolion Cenedlaethol (ysgolion Eglwys Loegr.
 14 Tachwedd - Agor Gwallgofdy Tlodion Siroedd Gogledd Cymru ( Ysbyty Gogledd Cymru ), Dinbych.
1849
 2 Ionawr - Cwblhau'r ddau diwb Pont Rheilffordd Conwy Robert Stephenson.Stephenson's Tubular Bridge, Conwy adalwyd 15 Awst 2019
 13 Mai - Cofnodir achos o golera yng Nghaerdydd, dechreuad achos sy'n ymledu i Ferthyr, Dowlais ac Aberdâr, ac yn lladd 800 o bobl.

 Celfyddydau a llenyddiaeth 

 Llyfrau newydd 
bawd|Gwyneb dalen - Traits and Stories of the Welsh Peasantry
 Anne Beale - Traits and Stories of the Welsh Peasantry (1849)  <ref>[https://archive.org/details/traitsandstorie02bealgoog/page/n6 Internet Archive Traits and Stories of the Welsh Peasantry] adalwyd 5 Awst 2019</ref> (Copi digidol ar gael trwy Internet Archive)
 Robert Elis (Cynddelw) - Yr Adgyfodiad (1849) Online Books Ellis, Robert, called Cynddelw, 1810-1875  adalwyd 5 Awst 2019
 John Hughes - The Self-Searcher (1848)  Williams, D., (1953). HUGHES, JOHN (1787 - 1860), archddiacon Ceredigion, clerigwr efengylaidd, a llenor. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 6 Awst 2019
 John Jenkins - National Education (1848)  Evans, E., (1953). JENKINS, JOHN (1821 - 1896) golygydd a chyfieithydd, Llanidloes;. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 6 Awst 2019
 Samuel Lewis - Topographical Dictionary of Wales (1849) Samuel Lewis, A Topographical Dictionary of Wales (London, 1849), British History Online adalwyd 7 Awst 2019 (Copi digidol ar British History Online)
 John Lloyd 
 Poems (1847) Poems; John Lloyd Longman, 1847 (Fersiwn e-lyfr di-dâl i'w darllen trwy Google Books)
 The English Country Gentleman (1849)  Internet Archive The English Country Gentleman, and Other Poems, John Lloyd adalwyd 7 awst 2019 (Copi digidol o argraffiad 1865 ar gael trwy Internet Archive)
 Richard Williams Morgan (Môr Meirion) - Maynooth and St. Asaph  (1848) Jones, N. C., (1953). MORGAN, RICHARD WILLIAMS (‘Môr Meirion’; c. 1815 - c. 1889), clerigwr ac awdur Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 7 Awst 2019
 Edward Parry - Railway Companion from Chester to Holyhead (1848) Internet Archive The railway companion from Chester to Holyhead ... to which is added the tourist's guide to Dublin and its environs, Parry, Edward adalwyd 7 Awst 2019 (Copi digidol gan Internet Archive)
 Thomas Stephens - The Literature of the Kymry (1849) Google Books The Literature of the Kymry: Being a Critical Essay on the History of the Language and Literature of Wales During the Twelfth and Two Succeeding Centuries; Containing Numerous Specimens of Ancient Welsh Poetry in the Original and Accompanied with English Translations adalwyd 7 Awst 2019 (Fersiwn e-lyfr di-dâl i'w darllen trwy Google Books
 Morris Williams (Nicander) Ellis, T. I., (1953). WILLIAMS, MORRIS (‘Nicander’; 1809 - 1874), clerigwr a bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 Y Flwyddyn Eglwysig (1843) 
 Llyfr yr Homiliau (1847)

 Cerddoriaeth 

 Rosser Beynon (Asaph Glan Tâf) - Telyn Seion (1845) Griffith, R. D., (1953). BEYNON, ROSSER (‘Asaph Glan Tâf’; 1811 - 1876), cerddor. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 John Ambrose Lloyd - Y Ganaan Glyd (1845)  Griffith, R. D., (1953). LLOYD, JOHN AMBROSE (1815-1874), cerddor. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 Rowland Prichard - Cyfaill y Cantorion (1844) Cyfaill i'r cantorion; sef casgliad o donau hawdd ar wahanol achosion Rowland Hugh Prichard Adferwyd 7 Awst 2019 (e-lyfr di-dâl i'w darllen ar Google Books)
 Robert Herbert Williams - Alawydd Trefriw (1848) Griffith, R. D., (1953). WILLIAMS, ROBERT HERBERT (‘Corfanydd’; 1805 - 1876), cerddor. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019

 Genedigaethau 
bawd|Syr John Rhŷs
bawd|Joseph Parry
bawd
 1840 
 16 Medi - Alfred Thomas, Barwn 1af Pontypridd (bu farw 1927) Owens, B. G., (1953). THOMAS, ALFRED, barwn Pontypridd (1840 - 1927), o Fronwydd, Caerdydd;. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 29 Tachwedd - Rhoda Broughton, nofelydd (bu farw 1920) Flint, K.  (2004, September 23). Broughton, Rhoda (1840–1920), novelist. Oxford Dictionary of National Biography Adferwyd 7 Awst 2019
 3 Rhagfyr - Francis Kilvert, dyddiadurwr (bu farw 1879) enkins, Jenkins, R. T., (1953). KILVERT, ROBERT FRANCIS (1840 - 1879), clerigwr a dyddiadurwr. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 5 Rhagfyr - John E. Jones, llywodraethwr Nevada (bu farw 1896)Nevada Governors' Biographical Information adalwyd 10 Tachwedd 2018
 17 Rhagfyr - Matthew Vaughan-Davies, Barwn 1af Ystwyth, gwleidydd (bu farw 1935) (2007, December 01). Ystwyth, 1st Baron cr 1921, of Tan-y-Bwlch, (Matthew Lewis Vaughan-Davies) (17 Dec. 1840–21 Aug. 1935). WHO'S WHO & WHO WAS WHO Adferwyd 7 Awst 2019
 1841 
 28 Ionawr - Syr Henry Morton Stanley, fforiwr (bu farw 1904) Davies, W. Ll., (1953). STANLEY, Syr HENRY MORTON, gynt ROWLANDS, JOHN (1841 - 1904), arloesydd canolbarth Affrica. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 5 Ebrill - Robert Rees, canwr a cherddor (bu farw 1892) Griffith, R. D., (1953). REES, ROBERT (‘Eos Morlais’; 1841 - 1892). Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 21 Mai - Joseph Parry, cyfansoddwr (bu farw 1903) Ambrose, G. P., (1953). PARRY, JOSEPH (1841 - 1903), cerddor. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 9 Tachwedd - Edward Albert, Tywysog Cymru (Edward VII yn ddiweddarach; bu farw 1910) 
 1842 
 14 Mehefin - William Abraham (Mabon), gwleidydd (bu farw 1922) Morris-Jones, H., (1953). ABRAHAM, WILLIAM (‘Mabon’; 1842 - 1922), aelod seneddol a llywydd cyntaf Ffederasiwn Glowyr De Cymru. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 14 Awst 2019
 28 Medi - William John Parry, arweinydd chwarelwyr (bu farw 1927) Thomas, D., (1953). PARRY, WILLIAM JOHN (1842 - 1927), arweinydd Llafur ac awdur. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 14 Awst 2019
 1843 
 12 Mai - Thomas William Rhys Davids, sylfaenydd y Pali Text Society (bu farw 1922) 
 20 Rhagfyr - Frances Hoggan, menyw gyntaf Prydain i gymhwyso fel meddyg (bu farw 1927) Jenkins, B., (2016). HOGGAN [née Morgan], FRANCES ELIZABETH (1843-1927), meddyg a diwygwraig gymdeithasol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 14 Awst 2019
 1844 
 28 Ebrill - Thomas Jones (Tudno) bardd (bu farw 1895) Parry, T., (1953). JONES, THOMAS TUDNO, (‘Tudno’; 1844 - 1895). Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 14 Awst 2019
 28 Gorffennaf - Gerard Manley Hopkins, bardd o Gymru (bu farw 1889) White, N.  (2009, January 08). Hopkins, Gerard Manley (1844–1889), poet. Oxford Dictionary of National Biography Adferwyd 14 Awst 2019
 1 Rhagfyr - Alexandra o Ddenmarc, Tywysoges Cymru 1901–1910 
 1845 
 24 Chwefror - Alfred Lewis Jones, perchennog busnes llongau (bu farw 1909)  Griffiths, G. M., (1953). JONES, Syr ALFRED LEWIS (1845 - 1909);. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 15 Awst 2019
 16 Mai - Amy Dillwyn, gwraig fusnes a nofelydd (bu farw 1935) Painting, D.  (2004, September 23). Dillwyn, (Elizabeth) Amy (1845–1935), novelist and businesswoman. Oxford Dictionary of National Biography Adferwyd 15 Awst 2019
 21 Mehefin - Samuel Griffith, Prif Weinidog Queensland (bu farw 1920) Stephens, J. O., (1953). GRIFFITH, Syr SAMUEL WALKER (1845 - 1920), barnwr yn Awstralia, etc.,. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 15 Awst 2019
1846
 1 Hydref - John Cadvan Davies, gweinidog a bardd (bu f. 1923) Davies, E. T., (1953). DAVIES, JOHN CADVAN (‘Cadvan’; 1846 - 1923), gweinidog Wesleaidd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 15 Awst 2019
 17 Hydref - Mary Davies (Mair Eifion), bardd (bu f. 1882) Lewis, I., (1953). DAVIES, MARY (‘Mair Eifion’; 1846 - 1882), bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 15 Awst 2019
 6 Rhagfyr - James Charles, diwinydd (bu f. 1920) Davies, T. E., (1953). CHARLES, JAMES (1846 - 1920), gweinidog Annibynnol a diwinydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 15 Awst 2019
 28 Rhagfyr - William Frost, telynor (bu f. 1891) Griffith, R. D., (1953). FROST, WILLIAM FREDERICK (1846 - 1891), telynor. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 15 Awst 2019
 3 Awst - Samuel M. Jones, Maer Toledo, Ohio (bu f. 1904) Ohio History Samuel M. Jones  Adferwyd 15 Awst 2019
 1847 
 23 Ionawr - Daniel James, emynydd (bu farw 1920) 
 Llewelyn Kenrick, pêl-droediwr (bu farw 1933) Dodd, A. H., & Lerry, G. G., (1953). KENRICK (TEULU), Wynn Hall, sir Ddinbych, a Bron Clydwr, Sir Feirionnydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 15 Awst 2019
 1848 
 18 Medi - Robert Harris, arlunydd (bu farw 1919) Moncrieff Williamson, “HARRIS, ROBERT,” in Dictionary of Canadian Biography, vol. 14, University of Toronto/Université Laval, 2003 Adferwyd 15 Awst 2019 
 30 Rhagfyr - David Jenkins, cyfansoddwr (bu farw 1915)
1849
 21 Ebrill - Syr David Treharne Evans, Arglwydd Faer Llundain (bu f. 1907) Lewis, I., (1953). EVANS, Syr DAVID TREHARNE (1849 - 1907), arglwydd faer Llundain. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 15 Awst 2019
 2 Mai William Cadwaladr Davies, addysgwr (bu f. 1905) Lloyd, J. E., (1953). DAVIES, WILLIAM CADWALADR (1849 - 1905), un o arloeswyr y mudiad addysg yng Nghymru. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 15 Awst 2019

 Marwolaethau 
bawd|Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig
bawd|Daniel Ddu o Geredigion
1840
 6 Ionawr - Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig, gwleidydd a milwr, 67 The History of Parliament: the House of Commons 1820-1832, ed. D.R. Fisher, 2009 WILLIAMS WYNN, Sir Watkin, 5th bt. (1772-1840), of Wynnstay, Ruabon, Denb. and St. James's Square, Mdx adalwyd 7 Awst 2019
 12 Mawrth - John William Thomas, mathemategydd, 46 Jenkins, R. T., (1953). THOMAS, JOHN WILLIAM (‘Arfonwyson’; 1805 - 1840), mathemategwr, Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 17 Mawrth - William Williams o'r Wern, 58 Owen, R. G., (1953). WILLIAMS, WILLIAM (1781 - 1840), o'r Wern,’ gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 19 Mai - John Blackwell (Alun), bardd, 42 Parry, T., (1953). BLACKWELL, JOHN (‘Alun’; 1797 - 1840), offeiriad a bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 7 Awst 2019
 1841 
 8 Mehefin - John Elias, pregethwr (ganwyd 1774) Hughes, J. E., (1953). ELIAS, JOHN (1774 - 1841), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 13 Awst 2019
 dyddiad anhysbys - John Blackwell (Alun), bardd (ganwyd 1797) Parry, T., (1953). BLACKWELL, JOHN (‘Alun’; 1797 - 1840), offeiriad a bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 13 Awst 2019
 1842 
 20 Awst - Hussey Vivian, Barwn 1af Vivian, perthynas teulu Vivian Abertawe (ganwyd 1775) 
 1843 
 26 Mawrth - Robert Richford Roberts, arweinydd Methodistaidd o Gymru yn UDA 
 27 Mawrth - Henry Nevill, 2il Iarll y Fenni (ganwyd 1755) 
 1845 
 1 Ionawr - Syr William Nott, arweinydd milwrol, 62  
 26 Ionawr - Peter Jones (Pedr Fardd), bardd, 69 Looker, R., (1953). JONES, PETER (‘Pedr Fardd’; 1775 - 1845), bardd ac emynydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 15 Awst 2019
1846
 28 Mawrth - Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion), bardd, 53 Jones, D. G., (1953). EVANS, DANIEL (‘Daniel Ddu o Geredigion’; 1792 - 1846), offeiriad a bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 15 Awst 2019
 29 Gorffennaf - John Owens, cymwynaswr addysgol, 55 Clapp, B.  (2004, September 23). Owens, John (1790–1846), merchant and philanthropist. Oxford Dictionary of National Biography Adferwyd 15 Awst 2019
 3 Rhagfyr - Daniel Jones, cenhadwr, 33 Evans, E. L., (1953). JONES, DANIEL (1813 - 1846), cenhadwr ar ran y Methodistiaid Calfinaidd ar Fryniau Khassia, India;. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 15 Awst 2019
1847
 13 Chwefror - Sharon Turner, hanesydd, 78 Roberts, E. P., (1953). TURNER, SHARON (1768 - 1847), cyfreithiwr a hanesydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 15 Awst 2019
 17 Mawrth - Syr Harford Jones Brydges, diplomydd ac awdur, 83  
 29 Mawrth - Humphrey Gwalchmai, arweinydd y Methodistiaid Calfinaidd, 59 Jenkins, R. T., (1953). GWALCHMAI, HUMPHREY (1788 - 1847), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 15 Awst 2019
 1848 
 18 Mawrth - John Crichton-Stuart, 2il Ardalydd Bute, crëwr Caerdydd fodern (ganwyd 1793) 
 dyddiad anhysbys'' - Thomas Price (Carnhuanawc), bardd a hanesydd (ganwyd 1787) 
 1849 
 21 Mawrth - William Sherley Williams, arloeswr o dras Gymreig
 16 Medi - Thomas Jones, cenhadwr

Cyfeiriadau


Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru