Uwch Gynghrair yr Alban

Cynghrair pêl-droed yn yr Alban a'r uchaf o bedwar adran Cynghrair Pêl-droed Proffesiynol yr Alban yw Uwch Gynghrair yr Alban (Saesneg: Scottish Premiership). Fe'i sefydlwyd fel olynydd i Uwch Gynghrair yr Alban ym mis Gorffennaf 2013. Enillwyr gyntaf y oedd Celtic F.C.. Fe'i hystyrir, er yn dechnegol yn strwythur arwahân, yn yr un llinach â'r Premiere League flaenorol a'r 1st Division cyn hynny.

Hanes ac esblygiad
Cynhaliwyd tymor cyntaf Cynghrair Pêl-droed yr Alban yn 1890 o dan yr enw Scottish Football League gyda 10 tîm yn cystadlu a diddorol yw nodi y cafwyd 2 bencampwr -
Glasgow Rangers a Dumbarton F.C. gan iddynt ennill yr un nifer o bwyntiau ac roedd gêm ailgyfle rhwng y ddau wedi gorffen yn gyfartal. Datblygodd diddordeb yn y gêm ac fe gyflwynwyd Ail Adran gan newid enw'r adran gyntaf i'r Scottish League Division One.

Yn ystod yr 1920au a'r 30au, roedd Division One a Division Two ill dau yn cynnwys 20 tîm (roedd 22 tîm yn Division One ar un adeg), a chrewyd 3ydd adran ar gyfer 1946/47. Gyda hyn newidiwyd enw Division One eto, y tro yma i Scottish League Division A.

Yn 1955, ail-sefydlwyd y system dwy adran a cafwyd Scottish League Division One gydag 18 tîm. Yn 1977 newidiwyd yr enw eto a, y tro yma i'r Scottish League Premier Division a chwtogwyd nifer y timau i 10 neu 12 y tymor.

Ar 8 Medi 1997, penderfynodd clybiau'r Premier Division dorri'n rhydd o'r Scottish Football League a sefydlu'r Scottish Premier League (SPL), gan ddilyn esiampl clybiau Uwch Gynghrair Lloegr. Daeth y Scottish League Premier Division felly yn Scottish Premier League gan ddod yn annibynnol o Gymdeithas Bêl-droed yr Alban (yr SFA). Parhaodd yr SFA i redeg adrannau'r First Division (ail haen), Second Division (trydydd haen) a'r Third Division (pedwerydd haen). Y rheswm dros yr hollt yma oedd dyhead clybiau'r Premier League am ragor o gyllid a rhagor o reolaeth dros yr adran ond parhaodd y berthynas gyda'r adrannau îs gyda thimau'n esgyn a disgyn adran.

Yn 2010, ar ôl sylweddoli bod bwlch mawr rhwng incwm clybiau'r Alban o'u cymharu â rhai Lloegr, a record symol y tîm cenedlaethol, sefydlwyd tasglu ac adroddiad gan gyn-Brif Weinidog yr Alban, Henry McCleish gan yr SFA a gyhoeddwyd yn Rhagfyr 2010. Argymhellodd McLeish y dylsai fod gan bêl-droed yr Alban un gorff ar gyfer system y gynghrair a dylsid lleihau'r uwch adran i 10 clwb.

Yn 2013, unwyd y Scottish Premier League a'r Scottish Football League i greu y Scottish Professional Football League, a newidiwyd enw'r adran uchaf i'r Scottish Premiership, a'r ail adran yn y reng, yn Scottish Championship.BBC Sport, SFL clubs vote in favour of merger with SPL, canfuwyd 3 Mai 2014.BBC Sport, The new Scottish Professional Football League survives hitch, canfuwyd 3 Mai 2014.

Strwythur
Mae deuddeg tîm y gynghrair yn chwarae 38 o gemau y tymor: ar ôl 33 diwrnod gêm, pan fydd pob tîm yn cystadlu yn erbyn ei gilydd deirgwaith, rhennir y gynghrair yn ddau grŵp gyda'r chwe thîm gorau a gwaethaf yn y drefn honno. Bydd timau'r grwpiau priodol yn chwarae unwaith yn erbyn ei gilydd naill ai ar gyfer y bencampwriaeth (grŵp o'r chwe thîm gorau) neu rhag disgyn o'r adran (grŵp o'r chwe thîm gwaethaf). Ar ôl y pum diwrnod gêm hyn, mae'r tymor ar ben. Felly, ar ddiwedd y tymor, er enghraifft, gall y tîm yn y seithfed safle fod â mwy o bwyntiau na'r tîm yn y chweched safle.

Y tîm ar frig grŵp y chwe thîm gorau yw pencampwr yr Alban. Mae'r tîm ar waelod grŵp y chwe thîm gwaethaf yn cael ei ddisodli gan bencampwr Pencampwriaeth yr Alban, ar yr amod ei fod yn bodloni meini prawf economaidd penodol (e.e. elw llawn) a'r meini prawf a osodir ar gyfer stadiwm (stadiwm seddi'n unig ac ati). Mae'r tîm sy'n gorffen yn y safle olaf ond un yn chwarae mewn gêm ailgyfle yn erbyn y tîm sy'n fuddugol mewn gemau ailgyfle rhwng y timau a orffenodd yn yr ail, trydydd a phedwerydd safle ym Mhencampwriaeth yr Alban, gyda chyfle i gadw ei le yn yr Uwchgynghrair.

Pencampwyr
Pencwmpwyr prif adran yr Alban yn ei gwahanol ffurfiadau ac enwau (cywir hyd at ddiwedd tymor 2019/2020).
Clwb Lleoliad Ennill Ail TrydyddRangers Glasgow 54 32 19Celtic Glasgow 52 31 17Aberdeen Aberdeen 4 18 8Heart of Midlothian Caeredin 4 14 18Hibernian F.C.Caeredin 4 5 14Dumbarton F.C.Dumbarton 2  Motherwell F.C Motherwell 1 6 9Kilmarnock F.C. Kilmarnock 1 4 3 Dundee F.C.Dundee 1 4 1Dundee United F.C. Dundee 1  8Third Lanark Glasgow 1  2Airdrieonians Airdrie  4 1Falkirk F.C. Falkirk  2 1Greenock Morton Greenock  1 3Clyde Glasgow (do 1994.)   Cumbernauld   3Partick Thistle F.C. Glasgow   3St. Johnstone F.C. Perth   3Dunfermline Athletic Dunfermline   2East Fife Methil   2St. Mirren F.C. Paisley   2Inverness Caledonian Thistle F.C. Inverness   1Livingston F.C. Livingston   1Raith Rovers F.C. Kirkcaldy   1St. Bernard's Caeredin   1

Clybiau

Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2024–25.

 Clwb Dinas Aberdeen Aberdeen Celtic Glasgow Dundee Dundee Dundee United Dundee Hearts Caeredin Hibernian Caeredin Kilmarnock Kilmarnock Motherwell Motherwell Rangers Glasgow Ross County Dingwall St Johnstone Perth St Mirren Paisley

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Scottish Professional Football League
 scottish-football-historical-archive
 SFA ar wefan UEFA
 rsssf.com, Rhestr Pencampwyr yr Alban

Alban
Categori:Yr Alban
Categori:Pêl-droed yn yr Alban