Kailao

Dawns ryfel Tonga ond yn wreiddiol o ynysoedd cyfagos Wallis a Futuna yw'r kailao. Math o kailao yw'r Sipi Tau sef y ddawns ryfel a berfformir cyn gemau Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Tonga. Bydd nifer o bobl yn fwy cyfarwydd gyda'r trefm "Sipi Tau".https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/rugby-world-cup/11871886/Never-mind-the-haka-heres-the-Bole.html

Hanes
Mae'r kailao fel arfer yn cael ei berfformio mewn seremonïau cyhoeddus a phreifat. Mae dynion, sy'n gwisgo ffyn steil o'r enw kailao pate, yn dawnsio mewn arddull ffyrnig sy'n efelychu ymladd, ynghyd â drym neu offerynnau taro metal sy'n gosod y tempo. Yn wahanol i ddawnsfeydd Tongaidd eraill, perfformir kailao heb ganu. Arweinydd y ddawns sy'n pennu'r dilyniant o symudiadau i'w perfformio gan y grŵp, sy'n rhoi enw'r dilyniant a phryd i ddechrau. Mae'r ddawns yn dangos disgyblaeth y dawnswyr, yr ufudd-dod a'u medr gyda'u harf.

Yn yr un modd, gelwir dawns debyg o Rotuma, sy'n deillio o ddawns Wallis, yn ka'loa.

Sipi Tau
Y Sipi tau yw'r enw ar y ddawns a berfformir gan dîm rygbi'r undeb Tonga a thîm rygbi'r gynghrair cyn pob gêm, ac mae'n fath o kailao. Ysgrifennwyd y gân gan y Brenin Taufa'ahau Tupou IV ym 1994, ond mae ei tharddiad yn hŷn.

Doedd dawns ryfel ddim yn rhan o draddodiad Tonga cyn 19g. Mewn gwirionedd, ystyriwyd bod siarad yn arwydd o wendid yn ystod brwydr. Fodd bynnag, yn 19g, cyflwynwyd dawns ryfel yn Tonga o ynysoedd cyfagos Wallis a Futuna, a fabwysiadwyd yn gyflym gan Tonga. Perfformiwyd gwahanol fathau o sipi tau gan dimau Tonga ond nid yw'n hysbys pryd y cawsant eu defnyddio am y tro cyntaf wrth chwarae rygbi. Cyfansoddwyd y fersiwn ddiweddaraf er anrhydedd i daith lwyddiannus yn Seland Newydd ym 1994.http://www.irishtimes.com/sport/artistic-merit-tonga-war-dance-1.234614.

Traddodiad y Môr Tawel
Mae'r Cibi yn rhan o draddodiad o ddawnsiau rhyfel sydd wedi eu gwreiddio yn niwylliant gynhenid ynysoedd y Môr Tawel, gyda'r enwocaf i dramorwyr yn ffurf dawns yr haka gan bobl Maori ond bellach hefyd, a fabwysiadir gan holl drigolion Seland Newydd. Fel yrhaka, mae'r cibi wedi dod i amlygrwydd byd-eang oherwydd ei pherfformiad cyn gemau rygbi'r undeb a champau eraill. Ceir dawnsfeydd tebyg gan Samoa (Siva Tau) a'r Cibi o ynysoedd Ffiji.

Geiriau'r Sipi Tau Cyfredol
Dyma'r geiriau i'r Sipi Tau cyfredol, ers 2011.http://matangitonga.to/2011/08/19/sipi-tau-e-ikale-tahi
Sipi Tau a'e 'Ikale Tahi

Teu ke tau! (Arweinydd)
Tonga! (Tîm)
Teu lea pea tala ki mamani katoa
Ko e Ikale Tahi kuo halofia.
Ke ilo e he sola mo e taka
Ko e aho ni te u tamate tangata,
'A e haafe mo e tautuaa
Kuo hui hoku anga tangata.

Ei! (Arweinydd)
E!
Ei! (Arweinydd)
E!

Te u peluki e molo mo e foueti taka,
Pea ngungu mo ha loto fitaa
Ngungu! (Arweinydd)
Io!
Ngungu! (Arweinydd)
Io!

Ko Tonga pe mate ki he moto (Arweinydd)
Otua mo Tonga ko hoku tofi'a 
Ei e! (Arweinydd)
TONGA!Cyfieithiad Gymraeg
Arweinydd:Paratowch am y frwydr!
Tîm:Tonga!
Siaradaf gyda'r holl fyd
Mae'r Môr-eryrod ar lwgu, ar hedfan
Boed i'r tramorwr a'r ymwelydd ochelu
Heddiw, dinistrwr eneidiau, rwyf bobman
I'r hanneri a'r cefnwyr
Ymaeth aeth fy dynoldeb

Arweinydd:Hei! hei!
Ai!
Arweinydd:Ai!
Ai!
Byddaf yn medi'r sgarmes a'r blaenwr rhydd
A malu unrhyw galonnau tanbaid y gwyddoch

Arweinydd:Cratsh!
Ie!
Arweinydd:Cratsh!
Ie!
Dyna sut mae Tonga marw i'w arwyddair
Duw a Tonga yw fy etifeddiaeth

Arweinydd:Ai, ai!
TONGA!

Gweler Hefyd
 Haka
 Siva Tau
 Cibi

Dolenni
 "What is Sipi Tau?"
 Sipi Tau (Kailao) yn erbyn Haka Seland Newydd, CRB 2015
 Never mind the haka - here’s the Bole, The Telegraph, 2015
 "Not just the haka"

Cyfeiriadau

Categori:Rygbi'r undeb
Categori:Tonga