William Lewis, Barwn 1af Merthyr

Roedd William Thomas Lewis, Barwn 1af Merthyr (5 Awst 1837 - 27 Awst 1914), oedd yn cael ei adnabod fel Syr William Lewis, Barwnig 1af, o 1896 i 1911, yn un o berchnogion pyllau glo Cymru.

 Bywyd cynnar 
Ganed Lewis ym 1837 ym Merthyr Tudful, Sir Forgannwg, yn ail fab i Thomas William Lewis, peiriannydd o Plymouth, a'i wraig Mary Anne. Addysgwyd ef mewn ysgol leol dan ofal Taliesin Williams hyd at dair ar ddeg oed pan gafodd ei wneud yn brentis i'w dad fel peiriannydd.

Yn 1855 penodwyd Lewis yn gynorthwy-ydd i WS Clark, prif beiriannydd mwyngloddio John Crichton-Stuart, 3ydd Ardalydd Bute (1847-1890).  Treuliodd ddeng mlynedd yn y swydd cyn cael ei godi'n glerc y cwmni ym 1864. Rhoddwyd tenantiaeth Mardy House i Lewis fel rhan o'i swydd, a ddaeth ei gartref hir dymor yn Aberdâr .  Yr un flwyddyn priododd Anne Rees, merch William Rees, ac wyres Lucy Thomas, 'mam y fasnach glo ager Cymreig'.  Bu i Lewis ac Anne ddau fab a chwe merch. 

Bu'n gweithio i ddechrau i byllau  glo Bute yn ne Cymru, ond rhwng 1870 a 1880 prynodd ei byllau ei hun yn y Rhondda, a ddaeth yn adnabyddus fel Lewis Merthyr Consolidated Collieries Limited. Ef hefyd oedd sylfaenydd Cymdeithas Glo Sir Fynwy a De Cymru fel ymateb y perchenogion i gryfder cynyddol yr undebau llafur.

 Bywyd cyhoeddus 
Dechreuodd Lewis ei yrfa mewn bywyd cyhoeddus ym 1866, pan etholwyd ef i Fwrdd Iechyd Lleol Aberdâr .

Ym 1889 safodd yn ymgeisydd i gael ei ethol i Gyngor Sir Morgannwg ar gyfer ward Hirwaun. Cafodd y gystadleuaeth ei nodi gan gyhuddiadau (a wnaed yn wreiddiol adeg etholiad Cyngor Morgannwg, 1880) bod Lewis, fel perchennog glo amlwg ac asiant tir, wedi gwrthod ceisiadau gan anghydffurfwyr am dir i adeiladu capeli. Gwrthododd yr honiadau hyn yn gyhoeddus, mewn cyfarfod a gynhaliwyd yn Ebeneser, Trecynon . Fe wnaeth cefnogwyr Lewis hefyd gwrthod yr honiadau hyn trwy gyhoeddi hen ohebiaeth, gan gynnwys llythyr gan y diweddar Thomas Price a wrthbrofodd y cyhuddiadau. Mae tystiolaeth bod poblogrwydd personol Lewis yn uwch nag unrhyw ystyriaethau gwleidyddol. Trechodd Lewis yr ymgeisydd Rhyddfrydol, gweinidog Methodistaidd lleol, Richard Morgan, ac fe'i gwnaed yn henadur ar unwaith. Ar ddiwedd ei dymor chwe blynedd ni cheisiodd ei ail-ethol.

 Gyrfa diweddarach 
Cafodd Lewis ei greu yn Farwnig Nantgwyne, ym 1896 [https://www.thegazette.co.uk/London/issue/26713/page/969 London Gazette; rhif:26713; dyddiad: 18 Chwefror 1896}} ac ym 1911 fe'i dyrchafwyd i Dŷ'r Arglwyddi fel y Barwn Merthyr, o Senghennydd yn Sir Forgannwg.London Gazette; Cyfrol=28512; dyddiad 11 Gorffennaf 1911

Bu farw'r Fonesig Lewis yng Nghastell Hean, Saundersfoot ar 2 Hydref 1902.The Times; Obituaries - Lady Lewis; 3 Hydref 1902; tud =4 Bu farw'r Arglwydd Merthyr ym mis Awst 1914, yn 77 oed, ac fe'i holynwyd yn ei deitl gan ei fab hynaf, Herbert.

Codwyd cerflun gan Thomas Brock ym Mharc Aberdâr er anrhydedd iddo ac fe'i dadorchuddiwyd ym 1913.

 Trychineb Glofa Senghennydd 
Un o byllau Lewis oedd Glofa Senghennydd. Yn dilyn methiant i weithredu cynllun diogelwch yn gynnar ym 1913, lladdodd ffrwydrad yn y pwll ar 14 Hydref y flwyddyn honno 439 o lowyr ac un achubwr. Dyma yw'r ddamwain mwyngloddio waethaf yn y Deyrnas Unedig o hyd. Yn dilyn hynny cafodd yr Arglwydd Merthyr, ynghyd â rheolwr pwll glo, ddirwyon o gyfanswm o £24.http://www.welshcoalmines.co.uk/GlamEast/Senghenydd.htm

 Cyfeiriadau 
 William Lewis, Barwn 1af Merthyr - Y Bywgraffiadur Cymreig
 William Lewis, Barwn 1af Merthyr - Gwefan Hansard
 William Lewis, Barwn 1af Merthyr - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Barwniaid ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1914