Rhaeadr Bwlch yr Oernant

Mae Rhaeadr Bwlch yr Oernant, (neu Rhaeadr y Bedol, cyfieithiad o'r Saesneg : Horseshoe Falls ) yn gored ar Afon Dyfrdwy ger Neuadd Llantysilio yn ardal Berwyn, sef pentrefan yn Sir Ddinbych, tua 5 kilometr (3 milltir) i'r gogledd-orllewin o dref Llangollen. Rhyw 300 metr i lawr yr afon gyferbyn a'r orsaf reilffordd, saif y Bont Gadwynni a geesty o'r un enw.

 Hanes 
Mae'r siâp unigryw i'r gored, sy'n 460 troedfedd (140 m) o hyd. Ei phwrpas yw creu cronfa o ddŵr sy'n llifo i mewn i Gamlas Llangollen (trwy dŷ falf gyfagos a mesurydd llif).

Awdurdodwyd y gamlas i'r gorllewin o Draphont Ddŵr Pontcysyllte ac adeiladu'r gored gan Ddeddf Seneddol a baswyd ym 1804 gan Gwmni Camlas Ellesmere. Roedd y gamlas yn borthwr mordwyol, a oedd yn cyflenwi dŵr i Gamlas Ellesmere y tu hwnt i Bontcysyllte, ac i Gamlas Caer, a oedd yn cysylltu â hi ger Nantwich. Thomas Telford oedd y peiriannydd sifil a oedd yn gyfrifol am y dyluniad, a chwblhawyd y gamlas a'r peiriant bwydo ym 1808. 

Roedd y gored yn ffactor pwysig wrth gadw'r gamlas i Llangollen ar agor pan benderfynodd Rheilffordd London, Midland and Scottish, perchnogion system camlas Undeb Swydd Amwythig, gau llawer o'r rhwydwaith ym 1944. Fe wnaethant penderfynu gadw ar agor y darn o gamlas o Nantwich i Ellesmere Port, a'r cyn brif linell camlas o Nantwich i Wolverhampton. Oherwydd bod Rhaeadr Bwlch yr Oernant yn ffynhonnell fawr o ddŵr i'r system honno, cadwyd y gamlas o Langollen i Nantwich, gan gynnwys y dyfr-bontydd mawr ym Mhontcysyllte a'r Waun, fel sianel cyflenwi dŵr yn unig. Fe wnaeth y weithred hon alluogi'r gamlas i oroesi nes iddi gael ei chymryd drosodd gan Ddyfrffyrdd Prydain yn dilyn gwladoli ym 1948.   Yn 2009, roedd tua 13.7 milliwn galwyn (62MI) o ddŵr y dydd yn pasio ar hyd y gamlas.  O dan Ddyfrffyrdd Prydain, mae'r gamlas wedi dod yn gamlas teithio hamdden hynnod poblogaidd .  Does dim modd i gychod modur fordwyo'r 1.7 milltir (2.7 km) olaf o Langollen i'r Rhaeadr, gan nad yw'n ddigon llydan i gychod droi rownd,  ond mae'r llwybr tynnu yn ymestyn ar hyd y lan hyd at y Rhaeadr. 

Safle Treftadaeth y Byd

Er 2009, mae'r gored yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd, sy'n ymestyn am 11 milltir (18 km) o Gamlas Llangollen ychydig i'r gorllewin o Raeadr Bwlch yr Oernant i ychydig y tu hwnt i Draphont Ddŵr y Waun. Dyfarnwyd statws Treftadaeth y Byd i'r gamlas oherwydd yr atebion peirianneg sifil beiddgar sydd eu hangen i adeiladu camlas heb unrhyw gloeon trwy dir mor anodd.

 Llyfryddiaeth 

 Cyfeiriadau 

Categori:Camlesi Cymru
Categori:Cludiant yn Wrecsam
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru