Compton Mackenzie

Llenor o'r Alban oedd Syr Edward Montague Compton Mackenzie, OBE (17 Ionawr 1883 –30 Tachwedd 1972). Roedd yn awdur ffuglen, cofiannau, llyfrau hanes a hunangofiannau. Fe'i ganed yn Lloegr. Roedd yn genedlaetholwr Albanaidd amlwg ac yn un o gyd-sylfaenwyr Plaid Genedlaethol yr Alban. Cafodd ei urddo'n farchog ym 1952.

Cefndir
Ganwyd Mackenzie yn West Hartlepool, Swydd Durham. Roedd ei deulu yn un amlwg ym myd y theatr a oedd yn defnyddio'r cyfenw Compton fel eu henw llwyfan. Roedd ei daid Henry Compton yn actor Shakespearaidd adnabyddus o oes Fictoria. Roedd ei dad, Edward Compton, a'i fam, Virginia Frances Bateman, yn actorion a rheolwyr cwmnïau theatr a bu ei chwaer, Fay Compton, yn serennu mewn llawer o ddramâu J. M. Barrie, gan gynnwys Peter Pan. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol St Paul, Llundain, a Choleg Magdalen, Rhydychen, lle graddiodd gyda gradd mewn hanes modern.

Gyrfa filwrol
Gwasanaethodd gyda'r adran gudd wybodaeth Brydeinig yn Nwyrain Môr y Canoldir yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gan gyhoeddi pedwar llyfr yn ddiweddarach am ei brofiadau. Yn ôl y llyfrau hyn, bu'n gwasanaethu gyda'r Môr-filwyr Brenhinol, gan godi i reng capten. Oherwydd afiechyd byddai gwasanaeth ar y ffrynt milwrol yn anymarferol iddo, gan hynny neilltuwyd gwaith gwrth ysbïo iddo yn ystod ymgyrch Gallipoli. Ym 1916, adeiladodd rwydwaith gwrth gudd wybodaeth sylweddol yn Athen, roedd Gwlad Groeg yn niwtral ar y pryd.

Fel cydnabyddiaeth am ei wasanaeth yn y rhyfel, fe'i gwnaed yn Swyddog Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (OBE) ym 1919. Fe'i hanrhydeddwyd hefyd gydag aelodaeth o Leng Anrhydedd Ffrainc, Urdd yr Eryr Gwyn Serbia ac Urdd y Gwaredwr Gwlad Groeg.

Yn 1932 cyhoeddodd Greek Memories yn adrodd ei brofiadau amser rhyfel fel ysbïwr. Cafodd ei erlyn y flwyddyn ganlynol yn yr Old Bailey o dan y Ddeddf Cyfrinachau Swyddogol am ddyfynnu o ddogfennau cyfrinachol, yn y llyfr. Cafodd ddirwy o £100 a chostau erlyn o £100.

Awdur
Mae Mackenzie yn fwyaf adnabyddus am ei ddwy nofel ddigrif a osodwyd yn yr Alban: Whisky Galore (1947) wedi ei osod ar ynysoedd Heledd, a The Monarch of the Glen (1941) wedi ei osod yn Ucheldir yr Alban. Gwnaed ffilm lwyddiannus o Whisky Galore  ym 1949 yn serennu Basil Radford, Bruce Seton, Joan Greenwood a Gordon Jackson. Monarch of the Glen oedd sail cyfres deledu boblogaidd 2000-2005 o'r un enw yn serennu Alastair Mackenzie, Richard Briers, Susan Hampshire, a Dawn Steele.

Cyhoeddodd bron i gant o lyfrau ar wahanol bynciau, gan gynnwys deg cyfrol o hunangofiant: My Life and Times (1963–71). Ysgrifennodd llyfrau hanes am Frwydr Marathon a Brwydr Salamis, cofiant o'r Arlywydd Franklin D Roosevelt (1943), beirniadaeth lenyddol, dychanau, straeon plant, barddoniaeth ac ati. O'i llyfrau ffuglen, ystyrir The Four Winds of Love fel ei gampwaith. Mae The Four Winds a gyhoeddwyd mewn 6 chyfrol rhwng 1937 a 1945 yn epig hanesyddol sy'n ymdrin â chenedlaetholdeb gwledydd bychan Ewrop. Mae diweddglo'r nofel yn rhagweld ffurfio undeb Geltaidd, Gatholig Rhufeinig. Roedd ei gyfeillgarwch a Saunders Lewis yn dylanwadu'n gref ar ei gred y byddai Cymru a'r Alban yn troi yn ôl at Gatholigiaeth Oes y Seintiau o ddilyn llwybr cenedlaetholdeb.

 Hunaniaeth Albanaidd 
Er i Mackenzie cael ei eni, ei fagu a'i addysgu yn Lloegr roedd yn hynod falch o'i wreiddiau yn Ucheldiroedd yr Alban gan dangos ymlyniad i'r diwylliant Gaeleg trwy gydol ei oes. Roedd yn Jacobydd selog gan wasanaethu fel trydydd Llywodraethwr Cyffredinol Cymdeithas Frenhinol y Stiwartiaid. Bu'n un o gyd-sylfaenwyr Plaid Genedlaethol yr Alban. Roedd yn rheithor Prifysgol Glasgow rhwng 1931 a 1934, gan drechu Oswald Mosley, a arweiniodd Undeb Ffasgwyr Prydain yn ddiweddarach, yn ei ymgais am y swydd.

Rhwng 1920 a 23, roedd Mackenzie yn Denant Herm a Jethou. Adeiladodd dŷ ar Ynys Barraigh yn y 1930au. Ar Barraigh cafodd ysbrydoliaeth a daeth o hyd i unigedd creadigol.

Teulu
Bu Mackenzie yn briod deirgwaith. Ar 30 Tachwedd 1905 (yn 22 oed), priododd Faith Stone yn St Saviour's, Pimlico roeddent yn briod am fwy na 50 mlynedd, hyd at ei marwolaeth hi. Ym 1962 (yn 79 oed), priododd Christina MacSween, a fu farw'r flwyddyn ganlynol. Yn olaf, priododd chwaer ei wraig farw, Lilian MacSween ym 1965 (yn 82 oed).

Marwolaeth
bawd|Bedd Mackenzie
Bu farw yng Nghaeredin yn 89 mlwydd oed   a chladdwyd ei weddillion ym mynwent St Barr yn Eoligarry, Ynys Barraigh.

 Gweler hefyd 
Llyfryddiaeth Compton Mackenzie

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Cenedlaetholwyr Albanaidd
Categori:Gwleidyddion Plaid Genedlaethol yr Alban
Categori:Prosiect WiciLlên