System rhifolion Rhufeinig

System o ysgrifennu rhifau gan ddefnyddio llythrennau'r wyddor Ladin yw system rhifolion Rhufeinig.

Tarddodd y system yn Rhufain hynafol ac a pharhaodd fel y ffordd arferol o ysgrifennu rhifau ledled Ewrop ymhell i'r Oesoedd Canol Diweddar. 
Parhawyd i ddefnyddio rhifolion Rhufeinig ymhell ar ôl dirywiad yr Ymerodraeth Rufeinig. O'r 14g ymlaen, dechreuwyd eu disodli yn y mwyafrif o gyd-destunau gan rhifolion Arabaidd, sy'n fwy cyfleus. Fodd bynnag, graddol oedd y broses hon, ac mae rhifolion Rhufeinig yn dal i gael eu defnyddio mewn rhai cyd-destunau penodol hyd heddiw.

Cynrychiolir niferoedd yn y system gan gyfuniadau o lythrennau o'r wyddor Ladin. Mae defnydd modern yn cyflogi saith symbol, pob un â gwerth cyfanrif sefydlog:

{|class="wikitable" style="text-align:center;"
| Symbol || I || V || X || L || C || D || M 
|-
| Gwerth|| 1 || 5 || 10 || 50 || 100 || 500 || 1,000
|}

Darllenir rhifolion Rhufeinig o'r chwith i'r dde. Os dilynir symbol gan symbol arall sydd â'r un gwerth, neu os yw'n cael ei ddilyn gan symbol â gwerth is, yna mae'n cael ei ychwanegu at y cyfanswm; e.e.
 III = 1 + 1 + 1 = 3
 VI = 5 + 1 = 6
 LXXXII = 50 + 10 + 10 + 1 + 1 = 82 
 CCI = 100 + 100 + 1 = 201
 MMXV = 1,000 + 1,000 + 10 + 5 = 2015

Fodd bynnag, os dilynir symbol gyda symbol â gwerth uwch, yna caiff ei dynnu o'r cyfanswm; e.e.
 IV = -1 + 5 = 4
 IX = -1 + 10  = 9
 XXIX = 10 + 10 - 1 + 10 = 29
 XIV = 10 - 1 + 5 = 14
 CXLVII = 100 - 10 + 50 + 5 + 1 + 1 = 147

Hynny yw,  os yw I yn mynd o flaen V neu X, neu os yw X yn mynd o flaen L neu C, neu os yw C yn mynd o flaen D neu M, yna mae'r symbol gwerth is yn cael ei dynnu o'r cyfanswm. Dyma'r unig dynnu "swyddogol" sy'n digwydd. Felly, ni chaniateir tynnu I o L, C, D neu M. (Dylid ysgrifennu 49 fel XLIX ac nid fel IL; dylid ysgrifennu 99 fel XCIX ac nid fel IC; dylid ysgrifennu 1999 fel MCMXCIX ac nid fel MIM.) Fodd bynnag, dros 2,000 o flynyddoedd o ddefnydd, darganfyddir eithriadau i'r system o bryd i'w gilydd.

Y niferoedd o 1 i 99 fel rhifolion Rhufeinig
   1  2  3  4  5  6  7  8  9  I  II  III  IV  V  VI  VII  VIII  IX 10  11  12  13  14  15  16  17  18  19 X  XI  XII  XIII  XIV  XV  XVI  XVII  XVIII  XIX 20  21  22  23  24  25  26  27  28  29 XX  XXI  XXII  XXIII  XXIV  XXV  XXVI  XXVII  XXVIII  XXIX 30  31  32  33  34  35  36  37  38  39 XXX  XXXI  XXXII  XXXIII  XXXIV  XXXV  XXXVI  XXXVII  XXXVIII  XXXIX 40  41  42  43  44  45  46  47  48  49 XL  XLI  XLII  XLIII  XLIV  XLV  XLVI  XLVII  XLVIII  XLIX 50  51  52  53  54  55  56  57  58  59 L  LI  LII  LIII  LIV  LV  LVI  LVII  LVIII  LIX 60  61  62  63  64  65  66  67  68  69 LX  LXI  LXII  LXIII  LXIV  LXV  LXVI  LXVII  LXVIII  LXIX 70  71  72  73  74  75  76  77  78  79 LXX  LXXI  LXXII  LXXIII  LXXIV  LXXV  LXXVI  LXXVII  LXXVIII  LXXIX 80  81  82  83  84  85  86  87  88  89 LXXX  LXXXI  LXXXII  LXXXIII  LXXXIV  LXXXV  LXXXVI  LXXXVII  LXXVIII  LXXIX 90  91  92  93  94  95  96  97  98  99 XC  XCI  XCII  XCIII  XCIV  XCV  XCVI  XCVII  XCVIII  XCIX

Categori:Systemau rhifol