Lancelot Thomas Hogben

Sŵolegydd arbrofol ac ystadegydd meddygol o Loegr oedd Lancelot Thomas Hogben (9 Rhagfyr 1895 – 22 Awst 1975).

Bu'n byw yng Nglyn Ceiriog lle priododd ferch leol, a bu farw yn Wrecsam. Yn ôl yr Athro Gareth Ffowc Roberts, "Roedd ganddo ddiddordeb arbennig yn y Gymraeg ... aeth ati o ddifrif i geisio'i meistroli." Yn 1957 priododd Jane Roberts, prifathrawes gynradd yn Nyffryn Ceiriog.Gareth Ffowc Roberts, Cyfri'n Cewri: Hanes Mawrion ein Mathemateg (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2020), t.75

Datblygodd y broga crafanc Affricanaidd (enw gwyddonol: Xenopus laevis) fel organeb enghreifftiol ar gyfer ymchwil fiolegol yn gynnar yn ei yrfa, ymosododd ar y mudiad ewgeneg yng nghanol ei yrfa, a phoblogeiddiodd lyfrau ar wyddoniaeth, mathemateg ac iaith ar ddiwedd ei yrfa.

 Bywyd cynnar 
Cafodd Hogben ei eni a'i fagu yn Southsea, Hampshire, i rieni efengylaidd iawn; bu farw ei dad pan oedd Lancelot yn 11 oed. Yn ddyn ifanc, torrodd yn rhydd o grafangau crefyddol y teulu. Yn 1907, symdodd y teulu i Stoke Newington, Llundain, lle mynychodd Ysgol Sir Tottenham; yn wir, roedd ei fam wedi'i geni a'i magu yn yr ardal.  

Academia
Yn fyfyriwr meddygol, astudiodd ffisioleg yn Ngholeg y Drindod, Caergrawnt, lle graddiodd ym 1916 (gradd Gyffredin). Erbyn hyn roedd yn sosialydd i'r carn: newidiodd enw'r Fabian Society y brifysgol i'r "Gymdeithas Sosialaid".Roberts, Cyfri'n Cewri, t.78 Dau ddylanwad mawr arno yn y cyfnod hwn oedd y Marcsydd William Morris a'r Sosialydd Cymreig o'r Drenewydd, Robert Owen.

Wedi graddio, bu'n darlithio yn Llundain, cyn symud i Gaeredin i wneud gradd ymchwil ar anifeiliaid ac yna ymlaen i Brifysgol MacGill yng Nghanada, cyn iddo gael ei benodi'n Athro Swoleg ym Mhrifysgol Tref y Penrhyn (Cape Town), De Affrica lle gweithiodd ar lyffantod a phrofion beichiogrwydd menywod.Roberts, Cyfri'n Cewri, t.79 Gwrthwynebodd bolisi apartheid De Affrica yn ddigyfaddawd a symudoddodd yn 1930 i Ysgol Economeg Llundain fel Athro Bywydeg Cymdeithas lle gwnaeth waith pwysig mewn geneteg.

Cydwybod cymdeithasol
Roedd yn aelod gweithgar o'r Blaid Lafur Annibynnol, ac yn wrthwynebydd cydwybodol, fel y nodwyd. Yn 1958 ymunodd gyda'r Crynwyr.  Ond yn ddiweddarach, roedd yn well ganddo ddisgrifio'i hun fel 'dyneiddiwr gwyddonol' yn hytrach nac fel 'sosialydd'.Stanley J. Kunitz a Howard Haycraft, Twentieth Century Authors: A Biographical Dictionary of Modern Literature (Efrog Newydd: H.W. Wilson Company, 3/1950), tt.658–59

Roedd gan Hogben egwyddorion solat, ac un o'r rhai mwyaf cadarn oedd ei sosialaeth: credai y gallai mathemateg fod yn arf yn nwylo'r werin bobol er mwyn iddynt fedru rheoli eu tynged eu hunain.Roberts, Cyfri'n Cewri, t.84 Ar ôl iddo ddod i adnabod Cymru, dyfnahodd ei gydwybod cymdeithasol a'i ymdeimlad o anhhegwch o fewn y gymdeithas. Canlyniad hyn oedd y cafwyd "min ac awch", chwedl yr Athro Gareth Ffowc Roberts, ar ei waith.

Y ddau Ryfel Byd 
 Y Rhyfel Byd Cyntaf 
Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf roedd yn heddychwr a gweithiodd am chwe mis gyda'r Groes Goch yn Ffrainc, dan adain Gwasanaeth Rhyddhad Dioddefwyr Rhyfel y Cyfeillion ac yna Uned Ambiwlans y Cyfeillion. Yna dychwelodd i Gaergrawnt, a chafodd ei garcharu yn Wormwood Scrubs fel gwrthwynebydd cydwybodol ym 1916, yn un deg chwech oed. Wedi cyfnod o waeledd, rhyddhawyd ef ym 1917. Roedd ei frawd George hefyd yn wrthwynebydd cydwybodol ac yn gwasanaethu gydag Uned Ambiwlans y Cyfeillion.

Priododd Hogben ym 1918 â'r mathemategydd, ystadegydd, a ffeminist Enid Charles o Ddinbych, a chawsant ddau fab a dwy ferch. Fel y nodwyd, ailbriododd yn 1957 gyda Janes Roberts, prifathrawes gynradd yn Nyffryn Ceiriog.

 Yr Ail Ryfel Byd 
Gorfodwyd Hogben i weithio fel ystadegydd ym myddin Lloegr, a gwrthododd wisgo lifrai. Trodd ei heddychiaeth a'i ddaliadau yn ei erbyn, yn academia. Gweithiodd yn Napoli ar gyffuriau gwrtheiotig a sut y gall gorddefnydd o'r cyfuriau beri i facteria esblygu'n superbugs na ellir mo'u difa ee MRSA.

Gadawodd y fyddin yn 1942 ac aeth i weithio fel Athro Swoleg ym Mhrifysgol Birmingham.

Roedd gwaith Lancelot (a oedd bryd hynny yn Birmingham) ac Enid wedi eu cadw ar wahân drwy'r Ail Ryfel Byd a daeth eu perthynas dan straen. I geisio closio, prynnodd dŷ yng Nglyn Ceiriog, ond daeth eu perthynas i ben yn 1953.

Gwaith a gyhoeddwyd
A Short Life of Alfred Russel Wallace (1823-1913) (Llundain: SPCK, 1918)
Exiles of the Snow, and Other Poems (1918)
An Introduction to Recent Advances in Comparative Physiology (1924) gyda Frank R. Winton
 The Pigmentary Effector System: A review of the physiology of colour response (1924)
Comparative Physiology (1926)
Comparative Physiology of Internal Secretion (1927)
The Nature of Living Matter (1930)
Genetic Principles in Medical and Social Science (1931)
Nature or Nurture - The William Withering Lectures for 1933 (1933)
Mathematics for the Million: A Popular Self-Educator, Primers for the Age of Plenty - No. 1 (Llundain: George Allen & Unwin, 1936)Phillip Gething, "Forum: A whiff of optimism – Whatever happened to self-improvement?", New Scientist, 21 Gorffennaf 1990; adalwyd 6 Ionawr 2019
The Retreat from Reason (1936), Conway Memorial Lecture 20 Mai 1936
Science for the Citizen: A Self-Educator Based on the Social Background of Scientific Discovery, Primers for the Age of Plenty - No. 2 (Llundain: George Allen & Unwin, 1938)
Political Arithmetic: A Symposium of Population Studies (1938) golygydd
Dangerous Thoughts (1939)
Author in Transit (1940)
Principles of Animal Biology (1940)
Interglossa: A Draft of an Auxiliary for a Democratic world order, Being an Attempt to Apply Semantic Principles to Language Design (1943)
Frederick Bodmer, The Loom of Language: A Guide To Foreign Languages For The Home Student, a olygwyd gan Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 3 (Llundain: George Allen & Unwin, 1944)
An Introduction to Mathematical Genetics (1946)
Henry Hamilton, History of the Homeland: The Story of the British Background, a olygwyd gan Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 4 (Llundain: George Allen & Unwin, 1947)
The New Authoritarianism (1949), Conway Memorial Lecture 1949
From Cave Painting To Comic Strip: A Kaleidoscope of Human Communication (1949)
Chance and Choice by Cardpack and Chessboard (1950)
Man Must Measure: The Wonderful World of Mathematics (1955)
Statistical theory. The relationship of probability, credibility and error. An examination of the contemporary crisis in statistical theory from a behaviorist viewpoint (1957)
The Wonderful World Of Energy (1957)
The Signs of Civilisation (1959)
The Wonderful World of Communication (1959)
Mathematics in the Making (1960)
Essential World English (1963) gyda Jane Hogben a Maureen Cartwright
Science in Authority: Essays (1963)
The Mother Tongue (1964)
Wales for the Welsh — A Tale of War and Peace with Notes for those who Teach or Preach (1967)
Beginnings and Blunders or Before Science Began (1970)
The Vocabulary of Science (1970) gyda Maureen Cartwright
Astronomer Priest and Ancient Mariner (1972)
 Maps, Mirrors and Mechanics (1973)
Columbus, the Cannon Ball and the Common Pump (1974)
How The World Was Explored, golygydd, gyda Marie Neurath a Joseph Albert Lauwerys
Lancelot Hogben: scientific humanist: an unauthorised autobiography (Llundain: Merlin, 1998)

Cyfeiriadau

Categori:Academyddion Ysgol Economeg Llundain
Categori:Biolegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Mathemategwyr o Loegr
Categori:Peterhouse, Caergrawnt
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o'r Deyrnas Unedig