Titus Lewis

Roedd Titus Lewis (21 Chwefror 1773 - 1 Mai 1811) yn weinidog yr efengyl yn enwad y Bedyddwyr Neilltuol ac yn awdur nifer o lyfrau.

 Cefndir 
Ganwyd Lewis yng Nghilgerran Sir Benfro yn ail fab i Thomas Lewis a Martha Evans. Roedd Thomas Lewis yn grydd wrth ei waith a hefyd yn gwasanaethu fel gweinidog i'r Bedyddwyr Neilltuol yng Nghapel Cilforwyr.

 Teulu 
Wedi bod yn gweithio am gyfnod fel crydd gyda'i dad priododd Lewis Elizabeth Harvard, aelod llewyrchus o Eglwys Bedyddwyr y Porth tywyll yng Nghaerfyrddin ar 20 Tachwedd 1800. Rhoddodd y briodas annibyniaeth ariannol sylweddol iddo. Bu iddynt chwech o blant ond bu farw tri ohonynt yn eu plentyndod.

 Gyrfa 
bawd|Capel y Porth Tywyll (top) a'r Tabernacl (gwaelod) ar glawr lyfr Desmond Davies am hanes y capeli

Cafodd Lewis ei fedyddio 1 Gorffennaf 1794 mewn afon ger chwaer eglwys Cilforwyr, Capel Blaenywaun, Llandudoch. Dechreuodd pregethu yn fuan wedyn ym mis Rhagfyr 1794. Ar ôl i Blaenywaun ffurfio cynulleidfa ar wahân i Gilforwyr gwahoddwyd Lewis i ddod yn weinidog arni gan gael ei ordeinio ar 24 Ionawr 1798. Wedi ei briodas symudodd i fyw i gartref ei wraig yng Nghaerfyrddin a chymerodd cyfrifoldeb am gynulleidfa'r Porth tywyll yn ychwanegol i'w weinidogaeth ym Mlaenywaun. Tra'n weinidog yng Nghaerfyrddin prynodd tir ar gyfer adeiladu capel newydd yn y dref sef Capel y Tabernacl, a agorwyd ym 1812 blwyddyn ar ôl ei farwolaeth.

 Gyrfa lenyddol 
Cofir am Lewis yn bennaf am ei gyfraniad i lenyddiaeth Gristionogol. Roedd yn awdur nifer o emynau. Mae dau ohonynt yn parhau yn boblogaidd mewn canu cynulleidfaol hyd heddiw sef Henffych i enw Iesu Gwiw (Caneuon Ffydd rhif 304) a Mawr oedd Crist yn nhragwyddoldeb (Caneuon Ffydd rhif 323).

 Henffych i enw Iesu gwiw,
 Syrthied o'i flaen angylion Duw;
 Rhowch iddo'r parch,
 holl dyrfa'r nef:
 Yn Arglwydd pawb coronwch ef.  Mawr oedd Crist yn nhragwyddoldeb,
 Mawr yn gwisgo natur dyn,
 Mawr yn marw ar Galfaria,
 Mawr yn maeddu angau'i hun;
 Hynod fawr yw yn awr,
 Brenin nef a daear lawr. 
Ym 1806 cyhoeddodd cylchgrawn a bwriadwyd i ymddangos yn chwarterol Y Drysorfa Efangylaidd ond dim ond 2 rifyn daeth o'r wasg.
Cyhoeddodd nifer o lyfrau a phamffledi gan gynnwys

 Mawl i'r Oen a laddwyd, sef, Pigion o hymnau, perthynol i addoliad cyhoeddus : wedi eu casglu o waith yr awdwyr hynotaf yn yr oes bresennol.
 Alarwm i fyd ac eglwys, neu, farwnad, er coffadwriaeth am George Richard ac Eleanor Richard ei wraig, a’u plentyn bach, ac Elizabeth Evans, Thomas Nicholas a David Joseph, oll o Landydoch. Y rhai a gollodd eu bywydau ar y môr mewn ystorm; gerllaw Sir Fôn, ar nos Iau, Hydref 28, 1802. George Richard a’i wraig, ac Elizabeth Evans, oeddent aelodau hardd yn eglwys y Bedyddwyr ym Mlaenywaun; ymadawsant er galar i lawer o’u cydnabod.
 Hanes wladol a chrefyddol Prydain Fawr : o'r amser y daeth y Brutaniaid i wladychu iddi gyntaf hyd yn bresennol.
 Catecism y Bedyddwyr Neillduol, mewn ffordd o ofyniadau ac attebion, wedi ei gasglu er hyfforddiad i ieuengctyd Cymru, yn egwyddorion ac ymarferiadau y grefydd Grist'nogol : gyd a phrofiadau ysgrythurol : at ba un yr ychwanegwyd ychydig o gyfarwyddiadau i ddysgu darllen Cymraeg
 Grawn-sypiau Canaan : hymnau newyddion heb fod yn argraphedig o'r blaen
 Traethawd byr, eglur ac ysgrythurol ar fedydd : lle y mae'r ordinhad sanctaidd yn cael ei gosod allan o ran ei sefydliad, ei deiliaid, ei dull, ei dyben a'i pharhad; ynghyd â rhwymau credinwyr i roddi ufudd-dod iddi
 Taenelliad babanod o ddynion, ac nid o Dduw, neu, Attebiad i lyfr Mr. Peter Edwards, a elwir yn Cymraeg "Bedydd yn gyfarchiad i'r trochwyr ac i daenellwyr babanod"
 Hanes tiriad y Ffrancod yn Mhencaer, yn agos i Abergwaen, Swydd Benfro, ar Dydd Mercher, Chwefror 22, 1797
 A Welsh-English dictionary : = Geirlyfr Cymraeg a Saesneg : yr hwn sydd yn cynnwys y'nghylch deugain mil o eiriau Cymraeg, a rhan-ymadrodd i bob un o honynt, ac amrywiol o eiriau Saesneg pridol gyferbyn ́hwynt : hefyd, arwyddocaad geiriau anghyfiaith yn yr ysgrythyr lan : a pha ran o honi y maent hwy, ac amrywiol o rai ereill, i'w cael / wedi ei gasglu allan o'r geirlyfrau, hanes-lyfrau, a'r mynecyddion goreu a diweddaraf

 Marwolaeth 
Bu farw yng Nghaerfyrddin o'r diciâu yn 38 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion yn y bedd cyntaf i'w cloddio yng Nghapel y Tabernacl, Caerfyrddin.

 Cyfeiriadau 

Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Marwolaethau 1811
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Eglwys y Bedyddwyr
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru