John Scandrett Harford

Roedd John Scandrett Harford  (8 Hydref, 1785 -16 Ebrill, 1866) yn fancwr, tirfeddiannwr, awdur bywgraffiadau ac yn un amlwg yn sefydlu Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan.

 Cefndir 
Ganwyd Harford ym Mryste yn blentyn i John Scandrett Harford yr hynaf a Mary merch Abraham Gray. Roedd ei dad yn fancwr ac yn dirfeddiannwr ystâd Blaise Castle, Swydd Gaerloyw. Cafodd ei addysgu mewn ysgol Peterley House, Swydd Buckingham ac yng Ngholeg Crist, Caergrawnt.

Roedd teulu Harford yn Grynwyr  amlwg ond fe ymadawodd Harford a'r enwad gan gael ei fedyddio yn aelod o Eglwys Loegr ym 1809. Roedd yn gyfeillgar gyda'r awdures Hannah More a honnir mai ef oedd yr awen am arwr ei nofel Coelebs in Search of a Wife (1809). Roedd hefyd yn gyfaill i William Wilberforce ac yn gefnogwr amlwg o'i ymgyrch i ddiddymu caethwasiaeth er gwaetha'r ffaith bod teulu ei fam wedi ennill rhan o'i ffortiwn trwy'r busnes caethwasiaeth.

 Teulu 
Ym 1812 priododd Louisa Davies, merch Richard Hart Davies, AS Bryste. Bu iddynt dair ferch. Ychydig wedi ei briodas aeth Harford a'i wraig ar daith estynedig i'r Iwerddon. Cafodd ei Lythyr ar gyflwr yr Iwerddon y cyfeiriwyd Wilberforce ato ei gyhoeddi yn y Christian Observer ym 1813.

 Gyrfa 
bawd|Coleg Dewi Sant

Roedd yn gefnogwr cadarn i Gymdeithas Genhadol yr Eglwys a Chymdeithas y Beibl, a chynorthwyodd i ffurfio canghennau Bryste o'r cymdeithasau ym 1813.

Ar farwolaeth ei dad ym 1815 Etifeddodd Harford fanc ac ystadau'r teulu, gan fod ei frawd hynaf Edward, yr etifedd tybiedig, wedi marw ym 1804. Ehangwyd ei ystadau ym 1819, ar farwolaeth ei frawd-yng-nghyfraith, Hart Davies gan brynu ei eiddo, Peterwell, Sir Aberteifi.

Yn fuan ar ôl iddo etifeddu ei ystadau Cymreig cyfarfu â'r Esgob Burgess, sylfaenydd Coleg Dewi Sant, Llanbedr. Cynigiodd Harford roi iddo 'Gae Castell' safle Castell Llanbedr, yr oedd, fel Arglwyddi Maenor Llanbedr yn berchen arno. Adeiladwyd yr hyn sydd bellach yn gampws Llanbedr Prifysgol Cymru, y Drindod Dewi Sant. Mae penddelw o Harford yng nghasgliad y Brifysgol, ac yn cael ei arddangos ym mhrif adeilad llyfrgell y coleg. Mae dwy neuadd breswyl yn y brifysgol, Harford I a Harford II, wedi'u henwi ar ei ôl.

Am bymtheng mlynedd bu’n gweithredu fel llywydd Ysbyty Bryste. Cyfrannodd tuag at adfer eglwysi cadeiriol Llandaf a Dewi Sant, ac yn Llanbedr draeniodd y Gors Ddu, a'i throi yn rhandiroedd gardd bwthyn, tra hefyd yn darparu cyflenwad o ddŵr pur i'r dref.

Roedd yn gasglwr gweithiau arlunio gan brynu llawer o esiamplau ar ei deithiau cyfandirol ym 1815, 1846 a 1852. Roedd hefyd yn arlunydd gweddol lwyddiannus, ac yn aml gellir dod o hyd i'w luniau olew mewn arwerthiannau.

 Gyrfa wleidyddol 
Ym mis Ionawr 1841 roedd Harford yn bresennol ym mewn trafodaeth rhwng John Brindley a Robert Owen ym Mryste. Yn y cyfarfod mynegodd Harford ei wrthwynebiad cryf i sosialaeth.

Safodd fel yr ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth Aberteifi yn etholiad cyffredinol 1841. Yn wreiddiol cyhoeddwyd bod Harford, wedi curo Pryse Pryse, ei wrthwynebydd Rhyddfrydol o 226 bleidlais i 163 cyn canfod bod llyfrau pôl Aberystwyth wedi eu colli neu (yn ôl rai) wedi cael eu dwyn gan gefnogwyr yr ymgeisydd Ceidwadol. Cafodd ei fuddugoliaeth seneddol ei ddiddymu ym 1842. Fel prawf eu bod ill ddau yn derbyn mai amryfusedd oedd yn gyfrifol talodd y ddau ymgeisydd rhyngddynt am bâr o sbectol newydd i faer Aberteifi, i sicrhau ei fod yn gallu gweld lleoliad pob llyfr pôl yn y dyfodol . Safodd yn Aberteifi eto yn etholiad 1849, gan golli o 8 bleidlais i'r Rhyddfrydwr Pryse Loveden.

 Anrhydeddau 
Fel diolch am ei haelioni am roi tir i Goleg Llanbedr Pont Steffan gafodd gradd Doethur y Cyfreithiau Cyffredin gan Brifysgol Rhydychen ym 1822. Fe'i hurddwyd yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol ym 1823. Ym 1824 fe'i gwnaed yn Uchel Siryf Sir Aberteifi  bu hefyd yn gwasanaethu fel dirprwy raglaw'r sir a dirpwy raglaw Swydd Gaerloyw.

 Marwolaeth 
Bu farw yng Nghastell Blaise yn 80 mlwydd oed. Gan nad oedd ganddo fab etifeddwyd ei eiddo gan ei nai John Battersby Harford.

 Cyhoeddiadau 

 Some account of the life of Thomas Paine, (1819)
 Life of Dr. Burgess, Bishop of Salisbury (1840)
 Life of Michael Angelo (1857)
 Recollections of W. Wilberforce (1864)

 Archifau 
Mae gohebiaeth, cyfnodolion a phapurau personol John Scandrett Harford a theulu Harford yn cael eu dal gan Archifau Bryste . Mae gohebiaeth ychwanegol gan gynnwys llythyrau a anfonwyd gan William Wilberforce i Harford yn cael ei dal gan Brifysgol Duke: Llyfrgell William R Perkin . Mae cofnodion hefyd o ystadau Peterwell a Falcondale o deulu Harford yn y Llyfrgell Genedlaethol.

 Cyfeiriadau 

Categori:Genedigaethau 1787
Categori:Marwolaethau 1866
Categori:Tirfeddianwyr o Loegr
Categori:Prosiect WiciLlên