Wanda Wasilewska

Awdures o Awstria-Hwngari, Gwlad Pwyl a'r Undeb Sofietaidd oedd Wanda Wasilewska (21 Ionawr 1905 - 29 Gorffennaf 1964) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, sgriptiwr, gwleidydd a lladmerydd dros gydraddoldeb rhyw. Roedd yn weithredwr gwleidyddol asgell chwith a ddaeth yn gomiwnydd ymroddedig. Ffodd rhag ymosodiad yr Almaen ar Warsaw ym Medi 1939 a dechreuodd fyw yn Lviv a oedd dan feddiant y Sofietaidd, ac yna yn yr Undeb Sofietaidd. 

Hi oedd sylfaenydd Undeb Gwladychwyr Gwlad Pwyl yno a chwaraeodd ran bwysig yn y gwaith o greu Is-adran Troedwyr 1af Tadeusz Pwylaidd Kościuszko, sef is adran filwrol. Datblygodd yn Fyddin y Pwyliaid a brwydrodd ar y Ffrynt Dwyreiniol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Roedd Wasilewska yn un o ymgynghorwyr Joseph Stalin ac roedd ei dylanwad yn hanfodol i sefydlu Pwyllgor Annibyniaeth Gwlad Pwyl yn Gorffennaf 1944, ac felly i ffurfio Gweriniaeth Gwlad Pwyl.Halik Kochanski, The Eagle Unbowed (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press 2012), tt.371–372

Ganed Vanda Lvovna Vasilevskaya (Rwsieg: Ва́нда Льво́вна Василе́вская) yn Kraków ar 21 Ionawr 1905; bu farw yn Kiev ac fe'i claddwyd ym Mynwent Baikove o drawiad calon. Hi oedd trydedd ferch Leon Wasilewski, gwleidydd Plaid Sosialaidd Gwlad Pwyl (PPS) a gweinidog tramor cyntaf y Wlad Pwyl annibynnol newydd. Roedd ei mam, Wanda Zieleniewska, hefyd yn aelod o'r PPS ac roedd y Wasilewska ifanc wedi dod ei thrwytho mewn gwleidyddiaeth.Sławomir Koper, Kobiety władzy PRL (Warszawa, 2012), tt.35–37

Astudiodd athroniaeth ym Mhrifysgol Warsaw a Phwyleg a Llenyddiaeth Bwylaidd ym Mhrifysgol Jagiellonian yn Kraków (o 1923 ymlaen).Koper, Kobiety władzy PRL, tt.37-39 Bu'n briod i  Roman Szymański a chawsant ferch; ond bu farw yn 1931.

Gwaith

Ar ôl graddio, arhosodd yn Kraków gan gwbwlhau doethuriaeth yn 1927. Tra'n astudio, dechreuodd gydweithredu ag Undeb Ieuenctid Sosialaidd Annibynnol (ZNMS, ynghyd â'r PPS) a Chymdeithas Prifysgolion y Gweithwyr. O'r 1930au cynnar, roedd Wasilewska yn ymwneud yn gryf â materion menywod a chydraddoldeb rhyw.

Bu'n aelod o Blaid Gweithwyr Gwlad Pwyl, Plaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd a Phlaid Sosialaidd Gwlad Pwyl.

Ar ôl gorffen ei hastudiaethau, dechreuodd Wasilewska weithio fel athrawes ysgol uwchradd yn Kraków, ond collodd ei swydd pan wrthododd awdurdodau'r ysgol ymestyn ei chontract oherwydd ei barn asgell chwith. Gyda'i gŵr Marian Bogatko hefyd wedi'i ddiswyddo, amrefnu streic, yn yr hydref 1934 symudon nhw i Warsaw, lle daeth Wasilewska yn rhan o adran Pwylaidd y Red Aid Rhyngwladol, sefydliad a oedd yn ymwneud  â helpu carcharorion gwleidyddol a'u teuluoedd, a Chynghrair Gwlad Pwyl ar gyfer Amddiffyn Hawliau Dynol a Dinasyddion.

Ar gychwyn yr Ail Ryfel Byd roedd yn gefnogwr cadarn o'r Undeb Sofietaidd, a chredai mai dyma'r unig rym a allai atal ffasgiaeth. Yn 1931, priododd eilwaith, gyda Marian Bogatko, a ffurfiolwyd y briodas yn 1936 ond llofrddiwyd Bogatko yn 1940, yn Lviv. Ceir sawl barn am ei llofruddwyr, un farn yw mai asiant Sofietaidd oedd yn gyfrifol.

 Yr Ail Ryfel Byd 
Ar ôl Goresgyniad Gwlad Pwyl gan yr Almaen Natsïaidd ym Medi 1939, ffodd Wasilewska, fel cannoedd o filoedd o Bwyliaid eraill, i'r dwyrain a dilyn cyfarwyddiadau Stalin i Lviv (ar ôl goresgyniad Sofietaidd Gwlad Pwyl yn rhan o'r parth Sofietaidd).

Anrhydeddau

Cadw lle i'r bot

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Llenorion Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Pobl o Awstria-Hwngari
Categori:Pobl o Kraków
Categori:Pobl fu farw yn Kyiv