Cytundeb Saint-Germain

250px|de|Karl Renner, arweinydd dirprwyaeth Awstria (ar ei draed) yn annerch y genhadaeth Awstriaidd wrth dderbyn amodau Cytundeb Saint-Germain

Roedd Cytundeb Saint-Germain-en-Laye (cyfeirir yn gyffredin fel Cytundeb Saint-Germain neu Cytundeb St Germain), a lofnodwyd yn y dref o'r un enw ger Paris ar 10 Medi 1919  yn ganlyniad y cyfarfod i drafod amodau heddwch ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf rhwng y Cynghreiriaid buddugol ac Gwerinaieth Awstria-Almaeneg gwladwriaeth olynnol Ymerodraeth Awstria-Hwngari. Gan bod yr Ymerodraeth eisoes wedi dod i ben gyda datganiad annibynieth Hwngari ar 16 Tachwedd 1918 roedd y materion a drafodwyd yn Saint-Germain yn gyfyngedig i Awstria Almaeneg a ddaeth yn wladwriaeth olynnol i'r Ymerodraeth. Ar fyniant Ffrainc, eithriwyd Awstria o'r trafodaethau er y gorfodwyd iddi hi i lofnodi'r cytundeb terfynol.

Cyd-destun
Roedd Ymerodraeth Awstria-Hwngari wedi dod i ben yn weithredol erbyn cynnull cyfarfod i drafod y Cytundeb (oherwydd i'r cenhedloedd olynnol ddatgan annibyniaeth oddi arni). Roedd Awstria Almaeneg wedi dechrau ymsefydlu, ac ar 30 Hydref 1918, etholwyd y sosialydd, Dr Karl Renner, yn Ganghellor gyntaf yr Awstria-Almaeneg newydd. Renner byddai cynrychiolydd Awstria ac ef byddai'n arwyddo Cytundeb Saint-Germain.

Y gwladwraethau a lofnododd y Cytundeb oedd Pwerau'r Cynghreiriaid: Y Deyrnas Undeig, Ffrainc, yr Eidal, yr Unol Daleithiau a Japan a'r hyn a elwir yn "partneriaid pŵer" (Gwlad Belg, Ciwba, Gwlad Groeg, Nicaragwa, Panama, Gwlad Pwyl, Portiwgal, Rwmania, Gwlad Tai, Tsiecoslofacia, Tsieina a Teyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid - y Iwgoslafia yn y dyfodol). Cafodd y cytundeb ei ddrafftio yn Ffrangeg - iaith dehongli yn achos anghysondebau - Saesneg, Eidaleg a Rwsia, ond nid yn Almaeneg.

Deliwyd ag achos yr Almaen gyda Chytundeb Versailles a Hwngari gan Gytundeb Trianon.

Prif deilliannau'r Cytundeb
 Yn ôl Erthygl 177 o'r Cytundeb gorfodwyd i Awstria (a'r Pwerau Canolog eraill, Almaen, Twrci) dderbyn cyfrifoldeb am ddechrau'r Rhyfel Mawr
 Yn Erthygl 88 sefydlwyd mai enw'r wladwriaeth newydd fyddai Awstria (Österreich) ac nid Deutschösterreich, sef, dewisenw'r Awstriaid eu hunain
 Gwaharddwyd y wladwriaeth newydd rhag uno gyda'r Almaen - yr Anschluss a ddigwyddodd, maes o law dan Hitler i gefnogaeth gref gan yr Awstriaid yn 1938 
 Gwaharddwyd hi rhag gweithgynhyrchu a masnachu arfau
 Cyfynwyd ei byddin i 30,000 o ddynion a gwaharddwyd conscriptiwn
 Gorfwyd i'r wladwriaeth newydd dalu iawndal sylweddol i'r Cynghreiriaid ac i ad-dalu gweithiau niferus celf y trysorlys Ymerodraeth yr Habsburgiaid, er bod llawer o'r gwaith celf wedi bod yn Awstria ers canrifoedd ac wedi'i gaffael yn gyfreithlon.

Colledion tiriogaethol
bawd|250px|Map ddrafft o ymraniad Ymerodraeth Awstria-Hwngari
bawd|Baner wladwriaethol Awstria, 1919-1934. Noder y cryman a'r gordd sosialaidd. Mae eryr yr Ail Weriniaeth a sefydlwyd wedi 1945 yn cynnwys cadwynau wedi eu torri am grafangau'r eryr i nodi rhyddid rhag Natsiaeth
O ran y tiriogaethau, cafodd y canlynol eu cymryd oddi ar Awstria:

 Galisia - dyfarnwyd i Wlad Pwyl (a ail-ffurfiwyd fel gwladwriaeth rydd wedi bron canrif heb fodoli). Serch hynny, roedd hyn yn erbyn dymuniad nifer fawr o drigolion rhan ddwyreiniol y dalaith, sef ardal Lemberg (Lviv) oedd yn Rwtheniaid ac am ymuno ag Wcráin. Dosbarthwyd llawer o'r tiroedd yma, gan gynnwys Lviv, i Wcráin wedi'r Ail Ryfel Byd.
 Bohemia, Moravia a rhai ardaloedd o Awstria Isaf - dyfarnwyd i wladwriaeth newydd Tsiecoslofacia ynghyd â thirgaeth Almaeneg y Sudeten. Daeth y tiroedd a'r boblogaeth sylweddol yma o 3 miliwn o Almaenwyr yn achos ac esgus dros ddatgymalu Tsiecoslofacia gan Adolf Hitler a'r Natsiaid yn 1938.
 De Tirol, tiriogaeth Trent, Dyffryn Canale, nifer o ynysoedd Dalmatia a dinasoedd Trieste a Zara - dyfarnwyd i'r Eidal. Golygai hyn fod Awstria wedi colli pob mynediad a phorthladd ar Fôr y Canoldir.
 Bukovina - dyfarnwyd i Rwmania - dyma'r wladwriaeth Moldofa bresennol, fwy neu lai.
 Rhan o daleithiau Styria a Carinthia - dyfarnwyd i Deyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid (a newidiodd ei enw, maes o law, i Iwgoslafia.
 Enclave Tientsin - a adferwyd i Tsieina

Cytunwyd i gynnal refferendwm yn ninas Klagenfurt i benderfynu ar ei dyfydol, unai fel rhan o'r Awstria newydd neu i ymuno gyda Theyrnas SCS (Iwgoslafia). Cynhaliwyd y refferendwm ar 10 Hydref 1920 a pleidleisiodd y tiriogaeth dros ymuno ag Awstria.

Gydag arwyddo Cytundeb Trianon (a oedd yn delio â dyfodol Hwngari) ffurfiwyd tiriogaeth bresenol Gweriniaeth Awstria sy'n bodoli hyd heddiw.

Mae'r map o'r tiriogaethau a ddaeth yn annibynnol o'r Ymerodraeth yn debyg mewn sawl ffordd i'r map o Unol Daleithiau Awstria Fawr ffederal a drafodwyd ar ddechrau'r 20g er mwyn mynd i'r afael gyda'r gwahanol alwadau am gydnabyddiaeth gwleidyddol ac ieithyddol o fewn yr hen Ymerodraeth.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Cytundeb Saint-Germain yn Saesneg
 Map animeiddiedig o Ewrop ar ddiwedd y Rhyfel Mawr
 Map o Ewrop a Chytundeb St Germain  yn omniatlas.com

Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Saint-Germain
Saint-Germain
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Awstria