Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot

Sefydlwyd Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot yn 2002 yng Nghastell-nedd Port Talbot. Mae swyddfa'r Fenter ym Mhontardawe.

 Cefndir 
Pwrpas y Fenter yw i hybu a hwyluso'r defnydd o'r Gymraeg yng Nghastell-nedd Port Talbot ac o fewn ardal Aman Tawe. Mae'n gwmni cyfyngedig nid ar gyfer elw gyda Bwrdd Rheoli, Prif Swyddog a nifer o staff sydd yn gweithreu yn lleol. Mae'r Fenter yn darparu ystod eang o weithgareddau a digwyddiadau er mwyn rhoi’r cyfle i bobl defnyddio’r iaith, ond hefyd yn annog ac yn darparu gwybodaeth i bobl di-gymraeg am y manteision a chyfleoedd sydd i ddysgu.

 Hanes 
Sefydlwyd y fenter yn Ebrill 2002 ar ôl i Fenter Aman Tawe gael ei rhannu’n ddwy. Datblygodd un hanner i fod yn Fenter Dyffryn Aman fel rhan o rwydwaith Mentrau Iaith Myrddin yn Sir Gâr a ffurfiwyd Menter Iaith newydd sbon gyda’r hanner arall i wasanaethu Sir Castell-nedd Port Talbot.

Yn ystod cyfnod Menter Aman Tawe, a sefydlwyd yn 1994, yr ardaloedd a oedd yn cael eu gwasanaethu oedd Cwmtawe, Dyffryn Aman a rhannau o dde Powys ac Abertawe, ond yn dilyn grant ychwanegol gan Fwrdd yr Iaith yn 2002 llwyddwyd i ymestyn y gwaith ar draws Nedd Port Talbot gyfan ac agorwyd swyddfa ym Mhontardawe i gydlynu’r ymdrechion. Ysgogwyd y newidiadau hyn i raddau yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1996 a greodd Fwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot. Ers ei sefydlu mae’r Fenter wedi datblygu nifer o flaengareddau a phrosiectau yn ystod y cyfnod hwn i hyrwyddo’r Gymraeg o fewn y sir.

 Castell-nedd Port Talbot 
Mae’r Fwrdeistref yn amrywiol iawn ei natur. Mae gan yr ardal boblogaeth o ryw 135,281. Mae diweithdra yn 8.7%, sydd yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol o 5.3%. Mae diweithdra ymhlith pobl ifainc dan 25 yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol. Mae tua 73% o’r cymunedau mwyaf dirwasgiedig yn y Fwrdeistref ymhlith y 50% o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Mae 10 cymuned wedi eu cynnwys yn rhaglen ‘Cymunedau’n Gyntaf’ Llywodraeth y Cynulliad.

Mae proffil economaidd yr ardal wedi newid dipyn dros yr 20 mlynedd ddiwethaf wrth i’r ardal ddibynnu llai ar lo, olew, petrocemegau a metel a mwy ar y sectorau gwasanaethu a thwristiaeth.  Serch hynny, mae gwaithgynhyrchu’n rhan bwysig iawn o economi’r ardal gyda 29% o swyddi yn ddibynnol arno gyda chwmni dur Corus yn para i fod yn brif gyflogwr.

 Cefndir Ieithyddol 
Yn ôl Cyfrifiad 2011, mae tua 15.3% o boblogaeth y sir yn gallu siarad Cymraeg, sydd yn cyfateb i 20,698 o bobl. Mae’r mwyafrif helaeth ohonynt yn byw ym mhen uchaf Cwmtawe a Dyffryn Aman gyda rhai cymunedau megis Gwaun Cae Gurwen, Cwmllynfell a Brynaman Isaf ymhlith yr ardaloedd Cymreiciaf yng Nghymru gyfan. Fodd bynnag, dyma’r ardaloedd a welodd y dirywiad mwyaf o safbwynt canran a niferoedd siaradwyr Cymraeg rhwng 2001-2011. Fel y nodir yn y tablau isod, mae rhai cymunedau megis Godre’r Graig ac Ystalyfera wedi gweld dirywiad o dros 10% o fewn degawd. Gellid dadlau mai’r ardal sydd yn ymestyn o Drebanos i Gwmllynfell a Rhos i Waun Cae Gurwen yw’r un bwysicaf yn y sir o safbwynt ei harwyddocâd ieithyddol gan mai yno y ceir y niferoedd a’r canrannau uchaf o siaradwyr Cymraeg. Yr ardal hon yw echel ieithyddol y sir a bydd Cynllun Strategol y Fenter yn rhoi sylw arbennig i gynlluniau sydd yn ceisio atgyfnerthu’r Gymraeg yn y cymunedau allweddol hyn dros y blynyddoedd nesaf. Byddai colli’r waddol hon o Gymreictod naturiol yn sicr o gael effaith seicolegol ddirfawr ar weddill y sir ac ar y twf sylweddol o blant sydd yn mynychu ysgolion Cymraeg y cylch a’r oedolion hynny sydd yn dysgu’r iaith o’u gwirfodd. Dyma un o’r rhesymau pam y penderfynodd Bwrdd yr Iaith sefydlu PartnerIAITH yn 2011 ar gyfer ardal Aman Tawe a phenodi swyddogion  llawn amser i hybu’r Gymraeg yn y pentrefi nodedig hyn.

 Canrannau Siaradwyr Cymraeg Aman Tawe 
Y mae’r tabl isod yn dangos y newid o ran canran o safbwynt siaradwyr Cymraeg yng nghymunedau Aman Tawe rhwng 2001 a 2011:-
Cymuned% Siaradwyr Cymraeg (2001)% Siaradwyr Cymraeg (2011)% NewidCwmllynfell68.258.8-9.4Brynaman Isaf68.160.8-7.3Gwaun-Cae-Gurwen67.955.8-12.1Ystalyfera54.646.0-8.6Trebanos42.433.6-8.8Godre’r Graig41.530.1-11.4Pontardawe37.431.0-6.4Alltwen35.929.5-6.4Rhos28.624.7-3.9
(Ffynhonnell: Cyfrifiad 2001/2011)

Er bod canrannau yn adlewyrchiad da o ddwysedd siaradwyr Cymraeg maent i raddau helaeth yn gallu bod yn gamarweiniol fel mesur o hyfywedd iaith. Mae niferoedd ar y llaw arall yn rhoi darlun manylach o safbwynt newidiadau demograffaidd. Gweler yn y tabl isod fel y mae cwymp sylweddol wedi digwydd yn y niferoedd o siaradwyr yr iaith dros gyfnod o ddegawd mewn cymunedau traddodiadol Gymraeg fel Cwmllynfell, Brynaman Isaf, Gwaun Cae Gurwen ac Ystalyfera. Mae colli cymaint â hyn o siaradwyr mewn cyfnod cymharol fyr yn gwanhau sylfaen ieithyddol yr ardal ac yn arwain at ddirywiad cyflymach wrth i’r shifft iaith danseilio hyder a pharodrwydd pobl i ddefnyddio’r Gymraeg mewn peuoedd cymdeithasol amrywiol.

Mae nifer o resymau paham y gwelir erydiad ieithyddol yn digwydd mewn ardaloedd sydd â chanrannau a niferoedd cymharol uchel o siaradwyr Cymraeg – nodwedd sydd yn gyffredin i gymunedau cyffelyb sydd yn ymestyn ar draws Dyffryn Aman a Chwm Gwendraeth. Ymhlith y prif ffactorau sydd yn cyfrannu tuag at ddirywiad iaith mae:-

 Diffyg trosglwyddiad iaith yn y cartref
 Allfudo/Mewnfudo
 Canfyddiad negyddol o werth cynhenid yr iaith
 Diffyg ymwybyddiaeth o fanteision dwyieithrwydd
 Diffyg hyder Cymry Cymraeg
 Ymlediad y Saesneg i beuoedd traddodiadol y Gymraeg
 Priodasau cymysg eu hiaith
 Grym y dylanwad Eingl-Americanaidd ar ddiddordebau plant a phobl ifainc
 Mwy o farwolaethau na genedigaethau ymhlith teuluoedd Cymraeg

 Niferoedd a Chanrannau Pob Adran Etholiadol 
Fe welwch o'r tabl isod bod niferoedd a chanrannau o siaradwyr Cymraeg y sir yn amrywio'n fawr iawn. Mae ardaloedd Brynaman Isaf, Cwmllynfell a Gwauncaegurwen gyda dros 50% o siaradwyr Cymraeg, ble mae ardaloedd Aberafan, Baglan, Llansawel a nifer o ardaledd Castell-nedd a llai na 10% o siaradwyr Cymraeg. 
 Cyfrifiad 2011 

 Adran etholiadol Pob person 3 oed a throsoddPob person 3 oed a throsodd s’yn siarad CymraegCanran  3 oed a throsoddsy’n siarad CymraegCastell Nedd Port Talbot135,28120,69815.3Aberafan5,2324117.9Aberdulais2,30531113.5Alltwen2,25166429.5Baglan6,6275578.4Blaengwrach1,93528714.8Llansawel – Dwyrain2,8272428.6Llansawel – Gorllewin2,8962759.5Bryn a Chwmafan6,3301,02416.2Bryn-coch Gogledd2,13929713.9Bryn-coch De5,70669912.3Llangatwg1,64721112.8Cimla3,8353509.1Coedffranc Canolog3,87042511.0Coedffranc Gogledd2,32226511.4Coedffranc Gorllewin2,56331612.3Creunant1,85146525.1Cwmllynfell1,13766958.8Cymer2,7141866.9Dyffryn3,07835011.4Glyncorrwg1,054656.2Glyn Nedd3,32068920.8Godre’r graig1,57147330.1Gwauncaegurwen2,8231,57655.8Gwynfi1,314927.0Brynaman Isaf1,27777660.8Margam2,90829510.1Castell-nedd Dwyrain6,1374978.1Castell-nedd Gogledd3,8383799.9Castell-nedd De4,7894409.2Onllwyn1,16122219.1Pelennau1,11317816.0Pontardawe5,2321,62431.0Port Talbot5,4575189.5Resolfen3,04434111.2Rhos2,38258824.7Sandfields Dwyrain6,6925047.5Sandfields Gorllewin6,4955248.1Blaendulais2,04946922.9Taibach4,6343547.6Tonna2,44529211.9Trebannws1,36745933.6Ystalyfera2,9111,33946.0
(Ffynhonnell: Cyfrifiad 2001/2011)

Dolenni allanol


Castell-nedd Port Talbot
Categori:Sefydliadau 2002