Barraba

Pentref yn y rhanbarth Lloegr Newydd yn Ne Cymru Newydd, Awstralia yw Barraba. Oedd y pentref canolfan y weinyddol sir Barraba Shire er hynny cyfunwyd a’r pentref a’r mwyafrif o’r sir i Gyngor y Rhanbarthol Tamworth (Tamworth Regional Council) ym 1994. Mae Barraba yn Rhanbarth yr Aderyn Pwysig Bundarra-Barraba (Bundarra-Barraba Important Bird Area) sy’n gwarchod cynefin yr aderyn anturiedig Melysor eurymylog (Anthochaera phrygia). 

Mae Barraba ar 477 cilometr yn ogledd-orllewinol o Sydney, ar 548 cilometr yn ddeau-orllewinol o Frisbane ac ar 90 cilometr yn ogleddol o Damworth sydd y ddinas agosaf.
Y mae’r Afon Manilla yn rhedeg wrth y pentref. Leolir Barraba ar y ffordd twristiaeth Llwybr Ymchwilwyr (Fossickers’ Way) ac y mae Barraba yn gorwedd yn y mynyddres Nandewar Range.

bawd|chwith|Melysor eurymylog (Anthochaera phrygia)

Hanes
Oedd yn byw’r pobl cynfrodorol y Kamilaroi/Gamileraay yn yr ardal cyn dyfodiad yr Ewropeaid. Oedd yr Ewropead cyntaf yn yr ardal y fforiwr a botanegwr Allan Cunningham a oedd wedi cyrraedd yr ardal ym 1827. Sefydlwyd y fferm cyntaf yn yr ardal, Barraba Station, ym 1837 neu ym 1838. Tirfesurwyd lle y pentref dyfodol ym 1852.

Helpodd darganfyddiad yr au y pentref cynyddu. Agorwyd swyddfa’r post cyntaf ym 1856 ac agorwyd yr ysgol cyntaf ym 1861. Adeiladwyd yr eglwys Anglicanaidd ym 1876 ac agorwyd hefyd y banc cyntaf ym 1876. Adeiladwyd y gwesty cyntaf, The Commercial Hotel, ym 1878 ac adeiladwyd llys y barn ym 1881. Cyhoeddwyd Barraba pentref ym 1885. Adeiladwyd y ysbyty ym 1891 ac adeiladwyd yr eglwys Fethodistaidd ym 1898.

Dechreuodd cyhoeddi y papur lleol, The Barraba Gazette, ym 1901. Adeiladwyd yr eglwys Pabyddol ym 1906. Cyrhaeddodd lein y rheilffordd i’r pentref ym 1908 er hynny rhedodd y trên terfynol i Farraba ym 1983 a chaewyd lein y rheilffordd ym 1987.  Adeiladwyd yr Argae Connors Creek ym 1933 er gwella darpariaeth y dŵr i’r pentref. 

bawd|centre|Allan Cunningham


Mwyngloddiaeth

Copr

Ffeindiwyd copr ar Gulf Creek ym 1889 a sefydlwyd y mwynglawdd cyntaf ym 1892. Ar 22 cilometr yn ddwyreiniol o Farraba yw Gulf Creek. Sefydlwyd hefyd pentrefan y adeiladwyd gwesty, ysgol a swyddfa bost ynddo. Oedd y mwynglawdd y mwynglawdd  cupr mywaf yn Ne Cymru Newydd ym 1903 a chynhwysodd y pentrefan 300 preswyliwr. 
Caewyd y mwynglawdd yn y degawd 1930 a chaewyd swyddfa’r bost ym 1966. Gadawyd y pentrefan.

Asbestos

Mwyngloddid asbestos o 1919 i 1983 ar Woodsreef. Pentrefan ar 15 cilometr yn ddwyreiniol o Farraba oedd Woodsreef. Helaethwyd y mwynglawdd ym 1974. Cynhyrchodd y mwynglawdd 500,000 tunnell o asbestos gwyn. 

Gadawod y mwynglawdd gwag 75,000,000 tunnell o graig diffaith a 25,000,000 tunnel o asbestos gwyn. Mae’r pentwr abestos gwyn yn gorchuddio 43 hectar a y mae hi yn cyrraedd at 70 metr yn uchel.Woodsreef Asbestos Mine Site Rehabilitation Private Members Statement, 29 August 2008.  

Disgrifiodd adroddiad teledu yn 2008 am y pryder cynyddol y bo yr asbestos gwag risg iechyd ar y preswylwyr ac ar y ymwelwyr.Abandoned asbestos mine causes community outrage Galwodd Sefydliad y Clefydau Asbestos Awstralia (The Abestos Diseases Foundation of Australia) y rhaid lle y mwynglawdd yn cael ei ailsefydlu. Galwodd y Sefydliad y rhaid bod y cyhoedd yn gwahardd dreiddio lle y mwynglawdd. 

Croesodd ffordd cyhoeddus lle y mwynglawdd hyd caewyd y ffordd hon yn 2013. Gadawyd y pentrefan.

Cynhaliodd Gwasanaeth y Iechyd o Hunter-New England (Hunter-New England Health) astudiaeth pwysig am goblygiad iechyd i’r cymuned Barraba. Cwblhawyd y astudiaeth ond nid yw yr astudaieth hon wedi cael ei cyhoeddi.Woodsreef health report under wraps 

bawd|centre|y mwynglawdd asbestos ar Woodsreef

Pridd Diatom

Sefydlwyd mwynglawdd y pridd diatom (diatomaceous earth) ym 1982.

bawd|centre|pridd diatom

Gemau a Ffosilau

Mae pobl yn gallu ffeindio pyritau, maen iasbis, garned, zeolite, cwarts coch, cwarts melyn a chwarts brown yn yr ardal. Mae pobl yn gallu ffeindio hefyd ffosilau.


Amaethyddiaeth

Ffermir eidonnan cig, defaid merino a gwenith yn yr ardal.

Hinsawdd

Mae Barraba yn profi hafau poeth a llaith a gaeafau oed a sych. 41.8°C yw’r tymheredd cofnodedig uchaf a -9.4°C yw’r tymheredd cofnodedig lleiaf.  688.7 milimetr yw’r glawiad blynyddol cyfartalog cofnodedig uchaf a cwympodd 25 Ionawr 1955.    

Darpariaeth Dŵr        

Cyn adeilawiath yr Argae Split Rock tynnai’r pentref ddŵr o’r Afon Manilla, y Nant Barraba a’r Argae Connors Creek.Barraba Water Supply  Pan lleihawyd y tarddiadau hynny tynnai’r pentref ddŵr o ffynhonnau argyfwng.Barraba's water supply critical

Adeiladwyd yr Argae Split Rock ym 1988 a chwblhawyd piblin o’r argae i’r pentref yn 2015.

bawd|centre|Argae Split Rock

Ffotograffau

Cyfeiriadau

Cysylltau allanol

  tudalen y gwe lleol 

  gŵyl y celfyddyd lleol Frost over Barraba 

  gŵyl Barraba

  o tudalen y gwe Tamworth Regional Council

  o tudalen y gwe Fossickers Way 

  Fideo: Argae Connors Creek

  Fideo: y mwynglawdd asbestos ar Woodsreef

  Fideo: Argae Split Rock

  Barraba yn Wikivoyage

Categori:Egin De Cymru Newydd‎