Hapax legomenon

Mewn ieitheg gorpws, gair yw hapax legomenon (lluosog: hapax legomena) sy'n ymddangos unwaith yn unig o fewn i gyd-destun, naill ai yng nghofnod ysgrifenedig yr holl iaith, yng ngweithiau awdur, neu mewn testun unigol. Mae'r term weithiau'n cael ei gam-ddefnyddio i ddisgrifio gair sydd yn ymddangos mewn un yn unig o weithiau awdur, ond yn ymddangos fwy nag unwaith o fewn i'r gwaith penodol hwnnw. Mae hapax legomenon yn tarddu o'r Groeg ἅπαξ λεγόμενον, sy'n golygu "(rhywbeth) yn cael ei ddweud unwaith (yn unig)".

Mae'r termau perthnasol dis legomenon, tris legomenon, a tetrakis legomenon (/ˈdɪs/, /ˈtrɪs/, /ˈtɛtrəkɪs/) yn cyfeirio at ddefnydd ddwywaith, deirgwaith a phedair gwaith, ond yn anaml iawn y maent yn cael eu defnyddio.

Mae hapax legomena yn eitha cyffredin, fel y rhagwelwyd gan gyfraith Zipf,Paul Baker, Andrew Hardie, and Tony McEnery, A Glossary of Corpus Linguistics, Edinburgh University Press, 2006, tud. 81, . sy'n datgan bod amlder unrhyw air mewn corpws yn groes gyfrannol i'w safle yn y tabl amlder. Ar gyfer corpora mawrion, mae tua 40% i 60% o'r geiriau yn hapax legomena, a 10% i 15% yn dis legomena.András Kornai, Mathematical Linguistics, Springer, 2008, tud. 72, . Felly, yng Nghorpws Brown o Saesneg Americanaidd, mae tua hanner o'r 50,000 o eiriau gwahanol yn hapax legomena o fewn i'r corpws hwnnw.Kirsten Malmkjær, The Linguistics Encyclopedia, 2ed rhifyn, Routledge, 2002, , t. 87.

Cyfeiria Hapax legomenon at ymddangosiad gair mewn testun, ac nid i'w darddiad na'i amlygrwydd ar lafar. Mae'n wahanol felly i air untro, a fydd efallai byth yn cael ei roi ar gofnod, a allai gael ei ddefnyddio a'i gofnodi yn eang, neu yn ymddangos sawl gwaith yn y gwaith fydd yn ei fathu, ac yn y blaen.

Mewn testunau hynafol, fel arfer, mae hapax legomena yn anodd i'w dehongli, gan ei bod yn haws rhoi ystyr pan fydd gair wedi'i ddefnyddio mewn nifer o gyd-destunau.

 Cyfeiriadau 
 Cyfeiriadau 

Categori:Geiriau
Categori:Ieithyddiaeth