Cytundeb Sèvres

bawd|200px|Rhai o lofnodwyr ar ran Ymerodraeth yr Otoman, ch/dde Rıza Tevfik Bölükbaşı; Y Grand Vizier, Damat Ferid Pasha; Gweinidog Addysg Otoman, Bağdatlı Hadi Pasha; a'r lysgennad, Reşad Halis

Gyda Cytundeb Sèvres, gwelwyd Ymerodraeth yr Otomaniaid, a oedd eisoes yn ei lleihau yn sylweddol wedi Cytundeb Llundain 1913, ei leihau ymhellach nes iddi gilio i berfeddwlad yr Ymerodraeth sef penrhyn Anatolia. Amddifadwyd hi o'r holl diroedd Arabaidd a sofraniaeth dros y Bosporus ac ynysoedd y  Dardanelle. Arwyddwyd y Cytundeb ar 10 Awst 1920 yn ystafell arddangos ffatri porslen Sérves, manufacture nationale de Sèvres. Mae Sèvres bellach yn faestref ar ochr orllewinol Paris.

Mae'r cytundeb hefyd yn darparu digon o fesurau diogelu ar gyfer yr lleiafrifoedd byw yn Nhwrci, ac mae ei erthyglau 62-64, gwarantu y cyfle i ennill annibyniaeth o fewn y wladwriaeth, y mae eu ffiniau eu diffinio gan bwyllgor o'r Cwrdiaid Cymdeithas y Cenhedloedd dynodedig ad hoc.

Roedd gan y cytundeb bedwar llofnodwr ar ran y llywodraeth Otomanaidd. Cafodd y Cytundeb gadarnhau gan y Senedd Otoman ond gan fod hyn wedi cael ei ddiddymu yn flaenorol 18 Mawrth 1920, ni ddaeth i rym. Derbyniodd y Cytundeb gefnogaeth y Swltan Mehmed VI ond cafodd ei gwrthwynebu'n gryf gan hynny gan Mustafa Kemal Pasha, a arweiniodd Rhyfel Annibyniaeth Twrci gan orfodi pwerau Cynghreiriaid i ddychwelyd at y bwrdd trafod. Llofnododd a chytunodd y partïon ar gytundeb newydd â Chytundeb Lausanne yn 1923. Yn hynny o beth ni wireddwyd Cytundeb Sévres byth yn llawn - a nemor ddim yng nghyd-destun ffiniau Anatolia.

Amodau
bawd|Map o Gytundeb Sèvres yn dangos y ffiniau rhagdybiedig
Cytuniad ar ymraniad yr Ymerodraeth Otomanaidd yn dilyn y cytundebau gyfrinachol rhwng Pwerau y Cynghreiriaid a drafodwyd yng Nghynhadledd gyfrinachol San Remo yn Ebrill 1920. Darparwyd y cytundeb hwn ar gyfer 433 o erthyglau, y rhai mwyaf arwyddocaol yw'r canlynol.

Yn Fras
 Sicrhawyd Annibyniaeth i Weriniaeth Ddemocrataidd Armenia ("Armenia Wilson") ac i deyrnas Hegiaz
 Yn achos Cwrdistan penderfynwyd cynnal refferendwm i benderfynu ar ei dyfodol cyfansoddiadol
 Dyfarnwyd i'r Deyrnas Unedig 'genhedloedd' newydd Irac, Transiorddonen a Phalesteina. Roedd rhain wedi eu neilltuo fel rhan o "fandad" Cynghrair y Cenhedloedd newydd.
 Dyfarnwyd i Ffrainc wledydd tiroedd a ddaeth maes o law yn Libanus a Syria a oedd hefyd i'w gweinyddu fel rhan o "mandad" Cynghrair y Cenhedloedd

Tiriogaeth
bawd|Map yn dangos ail-gyfuno "Groeg Fawr", a wireddwyd yn rannol gan y Cytundeb. Yn y gornel chwith gwelir y Prif Weinidog, Eleutherios Venizelos, a arwyddodd y Cytundeb ar ran Groeg.

 Groeg - Daeth yr ymladd rhwng lluoedd y Cynghreiriaid a Thwrci i ben gyda Chadoediad Mudoros a lofnodwyd ar fwrdd llong HMS Agamemnon ym mhorthladd Mudoros ar ynys Lemnos ar 30 Hydref 1918. Yn dilyn y Cadoediad goresgyniwyd Smyrna (Izmir heddiw), a sefydlwyd y rheolaeth Groegaidd ar y ddinas ar 21 Mai 1919,  wedi'i ddilyn gan y datganiad Protectorate o 30 Gorffennaf 1922. Roedd Gwlad Groeg yn llywodraethu'r ddinas am bum mlynedd; ar ddiwedd y cyfnod hwn, ar ôl plebysit, bydd dinasyddion Smyrna yn penderfynu a ydynt yn perthyn i Wlad Groeg neu i'r Ymerodraeth Otomanaidd. Dyfarnwyd llawer o dalaith Thrace i Roeg hefyd.

Gyda'r Cytundeb gwelwyd Gwlad Groeg, yn gwireddu ei hymgyrch "Syniad Megali", gan ennill dinasoedd Edirne ac Izmir (Smyrna mewn Groeg), ond lle diarddelwyd y Groegiaid maes o law yn 1922, gan luoedd Mustafa Kemal (Kemal Atatürk) y Rhyfel Groeg-Twrcaidd a'r Asia Leiaf.

 Yr Eidal - dyfarnwyd meddiant Ynysoedd Dodecanese (a oedd wedi eu meddiannu ers y Rhyfel Eidalo-Twrcaidd, 1911-1912), er i Gytundeb Ouchy ragfarnu y dylai'r ynysoedd ddychwelyd i'r Ymerodraeth Otomanaidd). Datganwyd bod rhannau deheuol a dwyrain-ganolog Anatolia (arfordir Môr y Canoldir a chefnwlad Twrci) i'w rhoi'n "parthau dylanwad" i'r Eidalaidd.
 Armenia - dyfarnwyd bod i gael llawer o hen ranbarthau Otoman yn y Cawcasws. Dyfarnwyd y byddai'r ffin derfynol yn cael ei benderfynu gan Arlywydd yr Unol Daleithiau. Ar 22 Tachwedd 1920 dyfarnodd yr Arlywydd Woodrow Wilson y byddai Gweriniaeth Armenia i gan cynnwys talaith Trabzon (porthladd pwysig ar y Môr Du) Erzurum a Van - lle erbyn hynny, nad oedd presenoldeb sylweddol o boblogaeth Armenia ar ôl hil-laddiad ac alltudio'r Armeniaid oddi yno gan y Twrciaid. Roedd rhaid i'r Ymerodraeth gydnabod gweriniaeth yr Armeniaid;
 Syria - dyfarnwyd bod taleithiau Ceyhan, Antep, Urfa, Mardin a Cizre i'w trosglwyddo i wladwriaeth newydd Syria. Dyfarnwyd bod Ffrainc i dderbyn mandad dros Syria a'r ardaloedd cyfagos o de-ddwyrain Anatolia. Datganwyd bod Cilicia, Cwrdistan a llawer o Anatolia canolog dwyreiniol i fod yn "barthau dylanwad" Ffrengig.
 Y Deyrnas Unedig - dyfarnwyd bod Cwrdistan ar y ffin ag Irac i fod yn "barth dylanwad" i Brydain.
 Istanbul - daeth prifddinas yr Ymerodraeth Otomanaidd, Istanbul o dan reolaeth ar y cyd gan Brydain, Ffrainc, a'r Eidal.
 Culfor Rhydd - O'r Bosphorus, Môr Marmara a'r Dardanelles i fod yn ddiarfog. Rheolaeth dros y culfor i fod o dan reolaeth ryngwladol (a'r tollau, ac arian, hefyd).
bawd|Il Kurdistan e le zone limitrofe secondo il trattato di Sèvres
 Rhanbarth Cwrdeg: gall comisiwn a ffurfiwyd gan Loegr, Ffrainc a'r Eidal sefydlu llywodraeth leol yn rhan ddwyreiniol yr Euphrates lle gall cymdeithas y Cwrdaidd ymgeisio am annibyniaeth ar ôl blwyddyn.
 Hawliau lleiafrifoedd: rhaid i'r Ymerodraeth, heb wahaniaethu crefyddol ac ieithyddol, roi hawliau cyfartal i'r holl ddinasyddion Mwslimaidd sydd wedi'u halltudio ac yn dychwelyd nwyddau wedi'u halltudio, bydd y lleiafrifoedd yn rhydd i sefydlu ysgolion a sefydliadau crefyddol ar bob lefel.
 Lluoedd Milwrol: bydd lluoedd milwrol yr Ymerodraeth yn gyfyngedig i uchafswm o 50,700 o filwyr ac ni all neb arfau technoleg soffistigedig a thechnoleg newydd; bydd fflyd y llongau Twrcaidd yn cael ei ddileu; ni fydd trefiad yn orfodol ac fe'i telir.
 Ariannol: Roedd y Cynghreiriaid i reoli cyllideb yr Ymerodraeth. Roedd hyn i gynnwys goruchwyliaeth a chaniatâd i'r gyllideb genedlaethol, cyfreithiau ariannol a rheoliadau a rheolaeth lawn dros Banc Otomanaidd. Roedd y dyfarniad (capitulations) i'w hadfer hefyd, hynny yw, bydd y dinasyddion Cristnogol yn nhiriogaeth Otomanaidd yn gallu dychwelyd i fwynhau breintiau yn y maes cyfreithiol fel yr oedd wedi digwydd yn nyddiau'r Ymerodraeth Bysantaidd. Roedd eiddo'r Rheilffordd i Baghdad i'w drosglwyddo o eiddo Almaenig.
 Cyfraith fasnachol a phreifat: bydd gorchymyn cyfreithiol a gweinyddol Twrcaidd yn cael ei addasu yn unol â'r rheolau a sefydlwyd gan y Cynghreiriaid.

Cytundeb nas Gwireddwyd
bawd|dde|Bağdatlı Hadi Paşa, Cynrychiolydd Ymerodraeth yr Otoman, yn arwyddo'r Cytundeb
Gwrthodwyd cydnabod Cytundeb Sèvres yn gryf gan y cenedlaetholwyr Twrcaidd. Noda haneswyr di-Twrceg, bod amodau'r Cytundeb hyd yn oed yn fwy llym na Chytundeb Versailles ar yr Almaen.Isaiah Friedman: British Miscalculations: The Rise of Muslim Nationalism, 1918–1925, Transaction Publishers, 2012, , page 217.Michael Mandelbaum: The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries, Cambridge University Press, 1988, , page 61 (footnote 55). Mewn gwirionedd bydd y rhai sy'n ymuno yn cael eu hystyried yn dfradwyr a'u hongian ar ôl dychwelyd. O dan arweiniad Mustafa Kemal, gwrthododd y cenedlaetholwyr yn erbyn Sultanate Istanbul a sefydlodd lywodraeth arwahan yn Ankara. Mae hyn yn cynrychioli dechrau'r hyn a elwir yn gyffredin "rhyfel annibyniaeth Twrci".

Wedi llwyddiant gwrth-ryfel neu'r Rhyfel Annibyniaeth Twrci, cyflwynwyd cytundeb newydd rhwng y Cynghreiriaid a Gweriniaeth newydd Twrci Atatürk - Cytundeb Lausanne. Dyma, fwy na heb, lunio ffiniau gwladwriaeth Twrci a'r gwledydd cyfagos, hyd heddiw.

Dolenni
Testun Cytundeb Sèvres
"Armenia and Turkey in Context of the Treaty of Sevres: Aug - Dec 1920", yn "Atlas of Conflicts" gan Andrew Andersen.
Map Ewrop a Chytundeb Sèvres  yn omniatlas.com
Armeniaid yn galw ar gydnabod Cytundeb Sèvres, 2018
Fideo ar Gytundebau Sèvres a Lausanne

Cyfeiriadau

Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Sèvres
Sèvres
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes Twrci
Categori:Hanes Armenia
Categori:Hanes Gwlad Groeg
Categori:Hanes Irac
Categori:Hanes Syria