Edward Albee

Dramodydd o'r Unol Daleithiau oedd Edward Franklin Albee III (12 Mawrth 1928 – 16 Medi 2016), yn fwyaf adnabyddus am ddramâu megis The Zoo Story (1958), The Sandbox (1959), Who's afraid of Virginia Woolf? (1962) ac A Delicate Balance (1966). Enillodd tri o'i ddramau'r Wobr Pulitzer ar gyfer Drama, ac enillodd dau o'i ddramau eraill y Wobr Tony am y ddrama orau.

Mae ei ddramâu yn aml yn cael eu hystyried fel ymchwiliadau didwyll i'r cyflwr modern. Ei weithiau cynnar yn adlewyrchu meistrolaeth ac Americaneiddio y Theatr yr Absẃrd a daeth i'w hanterth yng ngwaith dramodwyr Ewropeaidd megis Arthur Adamov Samuel Beckett, Eugène Ionesco, a Jean Genet.

Mae ei gyfnod canol yn cynnwys dramâu sy'n edrych ar  seicoleg o aeddfedu, priodas, a pherthnasu rhywiol. Bu nifer o ddramodwyr Americanaidd iau, megis Paula Vogel, yn credydu cymysgedd Albee o waith theatrig dewr a deialog  brathog am helpu i ail greu'r theatr Americanaidd yn y 1960au cynnar. Yn ddiweddarach yn ei fywyd, bu Albee yn parhau i arbrofi dulliau theatrig mewn cynyrchiadau megis The Goat, or Who Is Sylvia?  (2002).

 Bywyd cynnar 
chwith|bawd|271x271px| Edward Albee gan yr artist Gwyddelig Reginald Gray (Y New York Times, 1966), a ysbrydolwyd gan lun a dynnwyd ym 1962 gan Bettmann/Corbis
Cafodd Edward Albee ei eni ym 1928 a chafodd ei fabwysiadu pythefnos wedyn a'i ddwyn i Larchmont, Efrog Newydd, lle cafodd ei fagu. Roedd tad mabwysiadol Albee Reed  A. Albee, yn fab cyfoethog Edward Franklin Albee II, perchennog nifer o theatrau Fodfil. Roedd ei fam fabwysiadol, a thrydedd wraig Reed, Frances (Cotter), yn cymdeithaswraig. Byddai ef yn ddiweddarach yn sylfaenu prif gymeriad ei ddrama 1991 chwarae Three Tall Women  ar ei lysfam, gyda'r hon bu ganddo berthynas cymysglyd.

Mynychodd Albee Ysgol Uwchradd Lawrenceville yn New Jersey, o ba le cafodd ei ddiarddel. Wedyn cafodd ei anfon i Academi Filwrol Valley Forge yn Wayne, Pennsylvania, gan gael ei ddiarddel eto mewn llai na blwyddyn. Wedyn cafodd ei danfon i Ysgol Choate yn Wallingford, Connecticut, gan raddio ym 1946. Cafodd ei addysg ffurfiol ei barhau yn Trinity Collage, Hartford, Connecticut, gan gael ei ddiarddel ym 1947 am fethu dosbarthiadau a gwrthod mynychu gwasanaethau capel gorfodol.

 Gyrfa 
Symudodd Albee i Greenwich Village, Efrog Newydd lle fu'n ennill ei damaid trwy wneud man swyddi wrth ddysgu sut i ysgrifennu dramâu. Ei ddrama gyntaf, The Zoo Story, ei hysgrifennu mewn tair wythnos Reuben, Paul P. "Chapter 8: Edward Albee." , Perspectives in American Literature- A Research and Reference Guide, Retrieved June 28, 2007 a'i llwyfannu am y tro cyntaf y Merlin ym 1959 cyn cael ei berfformio mewn theatrau ger Broadway ym 1960. Cafodd ei ail ddrama The Death of Bessie Smith, hefyd ei berfformio am y tro cyntaf ym Merlin cyn cyrraedd Efrog Newydd.Albee, Edward."The Death of Bessie Smith"The American Dream ; The Death of Bessie Smith ; Fam and Yam: Three Plays. Dramatists Play Service, Inc., 1962, , pp.46-48

Cafodd drama fwyaf eiconig Albee, Who's afraid of Virginia Woolf?, ei berfformio ar Broadway yn y Theatr Billy Rose rhwng 13 Hydref, 1962, a 16 Mai, 1964, wedi 664 o berfformiadau. "Who's Afraid of Virginia Woolf?," Playbill Vault. Retrieved 15 December 2015 Cafodd y perfformiad dadleuol ei enwebu ar gyfer y Wobr Tony am y Ddrama Orau ym 1963 a chafodd ei ddewis ar gyfer Gwobr Pulitzer 1963 gan reithgor y wobr drama. Penderfynodd y pwyllgor ymgynghorol i fynd yn groes i'r rheithgor gan ddewis peidio â rhoi gwobr ddrama o gwbl. Bu dau aelod o'r rheithgor, John Mason Brown a John Gassner, ymddiswyddo mewn protest. Ym 1966, enillodd addasiad ffilm o'r ddrama Oscar, gydag Elizabeth Taylor, Richard Burton, George Segal, a Sandy Dennis ymhlith yr actorion. Yn 2013, cafodd y ffilm ei dewis ar gyfer cadwraeth yng Nghofrestrfa Genedlaethol Ffilm y Llyfrgell y Gyngres fel cynhyrchiad sydd "yn sylweddol yn ddiwylliannol, hanesyddol neu esthetig ".

Yn ôl y New York Times, roedd Albee "yn cael ei ystyried o fod yn ddramodydd mwyaf blaenllaw Americanaidd  ei genhedlaeth."
 Cyflawniadau ac anrhydeddau 
Cafodd Albee ei benodi yn aelod o Gyngor Urdd y Dramodwyr. Enillodd tair Gwobr Pulitzer am ddrama - am A Delicate Balance (1967), Seascape (1975), a Three Tall Women (1994).

Cafodd Albee ei ethol yn Gymrawd yr Academi Americanaidd y Celfyddydau a'r Gwyddorau ym 1972. Yn 1985, cafodd Albee ei urddo i Neuadd Enwogion y Theatr Americanaidd . Ym 1999, derbyniodd Albee Gwobr Ryngwladol Sefydliad PEN/Laura Pels ar gyfer y Theatr  fel Meistr Dramodydd Americanaidd. Cafodd  Wobr Tony Arbennig am Gyflawniad Oes yn 2005; y Fedal Aur mewn Drama gan Academi Americanaidd a Sefydliad y Celfyddydau a Llythyrau (1980); yn ogystal ag Anrhydedd y Kennedy Center  a Medal Genedlaethol y Celfyddydau ym 1996. Yn 2009, derbyniodd Albee derbyn gradd er anrhydedd gan Academi Genedlaethol Theatr a Ffilm Celfyddydau Bwlgaria (NATFA). 

 Bywyd personol a marwolaeth 
Roedd Albee yn hoyw, ond yn mynnu nad oedd am i fod yn ei adnabod fel "awdur hoyw", ond fel awdur sy'n digwydd bod yn hoyw."

Bu farw Albee yn ei gartref yn Montauk, Efrog Newydd, yn 88 mlwydd oed.
 Dramau 

The Zoo Story (1959)
The Death of Bessie Smith (1960)
The Sandbox (1960)
Fam and Yam (1960)
The American Dream (1961)
Bartleby (addasiad o stori fer Herman Melville (1961)*Who's Afraid of Virginia Woolf? (1962)
The Ballad of the Sad Café (1963) (addasiad o novella Carson McCullers)
Tiny Alice (1964)
Malcolm (1966) (addasiad o nofela James Purdy)*A Delicate Balance (1966)
Breakfast at Tiffany's (addasiad o nofel Truman Capote) (1966)
Everything in the Garden (addasiad o ddrama Giles Cooper) (1967)
Box and Quotations from Chairman Mao Tse-Tung (1968)
All Over (1971)
Seascape (1975)
Listening (1976*Counting the Ways (1976)
The Lady from Dubuque (1980)
Lolita (addasiad o nofel Vladimir Nabokov) (1981)
The Man Who Had Three Arms (1982)*Finding the Sun (1983)
Walking (1984)
Envy (1985)
Marriage Play (1987)
Three Tall Women (1991)
The Lorca Play (1992)
Fragments (1993)
The Play About the Baby (1998)
The Goat, or Who Is Sylvia? (2000)
Occupant (2001)
Knock! Knock! Who's There!? (2003)
Peter & Jerry, ailenwyd yn 2009 i At Home at the Zoo (Act Un: Homelife. Act Dau: The Zoo Story) (2004)
Me Myself and I (2007)

 Cyfeiriadau 

 Darllen pellach 

 Solomon, Rakesh H. Albee in Performance. Bloomington: Indiana University Press, 2010.

 Dolenni allanol 

 Edward F. Albee Foundation
 The Edward Albee Society
 Edward Albee scripts, 1949–1966, New York Public Library for the Performing Arts


Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau