Golwg ar Deyrnas Crist

Cerdd hir a ysgrifennwyd gan William Williams (Pantycelyn) yw "Golwg ar Deyrnas Crist - neu Grist yn bob Peth, ac ymhob Peth: sef, Caniad mewn dull o agoriad ar Col. iii. 11. 1 Cor. xv. 25". Dechreuwyd ei gyfansoddi tua'r flwyddyn 1753 ac fe'i cyhoeddwyd yn 1756. Bu gryn newid (gan Williams) mewn ail argraffiad (1764). Bu hefyd argraffiadau diweddarach (ee 4ydd 1822).

 Seryddiaeth a Bioleg 
chwith|bawd|Troednod (tud 40 argraffiad 1822) yn disgrifio gwybodaeth cyffredinol y pryd (argraffiad 1764) ar gomedau. Ymddangosodd gomed Halley yn 1758/59, 3 mlynedd ar ôl argraffiad gyntaf cerdd Pantycelyn.  |450x450pxNid gwyddonydd oedd Williams ond oherwydd cyfeiriadau eang at seryddiaeth a bioleg (yn arbennig yr hyn a ddatgelwyd gan y telesgop a'r microsgop cynnar) ei oes yn y gerdd, gellir ei ddefnyddio i ganfod diddordeb Pantycelyn yn y maes hwn. A thrwy hynny ymwybyddiaeth (rhai o leiaf) o Gymry Cymraeg ei oes o'r datblygiadau gwyddonol diweddaraf. Yn ôl bywgraffiad Gomer Roberts ohono, dylanwadwyd gwybodaeth Williams gan lyfrau'r Parch William Derham (1637-1735), canon Windsor ac yn aelod o'r Gymdeithas Frenhinol. Trwy ei lyfrau trosglwyddwyd gwybodaeth am ddarganfyddiadau'r Oleuedigaeth (o Copernicws i Newton a Van Leeuwenhoek) i offeiriaid a gweinidogion yr efengyl (a oedd yn darllen Saesneg) yr 18 ganrif. Diddorol yw sylwi bod Williams wedi cynnwys sylw at ymddangosiad 1758/9 o gomed Halley yn yr ail argraffiad (1764). (Roedd Halley wedi darogan y digwyddiad - ond heb fyw yn ddigon hir i'w gweld.)  Mae'n amlwg i Williams dilyn y datblygiadau ar ôl marwolaeth a dylanwad uniongyrchol Derham.

Efallai fod y llyfr hwn yn gosod seiliau'r ymdrafod ymddangosiadol rhwng crefyddwyr a gwyddonwyr Cymraeg a Chymreig sydd wedi para hyd heddiw.

Cyfeiriadau

Categori:William Williams (Pantycelyn)