Gwaith Haearn Blaenafon

Mae Gwaith Haearn Blaenafon yn hen safle diwydiannol sydd bellach yn amgueddfa ym Mlaenafon, Torfaen. Roedd y gwaith haearn yn hanfodol bwysig yn natblygiad byd-eang y gallu i ddefnyddio mwynau haearn gyda chynnwys sylffwr uchel a oedd yn rhad ac o ansawdd isel. Ar y safle bu Sidney Gilchrist Thomas a'i gefnder Percy Gilchrist yn cynnal arbrofion a arweiniodd at "y broses dur sylfaenol" neu broses "Gilchrist-Thomas".

Mae'r gwaith haearn yn sefyll ar gyrion Blaenafon, ym mwrdeistref Torfaen, o fewn Tirlun Diwydiannol Blaenafon. Mae'n Safle Treftadaeth y Byd.

Mae'r safle o dan ofal Cadw, asiantaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer diogelu'r amgylchedd hanesyddol.

 Hanes y gwaith 
bawd|Dwy ffwrnais

 Cyfnod cynnar 
chwith|bawd|Trem o'r gwaith, 1800
Bu'r tir lle fu'r gwaith Haearn yn sefyll ar un adeg yn eiddo i Arglwydd y Fenni. Roedd yn cael ei osod a ar brydles ym 1787 i dri gŵr busnes o ganolbarth Lloegr, Thomas Hill, ei frawd-yng-nghyfraith, Thomas Hopkins a Benjamin Pratt. Cychwynnodd y tri i adeiladu'r  gwaith haearn ar unwaith. Roedd y safle yn cynnwys nifer o fythynnod "moethus". Gwaith Haearn Blaenafon oedd y cyntaf i gael ei gynllunio fel safle aml-ffwrnais o'r cychwyn cyntaf, roedd yno tair ffwrnais, odynau calch, bythynnod, a siop cwmni.

Ymwelodd yr archddiacon Coxe â Blaenafon yn ystod 1798-99 gan ganu clodydd y dref fechan fel sefydliad ysblennydd oedd ar gynyddu, a oedd yn cael ei hamgylchynu â phentyrrau o fwyn, glo a chalchfaen.Coxe, W. (1801) An Historical Tour of Monmouthshire. Y rheswm am dwf Blaenafon, o gymuned wledig i gymuned ddiwydiannol, oedd y cyfoeth o ddyddodion mwynau a geir yn yr ardal gyfagos. Roedd y dyddodion yn brigo trwy arwyneb y tir gan wneud ei echdynnu yn broses gymharol rad.

 Datblygiad 
Roedd y gwaith haearn cyfagos ym Mhont-y-pŵl wedi dibynnu ar siarcol a dŵr. Ond roedd Natur y gwaith a gyflwynwyd i Flaenafon yn wahanol. Bu'r gwahaniaethau yn cynnwys defnyddio technoleg glo a grym ager, nad oedd yn cael ei ddefnyddio ar yr adeg honno yn y cymoedd dwyreiniol.Atkinson, M., and Baber, C., (1987) The Growth and Decline of the South Wales Iron Industry: 1760–1880, tud36-45 Roedd angen gweithlu medrus a pharhaol i gynnal y gwaith, nad oedd yn bodoli yn yr ardal. Daeth y gweithlu newydd yn bennaf o orllewin Cymru, Swydd Stafford, Swydd Gaerloyw, Swydd Henffordd, Gwlad yr Haf a'r Iwerddon. Daeth dynion di-grefft i'r ardal hefyd ar gyfer yr addewid am waith.  daeth y dynion yn aml gyda'u teuluoedd. Bu i boblogaeth yr ardal ehangu o ychydig dros 1,000 ym 1800Coxe, W., (1801) An Historical Tour in Monmouthshire, Part 2, tud.228. i 5115 ym 1840, gyda 61% yn siarad Cymraeg a'r gweddill yn Saesneg.Reports to the Commissioners on the Employment of Children (1841) tud.610.

Erbyn 1800 roedd gwaith Haearn Blaenafon wedi cyfrannu'n fawr i wneud deheudir Cymru'r rhanbarth cynhyrchu haearn blaenaf yn y byd. Roedd cynhyrchu ym Mlaenafon yn ail yn unig i waith haearn Cyfarthfa ym Merthyr Tudful, y cynhyrchydd haearn mwyaf yng Nghymru.  Cafodd dwy ffwrnais newydd eu hychwanegu yn ystod y degawd nesaf ac yn 1804 adeiladwyd gefail yn Cwmafon. Erbyn 1833 roedd y cwmni yn berchen ar 430 o dai ac yn cyflogi 1000 o weithwyr. Ond yn dioddef o economi ffyniant a methiant oedd yn cyd-fynd a chynhyrchu haearn. Roedd hyn yn cyd-fynd a thoriadau cyflog, streiciau ac yn ymddangosiad y "Teirw Scotch" (grŵp oedd yn dial ar weithwyr nad oeddynt yn cefnogi gweithredoedd diwydiannol.

 Cwmni Haearn a Glo Blaenafon 
chwith|bawd|Simnai ffwrnais
Ym 1836, cafodd y gwaith ei brynu gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon, yn cael ei ariannu gan ŵr o Lundain, Robert Kennard. Bu'r cwmni newydd dan arweiniad rheolwr gyfarwyddwr newydd James Ashwell. Bu buddsoddiad enfawr yn y gwaith, gan gynnwys y gwaith o adeiladu tŵr cydbwyso trawiadol. Roedd y tŵr yn defnyddio lifft adleoli dŵr i gludo haearn crai o'r  safle i Gamlas Brycheiniog a'r Fenni, a oedd yn codi llai na Chamlad Sir Fynwy i gludo nwyddau i Gasnewydd. Er gwaethaf buddsoddiad o  £138,000 yn y gwaith prin fu'r arwyddion o wneud elw, a bu'n rhaid i Ashwell ymddiswyddo ym 1840. Yn y blynyddoedd canlynol cafodd cledrau haearn a gynhyrchwyd ym Mlaenafon eu hallforio ar draws y byd. Cawsant eu hallforio i'r India, Rwsia a Brasil. Cawsant eu defnyddio ar gyfer prosiectau lleol hefyd megis y gwaith o adeiladu Traphont Crymlyn.

Wedi i Ashwell ymddiswyddo, penodwyd dyn o'r enw Mr Scrivener  yn rheolwr. O dan ei reolaeth bu i gynhyrchu cynyddu am gyfnod byr. Ym 1845 cyrhaeddodd gwerthiant  uchafbwynt o 35,549 tunnell o'r hyn llwyddwyd i werthu 20,732 tunnell. Roedd hyn yn gynnydd o 5,000 tunnell ar werthiant y flwyddyn flaenorol. Fodd bynnag roedd  hylifedd y busnes yn anwadal. Erbyn 1847 roedd gwerthiant wedi gostwng i 18,981 tunnell.Lewis, S.A. Blaenavon Iron Works 1837–1880, Gwent County Record Office, MISC. Bu'r gwaith yn parhau i ddioddef. Cafodd llai o haearn crai ei gynhyrchu ym 1849, yn rhannol gan fod y ffwrneisi wedi torri lawr am gyfnod o dri mis. Fodd bynnag, bur rheolwyr yn hawlio bod y gostyngiad yn ganlyniad  i'r gweithwyr yn gwrthod toriad cyflogau, a oedd yn angenrheidiol oherwydd cyflwr dirwasgedig y diwydiant haearn.Minutes, Blaenavon Iron and Coal Company, 27 April 1849

 Cwmni Haearn A Dur Blaenafon 
Cafodd y cwmni ei ail-lansio ym 1870 fel Cwmni Haearn A Dur Blaenafon ac roedd yn un o ddim ond chwe gwaith haearn yn ne Cymru i lwyddo i wneud y newid o gynhyrchu haearn  i gynhyrchu dur. Erbyn 1878 y cwmni yn cyflogi 5,000 o bobl ond roedd wedi gorgyrraedd yn ariannol ac yn methu ymysg cystadleuaeth ffyrnig. Gyda digofaint ariannol ar y gorwel cafodd y cwmni rhywfaint o ryddhad diolch i ddarganfyddiadau Sidney Gilchrist Thomas a Percy Carlyle Gilchrist o fodd i ddefnyddio mwyn haearn ffosfforig a oedd wedi bod yn aneconomaidd cynt. Cafodd eu harbrofion eu cynnal ym Mlaenafon rhwng 1877 ac 1878.History of the British Steel Industry  adalwyd 14 Awst 2018 Bu'r rhyddhad yn fyr hoedlog gan ei fod yn golygu  bod yr Almaen a Gogledd America bellach yn gallu defnyddio eu mwynau ffosfforig eu hunain, a arweiniodd i gyflymu dirywiad gwaith Haearn Blaenafon.
bawd|Tŵr cydbwyso dŵr

 Diwedd y gwaith 
Ym 1880 agorodd Cwmni Blaenafon y Pwll Mawr  gan symud i ffwrdd oddi wrth gynhyrchu haearn. Yn 1904 cafodd y gwaith haearn ei gau. Ailgychwyn y fenter am gyfnod byr ym 1924, ond roedd yn anghynaliadwy. Roedd gefeiliau'r safle yn dal i gael eu defnyddio i gynorthwyo'r gwaith o gynhyrchu seiliau dur yn ystod y ddau ryfel byd. Wedi'r Ail Ryfel byd cawsant eu defnyddio fel iard storio gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol.

 Gwarchodaeth 
Tua diwedd y 1950au dechreuodd archaeoleg ddiwydiannol dod i'r amlwg fel disgyblaeth, a thrwy hynny cafodd safle Gwaith Haearn Blaenafon ei arbed rhag tynged cymaint o safleoedd diwydiannol eraill o'r 18 a'r 19 ganrif. Ym 1974 cychwynnwyd ar waith cadwraeth ar y safle. Yn fuan wedyn rhoddwyd gwarchodaeth statudol i o nifer safleoedd diwydiannol yng nghylch Blaenafon, gan gynnwys y gwaith Haearn.

Yn 2000 gwnaed Blaenafon a'r ardal, gan gynnwys y Gwaith Haearn, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO o dan enw "Tirlun Diwydiannol Blaenafon". Mae yn awr o dan ofal Cadw.

Yn 2001, cafodd nifer o strwythurau'r gwaith eu hadfer.

Mae ffwrneisi chwyth, y tŷ bwrw, y ffowndri a'r tŵr cydbwyso wedi eu cofrestru yn adeiladau rhestredig gradd 1.Listed Buildings in Blaenavon, Torfaen, Wales, britishlistedbuildings.co.uk.

 Mewn diwylliant poblogaidd 
Ym 1959 gosododd y nofelydd Alexander Cordell ei waith mwyaf enwog, Rape of the Fair Country yn y gwaith Haearn a'r ardal gyfagos yng nghyfnod anterth y chwyldro diwydiannol.

Yn 2007 a 2008 defnyddiwyd bythynnod y gweithwyr haearn yn Stack Square fel lleoliad y cyfresi teledu realiti Coal House a Coal House at War gan  BBC Cymru Wales.

 Cyfeiriadau 

 Darllen pellach 



 Dolenni allanol 

 Safle Treftadaeth y byd
 Manylion ar wefan CADW 
 Manylion ar wefan y BBC 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Torfaen
Categori:Blaenafon
Categori:Cadw
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Categori:Gweithfeydd haearn a dur yng Nghymru
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru