Ellen Evans

Pennaeth ysgol o Gymru oedd Ellen Evans  (10 Mawrth 1891 - 26 Medi 1953).

Fe'i ganed yn Y Gelli, Rhondda Cynon Taf yn 1891. Bu Evans yn ffigwr amlwg ym myd addysg Cymru, gan weithio ar ran y 'Nursery School Association' (corff Brydeinig), colegau Prifysgol Caerdydd ac Aberystwyth a cholegau Coleg Harlech a Choleg Hyfforddi Athrawon Morgannwg yn y Barri. 

Gyrfa
Ymunodd Evans â staff Coleg Hyfforddi Morgannwg, yn 1915. Roedd Coleg y Barri, fel y'i gelwid ar lafar (ond ni ddylid drysu â Choleg y Barri gyfoes sy'n coleg addysg bellach), yn goleg hyfforddi athrawesau a sefydlwyd yn 1914. Daeth Evans yn yn Bennaeth yn 1923 a bu farw yn ei swydd yn 1951.  

Bu'n aelod o nifer o gyrff cyhoeddus. Hi oedd yr unig ferch ar y Pwyllgor Adrannol ar Addysg, 1925-27, a'r wraig gyntaf i'w hethol ar lys yr Ysgol Feddygol (bellach Coleg Meddygol Prifysgol Cymru). Bu ar bwyllgor gwaith Coleg Harlech o'r dechreuad yn 1927, yn is-lywydd yn ddiweddarach ar lysoedd colegau Prifysgol Cymru yn Aberystwyth a Chaerdydd, ac islywydd Urdd Gobaith Cymru. Hi oedd cadeirydd cyntaf cangen Cymru o Gymdeithas Ysgolion Meithrin (Nursery School Association).

Roedd yn ymgyrchwr a gweithredwr cryf dros addysg cyfrwng Gymraeg. Fel Pennaeth Coleg Athrawon y Barri i ferched, mynnodd bod darpar-athrawon o bob cefndir (hyd yn oed rhai di-Gymraeg) yn dysgu peth Cymraeg fel rhan o'r cwricwlwm. Ymddengys iddi hefyd gyd-awdura pamffledi ar bwnc addysg Gymraeg ac addysg Gymreig gan Cylch Dewi, sef, Welsh Books for Children ac Y Gymraeg yn yr Ysgolion.

Gwaddol
Mewn teyrnged a gyhoeddwyd fel rhan o ysgrif goffa’r Western Mail ym Medi 1953, ffrind agos Ellen, Annie Gwen Jones (Mrs Edgar Jones), yn dweud:

"Wales will never posses a stronger or more pungent advocate of the Welsh way of life, its education or its literature. She lived for Wales without being insular. She pioneered for Wales at the expense of every personal and physical consideration as author, lecturer, adjudicator and broadcaster."'

Roedd yn berson oedd ynghannol bwrlwm dros iaith, cymdeithas ac addysg Gymraeg a welwyd yn yr 1920au. Mae rhywfaint o dystiolaeth ei bod yn ymwneud â ‘Cymdeithas i Famau a Merched Cymru’, a sefydlwyd gan grŵp bach o ferched yn 1920 (yn sgil dathliadau canmlwyddiant genedigaeth Ieuan Gwynedd) i hyrwyddo dysgeidiaeth yr iaith Gymraeg a chrefyddol gwerthoedd i blant gan famau gartref.

Gweler hefyd
 [https://www.cymmrodorion.org/wp-content/uploads/2017/07/Rediscovering-Ellen-Evans-1891%E2%80%931953.pdf Rediscovering Ellen Evans (1891–1953),Principal of Glamorgan Training College, Barry] gan Sian Rhiannon Williams'' erthygl yng nghylchlythyr Y Cymmrodorion
 Ffotograff o Ellen Evans a staff a myfyrwyr Coleg Hyfforddi Morgannwg 1951-52 ar wefan Casgliad y Werin

Cyfeiriadau
Ellen Evans - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif

Categori:Erthyglau bot Wicipobl