Cyflwr cyfarchol

Y Cyflwr Cyfarchol (weithiau modd cyfarchol) yw'r term gramadegol ar yr arfer o gryfhau neu dynnu sylw arbennig at berson, anifail neu wrthrych o fewn brawddeg; gwneir hyn yn y Gymraeg drwy dreiglo. Roedd yn arfer yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd ac yn Lladin; bellach, fe arddelir y cyflwr cyfarchol yn y Gymraeg a'r ieithoedd Celtaidd (heblaw Llydaweg), yn yr ieithoedd Slafonig (heblaw Rwsieg) ac yn y Lithwaneg a'r Latfieg. Mae wedi ei golli yn yr ieithoedd Germanaidd gan gynnwys y Saesneg.

Cyflwr Cyfarchol mewn ieithoedd Celtaidd
Cymraeg
Yr enghraifft amlwg, syml yn y Gymraeg yw pan fydd siaradwr yn treiglo "boneddigion" i foneddigionhttps://ybont.org/pluginfile.php/3370/mod_resource/content/5/Uned%203.pdf ar ddechrau brawddeg er mwyn denu sylw'r gynulleidfa; neu'r athro yn gweiddi "blant" ar ddisgyblion er mwyn cadw trefn. Ceir yn y gân 'O Gymru' gan Eleri Llwyd.https://www.youtube.com/watch?v=sZY6IgiPYPQ

Efallai mai un o'r enghreifftiau amlycaf o ddefnydd o'r cyflwr cyfarchiol a hynny'n treiglo enw person (sy'n anghyffredin bellach yn y Gymraeg) yw'r cwpled o gerdd 'Fy Ngwlad (Cerddi'r Cywilydd) gan Gerallt Lloyd Owen lle treiglir yr enw Llywelyn:https://www.reddit.com/r/PoetryWales/comments/2g0dmn/fy_ngwlad_by_gerallt_lloyd_owen/ 
Wylit, wylit, Lywelyn,
Wylit waed pe gwelit hyn

Gwelir y cyflwr cyfarchol yn yr ieithoedd Gwyddeleg a Gaeleg. Yn wahanol i'r Gymraeg, mae'r ddwy iaith hyn yn dal i dreiglo enwau pobl, ac mae'r enwau "Hamish" yn ffurf gyfarchol (a sillafiad Saesneg) ar Seumas a'r enw Mháiri (a ynganer yn gywir fel 'Fari') yn ffurf gyfarchol ar Màiri. Yn wahanol i'r Gymraeg mae'r ieithoedd Goideleg yn dal i arddel y cyflwr genidol.

Treigladau oherwydd Cyflwr Cyfarchol yn y Wyddeleg
Cenedl EnwGwrywaiddBenywaiddUn.Goddrycholan fear móran buachaill mórSeánan bhean mhóran deirfiúr mhórMáireGenidolan fhir mhóiran bhuachalla mhóirSheáinna mná móirena deirféar móireMháireCyfarchola fhir mhóira bhuachaill mhóira Sheáina bhean mhóra dheirfiúr mhóra MháireLlu.Goddrycholna fir mórana buachaillí mórana mná mórana deirfiúracha móraGenidolna bhfear mórna mbuachaillí mórana mban mórna ndeirfiúracha móraCyfarchola fheara móraa bhuachaillí móraa mhná móraa dheirfiúracha móraCymraegy dyn mawry bachgen mawrSiôny dynes fawry chwaer fawrMari

Gaeleg - Cyflwr Cyfarchol, Treiglo Enwau Pobl
Defnyddir treigliadau yn yr iaith Aeleg yn yr Alban i ddynodi'r cyflwr cyfarchol hefyd:

 Goddrych
 Cyflwr Cyfarchol
  Caitrìona
 a Chaitrìona
  Dòmhnall
 a Dhòmhnaill
  Màiri
 a Mhàiri
  Seumas
 a Sheumais
  Ùna
 Ùna
  cù
 a choin


Ieithoedd Slafonig
Ceir y cyflwr cyfarchol mewn sawl iaith Slafonig, a dynodir hi fel terfyniad gair.

Bwlgareg
Yn wahanol i ieithoedd Slafaidd eraill ac eithrio Macedoneg, mae Bwlgareg wedi colli dynodiad cyflyrau ar gyfer enwau. Fodd bynnag, mae Bwlgareg yn cadw'r cyflwr cyfarchol. Mae gan enwau gwrywaidd traddodiadol â diwedd cyfarchol fel rheol.

Nominative CyfarcholПетър PetarПетре PetreТодор TodorТодоре TodoreИван IvanИване Ivane

Fe all fod gan enwau mwy diweddar neu thramor gyflwr cyfarchol ond bur anaml y defnyddir hyn (mae Ричарде, yn hytrach na'n syml Ричард Richard, yn swnio'n anarferol i siaradwyr cynhenid).

Mae ymadrodd cyfarchol megis господин министре (Mr Minister) bron wedi eu llwyr dileu gan y cyflyrau nominative forms, yn arbennig mewn ysgrifennu swyddogol. Mae gan enawu priod hefyd fel rheol ffurf cyfarchol, ond fe;u defnyddir yn llai aml. Ceir rhai enwau pris a ddefnyddir yn aml yn y cyflwr cyfarchol:

Gair CymraegEnw PriodCyfarcholDuwБог BogБоже BozheArglwyddГоспод GospodГосподи GospodiIesu GristИсус Христос Isus HristosИсусе Христе Isuse HristeCymrawdдругар drugarдругарю drugaryuEsgobпоп popпопе popeBrogaжаба zhabaжабо zhaboffŵlглупак glupakглупако glupako

Bydd y cyflwr cyfarchol yn bodoli fel rheol ar gyfer enwau i ferched:
Enw priodCyfarcholЕлена ElenaЕлено ElenoПена PenaПено PenoЕлица ElitsaЕлице ElitseРадка RadkaРадке Radke

Heblaw am ffurfiau sy'n gorffen gydag -е, fe'i ystyrir yn sarhaus ac fel rheoli fe'u hosgoir. Ar gyfer ffurfiau annwyl, defnyddir y cyflwr cyfarchol:
Gair CymraegEnw priodCyfarcholNainБаба BabaБабо BaboMamМайка MaykaМама MamaМайко MaykoМамо MamoModrybЛеля LelyaЛельо LelyoChwaerСестра SestraСестро Sestro

Pwyleg
Yn yr iaith Bwyleg mae'r cyflwr cyfarchol (wołacz mewn Pwyleg) yn peri i enwau benywaidd dderbyn -o (heblaw geiriau sy'n diweddu gyda -sia, -cia, -nia, a -dzia, sy'n derbyn  -u, a'r rhai sy'n diweddu gyda -ść, dderbyn -i.

Mae enwau gwrywaidd yn dilyn patrwm cymhleth y cyflwr lleoliadol, ac eithro llond llaw o eiriau megus Bóg → Boże ("Duw"), ojciec → ojcze ("tâd") a chłopiec → chłopcze ("bachgen"). Mae enwau di-genedl a lluosog yn dilyn yr un ffurf yn y cyflwr enwadol ag yn y cyflwr cyfarchol.:

  Goddrych
  Cyflwr Cyfarchol
   Benywaidd
  Pani Ewa (Mrs. Eve)
 Pani Ewo! (Mrs. Eve!)
  Ewusia (bychanig Ewa)
 Ewusiu!
  ciemność (tywyllwch)
 ciemności!
  książka (llyfr)
 książko!
   Gwrywaidd
  Pan profesor (Mr. Professor)
 Panie profesorze! (Mr. Brofessor!)
  Krzysztof (Christopher)
 Krzysztofie! (Christopher!)
  Krzyś (Chris)
 Krzysiu! (Chris!)
  wilk (blaidd)
 wilku! (flaidd!)
  człowiek (dyn/person)
 człowieku! / człowiecze! (ddyn!)


Slofaceg
Hyd at yr 1908au roedd cyflwr cyfarchol arbennig gan yr iaith Slofaceg a adnabuwyd ac a ddysgwyd yn yr ysgolion. Bellach, nid ystyrir y cyflwr yn un byw ac arddelir hi ond mewn ffurfiau hynafol gan mwyaf ym maes crefydd neu lenyddiaeth neu mewn cyd-destun eironig.

Lithwaneg
Ceir yn cyflwr cyfarchol yn ieithoedd byw y Baltig, Lithwaneg a Latfieg.  Yn Lithwaneg:

 vyras  → vyre ("gwas")
 brolis → broli" ("brawd")

Ieithoedd Romáwns
Arferid y cyflwr cyfarchol yn y Lladin - gweler dyfyniad enwog, "Et tu Brute" gyda Brute yn ffurf gyfarchol ar yr enw "Brutus". Prin yr arddelir y cyfarchol yn y Ffrangeg ond mae'n bodoli mewn gwahanol ffurfiau mewn ieithoedd Romáwns eraill.

Rwmaneg
Fel yn y Lladin a'r ieithoedd Slafonig cyfagos, gwelir y cyfarchol ar ddiwedd y gair yn yr iaith Rwmaneg:

 terfyniad "-e" i eiriau gwrywaidd:
 om  → omule! ("dyn/gŵr")
 băiat → băiete! pe băiatule! ("bachgen - fachgen!")
 văr → vere! ("cefnder")
 Ion → Ioane!("Ioan")

 terfyniad -o" i eiriau benywaidd: 
 soră  → soro! ("chwaer")
 nebună → nebuno! ("dynes wallgo")
 Ileana → Ileano! ("Helen")

 terfyniad"-lor" i'r lluosog:
 fraţi → fraţilor!'' ("brodyr - frodyr!")

Catalaneg
Bydd y Gatalaneg yn gollwng y fannod er mwyn ffurfio'r cyflwr cyfarchol. Yr arfer yw denfnyddio'r fannod wrth gyfeirio ar bobl ym mhob achos arall, er enghraifft. Mae hepgor y fannod yn dynodi sylw a pharch.

Dolenni
O Gymru gan Rhys Meirion ac Alys Williams enghraifft o'r cyflwr cyfarchol

Cyferiadau

Categori:Gramadeg