Pentre-poeth, Caerdydd

Ceir dalen gwahaniaethu yma, gan fod sawl lle gyda'r enw yma.
Mae Pentre-poeth (Saesneg: Morganstown) yn faestref tua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o ganol Caerdydd. Mae'n rhan o gymuned Radur a Phentre-poeth. Dros yr M4 yn ne'r faestref mae Radur.Cyngor Cymuned Radur a Phentre-poethl . 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .Gwefan y Cynulliad; adalwyd 24 Chwefror 2014Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

Yr enw
Defnyddir yr enw 'Treforgan' gan rai sefydliadau, ond ceir tystiolaeth sy'n awgrymu mai "Pentre-poeth" oedd y ffurf lafar gan siaradwyr Cymraeg brodorol yr ardal, ac mae'r cofnod cynharaf hefyd ychydig yn gynharach na'r cofnod cynharaf o 'Dreforgan'.Cyfri Twitter Hanes CYmraeg Caerdydd; adalwyd 5 Rhagfyr 2018. Nodir 'Pentre' yn 1845 a 'Phentre-poeth] yn 1850 ar gofnodion y Capel methodistaidd (gweler isod). Ni ddefnyddiwyd yr enw Treforgan (Morgan’s Town) tan 1855 neu efallai 1859.‘Cyfarfodydd Dirwestol’, Y Gwladgarwr, 28 Mai 1859, t. 6. Pentre-poeth sy'n cael ei ddefnyddio gan Gyngor Caerdydd.Cyngor Caerdydd, Eich Cynghorwyr yn ôl Ward.

Hanes
Mae hanes modern yr ardal yn cychwyn tua diwedd y 18g pan adeiladwyd dyrnaid o fythynod ar dir Morgan William (c.1765–1852) o "Fferm Tynyberllan", a chofnodir hynny yng Nghyfrifiad 1801. Ar fap y Degwm a ddyluniwyd yn y 1840au, gwelir rhagor o fythynod ar ochr orllewinol y ffordd a elwir heddiw yn "Ffordd Tŷ Nant", ynghyd â'r enw Tynyberllan. Mae' fwy na thebyg mai gwaith y tyddynwyr hyn oedd y diwydiannau glo a haearn. Gwelir yr un enwau a'r un teuluoedd ar gofrestr eglwys y plwyf rhwng 1840 a a'r 1870au, ond ni ddefnyddir yr enw "Tynyberllan", ond gyda'r enw Pentre yn 1845 a Phentre-poeth erbyn 1850.

Ceir hefyd gofnodion Capel y Methodiastiaid, sy'n dyddio i 1817.Owen John Thomas, 'Yr Iaith Gymraeg yng Nghaerdydd c.1840–1901', yn Geraint H. Jenkins (gol.), Iaith Carreg fy Aelwyd (Caerdydd, 1998), t. 179. Caewyd yr adeilad presennol. Fe'i codwyd yn wreiddiol yn 1842 (gweler y plac ar y wal), a hynny ar dir Morgan William(s); mae bedd Morgan ym mynwent y capel (m. 1852). Ceir dwy garreg fedd arall yno, hefyd, i gofio dau lowr a fu farw yng Nglofa'r Lan (Gwaelod-y-garth) yn 1875; Moses Llewelyn oedd un o'r rhain, bachgen 13 oed a weithiai yn y lofa fel ceidwad y drysau.'Tongwynlais a'r Amgylchoedd', Y Gwladgarwr, 24 December 1875, t. 6.

Cymraeg oedd iaith y capel a'r ardal gyfan, ond erbyn 1928, gyda thwf yn nifer y tai, newidiwyd hynny a daeth y gwasanaethau Cymraeg i ben yn 1928.Prys Morgan, 'Hon ydyw'r Afon ond nid Hwn yw'r Dŵr', in Hywel T. Edwards (ed.), Merthyr a Thaf (Llandysul, 2001), p. 383.

Gweler hefyd
Radur a Threforgan

Cyfeiriadau

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Caerdydd (y DU)