Langrigg

Pentrefan yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy Langrigg.British Place Names; adalwyd 3 Mawrth 2020 Mae'n gorwedd i'r gogledd-ddwyrain o Aspatria ac i'r de o Abbeytown, ychydig i'r de-orllewin o bentref Bromfield. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Bromfield yn awdurdod unedol Cumberland.

Yn hanesyddol, roedd yn rhan o drefgordd Langrigg a Mealrigg, ym Mhlwyf Bromfield,  oedd, ar y pryd, yn blwyf annibynnol rhwng 1894 a 1934.

 Daearyddiaeth 
Mae Langrigg yn sefyll ar ffordd yr A596. Mae'n gymharol isel, ar eithaf yr hyn a ddisgrifiwyd ar ddiwedd y 18g fel "comin digysur, llwm", er bod y tir o'i gwmpas yn ffrwythlon. Mae'n bosib bod yr enw yn dod o'r Scandinafaidd langr (hir) + hyrrgr (crib) o'r crib o dir sydd wedi'i leoli i'r dwyrain o Bromfield.   Gan fod y pentref yn yr Hen Ogledd a bod ei henw wedi ei gofnodi ym 1189 fel Langrug, mae'n bosib ei fod yn rhannu tarddiad enw a'r Llannau Cymreig (cf Llanrug). Mae afon, a elwir yn Ranny Gill, yn llifo ar ochr ddwyreiniol y pentref. Mae'r drefgordd yn cwmpasu ardal o 865 ha ac mae'n cynnwys rhan o Bromfield Common. Mae ffrwd a adwaenir yn lleol fel Dub Stangs yn codi i'r gorllewin o Langrigg, ac mae'n llifo i mewn i'r Solway Firth yn Allonby Bay.

Hanes
Rhoddodd Waldieve, Arglwydd Allerdale, faenor Langrigg i Dolphin, mab Aylward, a bu ei ddisgynyddion yn ei dal am genedlaethau cyn iddo fynd i deulu a chymerodd eu henw ar ôl y dreflan.  Bu Thomas de Langrigg yn dal eiddo yn Langrigg yn ystod teyrnasiad Harri II, Neuadd Langrigg oedd y prif faenordy.  ceir dogfen yn dweud bod Agnes, gwraig Gilbert de Langrigg, fod "wedi mynu gan John Crookdake 25 erw o dir, 15 erw o ddôl, a thir rhent gwerth 2s 4d yno, ac yn erbyn Thomas de Langrigg 30 erw o dir, a 14 erw o ddôl".  Mae'r drefgordd hanesyddol yn cynnwys Bromfield, Greenhow a Crookdale. Deilwyd Crookdale am flynyddoedd gan y teulu Musgrave. 

Yn ddiweddarach daeth Langrigg yn eiddo i deuluoedd Porter a Osmunderly; roedd y teulu Osmunderly yn hanu o Swydd Gaerhirfryn.  Roedd y teulu Porter yn dal y faenor, tra fo'r teulu Osmunderly yn dal y demên. Roedd yn eiddo i William Osmunderly, Siryf Cumberland, yn ystod teyrnasiad Harri IV.  Gwerthodd y olaf o'r teulu Osmunderley, y Parchedig Salkend Osmunderely, y faenor i'w fab-yng-nghyfraith Thomas Barwis ym 1735 (credir bod Barwis yn gyfrifol am adfer Neuadd Langrigg). Roedd John Barwis (1775-1818), a oedd hefyd yn rheithor Niton ar Ynys Wyth, yn un o'i berchnogion amlwg, ac roedd ei fab William Barwis,  yn parhau i ddal meddiant Langrigg ym 1860.  Ym 1876, daeth Joseph Bowerbank o Cockermouth yn berchenog y drefgordd.].

Roedd gan drefgordd Langrigg boblogaeth o 198 ym 1801, 194 ym 1821, 269 ym 1841, a 281 ym 1851. 

Daeth trefgordd unedig Langrigg a Mealrigg ym Mhlwyf Bromfield yn blwyf annibynnol yn dilyn Deddf Llywodraeth Leol 1894, er ei fod yn parhau i fod ynghlwm wrth Bromfield at ddibenion eglwysig.  Mae Fferm Neuadd Langrigg Hall yn cynhyrchu wyau i archfarchnad Morrisons .

 Economi
bawd|Melin Langrigg
Bu cynhyrchu teils yn ddiwydiant lleol ers y 19 ganrif. Sefydlwyd melin wynt yno hefyd yn y 19 ganrif.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth

Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Pentrefi Cumbria