Ceann Comhairle

Y Ceann Comhairle Ceann Comhairle (Yngannu: ) eGwyddeleg am "Penaeth y Cyngor". Lluosog yw Cinn Comhairlí yw Cadeirydd Dáil Éireann, tŷ isaf Senedd Gweriniaeth Iwerddon, (Lluosog: Cinn Comhairle) Etholir y person sy'n dal y swydd hon o blith aelodau'r Dáil yn y sesiwn lawn gyntaf ar ôl pob etholiad wladwriaethol. Ystyr y teitl o'i gyfieithu o'r Wyddeleg yw 'Pen [Pennaeth] y Cyngor'. Arferir y teitl Wyddeleg hyd yn oed wrth siarad a thrafod yn y Saesneg. Mae ei swydd yn debyg i un Llywydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru, sydd hefyd yn arddel enw uniaith Gymraeg.https://www.oireachtas.ie/en/members/office-holders/ceann-comhairle/

Disgwylir i'r Ceann Comhairle gadw at niwtraliaeth lem. Fodd bynnag, mae mwyafrif y llywodraeth fel arfer yn ceisio ei ddewis ymhlith ei gynghreiriau ei hun neu ymysg ei gynghreiriaid, os yw ei bwysigrwydd rhifiadol yn caniatáu hynny. Er mwyn atgyfnerthu didueddrwydd y llywyddiaeth, mae cyfansoddiad Iwerddon yn darparu nad yw'r Ceann Comhairle presennol yn ceisio cael ei ailethol yn TD (Teachta Dála) ond ei fod yn cael ei ail-ethol yn awtomatig mewn etholiadau seneddol oni bai y penderfynir ymddeol. Nid yw Ceann Cyngor yn pleidleisio ac eithrio yn achos pleidlais gyfartal. Yn yr achos hwn, mae'n pleidleisio yn unol ag arfer seneddol ynghylch siaradwr Tŷ'r Cyffredin Brydeinig. Y Ceann Comhairle yw cynrychiolydd y Gorchymyn yn y Tŷ ac felly mae ganddo nifer o uchelfreiniau:

 Gwahodd y TD i siarad. Rhaid i bob araith fod drwyddo ef.
 Rhoir cwestiynau mewn cyfarf
 Canu'r gloch i gadw trefn ar y siambr. Mae'r gloch yn atgynhyrchiad hanner-maint o gloch hynafol Gastell Lough Lene, a ddarganfuwyd yn Castle Island, Lough Lene, Castlepollard, Swydd Westmeath yn 1881 ac sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol Iwerddon. Cyflwynwyd yr atgynhyrchiad ym 1931 gan weddw Bryan Cooper, cyn-TD.
 Yr awdurdod i atal yr anhrefn neu ddryswch. Gall orchymyn i aelod o'r Dáil adael y Siambr neu hyd yn oed atal Aelod am gyfnod penodol. Mewn achos o anghydfod mawr gall atal y cynulliad.http://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html#article16_6

Hanes
Mae sefydliad y Ceann Comhairle mor hen â'r Dáil cyntaf a sefydlwyd fel cynulliad cynrychioliadol annibynnol Iwerddon yn 1919. Y Ceann Comhairle cyntaf oedd Cathal Brugha, a eisteddodd am un diwrnod yn unig, gan llywyddu dros y sesiwn symbolaidd gyntaf cyn gadael y swydd i ddod yn Príomh Aire Dáil Éireann a alwyd ar lafar yn Arlywydd (President), hynny yw, Prif Weinidog yr egin wladwriaeth newydd. Parhaodd yr swyddd i fodoli yn ystod Gwladwriaeth Rydd Iwerddon rhwng 1922 ac 1937, ond yr enw yn y cyfansoddiad oedd, "Cadeirydd Dáil Éireann". Cyflwynwyd yr arfer o ail-ethol y Ceann Comhairle yn awtomatig yn ystod yr etholiad cyffredinol drwy ddiwygio'r Cyfansoddiad yn 1927. Am gyfnod byr rhwng 1936 ac 1937, ar ôl diddymu swydd y Llywodraethwr Cyffredinol (Governor General oedd dal yn gysylltiedig â Phrydain), trosglwyddwyd rhai o'i swyddogaethau i Ceann Comhairle, megis llofnodi'r cyfreithiau, galw a diddymu'r gwasanaeth.

Am y tro cyntaf ar gyfer y 32ain Dáil yn 2016 cafwyd pleidlais gudd i ethol y Ceann Comhairle.

Leas-Cheann Comhairle
Mae'r Dirprwy-Lywydd Cyngor yn dal ei swydd fel Dirprwy Gadeirydd y Dáil o dan Erthygl 15.9.1 y Cyfansoddiad. Yn absenoldeb y Ceann Comhairle, mae'r Leas-Cheann Comhairle yn dirprwyo ac yn cyflawni'r dyletswyddau ac yn arfer awdurdod y Pennaeth Cyngor mewn trafodion yn y Dáil. Y Cyn-Cheann Cyngor presennol yw TD Fianna Fáil, Pat "the Cope" Gallagher, ers 6 Gorffennaf 2016. Yn ôl traddodiad, mae'r sefyllfa wedi'i neilltuo ar gyfer yr Wrthblaid, ond Taoiseach y dydd sy'n gwneud y penodiad. Mae gan y rôl yr un cyflog a'r un statws â swydd Gweinidog Gwladol.

Rhestr cyn-Ceann Comhairle

No.NamePorteadTerm of officePlaidEtholaeth Dáil1.Cathal Brugha70px21 Ionawr 191922 Ionawr 1919Sinn FéinWaterford County1st2.George Noble PlunkettGeorge Noble Plunkett briefly chaired the Dáil on 22 January 1919. Seán T. O'Kelly was elected Ceann Comhairle later in the same day.70px22 Ionawr 191922 Ionawr 1919Sinn FéinRoscommon North3.Seán T. O'Kelly70px22 Ionawr 191916 Awst 1921Sinn FéinDublin College Green4.Eoin MacNeill70px16 Awst 19219 Medi 1922(Pro-Treaty) Sinn FéinLondonderryNational University of Ireland2nd5.Michael Hayes70px9 September 19229 March 1932Cumann na nGaedhealNational University of Ireland 3rd4th5th6th6.Frank Fahy70px9 March 193213 June 1951Fianna FáilGalway7th8thGalway East9th10th11thGalway South12th7.Patrick Hogan70px13 Mehefin 195114 Tachwedd 1967Labour PartyClare13th14th15th16th17th18th8.Cormac Breslin70px14 Tachwedd 196714 Mawrth 1973Fianna FáilDonegal South-WestDonegal–Leitrim19th9.Seán Treacy70px14 Mawrth 19735 Gorffennaf 1977Labour PartyTipperary South20th10.Joseph Brennan70px5 Goffennaf 197713 Gorffennaf 1980Fianna FáilDonegal21st11.Pádraig Faulkner70px15 October 198030 Mehefin 1981Fianna FáilLouth12.John O'Connell70px30 Mehefin 198114 Rhagfyr 1982IndependentDublin South-Central22nd23rd13.Tom Fitzpatrick70px14 Rhagfyr 198210 Mawrth 1987Fine GaelCavan–Monaghan24thSeán Treacy70px10 March 198726 June 1997IndependentTipperary South25th26th27th14.Séamus Pattison70px26 Mehefin 19976 Mehefin 2002Labour PartyCarlow–Kilkenny28th15.Rory O'Hanlon70px6 Mehefin 200214 Mehefin 2007Fianna FáilCavan–Monaghan29th16.John O'Donoghue70px14 Mehefin 200713 Hydref 2009Fianna FáilKerry South30th17.Séamus Kirk70px13 Hydref 20099 Mawrth 2011Fianna FáilLouth18.Seán Barrett70px9 Mawrth 201110 Mawrth 2016Fine GaelDún Laoghaire31st19.Seán Ó Fearghaíl70px10 Mawrth 2016IncumbentFianna FáilKildare South32nd

Dolenni

Cloch Lough Lene, ffoto maquette

Cyfeiriadau

Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Oireachtas