Pryfyn y gweryd

Pryf sydd yn heintio gwartheg ac anifeiliaid mawr eraill, yn boenus, trwy dreiddio o dan y croen yw pryfyn y gweryd. Fe'i adnabyddir yn fwy cyffredin fel robin y gyrrwr.

100px|thumbnail|Pryfyn y gweryd a chymalau ei fywyd

Cysylltiad â phobl
T. H. Parry-Williams
T. H. Parry-Williams ddwedodd mewn ysgrif ddifyr iawn o’i eiddo ysgrifennwvd yn y flwyddyn 1927, ar gael yn y gyfrol Ysgrifau (1028: a.a. 1978), mai robin y gyrrwr ydy'r “pryfyn distadl ond brathog... hwnnw sy’n gwanu croen gwartheg” ac yn eu gyrru “ar garlam  gwyllt hyd y cefnennau ym mis Awst, a’u cynffonnau i fyny. Ebe’r Athro a’r Bardd o'r Rhyd-ddu:

“Wedi iddo dyfu i'w lawn faint, pryf tebyg i gacynen ydyw Robin Gyrrwr. Dan ei drwyn yn rhywle y mae ganddo swmbwl, peth tebyg i bicell fain i wanu’r croen fel y gall sugno’r gwaed. Efallai nad ydyw'r fuwch yn rhedeg yn rhuslyd ar ôl y gwaniad cyntaf, ond pan debygo glywed swn atgas adenydd Robin rywdro wedyn, yna y mae hi’n gwallgofi ac yn eisio dianc rhag “swn y boen”.Ysgrifau (1028: a.a. 1978)
Dynwared
Darllenais yn rhywle, hynny dro byd yn ôl, bod rhai ffermwyr yn gallu dynwared y pryfyn dan sylw ac yn cynhyrfu ei wartheg yn y fath fodd fel eu cael i symud porfa.Eco'r Wyddfa: Chwefror 2019

Stodi
Mewn rhai ardaloedd gelwir y symtom nodweddiadol a ddangosir gan wartheg yn rhusio mewn ofn o flaen y pry gweryd â'u cynffon i fyny yn 'stodi'. Dyma GPC:

pystodaf, bystodaf: pystodi, bystodi 
[?cf. ymystodaf: ymystodi, pystylad] Carlamu’n wyllt (am wartheg), rhuthro, brysio; sengi dan draed, damsang; gwneud stomp o (rywbeth), bwnglera: to stampede (of cattle), rush, hurry; trample; make a mess of, bungle. 
1928 T. H. Parry-Williams: (Y 74-5), Robin y Gyrrwr … rhyw ysbryd aflan … yn meddiannu’r gwartheg druain ac yn peri iddynt bystodi’n llamsachus.
Ar lafar yn Arfon: cf. J. Jones: Gwerin-eiriau² 187, pystodi: rhuthro, ffrwcsio; WVBD 68, bystodi, to run about wildly (of cattle in hot weather); TGG (1903) 25, Bystodi … To make a mess, e.g. bystodi’r gwair.
Ym Môn clywir y ff. ’stodi cf. ISF 71, ‘gwartheg yn stodi’, neu’n pystodi, h.y. yn rhedeg o flaen y pry.
Cof plentyn Grace Dawson, Waunfawr yn y 1940au
Mewn sgwrs ffôn bore'r 4 Ionawr 2019 gyda Mrs. Grace Dawson, gynt o'r Gors, Waunfawr, sydd yn ei phedwar-ugeiniau, am y robin gyrrwr. Dechreuodd sôn (heb ei chymell) am fywyd fferm Y Gors, Cefn Du, Waunfawr ac am y ROBIN GYRRWR. Dywedodd Grês ei bod hi wrth ei bodd yn blentyn yn tyllu cnonod y robin gyrrwr allan o’r crachod oedd yn hel ar hyd asgwrn cefn y gwartheg ac wedyn rhoi carreg arnyn nhw a’u gwasgu dan ei throed! Roedd hyn yn waith rhy anghynnes i’w chwaer. Cofiai’r gwartheg yn carlamu, cynffon at i fyny, o gwmpas y cae a sŵn byzian y robin gyrrwr ar eu holau. Doedd hi ddim yn gyfarwydd a’r gair “stodi” am yr arferiad yma.

Enwau eraill
Enwau eraill (heblaw "hen gythral"!) am robin gyrrwr ydyw pryfyn y gweryd (gair arall am ddaearen neu briddell ydyw gweryd)..

Saesneg: warble fly, gad-fly

Diwylliant
Yn y  ddrama Antony and Cleopatra, mae Shakespeare yn cymharu ymadawiad byrbwyll Cleopatra o  faes cad Actium i fuwch o flaen y pry gweryd.
The Gadfly, nofel 1897 gan Ethel Lilian Voynich
 The Gadfly (play), drama 1898 gan George Bernard Shaw
 The Gadfly (1928 film), ffilm Sofietaidd gan Kote Marjanishvili
 The Gadfly (1955 film), ffilm Sofietaidd gan Aleksandr Fajntsimmer
 The Gadfly Suite, cymysgiad cerddorol gan Dmitri Shostakovich ar gyfer y ffilm 1955.
 The Gadfly (1980 film), ffilm Sofietaidd gan Nikolai Mashchenko
 The Gadfly (opera), opera Rwsiaidd 1958 gan Antonio Spadavecchia

Cyfeiriadau

Categori:Pryfed