Gwen ferch Ellis

Barddes o Gymraes oedd Gwen ferch Elis neu Gwen ferch Ellis; (m. Hydref 1594). Fe'i ganwyd oddeutu 1542–1552 yn Llandyrnog, Clwyd. Ei hachos oedd yr achos cyntaf sydd wedi ei gofnodi o ddienyddiad oherwydd dewiniaeth neu wrachyddiaeth yng Nghymru. Cafodd ei chyhuddo am ddewiniaeth yn 1594 a chafwyd hi'n euog a'i chrogi yn Hydref 1594.nation.cymru; awdur: Mari Ellis Dunning. Adalwyd 14 Hydref 2025.

Er bod miloedd o fenywod – a rhai dynion – wedi cael eu dienyddio am ddewiniaeth neu wrachyddiaeth ledled yr Alban, Lloegr a thir mawr Ewrop rhwng y 15-18g, dim ond pum dienyddiad a ddigwyddodd yng Nghymru a dim ond 35 achos llys o ddewiniaeth drwy Gymru benbaladr.

 Gyrfa 
Nyddu oedd ei phrif waith, ond roedd hefyd yn iachau pobl ac yn paratoi meddyginiaethau ar gyfer pobl ac anifeiliaid, ond daeth ei gyrfa i ben pan ddarganfuwyd "swyn" o'i heiddo ar dir Gloddaith, cartref Syr Thomas Mostyn. Roedd Mostyn wedi ffraeo gyda menyw fonheddig o'r enw Jane Conwy, a oedd yn cyfrif Gwen yn ffrind iddi. Cysylltodd clecs y ddwy yn gyflym, gan awgrymu bod Gwen wedi cael ei chyflogi i osod y swyn ar deulu Mostyn.

 Priodasau 
Priododd Gwen deirgwaith. Bu farw ei gŵr cyntaf, Lewis ap David ap Gwyn, ar ôl dwy flynedd o briodas. Yn 1588, fe briododd felinwr o'r enw Lewis ap David ap Gruffith Gethin (Lewis Gethin). Symudodd y ddau i'w felin yn Llanelian-yn-Rhos. Ar ôl 18 mis o briodas, bu farw ei hail ŵr hefyd. Yn 1592, priododd Gwen John ap Morris o Fetws yn Rhos ac ymgartrefu yno. Mae tynged ei gŵr olaf yn ddiarwybod, er ni chrybwyllwyd ef yn ystod ei hachos.

 Yr achos a'i dienyddiad 
Ar ôl ei harchwiliad gan yr esgob, cafodd yr ynadon lleol y pŵer i holi llygad-dystion oedd yn barod i dystio yn erbyn Gwen. Tystiodd pum dyn a dwy ddynes â chyhuddiadau o ddewinyddiaeth yn ei herbyn. Fe'i chyhuddwyd o achosi gwallgofrwydd plentyn, ac o ladd dyn gwael a fu farw wedi iddo gael ei drin gan Gwen. Cyhuddwyd hi hefyd o gael natur ddialgar. Cynhaliwyd yr achos yn 1594 ac fe gafwyd Gwen yn euog. Cafodd ei dienyddio drwy grogi yn sgwâr tref Dinbych, lle saif llyfrgell Dinbych heddiw, yn Hydref 1594.

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Marwolaethau 1594
Categori:Merched yr 16eg ganrif