Thomas Young

Meddyg, anthropolegydd, ffisiolegydd,  archeolegydd,  ffisegydd a gwyddonydd o Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon oedd Thomas Young  (13 Mehefin 1773 - 10 Mai 1829). Gwnaeth gyfraniadau gwyddonol nodedig ym meysydd megis golwg, golau, mecaneg solet, ynni, ffisioleg, iaith, harmoni cerddorol ac Eifftoleg. Cafodd ei eni ym Milverton, Gwlad yr Haf,  ac addysgwyd ef yng Ngholeg Emmanuel, Prifysgol Caeredin a Phrifysgol Göttingen. Bu farw yn LlundainCantor, G. (2004-09-23). Young, Thomas (1773–1829), physician and natural philosopher, Oxford Dictionary of National Biography adalwyd 21 Chwefror 2018.

Cefndir
Ganwyd Young yn Milverton, Gwlad yr Haf yn fab i Thomas Young,  masnachwr lliain a bancwr, a Hannah (née Brocklesby) ei wraig. Roedd y teulu yn  perthyn i enwad y Crynwyr.

Priododd Eliza (1785-1859), ail ferch James Primrose Maxwell ym 1804. Ni fu iddynt blant.

Addysg
Treuliodd Young ei flynyddoedd cynnar yng nghartref ei daid mamol. Anogodd ei daid cariad at ddysg yn y llanc ifanc a chyflwynodd o i lenyddiaeth glasurol. Mynychodd ysgol y Crynwyr yn Compton Abbas, Swydd Dorset o 1782 i 1787 lle fu'n dysgu Lladin, Groeg, mathemateg, athroniaeth naturiol a sgiliau mecanyddol.

Wedi ymadael a'r ysgol aeth i gartref y bancwr a'r Crynwr blaenllaw David Barclay yn Youngsbury, Swydd Heartford, i fod yn diwtor a chydymaith i ŵyr Barclay, Hudson Gurney, a oedd ond dwy flynedd yn iau na fo. Ymunwyd â hwy wedyn gan John Hodgkin, tiwtor o Grynwyr a oedd hefyd yn ysgolhaig clasurol profiadol.

Yn dioddef o bwl o afiechyd, cafodd ei drin gan ewyrth ei fam, Dr Richard Brocklesby. Wedi ei ysbrydoli gan ei hen ewyrth rhoddodd Young ei fryd ar ddyfod yn feddyg hefyd. Mynychodd ysgol feddygol William Hunter yn Llundain cyn cofrestru yn Ysbyty St Bartholemew ym 1793.

Mynychodd ysgol Feddygol Caeredin rhwng 1794 a 1795. Ym 1795 aeth yn fyfyriwr i Brifysgol Göttingen gan raddio'n feddyg ym 1796.. Rhwng 1797 a 1799  bu'n fyfyriwr yng Ngholeg Emanuel, Caergrawnt. Derbyniodd radd MB o Brifysgol Caergrawnt ym 1803 a MD ym 1808.

Yn ogystal â dysgu i fod yn feddyg bu Young hefyd yn derbyn gwersi arlunio, marchogaeth, dawnsio, a chanu offerynnau cerddorol. Roedd y fath adloniannau yn cael eu hystyried yn anghydnaws a bod yn Grynwr, gan hynny fe'i diarddelwyd o'i enwad  ym 1798.

Gyrfa feddygol
Ym 1798, etifeddodd Young ystâd ei ewythr, Richard Brocklesby, trwy hyn daeth yn ariannol annibynnol. Ym 1799 sefydlodd ei hun fel meddyg yn 48 Welbeck Street, Llundain.

Ym 1801, penodwyd ef yn athro athroniaeth naturiol yn y Sefydliad Brenhinol. Dros gyfnod o ddwy flynedd cyflwynodd 91 o ddarlithoedd. Ym 1802, penodwyd ef yn ysgrifennydd tramor y Gymdeithas Frenhinol. Ymddiswyddodd o fod yn athro ym 1803, gan ofni y byddai ei ddyletswyddau yn ymyrryd â'i feddygfa. Cyhoeddwyd ei ddarlithoedd ym 1807 yn  Course of Lectures on Natural Philosophy sydd yn cynnwys rhagolwg o nifer o'i ddamcaniaethau diweddarach.

Ym 1811, daeth Young yn feddyg yn Ysbyty San Siôr, Llundain ac ym 1814 fe wasanaethodd ar bwyllgor a benodwyd i ystyried y peryglon cysylltiedig â chyflwyno nwy ar gyfer system goleuo cyffredinol yn Llundain. Ym 1816 bu'n ysgrifennydd comisiwn a benodwyd i ganfod union hyd eiliad a pha mor hir byddid pendil  a'i chyfnod yn union 2 eiliad. Ym 1818 daeth yn ysgrifennydd y Bwrdd Hydred ac yn uwch-arolygydd Swyddfa Almanac Morwrol ei Mawrhydi. Rhwng 1824 a 1829 bu'n gweithio i Gwmni Yswiriant Palladian fel meddyg ac arolygydd cyfrifiadau.

Ymchwil
Roedd Young yn polymath a gyfrannodd ymchwil i sawl maes. Ymysg ei gyfraniadau bu ymchwil i:Robinson,Andrew The Last Man Who Knew Everything: Thomas Young, the Anonymous Polymath Who Proved Newton Wrong, Explained How We See, Cured the Sick and Deciphered the Rosetta Stone 2006, Oneworld Publications isbn 978-1851684946
 y damcaniaeth bod golau yn dôn yn hytrach na gronyn
 mesur o anhyblygedd deunydd solet sy'n cael ei alw'n Young's modulus
 sut mae'r llygaid yn gweld a dehongli lliw
 Mae tri hafaliad sy'n ymwneud â thyndra arwyneb wedi eu henwi ar ei ôl, Hafaliad Young,  Hafaliad Young-Laplace a Hafaliad Young–Dupré
 Young oedd y cyntaf i  ddiffinio'r term "egni" yn ei hystyr cyfoes
Meddygaeth 
 Gwnaeth Young gyfraniad pwysig i ddeall swyddogaethau'r galon a'r rhydwelïau o'r hyn deilliodd fformiwla ar gyfer cyflymder tonnau'r pwls
 Roedd ei ysgrifau meddygaeth yn cynnwys cyflwyniad i lenyddiaeth feddygol, system ymarferol ar  ddosbarthu afiechydon ac ymchwiliad i'r diciâu
 Dyfeisiodd Young rheol bawd ar gyfer pennu dos cyffur ar gyfer plentyn. Mae Rheol yn awgrymu rhoi i blentyn dos oedolion wedi cael ei luosi gan oedran y plentyn mewn blynyddoedd, wedi'i rannu ag oedran y plentyn + 12.
 Ieithoedd
 Awgrymodd Young y dylid creu gwyddor ffonetig ryngwladol y gellir ei ddefnyddio i ddisgrifio holl synau ieithoedd gwahanol y byd
 Young oedd y cyntaf i ddefnyddio'r term Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
 Gwnaeth astudiaeth o hieroglyffau'r hen Aifft a fu'n cynorthwyo yn y gwaith o ddehongli Maen Rosetta
 Cerddoriaeth. Datblygodd Ardymer Young, modd o diwnio offerynnau cerddorol
Marwolaeth
Bu farw Thomas Young yn Llundain yn 55 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent eglwys St Giles, Farnborough, Caint. Mae yna blac er cof amdano yn Abaty Westminster a phlac glas ar safle ei feddygfa yn Welbeck Street, Llundain.

Gwobrau
Enillodd Thomas Young y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol
Aelod Anrhydeddus Dramor o Academi Celfyddydau a Gwyddorau America.

Cyfeiriadau

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Marwolaethau 1829
Categori:Meddygon Prydeinig