Clymlythyren

Mewn ysgrifen neu mewn teip, pâr neu fwy o graffemau sy'n cyfuno i greu un glyff yw clymlythren neu lythyren ddyblyg. Gelwir yn "ligature" yn Saesneg. Gellir meddwl amdano fel ffordd o dalfyrru dwy lythyren wahanol er mwyn arbed lle, symlrwydd neu estheteg.

Un enghraifft yw'r nod æ a ddefnyddir yn Saesneg, lle clymwyd y llythrennau a ac e. Hynny yw, mae'r un glyff, nod, gall gynnwys sawl llythyren neu siâp arall yn clymu i greu un sain.

Enghraifft arall yw'r ampersand (&) a ddefnyddir yn y Saesneg. Daeth y glymlythren yma wrth gyfuno ysgrifennu'r llythrennau Lladin e a t (i sillafu et, y gair Lladin am y gair a, ac yn Saesneg).

Datblygwyd clymlythrennau yn yr Oesoedd Canol wrth i ysgrifwyr geisio arbed lle wrth ysgrifennu gan fod ysgrifennu ar felwm (croen llo neu anifail arall) mor ddrud. Datblygwyd system dwys o dalfyrru llythrennau a sillafiadau. Yn ystod cyfnod cynnar yr argraffwasg datblygwyd teip-wynebau ar gyfer cyfuniadau o lythrennau byddai'n ymddangos yn fynych. Gwnaed hyn i arbed amser a hefyd hefyd gynllun clymlythrennau mwy trawiadol er mwyn torri ar undonedd y print.

Datblygodd nifer o farciau diacritig ieithoedd Ewrop o'r arferion canol oesol hyn, er na meddylir am bob un bellach fel clymlythyren. Ymysg un o'r clymlythrennau oedd yr arfer Almaeneg o roi e uwchben y lledlafariaid a, o, u er mwyn arbed lle o orfod ysgrifennu ae, oe, ue. Daeth yr e yn nes ymlaen yn ddidolnod a ddefnyddir bellach yn yr iaith.

Dangoswyd hanes didoriad o roi e uwchben a, o, uû Almaeneg yn y sgript Gothig Almaenig ac felly yn arbennig mewn arddull ohono a elwir yn Kurrent, ac yna, ymgorfforiad mwyaf diweddar (a'r olaf i'w ddysgu i blant ysgol a'i ddefnyddio mewn modd swyddogol, Sütterlin. Mae'r e Kurrent yn ymdebygu i ddwy linell fertigol gan felly ddangos o le ddaeth y didolnod. Ceir hefyd clymlythrennau yn Sütterlin ar gyfer ..

Yr ß Almaeneg
dde|bawd|280px|"ß" ar ffurf clymlythyren "ſʒ" ar arwydd stryd yn Berlin (). Mae'r arwydd ar y dde () yn gorffen gyda'r clymlythyrennau "tʒ".

Mae'r  Almaeneg (a elwir hefyd yn , golyga s finiog) ß yn llythyren swyddogol yn y wyddor yn yr Almaen ac Awstria. Yn y Swistir, ni ddefnyddir yr Eszett o gwbl, defnyddir dim ond ss. Dywedir ei fod yn gyfuniad i'r hen ffurf ar ysgrifennu s yn y sgript Gothig gyda ei chyfuno gyda'r lythyren z.

Ystyrir y Eszett yn glymlythyren gan ei fod yn cyfuno dwy nod sydd yr un peth ss.

Y Lythryen W
Ychwanegiad i'r wyddor Ladin yw 'w' gyda'i wreiddiau yn 7g. Ysgrifennwyd ei sain (phoneme) mewn sawl ffordd wahanol. Yn yr Hen Saesneg, defnyddiwyd y lythyren wynn (Ƿ) ond diflannodd yr wynn o dan ddylanwad Normanaidd. Erbyn 14g, daeth y lythyren 'w' newydd i fodolaeth drwy gyfuno dwy v neu dwy u gan ddod yn lythyren swyddogol ynddo'i hun gyda lle yn y wyddor. Dyna pam y'i gelwir yn 'dwbl u' yn Saesneg. Oherwydd mai pur diweddar y mabwysiadwyd y lythyren, o'i chymharu â llythrennau eraill yn y wyddor, dim ond llond llaw o ieithoedd Ewropeaidd (Saesneg, Iseldireg, Almaeneg, Pwyleg, Cymraeg, Malteg, a Walŵn) sy'n defnyddio'r lythyren mewn geiriau brodorol.

Yr ll Gymraeg a Sbaeneg
Dydy deugraffau (digraphs) megis ll Cymraeg a Sbaeneg ddim yn clymlythyren gan fod y ddwy lythyren yn cael eu dangos fel glyff ar wahân. Er y bydd y ddwy l yn uno gyda'i gilydd wrth ysgrifennu neu mewn ffontiau italig, dydy ffurf sylfaenol y llythrennau heb ei newid ac mae'r glyff unigol yn sefyll ar wahân.

Clymlythrennau mewn Sgript Gothig
Cafwyd clymlythrennau yn yr sgript Almaeneg Kurrent (math ar sgript Gothig) a'i fersiwn olaf, Sütterlin. Crëwyd clymythrennau neu glyffiau ar gyfer y synau: ch, sch, tsch a sz.

Nid yw'r rhain yn cael eu harddel mwyach wedi i'r Natsiaid roi tefun ar ddysgu Sutterlin yn yr ysgolion ac i ddefnyddio sgript Fraktur wrth gyhoeddi.


Categori:Symbolau teipograffeg