Ruth Herbert Lewis

Ruth Herbert Lewis (29 Tachwedd 1871 – 26 Awst 1946) oedd person cyntaf yng Nghymru i ddefnyddio peiriant ffonograff Edison er mwyn recordio caneuon gwerin.

 Teulu ac addysg 
Ganed hi'n Ruth Caine, yn Lerpwl, i deulu’r AS Rhyddfrydol W.S. Caine. Yn ferch alluog, aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Caergrawnt cyn cwrdd â’i gwr, John Herbert Lewis, AS Rhyddfrydol i Sir y Fflint ac aelod blaenllaw o Gymru Fydd. A dyma ddechrau’r broses o ‘Gymreigio’ a fyddai, maes o law, yn arwain Ruth hyd lonydd gogledd ddwyrain Cymru efo’r ffonograff.
bawd|chwith

 Gyrfa 
Dull Ruth o deithio oedd cart wedi’i dynnu gan ei merlen, Seren. Byddai hi’n aml i’w gweld yn teithio o gwmpas Sir y Fflint a bryniau Sir Ddinbych efo’i phlant - Kitty a Mostyn. Cafodd y ffonograff gludadwy yn haf 1910 (fel anrheg gan ei ffrind, y gantores glasurol Mary Davies, casglwr pwysig arall fu’n gyfrifol am nodi ‘Dacw ‘Nghariad Lawr yn y Berllan’). Ei thestun cyntaf, heblaw am ambell arbrawf efo lleisiau ei phlant, oedd gwr ei golchwraig, Lucy. Roedd Robert Jones yn gyfarwydd â hen garol traddodiadol (‘O deued pob Cristion’) ac yn ddigon hapus i’w ganu i ddyfnderau’r corn alwminiwm a roddodd Ruth ar fwrdd yn ei fwthyn.

Mae’n anodd amgyffred mor chwyldroadol oedd technoleg Edison ar y pryd. Ond roedd y ‘Gem’ (Model D) ar flaen y gad!

Yn ail bennod y gyfres radio ‘Hen Ferchetan’ mae Sara Huws, o’r East End Women’s Museum (ond bellach o Lyfrgell Prifysgol Caerdydd), yn disgrifio Ruth fel arloeswraig dechnolegol - yn enwedig, meddai Sara, oherwydd i’r ffonograff gael ei marchnata at ddynion yn unig, gyda’r syniad eu bod nhw’n anodd i’w defnyddio, ac felly bod angen sgil gwrywaidd arbennig! Cofiwch nad oedd hi’n gwbl rugl ei Chymraeg, na chwaith yn gerddorol (yn methu canu, na darllen cerddoriaeth) ac felly roedd technoleg yr ‘Edison Gem’ yn hanfodol i’w gwaith. Ar ôl recordio, byddai ei ffrind Morfudd Llwyn Owen yn nodi’r caneuon ar bapur.

 Etifeddiaeth 

Ymysg y caneuon a gasglwyd gan Ruth mae ‘Cadi Ha’, ‘Angau’, ‘Cariad Cyntaf’ a ‘Deio i Dywyn’. Heb ei gwaith hi, byddai’r rhain wedi gallu diflannu am byth. Mae nifer fawr o’i silindrau ffonograff i’w canfod heddiw yn Amgueddfa Sain Ffagan, ac eraill yng nghasgliad yr EFDSS (English Folk Dance and Song Society) sy’n rhan o archif sain y Llyfrgell Brydeinig.

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
Ruth Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig
‘Cymwynaswraig Cenedl: Ruth Herbert Lewis (1871–1946) a Chymdeithas Alawon Gwerin Cymru’ : https://www.youtube.com/watch?v=HEXMxvWiWnU&t=1079s  Sgwrs gan E. Wyn James dan nawdd Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru ar gyfer Eisteddfod AmGen 2021, gyda chyfraniadau cerddorol gan Menna Thomas, Rhidian Griffiths a Gwenan Gibbard

Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Llenorion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr o Gymru

Categori:Prosiect Wicipobl