Łowicz

Tref yng nghanolbarth Gwlad Pwyl yw Łowicz [ˈwɔvʲitʂ]  ("Wofitsch") gyda 28,811 o drigolion (2016). Mae wedi ei leoli yn  Nhalaith Lódź, 'województwo lódzkie' (ers 1999); cyn hyn, arferai fod yn yn Nhalaith Skierniewice  (1975-1998). Ynghyd a'r orsaf  Bednary gerllaw, mae'r orsaf yn Łowicz yn un o brif orsafedd cyffordd reilffordd  ganolog Gwlad Pwyl, lle bydd y rheilffordd o Warsaw (Warszawa) yn rhannu i ddau gyfeiriad - tuag at Poznań, a Łódź. Hefyd, mae'r prif orsaf yn Łowicz gyda chysylltiadau i reilffordd eilradd i Skierniewice.

bawd|dim|Gwisg genedlaethol Łowicz

Łowicz oedd preswylfa'r archesgobion yn y Gymanwlad Pwyleg-Lithwaneg. Gwasanaethant fel rhaglywiaid pan ddaeth y dref yn "brif ddinas" dros dro o Wlad Pwyl yn ystod y rhyngdeyrnasiad. O ganlyniad, er gwaethaf maint sylweddol fychan y ddinas mae gan Łowicz ei hesgob a basilica ei hun. Mae adfeilion hen gas tell yr esgob i'w gweld ar gyrion y dref. Credir fod Napoleon Bonaparte wedi aros mewn un o'r tai ar brif sgwâr y ddinas. Hefyd, roedd y ddinas yn ganolbwynt mwyaf ymosodiad yr Almaen yng ngoresgyniad Gwlad Pwyl, sef Brwydr yr Afon Bzura  yn ymgyrch agoriadol yr Ail Ryfel Byd.

Mae gan Łowicz amgueddfa ethnograffig bwysig  (Muzeum w Łowiczu) sydd yn arddangos celf Pwyleg  ac arteffactau hanesyddol o'r rhanbarth. Hefyd yn Łowicz y ceir 'skansen' sef amgueddfa o adeiladau a ffordd o fyw traddodiadol, gyda'i tai pren nodweddiadol a thraddodiadol. Mae'n arddangosfa awyr agored helaeth yn arddangos strwythurau hanesyddol yn dangos bywyd traddodiadol pentrefol Pwyleg a chasgliad o arteffactau ar safle tros 17 hectar (42 erw), ar yrrion y ddinas. Mae gan Łowicz dam pêl-droed a elwir yn Pelikan, sy'n nychu yn yr is-adrannau o gynghreiriau pêl-droed y wlad.

Ger y dref mae  Pont Maurzyce,  sef y ffordd-bont gyntaf yn y byd a gafwyd ei weldio, a adeiladwyd yn 1928 ar draws yr afon Słudwia. Fe'i cynlluniwyd yn 1927 gan Stefan Bryła gannwyd yn Nghrakóv 17 Awst 1886, bu farw'n Warsaw 3 Rhagfyr 1943, peiriannydd adeiladu a weldiwr arloesol o Brifysgol Technoleg Lwów .

 Hanes
Mae hanes Lowicz yn dyddio'n ôl i'r 12g, pan oedd gord (sef math o anheddiad amddiffynnol), a warchodai'r rhyd tros yr afon Bzura gorsiog yn bodoli yn lleoliad y castell. Sonnir am Lowicz yn gyntaf, fe'i sillafwyd Loviche, mewn bwl pabyddol y Pab Innocentius II, ar 7 Grffennaf 1136. Yn y ddogfen hon, cadarnhaodd y pab yr hawl gan Archesgobion Gniezno i berchnogi tir lleol. Yn 1214 neu 1215 ar Wolborz, yn 1214 neu 1215 bu i ddugion Piast  o bedwar talaith Pwyleg: Leszek Gwyn y Cyntaf o Kraków, Konrad y Cyntaf o Masovia, Wladyslaw Odonin  o Kalisz a Casimir y Cyntaf o Opole  gyhoeddi'r  hyn a elwir yn Fraint Imiwnedd, lle bu iddynt gadarnhau'r ffaith mai eiddo Archesgobion Gniezno oedd Lowicz. Ar y pryd, gelwid Lowicz yn villa (pentref), er fod plasdy'r archesgobion eisoes yn bodoli yma.

Nid yw'n wyddus pryd y derbynnwyd Lowicz siarter tref. Mae'r dogen gyntaf sy'n ei galw'n 'oppidium' (tref) yn dyddio'n ôl i 1298, a gyhoeddwyd gan Dug Boleslaw y Cyntaf o Płock. Cyn hynny, yn 1263, fe ysbeiliwyd Lowicz a'i llosgi mewn ymosodiad gan Lithwaniaid. Yn ôl y croniclydd Jan o Czarnkow, tua'r flwyddyn 1355  adeiladodd yr Archesgob Jaroslaw o Bogoria a Skotnik  gastell Gothig o frics ar leoliad y cyn-gord. Daeth y castell yn un o breswylfeydd yr Archesgobion Gniezno a Gwlad Pwyl. Ar ben hynny, yn 1358, fe roddodd Hawliau Magdeburg i'r Dref Newydd (Nowe Miasto) a oedd newydd ei sefydlu. Bu i Civitas o Lowicz newydd ei leoli i'r dwyrain o'r hen gord, ar hyd y Bzura ac o gwmpas yr eglwys bren, a safai mewn lleoliad cyfoes yr Eglwys Gadeiriol Basilica.

Yn niwedd yr Oesoedd Canol roedd Lowicz  yn sedd i gastellydd. Wedi'i leoli ar y ffin rhwng  Teyrnas Gwlad Pwyl  a Dugiaeth Masovia, parhaodd dan rheolaeth gadarn Archesgobion Gniezno. Yng nghanol y 14g Lowicz, ynghyd â 111 o bentrefi cyfagos, oedd r eiddo eglwysig mwyaf yng ngwlad Pwyl. Ar 17 Mai 1359, cadarnhaodd Siemowit III, Dug Masovia y berchnogaeth gan Arhesgobion Gniezno. Serch hynny, bu i ddugiaid  Masovia ar sawl achlysur,  geisio  gosod Lowicz o dan eu hawdurdod, a arweiniodd at wrthdaro gyda brenhinoedd Pwyleg, a  cefnogai'r Archesgobion. Ar 8 Ebrill 1382, bu i Lowicz fod dan warchae Siemowit IV, Dug Masovia, a bu gwrthdaro o'r fath ddychwelyd o bryd i'w gilydd hyd nes yr atodwyd  Mazovia i wlad Pwyl.

Ffynnodd Lowicz yn y 15g. Yn 1404, bu i'r Archesgob Mikolaj Kurowski  ariannu adeiladu'r eglwys frics gyntaf yn y dref, a phlwyf Babyddol newydd. Yn y 1430au, fe gymerwyd lle'r hen eglwys bren yn yn Hen Dref Lowicz gan gyfadeilad o frics ar ffurf Gothig. Ar 25 Ebrill 1433, bu i'r Archesgob Wojciech Jastrzebiec envi'r eglwys yn eglwys golegol, ac yn fuan wedyn, bu i gangen o Academi Kraków gael ei sefydlu yma.

Ar 24 Hydref 1419, cadarnhaodd yr  Archesgob Mikolaj Traba  starter drefol i Lowicz ac unodd reoliadau cyfreithiol y tair ardal o Lowicz: Podgrodzie (Maestref), Syllu Miasto (Hen Dref) a Nowe Miasto (Tref Newydd). Yn 1443, adeiladwyd neuadd y dref yn sgwâr y farchnad  yn yr Hen Dref. Oherwydd ei lleoliadau cyfleus, freinitau brenhinol lluosog a ffeiriau aml, bu i Lowicz ffynnu. Arhosodd y dref o dan awdurdod yr Archesgobion o Gniezno, ac fel preswyliad i Archesgobion o Wlad Pwyl, roedd Lowicz, o bryd i'w gilydd yn gwasanaethu fel ail brifddinas y Deyrnas, yn ystod y cyfnodau a elwir yn ryngdeyrnasiad. Daeth y cyfnod o ffyniant i ben ar ôl trychineb y goresgyniad Swedaidd o Wlad Pwyl (1655 - 1660). Bron wedi ei dinistrio'n yn gyfan gwbl, bu i Lowicz byth adennill ei phwysigrwydd, ac fe ddaeth yn dref leol, fychan. Serch hynny, parhaodd i fod yn ganolfan ddiwylliannol, fel yn 1668 agorwyd  un o'r Colegau Piaryddol cyntaf yng ngwlad Pwyl-Lithwania yno.
de|bawd|Prif swyddfa bost
Yn dilyn yr Ail Raniad o Wlad Pwyl (1793) cafodd Lowicz ei atodi gan Deyrnas Prwsia. Yn 1807 daeth yn rhan o Ddugiaeth Warsaw, ac o 1815 hyd 1915 roedd yn perthyn i Gyngres Gwlad Pwyl a oedd yn cael ei reoli gan Rwsia (yn ddiweddarach Tir Vistula). Yn 1820, daeth tir yr Archesgobion o Gniezno yn eiddo Archddug Constantine Pavlovich o Rwsia a'i wraig Joanna Grudzinska, a rhoddwyd iddi'r teitl Dduges Lowicz. Ar 9 Gorffennaf 1822, sefydliodd Tsar Alexander y Cyntaf, o Rwsia yn ffurfiol, Dugiaeth  Lowicz.

Yn 1831, yn dilyn ewyllys olaf Joanna Grudzinska,  Duges Lowicz daeth Lowicz yn eiddo o lywodraethwyr Pwyleg.Ar y pryd ystyriodd Tsariaid Rwsia eu hunain yn Frenhinoedd Gwlad Pwyl, a bu'r ddugaeth yn perthyn iddynt tan y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn dilyn y cais Cadfridog Ivan Paskevich, a oedd yn lywodraethwr Gwlad Pwyl, caniataodd Tsar Nicholas y Cyntaf o Rwsia adeiladu'r rheilffordd gyntaf yng Ngwlad Pwyl Rwsiaidd.Cafodd y  rheilffordd Warsaw–Fienna ei gwblhau yn 1848, gan roi cysylltiad rheilffordd i Lowicz â Warsaw, Kraków, Fienna a Breslau. Yn 1861, adeiladwyd Gorsaf reilffordd Lowicz Glowny. Oherwydd y gwaith o adeiladu ychwanegol ar y linell i Koluszki (Tachwedd 1866), daeth Lowicz i'r amlwg fel ganolbwynt rheilffyrdd, a chyfrannodd at ei ddatblygiad.

Yn dilyn Deddf y 5 Tachwedd, fe atodwyd Dugiaeth Lowicz i mewn i Deyrnas Gwlad Pwyl (1916-18), a oedd yn wladwriaeth pyped yr Ymerodraeth Almaeneg. Yn yr Ail Weriniaeth Pwyleg, roedd Lowicz a Sir Lowicz perthyn i Dalaith Warsaw, ond ar 1 Ebrill 1938, fe'i symudwyd i fod yn rhan o  Dalaith Lodz, (gweler newidiadau Tiriogaethol o Daleithiau Gwlad Pwyl ar 1 Ebrill 1938). Yn ystod  Goresgyniad o wlad Pryl, bu i Frwydr  Bzura  cymryd lle o fewn ardal o'r dref. Cipwyd Lowicz ei hun ei ddal gan y Wehrmacht ar 8 Medi 1939, cyn cael ei ddal eto gan y Fyddin Pwylaidd tri diwrnod yn ddiweddarach. Rhwng 14 a 16 Medi, bu i'r dref newid dwylo dair gwaith. Yn y diwedd, bu i'r lluoedd Pwyleg ildio a gadael Lowicz yn y nos ar 16/17 Medi 1939. Roedd Lowicz i aros mewn meddiannaeth Almaenig hyd at 17 Ionawr 1945.

 Ghetto Łowicz 
Yn 1940, yn ystod Meddiannaeth Gwlad Pwyl y Natsïaid, sefylodd  yr awdurdodau Almaenig  ghetto Iddewig yn Łowicz,The statistical data compiled on the basis of "Glossary of 2,077 Jewish towns in Poland"  by Virtual Shtetl, Museum of the History of the Polish Jews; "Getta Żydowskie," by Gedeon ; "Ghetto List" by Michael Peters at www.deathcamps.org/occupation/ghettolist.htm; adalwyd 12 Gorffennaf 2011. er mwyn cyfyngu ei phoblogaeth Iddewig ar gyfer y diben o erledigaeth a chamfanteisio."The War Against The Jews."  The Holocaust Chronicle, 2009; adalwyd 21 Mehefin 2011. Fe diddymwyd y ghetto ym mis Mawrth 1941, pan gafwyd ei holl drigolion o 8,000–8,200  gael eu cludo mewn tryciau gwartheg  i Ghetto Warsaw,"Getto w Łowiczu," at Miejsca martyrologii, Wirtualny Sztetl.  Instytut Adama Mickiewicza  y ghetto mwyaf ymysg holl diriogaethau Natsïaidd Ewrop gyda thros 400,000 o Iddewon wedi eu gwthio i mewn i ardal o . Oddi yno, cafodd y rhan fwyaf o ddioddefwyr   eu hanfon i Wersyll Difodi Treblinka.Warsaw Ghetto, United States Holocaust Memorial Museum (USHMM), Washington, D.C.Richard C. Lukas, Out of the Inferno: Poles Remember the Holocaust (University Press of Kentucky, 1989), tud. 13; hefyd Richard C. Lukas, The Forgotten Holocaust: The Poles Under German Occupation, 1939-1944 (University Press of Kentucky, 1986), Google Print, tud.13.Gunnar S. Paulsson, "The Rescue of Jews by Non-Jews in Nazi-Occupied Poland", Journal of Holocaust Education 7:1&2 (1998), tud.19-44Edward Victor, "Ghettos and Other Jewish Communities." Judaica Philatelic; adalwyd 20 Mehefin 2011.

 Mannau o ddiddordeb 
 Eglwys Gadeiriol Baróc Basilica, a adeiladwyd yn ystod hanner cyntaf yr 17g gan y pensaer Eidalaidd Tomas Poncino. Dinistrwyd yn rhannol yn 1939, ac ail-adeiladwyd yn 1949.
 Eglwys Baróc Piaraidd (1672-80), gyda ffasâd Rococo.
 Cyn-eglwys yr Efengylwr (1838-39).
 Eglwys Neo-Gothic Mariavite (1910).
 Neuadd y dref neo-glasurol (1825-28), a gynlluniwyd gan Bonifacy Witkowski.
 Cenhadfa Baróc, a adeiladwyd yn gynnar yn y 18g gan Tylman van Gameren.
 Eglwys yr Ysbryd Glân, a adeiladwyd yn gynnar yn y 15g yn yr arddull Gothig, a ailadeiladwyd/hailfodelwyd sawl gwaith.
 Adfeilion castell Gothig Archesgobion Gwlad Pwyl, a adeiladwyd tua 1355 gan yr Archesgob Jaroslaw o Bogoria a Skotnik.Ysbeiliwyd a dinistrwyd gan oresgynwyr o Sweden yn 1655.

 Pobl nodedig 
 Mirosław Szonert (1926–1995), actor ffilm a theledu

 Cysylltiadau rhyngwladol 
 Cyfaill-drefi/dinasoedd 
Mae Łowicz wedi ei hefeillio â:
  Colditz, Saxony, yr Almaen
   Lubliniec, Silesian Voivodeship, Gwlad Pwyl.
   Reda, Pomeranian Voivodeship, Gwlad Pwyl.
  Šalčininkai, Lithwania.

 Gweler hefyd 
 Agros Nova  am wybodaeth ar y brand a'r ffatri.

Cyfeiriadau

 Dolenni allanol 
 Man swyddogol

Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl