Dyddiadur Robert Bulkeley, Dronwy, Môn

Mae dyddiadur Robert Bulkeley yn enghraifft gynnar o ddyddiadur sy'n disgrifio cymdeithas, materion amaethyddol ac amgylcheddol Ynys Môn, rhwng 1630 ac 1636.

Mae cofnodion amaethyddol, amgylcheddol ac o ran tywydd yn nyddiadur Robert Bulkeley i'w gweld yn yma  yn Nhywyddiadur gwefan Llên Natur.

Cefndir

Tynnwyd yn drwm ar waith ymchwil yr hanesydd Hugh Owen MA, FSA ar gyfer rhannau sylweddol o'r erthygl hon. Fe ddangosir y talpiau helaeth a gyfieithwyd o'i waith mewn dyfynodau breision ar ddechrau llawer o'r adrannau:

Iaith, cynnwys ac arddull y dyddiadur
Mae llawysgrifen Robert Bulkeley yn astrus ac yn anodd i'w deallt, fel mae llawer llawysgrif ei gyfnod mae'n debyg. Diolch i drawsgrifiad Hugh Owen gallwn osgoi llawer o'r anawsterau hyn fodd bynnag. Dyma ddywed Owen am bwysigrwydd y dyddiadur hwn ac am y genre yn gyffredinol:

Ni ysgrifennodd unwaith frawddeg gyflawn yn y Gymraeg ond fe blethodd weithiau cystrawen Gymraeg a Saesneg i'w gilydd. Yr agosaf mae o'n dod i frawddeg Cymraeg gyfan yw:

J pd wm prich: am godi eithin ag eithino Buarth 5s..fa [1 Mai 1633]

Dyma rai o'r termau Cymraeg a ddefnyddiodd yn eu cyd-destun:

Arnodd, iau, doleu, gwadan, arad, corn
9 Rhagfyr 1635: my man owen bought me yesterday at Bewmares faire a q beefe 5s 3d, two sheepe skins 12d, beesoms 2d, oinions 2d, apples, 2d, arnodd..6 doleu, 4 gwadan arad, Jau, dau gorn, fa [= fair]

Cebystr, strodyr, 
26 Mehefin 1631: mane J re for 6 bu: wheate & 2 bu: munke corne 47s 4d?sadell, & strodyr & kebyst arad fa

Tannau
12 Hydref 1633: set to Aberfro fayre, J bought there 3 yokes 18d 200 taneu 6d?wages in bend leather?sold Begus her cow for 37s - 2dxx (sylwer y defnydd o'r term Saesneg am iau yma yn wahanol i'r enghraifft cyntaf uchod).

Aredig
15 Hydref 1631: yn redig all day: dry

Robert Bulkeley a'i fyd

Cyffredinol
bawd|Llun o Dronwy a gyhoeddwyd yn Trans. Ang. Antiq. Soc. yn 1937

Ei deulu

Iechyd
.

Addysg

Crefydd

Meddwdod

Mae'r sylw doniol hwn am y noson a dreuliodd ym môn clawdd ar ôl diwrnod o yfed yn Ffair Caernarfon yn ein swyno heddiw am ei onestrwydd a'i hiwmor:

I set cu H: p: to Carnvon, J pd for sithe 2s 8d, we dranke so well that we lost the boat, & had but a lodging with the snaile, our horses were almost starued at Abermenay.

Chwaraeon a difyrrwch

Ynad Heddwch

Gwleidyddiaeth ehangach

Ei safle yn ei gymuned

Asesiad o werth y dyddiadur

Cofnodion am y tywydd
Nid oedd sylwadau RB am y tywydd yn fanwl iawn nag yn ddadlennol iawn yn feteorolegol heb gyd-destun ehangach (gweler isod). Fodd bynnag mae'n bosibl casglu argraffiadau breision o natur y gwahanol dymhorau yn y dyddiadur, pa dywydd arferai dynnu ei sylw a pha ieithwedd a ddefnyddiai i'w cyfleu. Nododd y tywydd ar ddiwedd neu ar ddechrau cofnod bron pob dydd. Mae ei eirfa meteorolegol yn eitha tlawd ond o gymryd y cofnodion gyda'i gilydd gellir gweld patrymau. Afraid dweud bod dau neu dri gair yn cael eu cynnwys gyda'i gilydd yn yr un cofnod i greu disgrifiad ychydig yn fwy manwl.

Tywydd teg ( 'fayre' )

Y cysyniad mwyaf cyffredin y mae'n ei ddefnyddio yw ei air am teg (fair) ar eu ffurfiau Fa: a fayre. Fe'u ceir tua 650 o weithiau wedi eu dosbarthu'n dra thymhorol fel hyn:  56 Ionawr. 53 Chwefror. 46 mawrth. 48 ebrill. 58 mai. 65 mehefin. 60 gorffennaf. 76 Awst. 72 medi. 48 Hydref. 41 Tachwedd a 58 Rhagfyr. Nid yw'r patrwm hwn yn anisgwyl. 
GRAFF

 Barrug neu lwydrew ( 'frost' )
Mae profiad RB o farrug yng ngorllewin Môn yn dilyn patrwm gwahanol i heddiw. Mae ei gofnodion o frost, frosty yn gyfyngedig i gyfnod o Dachwedd i Chwefror yn unig: ni chafwyd yr un cyfeiriad at farrug gwanwyn a phrin ddim yn yr hydref chwaith. Yn fwy arwyddocaol efallai yw penllanw sylweddol o gofnodion barrug yn Rhagfyr. (Ionawr 15 (xx)*, Chwefror 6 (xx), Mawrth-Hydref 0 (xx), Tachwedd 5 (xx), Rhag 31 (xx))

 Eira  ( 'snow' )
Mae cofnodion RB yn gyfeirio at snowing, snow rema: a snow noctu.), Ionawr 11 (xx)* cofnod, Chwefror 5 (xx), Mawrth 1 (xx), Tachwedd 2(xx), Rhagfyr 15(xx). Ni chafwyd yr un cyfeiriad at eira o Ebrill i Hydref. Mae hyn yn dangos patrwm tymhorol tebyg i farrug uchod.

NB. Mae cywiriad o 11 diwrnod i gysoni sylwadau 'Iwleaidd' RB i'r Calendr Gregoraidd presennol (gweler adran Y Calendr) am amseriad eira a barrug yn creu patrwm agosach at ein sefyllfa ni heddiw (sy'n ffafrio tywydd oer ym mis Ionawr yn hytrach na Rhagfyr) ond nid digon i newid y sefyllfa fel a ddisgrifir. Dangosir ffigyrau cywiredig mewn cromfachau o dan eira a barrug uchod*.

Dyma rai o'r termau tywydd eraill a ddefnyddiodd.o bryd i'w gilydd:

Glaw
(shoures, rayne, raynie, mist[y], wet)

Gwynt
(windy, nipping wind, great wind, blustering,

Terfysgthunders & lightening, 3 chofnod yn unig Awst (1) a Medi (2)hayles, it thawed, cloudy,mist, cold, dry, sharpe Eastern wind, hot,

Cofnodion amaethyddol
Y Cynhaeaf
Cafwyd 27 cyfeiriad at haruest, pob un yn cyfeirio at dalu cyflog amdano, gan amlaf yn fuan ar ôl derbyn y gwaith, ond ambell waith ar ôl peth amser (1 Tachwedd 1635: xxjd [11 ceiniog] for reaping 6d more for haruest... Nododd y taliadau yn y misoedd fel a ganlyn: Medi, 5 cofnod; Hydref, 12 cofnod; Tachwedd, 5 cofnod. Gwnaeth 5 taliad yn ôl-dremiol mewn gwahanol fisoedd, un ohonynt yn gytundeb mwy cymhleth: 11 Mai 1633, J let him my litle Croft [] for 4s rent[]couple of capons & two dayes service in haruest yearely ye weathers 29s 4s for ye pentyr due to him for cheese.

Dyma gnydau'r cynhaeaf:

Haidd
Cafwyd 26 cyfeiriad at barly. Ar y dyddiad cynnar o 17 Ionawr 1635 nododd we put in some barly ond ar y 20 Ebrill 1631 cofnododd j began to sow barly. Er hynny gwerthai haidd, efallai yr hyn oedd yn weddill ganddo ar y 27 Ebrill 1631, j bestowed a kib barly vpon Abermenay [fferi Abermenai]) a mis wedyn, ar y 16 Mai 1631 prynodd haidd j bought of [off] mgery owen le: his widow a peg: barly for 18s).

Ceirch (oates)
Cafwyd 20 cyfeiriad at oates.
Ion 1 winowing oates, windy [fasa rhaid cael gwynt i nithio?]
Chwefror 0
March 5 cymysg
Ebrill 3 (1 gorffen hau, rhoi a benthyca)
Mai 0
Mehefin 3 (sychu a nithio)
Gorffennaf 3 (sychu a nithio)
Awst 0
Medi 5 (gwneud tas, cywain)
Hydref 1 (talu am y cynhaeaf)
Tachwedd 0
Rhagfyr 0

Gwenith
Cafwyd 15 cyfeiriad at wheate. Paratoi tir; 24 Ion 1631: yn redig till one a clock..2 kib wheate, 27 Hydref 1635: 2 dayes ploughing to sow wheate. Gwerthu; 25 Medi 1631: rec 2s 6d for wheate.

Rhug
Cafwyd 11 cyfeiriad at rie. Cynaeafu; 8 Awst 1631: we reape Rie.

Awgryma hyn mai haidd oedd y cnwd pwysicaf yn economaidd gan RB (oherwydd y diwydiant bragu? gweler "Meddwdod" uchod), ac yn eu trefn ceirch, gwenith a rhug.

Gwair (hay)
Nododd RB waith ar y gwair mewn pum mis o'r flwyddyn, yn yr haf, yr hydref a'r gwanwyn. Cymerwn fod blwyddyn y gwair yn cychwyn ym mis Gorffennaf, gyda raking (2 gofnod); Awst, in hay, hay making (8); Medi, in hay (1); Hydref i Chwefror (0); Mawrth, all day yn hay (3); Ebrill all day yn hay (1); Mai -Mehefin (0). Dyma batrwm ychydig yn anisgwyl i gylch y flwyddyn trin gwair blynyddol fel rydym yn ei adnabod heddiw (neu tan yn ddiweddar o leiaf): y gwaith yn dechrau ym mis Gorffennaf gyda chribinio (beth oedd yna i gribinio CYN y cynhaeaf gwair ym mist Awst a Medi - gwaith lladd gwair ym Gorffennaf heb ei gofnodi efallai?); yna saib dros fisoedd y gaeaf tan fis Mawrth ac Ebrill, ond beth a olygai wrth in the hay yn y misoedd hynny.

Cnydau prin neu diflanedigbarly goldiog: 1 cofnod: we put into the barne ye barly goldiog 3 Ionawr 1632)munke corne (cymysgiad o ?wenith a rhug, siprys yn Gymraeg): 9 cofnod, y rhan fwyaf yn gysylltiedig â gwerthu neu dderbyn taliad am gyfaint ohono, ac un mewn perthynas a winowing (nithio, all day a winowing munke corne 30 Mehefin 1631)

Da byw
Cyfeiriadau i'r canlynol: buwch (23), ychen (14), ceffyl (17)

Coed
Cawn 7 cyfeiriad at tymber yn y Dyddiadur, yn cynnwys: 25 Mehefin 1631: Vespi [gyda'r nos] I was at Glaslyn [aber yr Afon Alaw, Llanfachreth]. There was tymber newly come from Ireland [o'r 'Gogledd' efallai, lle roedd y wladychfa Protestanaidd fawr o'r Alban ar droed a'r stadau mae'n debyg yn gwerthu eu cynnyrch yn ôl i'r "hen wlad" angen ffynhonnell. Aeth RB i ymofyn ychwaneg o goed ar ôl pythefnos: 2 Gorffennaf 1631 J rid to glaslyn & bought of tymber 15s 2d. Awgryma hyn nad oedd Môn y cyfnod, fel heddiw, yn sir arbennig o goediog.

Halen
Mae yna 18 cyfeiriad at halen yn y dyddiadur, y rhan fwyaf ohonynt yn yr haf (cadw bwyd yn ffres?) ac yn ymwneud â thalu biliau amdano. Mae'r pris yn y cofnod canlynol yn awgrymu mor hanfodol oedd halen: 11 Awst 1631, J pd for 2 bu: salt 4s 8d.

Ffeiriau
Cafwyd 13 cyfeiriad at fayre. Mynychodd ffair Llanerchymedd 4 gwaith, gyda Niwbwrch (2), Aberffraw (2), Llanfachreth (1, yr agosaf at ei gartref), a Chaernarfon 1. Mynychodd ffeiriau nas enwyd tair gwaith. Talwyd person arall unwaith am ymofyn man nwyddau iddo: Aberfro fayre, J stayd at home all day  J pd for 2 shouels 12d, for a spade 7d, and for Jron to make rush Candels 7d, for bend leather* 20dxx. Onid yw'r cyfeiriad hwn* yn awgrymu bod RB yn gwneud ei esgidiau ei hun?

[*Bend leather: (orig. northern) The leather of a 'bend', ie. the thickest and stoutest kind of leather (from the back and flanks) used for soles of boots and shoes; sole-leather Oxford English Dictionary]

Sylwadau arbennig
Mês ynteu ŷd?:   Cafwyd 2 gyfeiriad yn unig at acorne, y ddau o'r un wythnos yn 1633: 3 Hydref 1633: acorne making: few shoures of hayle.  Ai hel mes oedd hyn fel roedd "hay making" yn golygu hel gwair. Ond pam hel mes? Mae'r esboniad tebygol i'w gael yn ei ymadrodd am "wneuthur" cnwd, ymadrodd sydd yn ehangach nag yn y Saesneg fodern. Mae'n son am a corne making i gyfleu gweithred barhaus (a-....ing). Felly nid hel mes ond hel ŷd oedd ystyr RB wrth ysgrifennu'r uchod. Mae'n debyg mai'r ffordd safonol ddiweddarach o'i ysgrifennu fyddai a-corn making.

Moresg:   Cafwyd 2 gyfeiriad at moresg neu moresk, y ddau yn gyfeirio at wneud taneu (gweler Môr-hesgen)

22 2 1632  h pryce ap h gaue me a 100 taneu moresg11 7 1632  all windy, J pd 2d for taneu MoreskTybed a allwn gymeryd bod pob cyfeiriad at taneu yn golygu rhai o fôr-hesg. Mae'n bosib fod y cofnod hwn yn awgrymu diwydiant plethu moresg yn Aberffraw:

12 Hydref 1633, J set to Aberfro fayre, J bought there 3 yokes 18d 200 taneu 6d  wages in bend leather  sold Begus her cow for 37s-2dxxCwningod:   Roedd cwnigod yn anifail i'w hela (neu ei gywain) gan RB: 9 Gorffennaf 1631: vespi J was at towyn cadw, thinking to kill a rabbet (gyda'r nos fum i yn y tywyn-cadw gyda'r bwriad o ladd cwningen).

Llongddrylliad:   12 Medi 1731: J rid to penrhyn where a ship was cast all to wracke J pd for 4 barrills 2s-8d.... stormy wind & rayne. Aeth ddwywaith eto i weddillion y llong y diwrnod wedyn. (Un o eiriau to hŷn Môn heddiw am froc môr yw drac Rolant Williams; cys. pers..

Digwyddiadau amgylcheddol nodedig o'r un cyfnod

Y Tywydd yng Nghymru a Phrydain
1631:  Roedd 1630-31 yn aeaf oer, gyda barrug ac eira yng ngorllewin Lloegr. Yn yr haf cafwyd storm o darannau ar 7 Gorffennaf ac ar y 9 Awst storm sylweddol o genllysg, eto yng ngorllewin Lloegr [diwrnod teg gafodd RB ar y ddau ddyddiad hwn]. Tymor yr hydref; cafwyd storm garw yn hwyr ym mis Hydref a nifer o longddrylliadau [cofnododd RB longddrylliad ar y 12 Medi, a llif difrifol ar 25 Hydref: ...extraordinary floud it was such a great floud ye like was neu seene.]

1632:  Gaeaf 1631-2, haenen llwch ffrwydiad Feswfiws yn effeithio ar y tywydd; Ionawr mwyn a thyner; 3 Chwefror, storm darannau yn Weymouth, swydd Dorset. Gwanwyn: 23 Ebrill, y llanw yn codi ddwywaith mewn awr heibio i Bont Llundain [y gwynt o'r môr wedi codi ar ôl y penllanw?]. Haf a hydref gwlyb iawn.

1633: Blwyddyn gwlyb, llifogydd marwol yn ngogledd ddwyrain Lloegr. Gaeaf oer a gwlyb iawn - y Tafwys yn rhewi; llifogydd afon difrifol yn Cork, difrodwyd pontydd ac adeiladau. Ebrill oer a gwlyb. Glaw yr haf yn parhau tan c.24 Tachwedd [nododd RB storm hegr iawn - very greate storme of wind & rayne - ar y 21 Tachwedd].

1634:   Blwyddyn sych. Gaeaf 1633-34 yn oer a gwlyb iawn - afonydd wedi rhewi gan gynnwys afonydd Tafwys a'r Trannon. 20 Ionawr, dechrau sbelen sych hyd 20 Mawrth [Cofnododd RB ar 9 Chwefror great storme of winde & rayne. Cofnododd ar y 13 Mawrth gwynt oer o'r gogledd, y dwyrain ac yna,  erbyn y 22 Mawrth, o'r de-ddwyrain (gwyntoedd nad ydynt yn cario glaw) ond fe barhaodd yn nipping, yn oer a gwyntog, i ganol Ebrill meddai. Ar 30 Mai nododd vnconstant weather]... haf eithriadol o gynnes a sych. Sychder difrifol o haf i'r hydref gyda gwair wedi ei ddeifio a ffynhonnau yn sychu [Cofnododd RB ar 5 Gorffennaf all day great raynie ac ar 23 Awst cafodd ei dalu 8s for his cowes grasse this somer, windy. Ar y 26ain Medi cofnododd  a great shoure in the night]. Erbyn mis Hydref roedd lefelau dŵr yn rhy isel yn y camlesi i'r badau. Torrwyd y sychder ar y 21-22 Hydref gan storm eithriadol a llanw uchel eithriadol [dim son gan RB]

1635
Blwyddyn sych. Gaeaf oer iawn gyda meirioli ar dro ym mis Rhagfyr (1634) hyd Ionawr. Yr afon Ddyfrdwy wedi rhewi yn ystod cyfnod oer byr hoedlog ym mis Ionawr. Ail-gydiodd yr oerfel ar 15 Ionawr gydag eira trwm a Ffair Rhew ar y Tafwys. [Cofnododd RB farrug (trwm iawn ar y 9ed) rhwng 5-13 Ionawr - cychwynnodd feirioli ar yr 14 Ionawr meddai. Cofnododd storm fawr o eira  ac wedyn oerfel, a storm eira mawr et ar 29 Ionawr]. Llifogydd yn dilyn y dadmar. Yr un patrwm eto ym mis Chwefror, llif at 1tr o ddyfnder yn nghadeirlan Caersallwg ar 5 Chwefror. [Meiriolodd eto ar y 3 Chwefror meddai RB, gyda sylw iddi fod yn very wette & great floude ar y 5ed: llifogydd ar raddfa eang iawn y diwrnod hwnnw felly rhwng Môn a Chaersallwg (onid oedd yn rhaid i RB olygu Môn parthed ei lifogydd gan nad oedd ganddo yr un modd o wybod pa mor eang oeddynt?). Cofnododd cold northen wind ar yr 24 Chwefror]. Gwanwyn sych - Mawrth yn oer. 3-7 Mawrth, eira mawr a lluwchfeydd dyfnion, siopau yn gorfod cau yng Nghaer [16-20 Mawrth yn gawodog neu niwlog ym Môn yn ôl RB]. 4 Ebrill: storm genllysg, peli 4 modfedd o gylchedd yn Castletown, Ynys Manaw. Haf cynnes a sych ar y cyfan. Hydref sych.

1636
Blwyddyn sych. Gwanwyn tyner [nododd RB extraordi: great storme ar 23 Ionawr 1636 a great storme of wind ar 1 Chwefror]. Sychder mawr o ddechrau Mawrth i Awst [nododd RB ....windy, great raine all night ar 15 Mawrth]. Mai, llwch o ffrwydriad llosgfynydd mynydd Hekla yng Ngwlad yr Ia yn gorchuddio Ewrop. Haf cynnes a sych. Medi, effeithiau sychder difrifol, gwyrddni coed ayb yn cael eu deifio fel mewn gaeaf caled. 22 Tachwedd, storm heger o'r de-orllewin gyda llifogydd difrifol yn nwyrain Lloegr a Bryste a gwastadeddau Gwlad yr Haf yn cael eu boddi ond ddim mor ddrwg â 1607.

Amryfal ddigwyddiadau
1631: Croesiad cyntaf y blaned Fenws a'r haul wedi ei ragweld gan Johannes Kepler. Clandrodd y byddai'n digwydd yn 1631 ond nis gwelwyd yn Ewrop. Digwyddodd y nesaf ar 4 Rhafyr 1639...  
Robin Mckie The Observer 25 Mawrth 2012
1631 (dwyrain Lloegr) Cynhaeaf gwael yn achosi trallod cymdeithasol am yr ail flwyddyn yn olynol.  
Diary of a Parish Priest: A history of England   Andrew Sangster 2002
7 Ebrill 1633 (Llanelwy?) M'd [Memorandum] that upon Saturdaie and Sondaie at night vizt. the vith and viith daies of Aprill 1633 great snowe fell but (God be praised)it melted away in short time.  
Dyddiadur Peter Roberts, Notary Public 1607-1646 (Cwtta Cyfarwydd)
5 Ionawr 1634 (Llanelwy?)  Md' that for a fortenight afore xptemas last past 1634 there happened great and hard frost until xpetmas, and upon Monday vth of Ionawr 1634 [Calendr Juleaidd = Sunday, Ionawr 15, 1634 (Gregorian calendar) yn ôl WolfframAlpha], it began to freeze and snowe again and great drifts of snowe happened till this day, that it began to thawe, and passingers co'ld not convenientlie passe or travaill and specially on horseback, in the meantyme.

Dyddiadur Peter Roberts, Notary Public 1607-1646 (Cwtta Cyfarwydd)

23 Ionawr 1635 (Llanelwy?) ...upon w'ch daie [xxiiith daie of Ionawr 1635] there happend mightie and strong windsDyddiadur Peter Roberts, Notary Public 1607-1646 (Cwtta Cyfarwydd)
11 Awst 1635 (Llanelwy) M'd that upon Thursday, being the xith day of Awst 1635, there happen'd greate and strong southerne wyndes, that by reason thereof, the greate and huge elme tree neare and [anyich?] y Plas Newydd was cut and hewne downe in pieces. [Dyddiad yn ôl WolframAlffa.com: Tues 11 Aug 1635 (Jul) = 21 Aug 1635 (Greg.)]
Dyddiadur Peter Roberts, Notary Public 1607-1646 (Cwtta Cyfarwydd)
15 Awst 1635 - Corwynt cyntaf i gael ei gofnodi yn yr UD yn taro Trefedigaeth Plymouth.

Llyfryddiaeth
Mae elfennau cymdeithasol yr erthygl hon yn tynnu'n drwm ar wybodaeth a barn Hugh Owen yn Transactions of the Ang Ant Soc. 1937 pp26–172. Mae'r rhan fwyaf ohoni wedi ei chyfieithu yma a'i ddosbarthu mesul thema gyda'r cyfeiriad rhifol cyson

Mae'r sylwadau ar gyd-destyn ehangach tywydd cyfnod y dyddiadur yn tynnu'n drwm ar un ffynhonnell, sef Climate and Weather'' gan John Kington (cyfres New Naturalist, Collins 2010)Kington, J. (2010) Climate and Weather Collins.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 [www.historyorb.com/ historyorb.com]

Categoriau

Categori:Llyfrau'r 1600au
Categori:Dyddiaduron o Gymru
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Tywydd
Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:17eg ganrif yng Nghymru