Ffynhonnau Môn

Ceir llawer o ffynhonnau ar Ynys Môn a arferid eu defnyddio gan bererinion crefyddol a chleifion a oedd yn chwilio am wellhad i'w anhwylderau. Gan nad oes cymaint o fynd arnynt y dyddiau hyn, mae rhai mewn cyflwr truenus ac eraill wedi mynd ar goll.

Fel mannau eraill drwy Gymru, bu cysylltiad defodol i fannau lle roedd dŵr, gan gynnwys Llyn Cerrig Bach lle canfuwyd offer ac arfau metel wedi'u taflu'n fwriadol i'r llyn. Ni wyddwn pam fod y Celtiaid yn offrymu, fel hyn, na pha mor fywiog oedd y cyltiau oedd yn gysylltiedig â nhw cyn i Gristnogaeth gyrraedd tua diwedd yr 2g OC. Gwyddom fod gan y Rhufeiniaid arferion tebyg ee canfuwyd penglog ddynol yn leinin ffynnon Rufeinig Odell, Swydd Rydychen. Arferiad tebyg oedd gadael pin wedi'i blygu neu ddarn o arian ar ôl yn y ffynnon ond ni wyddom i sicrwydd pam y gwnaed hyn: naill ai er mwyn cael gras Duw neu i wella o anhwylder, neu'r ddau.

Dyma ugain o ffynhonnau sanctaidd Môn, gyda phob un wedi'i chysegru i sant; yn aml, maen nhw i'w cael ger eglwys y sant hwnnw.

 Lleoliad Enw ffynnon Cyfeirnod grid Mapiau Nodiadau Llun
                                Ynys Gybi Ffynnon Santes Wenfaen  Gwella'r felan 190px                                 

                               Rhwng Carmel a Llanerch-y-medd Ffynnon Gybi  Yn ôl un traddodiad dyma ble y cyfarfyddai'r seintiau Cybi a Seiriol ac nid ger Clorach. Mae yma lif cryf ac mae’n bosib bod yna waith cerrig yn dal i fodoli islaw’r dwr ond gan fod y ffynnon wedi gorlifo does dim modd gweld                                  

                               Cerrigceinwen Ffynnon Cerrigceinwen  Amryw afiechydon. Roedd y Santes Ceinwen yn chwaer i Dwynwen. Mae’r eglwys mewn pant cysgodol a’r ffynnon ar y chwith ar waelod y bryn wrth fynd i lawr ati. 190px                                 

                               Ger fferm Clorach Fawr, Clorach Ffynnon Seiriol, Clorach  Yn ôl traddodiad, byddai’r saint Cybi a Seiriol yn cyfarfod â’i gilydd. Credid fod gwerth iachusol i ddŵr y ddwy ffynnon.    Deuai’r cleifion at ffynnon Seiriol yn y nos a byddai’n arferiad cario’r dŵr    oddi yno i’r rhai oedd yn rhyw wael i ddod at y ffynnon eu hunain. Byddai’r fan ger y ffynhonnau yn lle da i gariadol ddod i geisio cymodi ar ôl cweryl. 190px                                 

                               Llanallgo Ffynnon Allgo  Hen ffynnon baganaidd. Mae Ffynnon Allgo yng nghanol Maes Carafannau Glanrafon y drws nesaf i Faes Carafannau Home Farm, tua chwarter milltir y tu draw i Eglwys Sant Gallgo, Llanallgo, ar A5025. 190px                                 

                                       Llanbadrig Ffynnon Badrig, Llanbadrig  Gwella'r crydcymalau, golwg gwan, anhwylderau’r stumog, y gymalwst, pendduynnod a’r ddannodd[http://www.ffynhonnaucymru.org.uk/30_haf_2011.htm Eirlys a Ken Lloyd Gruffydd, Ffynhonnau Cymru, Cyfrol 2: Ffynhonnau Caernarfon, Dinbych, Y Fflint a Môn, Llyfrau Llafar Gwlad 43 (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1999) 190px                                 

                                Llanbedrgoch Ffynnon Llanbedrgoch  Angen lleoliad unionffynhonnaucymru.org.uk; adalwyd 6 Ebrill 2017. 190px                                 

                                Llanddona, dwyrain Traeth Coch Ffynnon Oer   190px                                 

                                Llanddwyn Ffynhonnau Llanddwyn  Gwellâd o boenau yn yr esgyrn, pliwrisy ac afiechydon yr ysgyfaint, yn ogystal â rhai claf o gariad. ceir sawl ffynnon: Crochan Llanddwyn, Ffynnon y Sais, Ffynnon Fair a Ffynnon Dafaden (y Ffynnon Ddwynwen wreiddiol), ger yr Eglwys (defaid ar y croen).                                  

                                            Llaneilian Ffynnon Eilian  Arferid yfed dŵr y ffynnon ar 13 Ionawr (dydd Sant Eilian). Cedwid y rhoddion mewn cist yn yr eglwys, gerllaw. Disgrifir y ffynnon gan Gymdeithas Ffynhonau Cymru fel "ffynnon felltithio enwocaf Cymru".Gwefan Cymdeithas Ffynhonau Cymru; adalwyd 3 Mawrth 2014. 190px                                 

                 Llanfaelog Ffynnon Faelog Gweler Gwefan Coflein 190px                                 

                 Llangefni Ffynnon Cyngar Mae'r ffynnon ychydig islaw Eglwys Sant Cyngar, Llangefni, mewn man coediog ar lan afon Cefni mewn ardal a elwir y Dingle.  190px                                 

                              Penmon Ffynnon Seiriol, Penmon  Roedd dwy ffynnon yma ar un amser.Gwefan Cadw; adalwyd 6 Ebrill 2017. 190px                                 

                                Penmynydd Ffynnon Redifael  Mae safle’r ffynnon mewn cae bron gyferbyn â’r eglwys, ac mae gât mochyn yn arwain o’r ffordd gul i’r cae a elwir Gae Gredifael. Roedd y dŵr yn dda iawn at wella defaid ar ddwylo. Does dim byd i'w weld heddiw, gan fod y ffermwr wedi'i thorri gyda'i aradr. 190px                                 

                                     Penrhosllugwy Ffynnon Parc Mawr Mae hon i'w gweld ar ochr orllewinol y ffordd sydd yn arwain i Amlwch, sef yr A5025. Disgrifir ei dŵr fel 'dŵr copor' gan fod lefel uchel o haearn yn ei dŵr. Roedd yn cael ei defnyddio ar gyfer melltithio yn nechrau 20g.ffynhonnaucymru.org.uk                                  

                                    Caergybi Ffynnon Gorlas  Ffynnon Gorlas well, yng nghornel ddwyreiniol hen gapel. Defnyddiwyd Ffynnon Gorlas yn ddyddiol gan y fferm gyfagos, tan y daeth dŵr tap yn nechrau’r 1930au, ac yna gan leianod o’r cwfent lleol tan 1955. Mae pedair ochr i’r ffynnon a wal uchel o’i hamgylch. Fe’u codwyd, yn ôl pob tebyg, i rwystro pobl rhag gweld yr ymdrochwyr neu i gadw anifeiliaid allan. Mae'r wal bresennol yn sefyll ar sylfaen o’r Oesoedd Canol o bosib.                                 

Eraill
chwith|Ffynnon Y Wrach, Caergybi
Ffynnon Rhosfawr
Ffynnon Bioden, ar dir Y Parciau:Ffynnon Jib yn Nhreboeth
Ffynnon Dinas
Ffynnon Minffordd, ar dir Ty'n Llan
Yn Llanfair Mathafarn mae tair ffynnon ond ni roddir eu henwau
Ffynnon Pant, y Garn
Ffynnon Bwlch a Ffynnon Oer ar draeth y Benllech
Pwll Bragu - oddi yno y ceid dŵr i fragu cwrw yn y bragdy yn Llanfair Mathafarn Eithaf
Ffynnon, Berthlwyd
Ffynnon Bryn Goronwy - y ffynnon y cred rhai y bu Goronwy Owen yn tynnu dŵr ohoni
Ffynnon Badell
Ffynhonnau Cerrigman - Ffynnon Cerwas
Dwy ffynnon Mynydd Gwyn
Ffynnon Ty'n Ffynnon
Ffynnon y Drum, Carreglefn
Ffynnon Betws, Penrhyd.

+FfynnonLleoliadAlarchYsgubor Fawr, LlanidanAllgoEglwys LlanallgoAnnonLlanbeulanY BadellBenllech / Tyn-y-gonglBadrigLlanbadrig / CemaisBriwasAmlwchBryn BendigiadAberffraw / LlangadwaladrCae Syr RhysAmlwchCarreg-y-drosfforddLlanfair yng NghornwyCarreg DiamondLlanfair yng NghornwyCefn Du MawrMynydd y Garn, Llanfair yng NghornwyCerrig CeinwenEglwys Cerrig CeinwenClorachMaenaddwyn / Llannerch-y-meddDafadenYnys LlanddwynDanielCae Mawr, LlanddanielDudurPentraethDyfiogPencaernisiogDdiogiRhwng Burwen ac AmlwchDdwyfanLlanfair yng NghornwyDdwynwenTwyni LlanddwynDdygfaelLlyn Llygeirian, LlanfechellEilianEglwys Llaneilian a Phorth NewyddElaethPen Isaf, Stryd y Ffynnon, Porth AmlwchElaethGer Gwredog, RhosgochFaelogRhosneigrFairFawrGer Eglwys y Plwyf, BodedernFechellLlanfechellFeunoLôn Bragdy, AberffrawFeurigMynydd ParysFfraidTywyn y Capel / Bae TrearddurGaffoYmyl Cors MalltraethGibY Dafarn Goch, Rhosfawr / BryntegGinarchTywyn y CapelCoferyddMynydd Tŵr, Ynys CybiGolochwydMynydd Tŵr / Bae GogarthGollas / GorlasCaergybi / LlaingochGweirgloddiauTal-y-braich, NiwbwrchGwenllïanLlandegfanGybiCaergybiGylchedLlangefniGyngarLlangefni / Nant y PandyHalogBrynsiencynHalogBrynsiencynHeliwr / HelwyrMynydd BodafonIestynTyddyn Uchaf, Eglwys LlaniestynLydanCornelyn, LlangoedLugwyPenrhosllugwyLlywarchWaenyolog, LlanbaboLlwydCleifiog Isaf, Y FaliMabLlandrygarnMenynMynydd Parys / AmlwchMeirch / Y MeirchAberffrawMinffrwdBryn Teg / Afon GwenffrwdMwstreLlaneilianNurSybylltir, BodedernOerLlanddonaParc MawrPenrhosllugwyPechodLlangaffoPen LanLlangefniPentre EiriannellPenrhosllugwyPlas-bachBenllechRedifaelPenymynyddRobinCemaisRofftNiwbwrchY SaisYnys LlanddwynSeiriolLlaniestynSeiriolPenmonTrinculoLlanfechellTros-yr-afonPenmonY TrueiniaidTyddyn Truan, Llanfair Mathafarn EithafTŷ-cochCae Mawr, RhostrehwfaTy'n GamfaTy'n Gamfa, LlangefniUloCapel Ulo, CaergybiWenNiwbwrchWenMynydd EilianWenfaenRhoscolynY WrachMynydd Tŵr, Caergybi

Cyfeiriadau

Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Ffynhonnau Cymru
Categori:Ffynhonnau Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn