Theatr Bara Caws

Cwmni theatr cymunedol yw Theatr Bara Caws a sefydlwyd ym 1977. Daeth i'r byd "fel babi newydd, un fymryn yn bowld a swnllyd", yn ôl un o'r actorion gwreiddiol, Dyfan Roberts. Bwriad y cwmni o'r cychwyn oedd cyflwyno gwaith gwreiddiol a pherthnasol i'r trawsdoriad ehangaf posib o’r gymuned. Llwyfannwyd o leia tri cynhyrchiad y flwyddyn. Cyhoeddwyd cyfrol i ddathlu eu penblwydd yn ddeugain oed yn 2017.

 Cefndir 
Rhyw fath o rebelio yn erbyn Cwmni Theatr Cymru tua canol y 1970au, oedd y sbardun i greu Theatr Bara Caws. Yn ôl un o'r actorion gwreiddiol Dyfan Roberts: "dim ond dau gwmni theatr oedd wedi herio monopoli Theatr Cymru cyn hynny sef Theatr Ddieithr ac, wedi i'r cwmni hwnnw chwythu'i blwc, Theatr Yr Ymylon [...] Fe ddaeth hi'n gynyddol amlwg i griw dethol yno fod angen i bethau newid - a hynny ar fyrder."

Ynghanol y 1970au, crëwyd Theatr Antur o dan adain Cwmni Theatr Cymru, er mwyn i'r actorion ifanc oedd yn anhapus gyda'r arlwy oedd yn cael ei gyflwyno gan y prif gwmni, i arbrofi a chreu gwaith theatr mwy heriol. Creodd y cwmni sawl cynhyrchiad fel Byw yn y Wlad (1975/6), Fflora a Portread (1976) a Cymerwch, Bwytewch (1977). Roedd y sioeau yma wedi'i creu a'u cyfansoddi gan yr actorion a'r cerddorion a ganlyn, dros gyfnodau gwahanol : Cenfyn Evans, Iestyn Garlick, Sharon Morgan, Grey Evans, Valmai Jones, Gwyn Parry, Dyfan Roberts, Dyfed Thomas, Wyn Bowen Harries, Siân Morgan, Elinor Roberts, Cefin Roberts, Myrddin [Mei] Jones, Siôn Eirian, Gruffydd Jones a Iola Gregory.

Ym 1977, roedd yna ddathliadau mawr drwy'r wlad i gofnodi Jiwbilî Arian Elizabeth II. Penderfynodd rhai o'r actorion oedd wedi bod yn rhan o Theatr Antur, i drefnu "dathliad eu hunain". "Heb geiniog o grant, na fawr ddim arall chwaith, bwriodd deg ati i greu sioe i'w pherfformio yn Steddfod Wrecsam 1977 - a hynny ar eu cost eu hunain".

Mae Sharon Morgan yn cofio, mai yn dilyn gwylio rhaglen deledu am gwmni theatr heriol John McGrath yn yr Alban, y daeth y syniad i greu cwmni theatr newydd ac heriol yn Gymraeg.  

Mae Meic Povey yn chwyrn iawn ei feirniadaeth yn ei hunangofiant : "Roedd Wilbert Lloyd Roberts, 'ein tad ni oll', fel arall yn broffwyd athrylithgar, ond yn yr achos hwn [Theatr Antur] yn esgeulus ac unbeniaethol; yn gyndyn ar y diawl i ildio'r awenau." Felly mynd ati ar liwt eu hunain oedd yr unig opsiwn i'r cwmni, ac erbyn 1977, roedd cyfansoddiad Theatr Bara Caws ar bapur. 

Nododd Dyfan Roberts wrth dalu teyrnged i Mei Jones yn Nhachwedd 2021 mai gan Mei a Valmai oedd "y ddawn naturiol i roi'r geiriau, y ddeialog a chynllun golygfa i lawr. Ffrwyth creadigrwydd y ddau yna oedd yn gyfrifol am lwyddiant y sgriptiau. Valmai gyda'i sosialaeth tanbaid a'i dawn anhygoel i greu deialog a chymeriadau ffraeth a miniog, a Mei a llygad deallus dros y sioe gyfan." Disgrifiodd Dyfan y cwmni fel "pawb yn gwneud pob peth".  

Erbyn yr 21ain ganrif, mae'r Cwmni'n elusen gofrestredig sy'n cael ei ariannu gan grantiau, yn bennaf gan Gyngor Celfyddydau Cymru, ac awdurdodau Sirol Gwynedd, Môn a Chonwy. Mae'r cwmni yn cynnig gwaith ac hyfforddiant i, ac ymestyn sgiliau, ymarferwyr theatrig o bob math – hen a newydd – yn actorion, awduron, a thechnegwyr.  

 Cyfarwyddyddion artistig 

 Y cwmni cyfan – (1977–1991)
 Tony Llewelyn – 
 Robin Griffith – (1997 – 1998) 
 Ian Rowlands – (1999 – 2012)
 Betsan Llwyd – (2012 – 2025)
 Ffion Dafis (Ionawr 2026 –)

 Cynyrchiadau 

 1970au 
(i gyd yn gywaith o waith y cwmni, oni nodir yn wahanol)

 Croeso i'r Roial (1977)
 Hip Hip I Pippi (1977) - addasiad Dyfan Roberts
 Be Sa'n Ti Santa (1977)
 Trysor Lwcus Cacws (1977)
 Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1978)
 Dai A Geraint Gorila (1979)
 Bargen (1979)
 Anturiaethau Sel U Lloyd (1979)
 Merched Yn Bendant (1979)
 Hwyliau'n Codi (1979)
 Anturiaethau'r Bynsan Binc (1979)

 1980au 

 Job o Waith (1980)
 O Na Byddai'n Haf o Hyd (1980)
 Triciau Tedi  (1981)
 Dwylo i Fyny (1981)
 Nos Sadwrn Bach (1981)
 Taliesyn (1981)
 Y Bwbach Blêr (1981)
 Oes 'ma Bobol? (1981)
 Diwrnod i'r Brenin (1982)
 'Testun trwm''Pawb â'i Fys (1982)
 Arwres Gudd (1982)
 O Syr Mynte Hi (1983)
 Haf '83 (1983)
 Sboncyn (1983)
 Chwara' Plant (1983)
 Y Fodrwy (1984)
 Rigor Mortis (1985)
 lechyd Da (1985)
 Melltith y Mymi (1985)
 Celwydd (1985)
 Paradwys Ffŵl (1985)
 Pawb Isio Byw (1986)
 Cwlwm Pump (1986)
 Yr Amgueddfa Ddu (1986)
 Zwmba! (1986)
 Codiad Cesar (1987)
 Tair Cainc a Hanner (1987)
 Diwedd y Gân (1988)
 Salem ar Sêl (1989)
 Rigor Mortis 2 (1989)
 Os Na Ddaw Bloda' (1989)

 1990au 

 Siarad Hefo'r Wal (1990) gan Mair Gruffydd
 Lilith (1990) gan Mair Gruffydd a Valmai Jones
 Poen y Pîn (1990/1) gan aelodau'r cwmni
 Io, To a'r Twrci (1991) gan aelodau'r cwmni
 Deial 999 (1991) gan aelodau'r cwmni
 Y Gweledigaethau (1991) gan aelodau'r cwmni - yn seiliedig ar Weledigaethau y Bardd Cwsc
 Fi a Mr Louigi (1991/2) gan Mair Gruffydd
 Tweileit Zôn (1992) gan Twm Miall
 Lawr y Lôn (1992) gan Myrddin ap Dafydd
 Chwarae'r Diawl (1992) gan Mair Gruffydd
 Chwilen yn fy Mhen (1993) gan Mair Gruffydd
 Siarad ar eu Cyfer (1993) gan Twm Miall
 Diwedd y Byd (1993) gan Meic Povey
 Rhosyn a Rhych (1994) gan Twm Miall
 Diana (1994) gan John Glyn Owen
 Cyw Dôl (1994) gan Twm Miall - yn seiliedig ar Cyw Dôl
 Yn Debyg Iawn i Ti a Fi (1995) gan Meic Povey
 Un Bach Arall (1995) gan Twm Miall
 Darn Gae (1995) gan Twm Miall
 Y Wraig a Bobi a Sami (1995) gan Wil Sam Jones
 Llifeiriau (1996) gan Wil Sam Jones
 Henwalia (1996) gan Mari Gwilym
 Brodyr y Brwsh (1997) gan Tony Llywelyn - addasiad o ddrama Brothers of the Brush
 Y Swejan a'r Smacyrs (1997) gan Twm Miall a Bryn Fôn
 Dinas Barhaus (1998) gan Wil Sam Jones
 Oedolion yn Unig (1998) gan Robin Griffith a Dyfed Thomas
 Paris (1998) gan Bryn Fôn - addasiad o ddrama John Godber
 Bargen (1998) 
 Y Folsan Fawr (1999) gan Robin Griffith a Dyfed Thomas
 Hardcore Bethesda Fuzz (1999) gan Dyfrig Jones
 Sundance (1999) gan Aled Jones Williams
 Yr Alamo (1999) gan Bryn Fôn a Graham Land

 2000au 

 Paradwys Waed (2000) gan Siôn Eirian
 D. J. Ffawst (2000) addasiad Elinor Wyn Reynolds o Faust
 Al a Dorothy (2000) gan Twm Miall
 Ben Set (2001) gan Wil Sam Jones
 Lliwiau Rhyddid (2001) gan Ifor ap Glyn ac Elinor W. Reynolds
 Bingo Bach (2001) gan Sian Summers
 Mwnci Nel (2001) gan Derec Tomos
 Fel Hen Wîn (2002) gan Valmai Jones
 Unwaith, Unwaith (2002) gan Sian Summers
 Be Odd Enw Ci Tintin? (2003) gan Aled Jones Williams
 Owain Mîn Dŵr (2003) gan Meic Povey
 Rhych Wlyb (2003) gan Geraint Derbyshire
 Dulce Domum (2003) gan Valmai Jones
 Ar y Lein (2004) gan Gwyneth Glyn
 Lysh (2004) gan Aled Jones Williams
 Ffernols Lwcus (2005) gan Tony Llywelyn - addasiad o Lucky Sods gan John Godber
 Y Bonc Fawr (2005) gan Geraint Derbyshire
 Camp a Rhemp (2006) gan Tony Llywelyn
 O Diar! Porc Peis Bach (2006) gan Wynford Ellis Owen
 Y Wibdaith Wirion (2006) gan Daniel a Matthew Glyn
 Jac ar y Bocs (2006) gan Bryn Fôn, Tony Llywelyn a Dyfan Roberts
 Actus Reus (2006) gan Valmai Jones
 Gwaun Cwm Garw (2007) addasiad Sharon Morgan o The Laramie Project
 Caffi Basra (2007) gan Eilir Jones
 Tri Rhan o Dair (2008) gan Valmai Jones
 Y Gobaith a'r Angor (2008) gan Dylan Rees
 Llyfr Mawr y Plant (2008) addasiad Gareth F. Williams
 Dal i Bwmpio (2009) gan Eilir Jones
 Halibalŵ (2009) gan Elin Jones a Valmai Jones
 Wil Sam y Dewin Geiriau (2009) gan Stewart Jones
 O'r Tu Ôl (2009) gan Tudur Owen.

 2010au 

 Croesi'r Rubicon (2010) gan Valmai Jones
 Chwilys (2010) gan Aled Jones Williams
 Deryn Du (2010) addasiad Bryn Fôn o Blackbird
 Merched Eira (2010) gan Aled Jones Williams
 Cant (2010) gan Wil Sam Jones (addasiad Elin Jones)
 Un Nos Ola Leuad (2011) addasiad Betsan Llwyd a John Ogwen a Maureen Rhys
 X-fod! (2011) gan Tony Llewelyn a Tudur Owen
 Un Fach Flewog (2011) gan Eilir Jones
 C'Mon Midleiff (2011) gan Bryn Fôn
 Ga'i fod? (2012) addasiad Bryn Fôn a Tony Llewelyn
 Un Bach Arall...Eto (2012) gan Twm Miall
 Llanast! (2013) cyfieithiad Gareth Miles
 Hwyliau'r Codi (2013)
 Cyfaill (2013) gan Francesca Rhydderch
 Te yn y Grug (2013) addasiad Manon Wyn Williams
 Annwyl Kate, Annwyl Saunders (2013) addasiad John Ogwen a Maureen Rhys
 Dros y Top (2014)
 Garw (2014) gan Siôn Eirian
 Pum Cynnig i Gymro (2015) addasiad Dyfan Roberts
 No Wê (2015) gan Barry Jones
 I'r Gâd - Hogia Gwalia! (2015) gan Siwan Llynor
 Difa (2015) gan Dewi Wyn Williams
 Drwg! (2016) gan Angela Roberts
 Allan o Diwn (2016) gan Emyr Roberts
 Raslas Bach a Mawr! (2016) gan Wynford Ellis Owen a Mici Plwm
 Yfory (2016) gan Siôn Eirian
 Gair o Gariad (2017, 2018, 2019 a 2021) addasiad Betsan Llwyd
 Bwystfilod (2017) gan Angela Roberts
 Dim Byd Ynni (2017) gan Emlyn Gomer
 Brecshit (2018)
 Dwyn i Gof (2018) gan Meic Povey
 Aberhenfelen (2019)
 Lleu Llaw Gyffes (2019) gan Aled Jones Williams

 2020au 
 Byd dan Eira (2021) gan Siôn Eirian
 Dawel Nos (2021)
 Un Nos Ola Leuad (2022)
 Draenen Ddu (2022)
 Lleisiau (2022) gan Aled Jones Williams
 Cariad yn Oes y Gin (2023) gan Chris Harris
 Ffenast Siop (2023) gan Iola Ynyr a Carys Gwilym
 Dinas (2023) gan Wil Sam Jones
 Taigh/Tŷ/Teach (2024)
 Mwrdwr ar y Maes (2024) gan Iwan Charles a Llyr Evans
 1936 (2024) gan Gruffudd Owen
 3 Drama (2025) - 99'er gan Ceri Ashe, Wisgi gan Carwyn Blayney, Dishgled ‘da Del gan Cai Llewelyn Evans
 Oes rhywun wedi gweld y Pernod King? (2025) gan Mari Emlyn
 Llanast!' (2025) cyfieithiad Gareth Miles [ail-lwyfannu cynhyrchiad o 2013] o 'Le Dieu Du Carnage''' gan Yasmina Reza.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Theatr Bara Caws 

Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1977
Categori:Theatr Gymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
Categori:Theatr Gymraeg y 2010au
Categori:Theatr Gymraeg y 2020au