Sequoyah

Un o enwau mawrion yn hanes pobl frodorol America ac ieithyddiaeth oedd Sequoyah (Saesneg: George Gist neu George Guess (c. 1770 — Awst 1843). Creodd Sequoyah orgraff (system o wyddor) i'r iaith Cherokee, er iddo fod yn anllythrennog ei hun pan gychwynodd ar y gwaith. 

Mae'r ffaith fod heliwr a chrefftwr anllythrennog yn gallu cyflawni tasg a ystyrir ond yn faes ieithyddion arbenigol yn cael ei ystyried fel un o gampau deallusol mwyaf trawiadol a gyflawnwyd erioed.Kenneth Katzner, The Languages of the World: "That an unlettered hunter and craftsman could complete a task now undertaken only by highly trained linguists must surely rank as one of the most impressive intellectual feats achieved by a single man."

Yr wyddor Cherokee
bawd|chwith|Orgraff Sequoyah i’r iaith Cherokee
Daeth Sequoyah i'r casgliad mai'r gallu i ysgrifennu a darllen oedd yr allwedd i rym pobl wynion dros frodorion America a oedd yn methu ysgrifennu neu ddarllen yn eu hieithoedd eu hunain.

Ym 1809 aeth ati i greu wyddor i'r iaith Cherokee. Wedi 12 mlynedd o waith, yn 1821, cyhoeddodd ei waith.

Mabwysiadwyd yr wyddor gan y bobl Cherokee ym 1825. Yn fuan wedyn, cyhoeddwyd llyfrau a phapurau newydd yn yr iaith Cherokee gyda’i wyddor ef. Cenhadwr o Gymro o'r enw Evan Jones gyfieithodd y Beibl i'r iaith Cherokee gan ddefnyddio’r wyddor hon.

Cododd lefel llythrennydd y bobl Cherokee yn uwch na'r mewnfudwyr o dras Ewropeaidd o’u hamgylch. Defnyddir yr wyddor hyd heddiw heb ei newid.John Noble Wilford, "Carvings From Cherokee Script's Dawn", New York Times, 22 Mehefin 2009

bawd|chwith|225px|Papur newydd y Cherokee Phoenix, 1828

Bu cryn sylw i'r wyddor Cherokedd a chyrhaeddodd newyddion amdani'n bell.

Bu’n ysbrydoliaeth i nifer o bobloedd eraill i fynd ati i ddatblygu llythrennedd yn eu hieithoedd hefyd.Peter Unseth, "The international impact of Sequoyah’s Cherokee syllabary", Written Language and Literacy 19.1: 75-93.

Taith olaf Sequoyah
Breuddwydiodd  Sequoyah o weld y Genedl Cherokee yn unedig undwaith eto, wedi iddynt gael eu trechu a rhoi ar chwâl wrth i bobl gwynion cipio eu tiroedd.

Ym  1842 dechreuodd Sequoya daith i chwilio am bobloedd Cherokee a oedd wedi ffoi'r holl ffordd i Mecsico a’u perswadio i ddychwelyd i’w hen gynefin yn yr Unol Daleithiau.

Bu farw ar y daith a chredir iddo gael ei gladdu wrth dref Zaragoza ger ffin Mecsico-Texas.

Coeden Sequoyah
Dywedir i’r goeden Sequohah (Lladin: Sequoiadendron giganteum) - goeden fwyaf America - gael ei enwi i’w anrhydeddu.Gary D. Lowe, "Endlicher's Sequence: The Naming of the Genus Sequoia", Fremontia: Journal of the California Native Plant Society 40 (2012): 27. Dywed Whitney: "The genus was named in honor of Sequoia* or Sequoyah, a Cherokee Indian."

Gweler hefyd
 Dic Aberdaron
 Orgraff

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Marwolaethau 1843
Categori:Ieithyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Ieithoedd brodorol Gogledd America
Categori:Pobl y 18fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau