Argaeau Dyffryn Elan

Cadwyn o gronfeydd a wnaed gan ddyn yw Argaeau Dyffryn Elan, i gyflenwi dŵr i Birmingham a Gorllewin Canolbarth Lloegr. Codwyd waliau carreg yr argaeon ar afonydd Elan a Chlaerwen. Gwnaed y gwaith gan Birmingham Corporation Water Department er mwyn cyflenwi dŵr glân i ddinasyddion yr ardaloedd hynny. Mae Argaeau Dyffryn Elan yn gadwyn o 5 llyn: Claerwen, Craig-goch, Pen-y-garreg, Garreg-ddu, a Caban-coch.

Llifa'r dŵr drwy bibell, drwy rym disgyrchiant  i Argae Frankley yn Birmingham dros Ddyrfrbont Elan, a hynny heb yr angen am bwmp na pheiriant o unrhyw fath. Mae'r gwahaniaeth uchder rhwng dau ben y beipen yn 52m, a'r beipen ei hun yn mesur 73 milltir. Mae graddiant y disgyniad, felly'n 1:2300 gyda chyflymder y dŵr yn llai na , ac yn cymryd rhwng dau ddiwrnod a hanner a thridiau i gyrraedd Birmingham. Mae'r draphont, a godwyd rhwng 1896 a 1906, yn croesi sawl dyffryn, ac yn cynnwys sawl twnnel bric, pibellau ac adeiladau.

Yr argaeau
Yn Gymraeg, gellir gelwir y dŵr o fewn llyn a wnaed gan bobl yn 'gronfa' a'r wal sy'n ei ddal yn ôl yn argae. Ceir 4 prif argae a 4 is-argae. Codwyd y 4 prif argae rhwng 1893 ac 1904 yn Nyffryn Elan a rhwng 1946 ac 1952 yng Nghlaerwen; mae eu cynhwyedd potensial yn 100,000 megalitr. Y 4 prif gronfa yw:Elan dams: Specifications  at Elan Valley Trust official website. Accessed 27 Tachwedd 2013

Caban-coch (a Garreg-ddu) – 35,530 megalitr o ddŵr
Pen-y-garreg – 6,055 megalitr 
Craig Goch – 9,220 megalitr 
Claerwen – 48,694 megalitr.

Ceir hefyd sawl is-gronfa:

Cronfa Dôl-y-mynach – un o'r dair ar Afon Claerwen. 
Cronfa Nant-y-Gro – cronfa fechan a adeiladwyd yn gynnar yn y prosiect; fe'i defnyddiwyd yn yr Ail Ryfel Byd gan Syr Barnes Wallis a'i brofion ar gyfer y bouncing bom.
Cronfa'r Garreg-ddu – er ei bod yn   edrych fel traphont, argae tanddwr ydyw mewn gwirionedd. Ei phwrpas yw sicrhau lefel uchel o ddŵr yng Nghronfa'r Garreg-ddu er mwyn i ddŵr lifo Tŵr y Foel ac oddi yno i Gronfa Frankley, Birmingham.

Cyfeiriadau

Argaeau Dyffryn Elan
Categori:Hanes Powys
Argaeau Dyffryn Elan
Categori:Cronfeydd dŵr Powys