Nifwl Mawr Orïon

Cwmwl o nwy rhyngserol yn y gofod ydy Nifwl Mawr Orïon, a adnabyddir hefyd fel Messier 42 (M42) a NGC 1976. Mae'n un o'r gwrthrychau seryddol enwocaf yn y wybren, ac yn disgleirio oherwydd effaith golau sêr sydd wedi ffurfio o nwy y nifwl. Tudalennau 201–202.

Y nifwl a'i leoliad yn Orïon
280px|bawd|Llun o Orïon a recordiwyd dros amser estynedig gan ddangos nifylau o ddisgleirdeb gwan.

Mae'r cytser Orïon yn cynnwys rhan o Alaeth y Llwybr Llaethog sy'n gyfoethog gyda nifylau a chlystyrau sêr. Mewn sawl lle mae cymylau o nwy oer wedi crebachu dan ei hunan disgyrchiant i ffurfio sêr newydd, gyda goleuni uwchfioled sêr màs uchel yn ïoneiddio'r nwy i greu nifylau disglair, o'r fath a elwir parthau HII.

280px|bawd|dim|Delwedd o Nifwl Mawr Orïon (canol) a NGC 1977 (uwch y canol) recordiwyd gan seryddwr amatur yng Nghanada

Y nifwl disgleiriaf yn Orïon ydy Nifwl Mawr Orïon a welir yng nghleddyf Orion–sef yr arf dychmygol welodd pobl y byd clasurol yn hongian i lawr o wregys y duw Orïon.

Rhestrwyd fel gwrthrych rhif 42 yng nghatalog clystyrau sêr a nifylau y seryddwr Charles Messier yn y 18g, a felly adnabyddir fel Messier 42, neu M42. Caiff ei adnabod hefyd fel NGC 1976 ar ôl ei rif yn y Catalog Cyffredinol Newydd o glystyrau sêr a gwrthrychau nifylaidd. Galwyd rhan arall neilltuedig o'r un nifwl yn Messier 43 (M43), a NGC 1982. Mae'r nifwl mor ddisglair iddo fod yn weladwy trwy finociwlar. Tud. 1317–1337. (Yn Saesneg.)

Natur y nifwl
280px|bawd|Delwedd eang o Nifwl Mawr Orïon, yn dangos nifwl NGC 1977 uwchben y brif nifwl

330px|bawd|Nifwl Mawr Orïon recordiwyd gan seryddwr amatur. Mae Messier 43 yn agos i ben y darlun ar y chwith

Lleolir Nifwl Mawr Orïon 1,344 ± 20 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd o'r Ddaear.
Mae'r nifwl yn ymddangos yn yr awyr tua 60 munud o arc ar ei draws, sy'n golygu diamedr o dros 20 o flynyddoedd goleuni.

Nifwl disglair o'r fath a elwir parth HII ydy Nifwl Mawr Orïon: mae hyn yn golygu bod y nifwl yn gwmwl o nwy poeth gyda mwyafrif mawr o'r hydrogen yn bodoli fel ïonau (sef protonau rhydd). Mae rhai o'r ïonau hydrogen yn cyfuno gyda electronau i ffurfio atomau niwtral, ac yn allyrru golau gweladwy, uwchfioled ac isgoch. Felly mae'r nifwl yn disgleirio ac yn weladwy trwy telesgopau.

Mae'r nifwl wedi ffurfio sêr yn y gorffennol trwy grebachiad darnau o'r nwy dan atyniad disgyrchiant ei hun. Mae'r hyn wedi creu sêr mewn clwstwr, ac mae golau uwchfioled o'r sêr o fàs uchel wedi achosi'r ïoneiddio rhai o'r nwy. Yng nghanol y clwstwr ydy'r Trapesiwm, seren luosg o bedair seren ddisglair cyfagos sydd yn weladwy trwy telesgop bach amatur.

 330px|bawd | Delwedd o ran ganolog Nifwl Mawr Orïon recordiwyd gan Delesgop Gofod Hubble, yn dangos pedair seren y Trapesiwm ychydig i'r chwith o'r canol

Mae'r atomau yn y nwy yn allyrru golau wrth i'r electronnau ynddi'n symud o un lefel egni i lefel gyda egni llai. Oherwydd bod gan y lefelau hyn egniau penodol, mae'r nifwl yn disgleirio gyda golau gyda thonfeddi neilltuol, sef golau gyda lliwiau manwl. O ganlyniad mae sbectrwm Nifwl Mawr Orïon yn dangos llinellau disglair. Y gryfaf o rain ydy'r llinell a elwir hydrogen alffa (Hα) gyda lliw coch. Dyma'r rheswm am y lliw coch neu binc ar ffotograffau. Mae llinellau sbectrol cryf eraill yn cynnwys rhai ocsigen wedi ei ïoneiddio dwy waith, a hydrogen beta (Hβ) yn y ran werdd o'r sbectrwm; mae rhain yn dangos fel lliw gwyrdd ar ffotograffau.

Trwy gymharu'r cryfder llinellau yn y sbectrwm, mae'n bosib mesur tymheredd, dwysedd a chyfansoddiad cemegol y nwy. Mae'r tymheredd tua 9000–10000 Kelvin. Mae'r dwysedd yn amrywio o le i le gyda 4000–9000 electronau rhydd mewn bob centimetr ciwbig dros y canol. Mae hyn yn golygu bod tua 4000–9000 niwclews hydrogen mewn bob centimetr ciwbig. (Yn Saesneg.)

Cyfeiriadau

Categori:Gwrthrychau Messier
Orion
Categori:Orïon (cytser)
Categori:Seryddiaeth