Pâl pentusw

Aderyn a rhywogaeth o adar yw'r Pâl pentusw (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: palod pentusw) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Lunda cirrhata; yr enw Saesneg arno yw Tufted puffin. Mae'n perthyn i deulu'r Carfilod (Lladin: Alcidae) sydd yn urdd y Charadriiformes. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn L. cirrhata, sef enw'r rhywogaeth.Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

Disgrifiad 
bawd|portread o oedolyn sy'n magu
Mae palod coch tua  o hyd gyda lled adenydd tebyg ac yn pwyso tua thri chwarter cilogram (1.6  lbs), sy'n golygu mai nhw yw'r mwyaf o'r holl balod.  Mae adar o boblogaeth gorllewin y Cefnfor Tawel ychydig yn fwy na'r rhai o ddwyreiniol y Cefnfor Tawel, ac mae adar gwrywaidd yn tueddu i fod ychydig yn fwy na'r benywod

Maent yn ddu yn bennaf gyda darn gwyn ar eu hwynebau, ac, yn nodweddiadol o rywogaethau palod eraill, mae ganddynt big trwchus iawn, coch yn bennaf gyda rhai marciau melyn ac weithiau gwyrdd.  Eu nodwedd a'u henw mwyaf nodedig yw'r twmpathau melyn () sy'n ymddangos yn flynyddol ar adar o'r ddau ryw wrth i dymor atgenhedlu'r haf agosáu.  Mae eu traed yn troi'n goch llachar ac mae eu hwyneb hefyd yn wyn llachar yn yr haf.  Yn ystod y tymor bwydo, mae'r twmpathau'n toddi ac mae'r plu, y pig a'r coesau yn colli llawer o'u llewyrch.

Fel ymhlith alcidau eraill, mae'r adenydd yn gymharol fyr, wedi'u haddasu ar gyfer deifio, nofio o dan y dŵr, a dal ysglyfaeth yn hytrach na gleidio, ac nid ydynt yn gallu gwneud hynny.  O ganlyniad, mae ganddyn nhw gyhyrau bron trwchus, tywyll myoglobin-gyfoethog sydd wedi'u haddasu ar gyfer diweddeb curiad adenydd cyflym ac egnïol, y gallant serch hynny eu cynnal am gyfnodau hir o amser.

Mae palod pentusw ieuanc yn ymdebygu i oedolion yn eu gwisg gaeaf, ond gyda llwydfrown i wyn ar y bola. Ganddynt big melynfrown.  Drwyddi draw maent yn debyg i garfil rhyncorniog plaen a di-gyrn (Cerorhinca monocerata).


Teulu
Mae'r pâl pentusw yn perthyn i deulu'r Carfilod (Lladin: Alcidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

 rhywogaeth enw tacson delwedd

 Tacsonomeg 
Disgrifiwyd y pâl pentusw am y tro cyntaf ym 1769 gan swolegydd o'r Almaen Peter Simon Pallas.  Daw'r enw gwyddonol Fratercula o'r Lladin Canoloesol , friar, cyfeiriad at y plu du a gwyn sy'n debyg wisg fynachaidd.  Yr enw penodol cirrhata yw Lladin am "pennaeth cyrliog", o  cirrus, cyrlyn o wallt. Cyfeiriodd yr enw gwerinol puffin - pwffian yn yr ystyr wedi chwyddo - yn wreiddiol i gig brasterog, hallt adar ifanc o'r rhywogaeth anghysylltiedig, yr aderyn drycin Manaw (Puffinus puffinus),  a elwid gynt yn "Pâl y Dynion".  Mae'n air Eingl-Normanaidd (Saesneg Canol pophyn neu poffin) a ddefnyddir am y carcasau wedi'u halltu. . Cafodd palod yr Iwerydd yr enw yn ddiweddarach o lawer, o bosibl oherwydd ei arferion nythu tebyg, Lee, D. S. & Haney, J. C. (1996) "Manx Shearwater (Puffinus puffinus)", yn:Adar Gogledd America, Rhif 257, (Poole, A. & Gill, F. gol).  Philadelphia: Academi'r Gwyddorau Naturiol, ac Undeb Adaregwyr America, Washington, DC a chafodd ei gymhwyso'n ffurfiol at y rhywogaeth honno gan Pennant ym 1768.  yn ddiweddarach i gynnwys palod Môr Tawel tebyg a chysylltiedig."Puffin". Oxford English Dictionary (Online ed.). Oxford University Press. (Subscription or participating institution membership required.)

Gan y gallai fod yn perthyn yn agosach i'r rhinoceros auklet na'r palod eraill, weithiau mae'n cael ei roi yn y genws monotypic  Lunda.

Mae'r ieuenctid, oherwydd eu tebygrwydd i C.  monocerata, wedi'u camgymryd i ddechrau am rhywogaeth o genws monotypic], a'u henwau yn Sagmatorrhina lathami ("[[John Latham (adaregydd) | Latham]  ]'s saddle-biled auk", o "sagmata"" "cyfrwy" a "rhina" "trwyn").

Perthynas â phobl
bawd|Grŵp o balod copog, Ynys Bogoslof, Alaska
Yn draddodiadol roedd Aleut a pobl Ainu (a'u galwodd yn Etupirka) o Ogledd y Môr Tawel yn hela pâl copog am fwyd a phlu.  Defnyddiwyd crwyn i wneud ochrau plu caled parka a gwnïwyd y tufts sidanaidd yn waith addurniadol.  Ar hyn o bryd, mae cynaeafu pâl copog yn anghyfreithlon neu'n cael ei annog i beidio ym mhob rhan o'i ystod.<ref name="Stirling">

Mae'r pâl copog yn aderyn cyfarwydd ar arfordiroedd arfordir Môr Tawel Rwseg, lle mae'n cael ei adnabod fel toporok (Топорок) –  sy'n golygu "bwyell fach," awgrym o siâp y bil.  Mae Toporok yn enw un o'i phrif safleoedd bridio, Kamen Toporkov ("Croc y Pâl Gochog") neu Ostrov Toporkov ("Ynys Seiriol Gopog"), ynysig alltraeth Bering  Ynys.

Perthynas â phobl
bawd|Grŵp o balod copog, Ynys Bogoslof, Alaska
Yn draddodiadol roedd Aleut a pobl Ainu (a'u galwodd yn Etupirka) o Ogledd y Môr Tawel yn hela pâl copog am fwyd a phlu.  Defnyddiwyd crwyn i wneud ochrau plu caled parka a gwnïwyd y tufts sidanaidd yn waith addurniadol.  Ar hyn o bryd, mae cynaeafu pâl copog yn anghyfreithlon neu'n cael ei annog i beidio ym mhob rhan o'i ystod.<ref name="Stirling">

Mae'r pâl copog yn aderyn cyfarwydd ar arfordiroedd arfordir Môr Tawel Rwseg, lle mae'n cael ei adnabod fel toporok (Топорок) –  sy'n golygu "bwyell fach," awgrym o siâp y bil.  Mae Toporok yn enw un o'i phrif safleoedd bridio, Kamen Toporkov ("Croc y Pâl Gochog") neu Ostrov Toporkov ("Ynys Seiriol Gopog"), ynysig alltraeth Bering  Ynys.

Dosbarthiad a chynefin
Mae palod pentusw yn ffurfio cytrefi bridio trwchus yn ystod tymor atgenhedlu'r haf, o dalaith Washington a British Columbia, ledled de-ddwyrain Alasga a'r Ynysoedd Aleutian, Kamchatka, Ynysoedd Kuril a ledled Môr Okhotsk.  Er eu bod yn rhannu rhywfaint o gynefin â phalod corniog (F. corniculata), mae dosbarthiad y pâl copog yn fwy dwyreiniol yn gyffredinol.  Gwyddys eu bod yn nythu mewn niferoedd bach mor bell i'r de â gogledd Ynysoedd y Sianel, oddi ar arfordir de Califfornia.  Fodd bynnag, ym 1997 y cafwyd y cadarnhad diwethaf o weld ar Ynysoedd y Sianel.

Mae palod pentusw fel arfer yn dewis ynysoedd neu glogwyni sy'n gymharol anhygyrch i ysglyfaethwyr, yn agos at ddyfroedd cynhyrchiol, ac yn ddigon uchel i'w cynorthwyo i'r awyr yn llwyddiannus.  Mae'r cynefin nythu delfrydol yn serth ond gyda swbstrad pridd cymharol feddal a glaswellt ar gyfer creu tyllau.

Yn ystod tymor bwydo'r gaeaf, maent yn treulio eu hamser bron yn gyfan gwbl ar y môr, gan ymestyn eu cyrhaeddiad ledled Gogledd y Môr Tawel ac i'r de i Japan a Chaliffornia.

Gweler hefyd
Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau

Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Alcidae
Categori:Adar Gogledd America