Tinamŵ cribog y De

Aderyn a rhywogaeth o adar yw Tinamŵ cribog y De (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinamŵaid cribog y De) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Eudromia elegans; yr enw Saesneg arno yw Elegant crested-tinamou. Mae'n perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: Tinamidae) sydd yn urdd y Tinamiformes. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. elegans, sef enw'r rhywogaeth.Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

Disgrifiad
Mae tinamŵ cribog y de yn aderyn siâp petris gydag adenydd crwn.  Mae'r aderyn yn lliw olewydd-frown gyda'r plu yn ffurfio patrymau cordeddog du a gwyn yn bennaf.  Mae gan yr aderyn streipen hir oddi ar y gwyn sy'n cychwyn uwchben y llygad ac yn parhau i lawr ochr y gwddf.  Mae'r pig yn fyr, yn dod i bwynt unionsyth sydyn.  Mae coesau a thraed y rhywogaeth yn fyr ac yn gryf, wedi'u hadeiladu ar gyfer rhedeg.  Mae gan y ddwy nodwedd hynny liw gwyn-llwyd.  Mae'r tinamou cribog y de yn 39 i 41 cm (15-16 modfedd) o hyd ar gyfartaledd.  Gellir dod o hyd iddynt mewn heidiau o tua 5-10 o adar, ac yn aml yn cael eu canfod trwy glywed eu galwadau chwiban.

Cynefin
Mae tinamŵ cribog y de yn osgoi gweiriau tal a thrwchus a chlystyrau trwchus iawn o fân brysgwydd.  Mae amgylcheddau delfrydol yn cynnwys glaswelltiroedd sych, dryslwyni agored, safana sych, bryniau agored gyda chlytiau anghysbell o lwyni, a thiroedd fferm wedi'u trin.  Mae'r aderyn hwn i'w ganfod ar diroedd uwch (2,500 m (8,200 tr)) ac i'w ganfod yr holl ffordd i lawr i lefel y môr.  Maent yn byw ledled yr Ariannin a Tsile.

Bwyd a fforio
Er bod tinamŵ cribog y de yn cael ei ddosbarthu fel rhywogaeth hollysol, mae eu diet yn amrywio yn dibynnu ar y tymor.  Yn ystod y gaeaf mae eu diet yn cynnwys grawn planhigion, ffrwythau, dail a blagur, Fodd bynnag, yn yr haf maent yn bwyta llawer iawn o bryfed sy'n byw yn yr ardal.  Wrth chwilio am fwyd maent yn ymestyn dros bellteroedd mawr oni bai bod digonedd o fwyd, byddant yn aros yn yr un ardal.

Bwyd a fforio
Er bod tinamŵ cribog y de yn cael ei ddosbarthu fel rhywogaeth hollysol, mae eu diet yn amrywio yn dibynnu ar y tymor.  Yn ystod y gaeaf mae eu diet yn cynnwys grawn planhigion, ffrwythau, dail a blagur, Fodd bynnag, yn yr haf maent yn bwyta llawer iawn o bryfed sy'n byw yn yr ardal.  Wrth chwilio am fwyd maent yn ymestyn dros bellteroedd mawr oni bai bod digonedd o fwyd, byddant yn aros yn yr un ardal.

Ymddygiad
Mae tinamou cribog y de yn ddaearol iawn, mae'n aml yn rhedeg ac yn cerdded ar y ddaear, yn wahanol i adar eraill.  Maent yn treulio'r nos mewn mannau clwydo rheolaidd.  I lanhau, maent yn golchi llwch yn rheolaidd er mwyn tynnu parasitiaid o'u plu.  Rhag ofn cael eu hela mae'r adar yn hynod o wyliadwrus.  Pan fydd un yn cael ei ddychryn safant yn uchel iawn i chwilio am ffynhonnell y perygl yna cilio i guddio;  maent naill ai'n cuddio y tu ôl i lystyfiant neu'n gwastatáu eu hunain ar y ddaear ac yn plygu eu pen i lawr i lefel traed.  Mae'r alwad maen nhw'n ei defnyddio yn chwibaniad trist uchel.

Cenhedlu a nythu
Pant ar y ddaear yw'r nyth a ffurfiwyd gan y ddau aderyn ac a leolir yn agos at lwyn isel.  Dim ond y gwryw sy'n darparu gofal rhieni, yn deor yr wyau, ac yn magu'r cywion.  Pan fydd y cywion ifanc yn deor, maen nhw wedi eu gorchuddio gan manblu meddal ac yn gallu rhedeg.  Maent yn gadael y nyth bron yn syth, ond yn aros gyda'r gwryw am gyfnod penodol o amser, gan ddod yn annibynnol erbyn tri i bedwar mis oed.  Mae'r tinamŵ, yn wahanol i eraill, yn heidio'n rheolaidd, yn enwedig yn y gaeaf.

Hedfan
Gall tinamŵ cribog y de hedfan pellteroedd byr, ond nid ydynt wedi'u hadeiladu'n ddigonol i hedfan.  Dim ond tua 500 metr y gallan nhw hedfan, cyn glanio eto.  Mewn ardaloedd lle nad oes llawer o rwystrau, maent yn llithro â fflapiau cymysg, gan ddwyn i gof betris.  Oherwydd yr adenydd byr a'r gynffon, os yw'r aderyn yn colli rheolaeth wrth esgyn, gall hedfan i rwystrau fel canghennau, gwifrau neu waliau, a all gael canlyniadau angheuol.

Mudo
Mae tinamŵ cribog y de  yn aros yn ffyddlon i filltir sgwâr, ac yn ystod y gaeaf maent yn symud mewn grwpiau dros diriogaethau mawr wrth chwilio am fwyd.

Etymoleg
Daw Eudromia o ddau air Groeg, yn golygu 'yn dda' neu’n braf’, a dromos yn golygu dihangfa wrth redeg.  Mae'r diffiniadau hyn gyda'i gilydd yn golygu, dianc rhedeg braf, sy'n cyfeirio at eu harfer o ddianc rhag ysglyfaethwyr trwy redeg.  Yn olaf, mae elegans yn golygu taclus neu gain, a martinete yw'r Sbaeneg am y crëyr nos oherwydd bod ei arfbais gain yn atgoffa rhywun o arfbais crëyr nos.

Tacsonomeg
Mae pob tinamŵ yn dod o'r teulu Tinamidae, ac yn y drefn uwch maen nhw hefyd yn cael eu dosbarthu efo'r ratites. Yn wahanol i ratites  eraill, gall tinamwiaid hedfan, er yn gyffredinol nid ydynt yn ehedwyr cryf.  Datblygodd yr holl ratites o adar hedfan cynhanesyddol, a thinamwiaod yw'r berthynas fyw agosaf i'r adar hyn.

Isidore Geoffroy Saint-Hilaire oedd y cyntaf i ddisgrifio  tinamou cribog y de o sbesimen o Dde America, ym 1832.

Teulu
Mae'r tinamŵ cribog y De yn perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: Tinamidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

 rhywogaeth enw tacson delwedd

Gweler hefyd
Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau

Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Tinamidae