Rhaganadliad

Mewn seineg, mae rhaganadliad yn golygu cyfnod o ddileisedd neu anadliad cyn cau cytsain argaeol ddi-lais, sydd yn gyfwerth â sain fel [h] yn dod cyn y gytsain. Felly, pan gaiff cytsain ei rhaganadlu, mae'r glotis ar agor am gyfnod cyn ei chau. Er mwyn nodi rhaganadliad yn yr Wyddor Seingol Ryngwladol, gellir rhoi ⟨ʰ⟩ o flan y gytsain raganadlog. Er hynny, mae'n well gan Ladefoged and Maddieson nodi clwstwr o gytseiniaid, e.e. ⟨hk⟩ yn lle ⟨ʰk⟩.

Teipoleg
Mae rhaganadlu yn weddol anghyffredin ymhlith ieithoedd y byd, a honna rhai nad yw'n gyferbyniol yn ffonemig. Noda Ladefoged a Maddieson fod, o leiaf yn achos yr Islandeg, yr anadliad gan ffrwydrolion rhaganadledig yn hwy na chan ffrwydrolion arferol ôl-raganadledig, sydd yn debyg i glystyrau o [h] + cytsain mewn ieithoedd â'r clystyrau hyn. O ganlyniad, maent yn gweld rhaganadliad fel nodwedd hollol ddosraniadol na ellir gwahaniaethu yn seinegol nac yn ffonolegol rhyngddi a chlystyrau â /h/, ac mae'n well ganddynt nodi ffrwydrolion rhaganadledig fel clystyrau, e.e. y gair Islandeg am "arwr" kappi fel  yn hytrach na .

Gwahaniaethir yn aml rhwng rhaganadliad normadol ac annormadol. Mewn iaith a chanddi raganadliad normadol ar rai ffrwydrolion di-lais, mae'n rhaid eu rhaganadlu er nad nodwedd gyferbyniol yw'r rhaganadliad hwn. Mewn iaith â rhaganadliad annormadol, gall defnyddwyr y rhaganadliad ei strwythuro'n seinegol ond nid yw'n angenrheidiol ac efallai na fydd yn digwydd yn iaith pob siaradwr. Fel arfer, ymddengys cytseiniaid rhaganadledig mewn amrywiad rhydd â chlystyrau o ffrithiolion, er y gallai fod ganddynt berthynas syncronig a diacronig â llafariaid hirion neu glystyrau [s]-ffrithiolyn.

Gall rhaganadliad ymddangos mewn sawl ffurf wahanol. Er mai ffrithiad glotol, sain megis [h], yw'r fwyaf arferol, gall y ffrithiolyn neu'r llafariad flaenorol effeithio ar yr union ansawdd ffonetig, gan droi'n  ar ôl llafariaid caeedig. Mae ynganiadau posibl eraill yn cynnwys  a hyd yn oed .

Mae rhaganadlu yn ansefydlog iawn yn syncronig ac yn ddiacronig ac yn aml iawn y bydd ffrithiolyn neu hwyhau'r llafariad flaenorol yn cymryd ei le.

Mynychter
Yn yr ieithoedd Germanaidd Gogleddol y mae'r enghreifftiau enwocaf o raganadliad, yn Islandeg a Ffaröeg yn bennaf ond hefyd mewn rhai o dafodieithoedd Norwyeg a Swedeg. Nodwedd amlwg yng Ngaeleg yr Alban yw hi hefyd, dylanwad Llychlynnaidd ar yr iaith yn ôl pob sôn. Ceir rhaganadlu hefyd yng ngogledd-orllewin Ewrop yn y mwyafrif o ieithoedd Samaidd. Nid oes rhaganadlu yn Sameg Inari, lle y'i disodlwyd gan ôl-anadlu. Mae gwhaniaeth barn ynghylch y berthynas hanesyddol rhwng rhaganadliad mewn ieithoedd Samaidd a Llychlynnaidd: mae cytundeb bod cysylltiad rhyngddynt ond nid ar o ba un o'r ddau grŵp y daeth rhaganadlu yn wreiddiol.

Yn ogystal ag yng ngogledd Ewrop, ceir rhaganadliad ym Mongoleg Halh ac mewn sawl un o ieithoedd brodorol America, gan gynnwys Cree, Ojibwe, Fox, Miami-Illinois, Hopi a Purepecha.

Enghreifftiau

Saesneg
Mewn rhai acenion, fel acen Newcastle ymhlith menywod ifanc, a chan rai o siaradwyr Saesneg Dulyn, gall  ar ddiwedd gair neu ymadrodd gael eu rhaganadlu.

Ffaröeg
Rhai enghreifftiau o ffrwydrolion ac affrithiolion o'r iaith Ffaröeg, lle y maent yn ymddangos ar ôl llafariaid acennog yn unig:

 klappa , 'clapio'
 hattur , 'het'
 takka , 'diolch'
 søkkja , 'suddo' (berf anghyflawn)

Ar ben hyn, man gan dafodieithodd Vágar, gogledd Streymoy ac Eysturoy ffrwydrolion ac affrithiolion annybledig (heblaw am ar ôl llafariad/deuseiniaid caeedig):

 apa , 'epa', ond vípa , 'cornchwiglen'
 eta , 'bwyta', ond hiti , 'gwres'
 vøka , 'deffro', ond húka , 'cyrcydu'
 høkja , 'ffon fagl', ond vitja , 'ymweld'

Islandeg
Rhai enghreifftiau o ffrwydrolion o'r Islandeg, lle y maent yn ymddangos ar ôl llafariaid acennog yn unig:

kappi , 'arwr'
hattur , 'het'
þakka [ˈθaʰka] 'diolch'

Mazateceg Huautla
Ym Mazateceg Huautla, gall rhaganadliad ymddangos ar ddechrau gair, nodwedd unigryw, efallai, ymhlith ieithoedd sydd yn cynnwys rhaganadliad:

 - 'pysgodyn'
 - 'briw'
 - 'bach'
 - 'sofl'

 Ieithoedd Samaidd
Yn yr ieithoedd Samaidd, ceir rhaganadliad ar ffrithiolion ac affrithriolion di-lais ym mhob man ynganu () ynghanol geiriau. Yn yr ieithoedd gorllewinol (Sameg Deheuol, Ume, Pite, Lule a Gogleddol) ac yn Sameg Sgolt, mae rhaganadliad yn effeithio ar gytseiniaid hirion a lled-hirion. Yn yr ieithoedd dwyreiniol (Akkala, Kildin a Ter), dim ond cytseiniaid hirion a raganedlir. Mae'n debyg bod hyn yn cynrychioli dwy don o newid: cyfnod cynnar o raganadlu cytseiniaid hirion sydd yn dyddio'n ôl i Broto-Sameg, ac yna rhaganadlu eilaidd ar gytseiniaid lled-hirion sydd yn tarddu o ardal Sameg Gorllewinol ac a ymledodd tua'r dwyrain at Sameg Sgolt.

Mewn sawl iaith Samaidd, mae ffrwydrolion ac affrithiolion rhaganadledig yn cyferbynnu â ffrwydrolion di-lais llac, oherwydd naill ai datrwynoli clystyrau cynharach (e.e. *[nt] > ) neu mewn cysylltiad â graddoliad cytseiniol.

 Gaeleg yr Alban 
Serch hynny, yng Ngaeleg yr Alban, oherwydd colled hanesyddol y ffrwydrolion, mae rhaganadlu yn ffonemig mewn safleoedd canolog ac olaf ar ôl llafariaid acennog.Borgstrøm, C. The Dialects of the Outer Hebrides (1940) Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap

bawd|Bras amcan o fynychter rhaganadliad yn nhafodieithoedd Gaeleg yr Alban
Mae ei gryfder yn amrwyio o ardal i ardal a gall ymddangos fel [ʰ] neu [h], neu mewn ardaloedd lle y mae rhaganadlu cryf, fel [ç] neu [x]. Mae ymddangosiad rhaganadlu yn dilyn hierarchiaeth o /k/ > /t/ > /p/. Felly os oes gan dafodiaith raganadlu ar , bydd ganddi ymhob man ynganu arall. Ymddengys rhaganadliad fel a ganlyn:Ó Dochartaigh, C. Survey of the Gaelic Dialects of Scotland I-V Dublin Institute for Advanced Studies (1997) ISBN 1-85500-165-9
Ardal 1 fel  a 
Ardal 2 fel  a 
Ardal 3 fel  a 
Ardal 4 fel 
Ardal 5 fel  a  (dim rhaganadlu ar /t/ a /p/)
Ardal 6 heb raganadlu

Ceir nifer o barau cyferbyniol:
 glag [klˠ̪ak] "cloc" a glac [klˠ̪axk] "cydia"
 ad [at̪] "het" ac at [aht̪] "cornwyd"
 leag [ʎɛk] "tafla i lawr" a leac [ʎɛxk] "carreg llorio"
 aba [apə] "abad" ac apa [ahpə] "epa"

Clystyrau h
Er ein bod yn anodd gwahaniaethu rhwng cytseiniaid rhaganadlog a chlystyrau o /h/ a chytsain ddi-lais, nid yw'r gwrthwyneb yn wir. Ceir sawl iaith fel yr Arabeg a'r Ffinneg lle y mae pawb yn ystyried y fath glystyrau yn rhai cytseiniol.

Nodiadau

Cyfeiriadau





Categori:Seineg
Categori:Termau iaith