Heledd ferch Cyndrwyn

Heledd ferch Cyndrwyn (ganwyd tua 610ancientwalesstudies.org; adalwyd Ebrill 2016.) oedd y ferch gyntaf i gael ei henwi o fewn llenyddiaeth Gymraeg.Celtic Culture: Aberdeen breviary-celticism gan John T. Koch; Google Books. Ni wyddwn ai merch real ynteu merch dychmygol ydoedd. Mae'n ymddangos fel tywysoges Teyrnas Powys ac Amwythig yng Nghanu Heledd, sy'n disgrifio Brwydr Maes Cogwy lle bu farw ei brawd Cynddylan (m. 655). Wedi'r frwydr enbyd hon, daeth terfyn ar reolaeth y teulu dros yr ardal. O'i genau hi y daw wylofain Canu Heledd.A Welsh Classical Dictionary (LLGC); adalwyd 8 Hydref 2017.

Cysylltir hi a Phengwern, a chred rhai haneswyr fod ei theulu hefyd wedi rheoli Dogfeiling. Yn y mynegai hwnnw a elwir yn Drioedd Ynys Prydain, caiff ei henwi fel 'un o dair gwestai llys Arthur', ond Heledd arall yw hon, sydd a'i gwreiddiau mewn chwedloniaeth llawer hŷn. Craidd Trioedd Ynys Prydain yw chwedlau neu draddodiadau am gymeriadau Cymreig neu Frythonaidd sy'n perthyn i fyd mytholeg, hanes traddodiadol Cymru ac Ynys Prydain o safbwynt Cymreig.

Teulu
Mab Cynan Garwin oedd ei thad, Cyndrwyn ap Cynan Garwin, fel yr awgryma ei enw; credir iddo gael ei eni tua 580 a'i fod yn Arglwydd Tren, ardal rhwng Caer a'r Hafren. Dywedir iddo frwydr ym Mrwydr Caer yn 616. Ni wyddom ble yn union ym mhle mae 'Tren' nac a fu iddo fyw wedi'r frwydr. Roedd ganddo bedwar mab a thair merch:

 Elfan Powys ap Cyndrwyn, ganwyd c. 610
 Cynwraith ap Cyndrwyn, ganwyd c. 615
 Cynon ap Cyndrwyn, ganwyd c. 615
 Heledd ferch Cyndrwyn, ganwyd c. 610
 Ffeuer ferch Cyndrwyn, ganwyd c. 610
 Medlan ferch Cyndrwyn, ganwyd c. 615

Tarddiad y gair 'Heledd'
Ystyr y gair 'Heledd' yn wreiddiol yw pwll o ddŵr hallt neu aber afon; ceir 'Ynysoedd Heledd' yn yr Alban. Mae'n bosib fod y gair yn dod o 'halen'. Yn ôl Koch, gall fod cysylltiad Celtiaid ag afonydd a llynnoedd a'u duwiesau. Yn  ‘Englynion y Clyweid’ (Llanstephen MS.27) defnyddir y sillafiad Hyledd.

Gweler hefyd
Merched eraill o'r un cyfnod: Lluan, Gwenffrewi a Melangell.

Llyfryddiaeth
 Early Welsh Saga Poetry, gol. Jenny Rowland (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)
 Canu Llywarch Hen, gol. Ifor Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Testun Marwnad Cynddylan a Canu Heledd, gyda chyfieithiad Saesneg

Categori:Merched y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 650au
Categori:Teyrnoedd Powys
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg