Etifeddeg

bawd|dde|Strwythur DNA. Mae'r celloedd-bôn (nucleobase) yng nghanol y diagram, gyda chadwyni o siwgwr-ffosffad yn eu hamgylchynu ar ffurf helics dwbwl.
Etifeddeg yw'r astudiaeth o drosglwyddo nodweddion ffenotypig o un genhedlaeth i'r genhedlaeth nesaf, neu'n benodol: o riant i blentyn. Gwneir hyn naill ai drwy atgenhedliad anrhywiol neu atgenhedliad rhywiol. Dyma'r broses ble mae celloedd yr epil yn derbyn nodweddion ei rieni. Mae amrywiaeth siâp a lliw yn nodweddu etifeddeg, boed anifeiliaid neu blanhigion a gall hyn achosi i rai rhywogaethau i esblygu drwy ddethol naturiol y nodweddion ffenoteip pwysicaf. Mae'r astudiaeth o etifeddeg ym maes bioleg yn cael ei alw'n Geneteg, sy'n cynnwys y maes epigeneteg.

Mewn bodau dynol, mae lliw'r llygad yn enghraifft o nodwedd a etifeddir gan un o'r rhieni. Gall "nodweddion llygad-brown" (neu liw arall) gael ei drosglwyddo i'r epil. Rheolir y nodweddion a etifeddir gan y genynau a gelwir y casgliad cyflawn o genynau o fewn genom un organeb yn "genodeip".

Gelwir y set gyflawn o nodweddion gweladwy un organeb yn ffenoteip, sy'n deillio o rhyngweithiad y genodeip gyda'r amgylchedd. O ganlyniad mae llawer o agweddau ffenodeip yr organeb nad yw'n cael ei etifeddu e.e. daw lliw-haul o ganlyniad i ryngweithio'r corff dynol gyda'r haul, yn hytrach na thrwy drosglwyddo nodweddion o riant i blentyn. Fodd bynnag fe drosglwyddir rhai nodweddion: mae rhai pobl yn llosgi'n gynt ac yn waeth nag eraill, oherwydd gwahaniaeth yn eu genoteip.

Trosglwyddir nodweddion etifeddol o un genhedlaeth i'r llall drwy'r DNA, sef moleciwl sy'n encodio gwybodaeth etifeddol. Polymer main a hir yw DNA sy'n ymgorfforiad o 4 teip o fasau, a ellir eu cyfnewid. ae trefn y basau ar hyd un moleciwl DNA arbennig yn dynodi'r wybodaeth etifeddol: mae hyn yn debyg iawn i drefn llythrennau mewn llyfr, sy'n rhoi brawddeg o wybodaeth i'r darllenydd. Cyn i gell rannu drwy mitosis, gwneir copi o'r DNA, fel bod y ddwy gell newydd yn cynnwys yr union run gwybodaeth, ac etifedda'r ddwy gell y patrwm (neu'r gyfres) DNA. Y rhan honno o'r moleciwl DNA sy'n dynodi un nodwedd arbennig yw genyn. Mae gan genynau gwahanol gyfresi gwahanol o fasau. O fewn y celloedd, mae'r llinynau hirion o DNA yn ffurfio strwythurau a elwir yn gromosomau. Mae'r epil yn derbyn defnydd etifeddol cromosomau eu rhiant, ac mae trefn y gyfres DNA yn unigryw i bob unigolyn. Dyma sy'n creu'r amrywiaeth y soniwyd amdano'n gynharach. Mae union leoliad cyfres DNA arbennig o fewn y cromosom yn cael ei alw'n "locws" (lluosog: "loci"). Ceir ffurfiau gwahanol o loci a elwir yn "alelau". Gall y gyfres DNA newid mewn miwtadau gan ffurfio allelau newydd. Os digwydd y miwtad o fewn genyn yna gall yr allel newydd effeithio nodweddion a reolir gan y genyn hwnnw, gan newid ffenodeip yr organeb.

Gweler hefyd
Deddfau ewgenaidd, cyflwynwyd deddfa i lanhau'r stoc genynau, gan y Natsiaid yn y 1930au a'r 1940au.

Cyfeiriadau

Categori:Genynnau
Categori:Bioleg