Charles Octavius Swinnerton Morgan

Gwleidydd o Gymru oedd Charles Octavius Swinnerton Morgan (15 Medi 1803 – 5 Awst 1888). Roedd yn Aelod Seneddol Ceidwadol Cymreig a chynrychiolodd Sir Fynwy yn Senedd Prydain Fawr am 33 o flynyddoedd rhwng 1841 a 1874; er hynny nid fel gwleidydd mae'n cael ei gofio'n bennaf ond fel hanesydd, hynafiaethydd a chymwynaswr i'r Amgueddfa Brydeinig."MORGAN, CHARLES OCTAVIUS SWINNERTON (1803-1888)", Y Bywgraffiadur Cymreig; adalwyd 17 Mehefin 2016

 Bywyd personol 
Ganwyd Morgan yn Nhŷ Tredegar, Casnewydd yn bedwerydd fab i Syr Charles Gould Morgan, 2il Farwnnig a Mary Magdelen (née Stoney) ei wraig. Brodyr iddo oedd Charles Morgan, Barwn Cyntaf Tredegar. roedd yn ewythr i Charles Rodney Morgan, Frederick Courtenay Morgan a Godfrey Charles Morgan

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Westminster a choleg Eglwys Crist, Rhydychen lle graddiodd BA ym 1825 ac MA ym 1832.J. A. Jenkins, "Morgan, Charles Octavius Swinnerton (1803–1888)", rev. Brynley F. Roberts, Oxford Dictionary of National Biography (Oxford University Press, 2004), adalwyd 17 Mehefin 2016

Roedd yn dibriod.

Gyrfa wleidyddol
Gwasanaethodd Morgan fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Fynwy rhwng 1841 a 1874. Roedd bob amser yn Dori pybyr, yn pleidleisio gyda'i blaid yn ddieithriad; roedd yn erbyn diddymu'r Deddfau Yd, yn erbyn y Mesur Rhyddhad Catholig ac yn gwrthwynebu datgysylltu'r Eglwys Gwladol yng Nghymru a'r Iwerddon. Yn etholiad 1874 ildiodd ei sedd i'w nai a'i gyd Dori, Frederick Courtenay Morgan

Hynafiaethydd
chwith|bawd|Cloc galiwn, rhodd Morgan i'r Amgueddfa Brydeinig
Roedd Morgan yn Gymrawd Cymdeithas Hynafiaethwyr Llundain, yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol a llywydd y Sefydliad Archeolegol. Gwasanaethodd fel is lywydd Cymdeithas yr Hynafiaethwyr fwy nag unwaith a gwasanaethodd fel llywydd Cymdeithas Hynafiaethau Cymru1857-1858.

Roedd gan Morgan casgliad mawr o hynafolion yn ei dy The Friars, Casnewydd gan gynnwys pulpud Tuduraidd o'r hwn yr oedd yn aml yn pregethu i gynulleidfa o'i weision, morynion a gweithwyr yr ystâd.

Roedd yn gasglwr brwd o hynafolion mecanyddol megis cloeon, oriorau, offerynnau seryddol, ac awtomata gan gynnwys galiwn mecanyddol goreurog a roddodd i'r Amgueddfa BrydeinigMechanical Galleon.

Roedd ganddo gasgliad helaeth o fodrwyon esgobion a chasgliad o lwyau. Ar ôl ei farwolaeth cyflwynwyd rhan helaeth o'r casgliad i'r Amgueddfa Brydeinig trwy ei ewyllys. Mae ei gasgliadau o ddogfennau hynafiaethol, a'i gyfieithiadau i'r Saesneg o farddoniaeth Cymraeg yn cael eu cadw yn y Llyfrgell Genedlaethol.Yr Archif Genedlaethol Tredegar MSS antiquarian, political and other corresp and papers

 Cyhoeddiadau 
Ysgrifennodd yn helaeth i gylchgronau am yr hynafiaethau a chyhoeddodd nifer o daflenni a llyfrynnau ar y pwnc gan gynnwys:WorldCat au:Morgan, Charles Octavius Swinnerton.
 Observations on the Early Communion Plate used in the Church of England
 Observations on a Collection of Spoons
 Observations on the History and Progress in the Art of Watchmaking from the Earliest Period to Modern Times (1849)
 A report on the Excavations Prosecuted by the Caerleon Antiquaries Association Within the Walls of Caerwent (1850)
 Assay Marks on Gold and Silver Plate 1852
 Notes on the Architecture of Caldicot Castle, 1854
 Notes on the Ecclesiastical Remains of Runston, Sudbrook, Dinham, and Llanbedr, 1858
 The Monastery of Austin Friars, 1859
 Notes on the Ancient Domestic Residences ot Pentrebach, Crick, Tymawr, The Garn, Crindau, and St. Julians, 1860
 Notes on Treomen, Killwch, aud the Wain 1861
  Notes on Wentwood Castle Troggy and Llanvair 1863
 Pencoyd Castle and Langstone 1864
 Penhow Castle, 1867. 
 An account of the monuments at Abergavenny Church, 1869
 Notes on Newport Castle St Woollo's Church and the Lordship of Wentloog

Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref the Friars o apoplecsi yn 84 oed. Rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym meddrod y teulu yn Eglwys St Basil ym Masaleg yn Sir Fynwy. Codwyd tabledi coffa efydd iddo yn eglwysi St Woollos, Casnewydd ac Eglwys Basaleg.

Cyfeiriadau

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster