Orïon (cytser)

Cytser amlwg a welir yn awyr y nos yn hemisfferau wybrennol y gogledd a'r de, yn croesi'r cyhydedd wybrennol, yw Orïon.
Mae un o'r cytserau enwocaf oherwydd nifer y sêr disglair sydd yn weladwy i lygaid noeth. Enwir ar ôl yr heliwr Orïon ym mytholeg Roeg., tt.157–158 a 166, t.54"Orion", Ian Ridpath's Star Tales; adalwyd 28 Mawrth 2025

Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei Almagest. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Orïon

Hanes a mytholeg
 250px|bawd|Cytser Orïon yn atlas sêr y seryddwr Johann Bayer o'r flwyddyn 1603

Heliwr a chawr oedd Orïon ym mytholeg Roeg. Ymddangosir fel cymeriad yn Odyseia ac Iliad Homer, ac yn ysgrifau eraill. Yn ôl un fersiwn o'r chwedl, lladdwyd Orïon yn ddamweiniol gan saeth a saethwyd gan Artemis. Mewn fersiwn arall, lladdwyd gan sgorpion. Cododd Zews efe a'r sgorpion i'r wybren, ond gosododd y ddau mewn lleoedd gwrthgyferbyniol. Dyma'r rheswm yn ôl y chwedl mae'r cytserau Orïon a Scorpius mor bell o'u gilydd yn y wybren., tt.303–310 (yn Saesneg), tt.1281–1289 (yn Saesneg)
Fe welodd pobl y byd clasurol sêr Orïon yn amlinellu siâp y cymeriad, gyda'i ysgwyddau, breichiau, coesau, gwregys a'i gleddyf.

Roedd Orïon un o'r 48 cytser ar restr yr athronydd Ptolemi yn yr ail ganrif. Heddiw mae Orïon un o'r 88 cytser wnaeth yr Undeb Seryddol Rhyngwladol eu cydnabod yn swyddogol ym 1922.

Y cytser
Mae'r cyhydedd wybrennol yn mynd trwy Orïon, a felly fe welir y cytser yn gyfan o bron pob rhan o'r Ddaear. Lleolir yr Haul yn wrthgyferbyniol i Orïon yn y wybren ym mis Rhagfyr, oherwydd symudiad y Ddaear o amgylch yr Haul, a felly rhwng Ionawr a Mawrth mae'r cytser yn rhan amlwg o'r awyr nos am oriau ar ôl iddi nosi.

Mae'r cyhydedd galaethol, sef plân canolog Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, yn mynd trwy rhan o'r cytser. Felly yn awyr y nos mae'r Llwybr Llaethog yn mynd trwy Orïon, ac o ganlyniad mae nifer fawr o sêr a nifylau i'w weld ynddo. Y disgleiriaf o'r nifylau ydy Nifwl Mawr Orïon, a adnabyddir hefyd fel "Messier 42".

Y sêr disgleiriaf
Mae'r saith seren fwyaf disglair yn Orïon yn ffurfio patrwm sydd yn hawdd i adnabod. Y saith seren ydy: (4ydd argraffiad) (yn Saesneg)

 Enw  traddodiadol  Enw Bayer  Mantioli ymddangosol  (gweladwy)  Dosbarth  sbectrol  Nodiadau Betelgeuse  Alffa Orionis (α Ori)      0.1–1.1(newidiol)  M1–2 Ia–Iab  seren newidiol Rigel       Beta  Orionis (β Ori)       0.12  B8 Iae  Bellatrix   Gamma Orionis (γ Ori)      1.64  B2 III  Mintaka     Delta Orionis (δ Ori)      2.23  B0 IIIO9 V  seren ddwblsbectrosgopig Alnilam     Epsilon Orionis (ε Ori)  1.70  B0 Iae  Alnitak     Zeta Orionis (ζ Ori)        1.74  O9 Ibe B0 III  seren ddwbl Saiph       Kappa Orionis (κ Ori)      2.06  B0.5 Ia 

 250px|bawd|Llun o Orïon yn dangos y sêr disgleiriaf yn y cytser

Mae'r enwau yma yn deillio o hen enwau, neu ddisgrifiadau, Arabaidd, a maen nhw'n cael eu defnyddio mewn ambell iaith. (Catalog swyddogol enwau traddodiadaol sêr yr Undeb Seryddol Rhyngwladol.)
Mae'r llythrennau Groeg α (Alffa), β (Beta), ag ati, yn cael eu defnyddio hefyd yn ôl cyfundrefn yr hen seryddwr Almaeneg Johann Bayer. Ori ydy'r talfyriad swyddogol yr Undeb Seryddol Rhyngwladol am y cytser.

Y ddwy seren ddisgleiriaf ydy Betelgeuse (Alffa Orionis) a Rigel (Beta Orionis). Gorgawr coch ydy Betelgeuse gyda dosbarth sbectrol o M1 neu M2, a mae lliw oren neu goch yn weladwy yn blaen i'r llygad noeth. Fel gorgawr coch, mae diamedr y seren yn fawr iawn, tua 1700 gwaith diamedr yr Haul, a mae'r tymheredd arwynebol tua 3600 K (3300 °C), yn llawer llai na'r Haul. Mae Betelgeuse yn seren newidiol, a mae disgleirdeb y seren yn newid rhwng tua maintioli gweladwy 0.1 a 1.1. Data hanesyddol am faintioli Betelgeuse ym mand V (yn Saesneg).
Betelgeuse ydy un o'r sêr newidiol mwyaf disglair yn y wybren. Mae'r pellter tua 640 o flynyddoedd goleuni o'r Ddaear. Mae'n seren esblygedig yn agos i derfyn ei hoes, a chredir fydd yn ffrwydro fel uwchnofa rhywbryd yn ystod y miliwn blynyddoedd nesaf.

Fel Betelgeuse, mae Rigel yn orgawr sydd â goleuedd – yr egni sydd yn cael ei allyrru pob eiliad fel golau gweladwy, isgoch, uwchfioled, ag ati – dros 100000 waith mwy na'r Haul. Yn wahanol iawn i Betelgeuse, mae Rigel yn ymddangos gyda
lliw glas-gwyn i'r llygad noeth. Er ei ddisgrifiad fel Beta Orionis, gyda maintioli gweladwy o 0.12, mae Rigel yn fwy disglair na Betelgeuse, hyd yn oed pan mae Betelgeuse ar ei ddisgleiriaf fel seren newidiol. Pellter Rigel o'r Ddaear ydy tua 860 o flynyddoedd goleuni.

Mae gan y tair seren yng Ngwregys Orïon yr enwau Mintaka, Alnilam ac Alnitak. Yn anarferol, fe welir y tair seren ddisglair yma yn agos i'w gilydd mewn llinell yn y wybren. Ymddangosir y nifwl tywyll Pen Ceffyl yn agos i Alnitak. Lleolir Nifwl Mawr Orïon ychydig i'r de o'r Gwregys.

Nifylau a ffurfiant sêr
 250px|bawd | Llun o Orïon recordiwyd dros amser estynedig sydd yn dangos nifylau o ddisgleirdeb gwan

Adnabyddir Orïon fel rhan o'r Llwybr Llaethog lle welir ardaloedd eang o nwy rhyngserol oer yn ffurfio sêr newydd. Mae'r nwy mewn cymylau moleciwlaidd enfawr yn crebachu dan ei ddisgyrchiant ei hun i ffurfio sêr. Mewn nifer o leoedd mae'r sêr newydd, yn enwedig rhai poeth o fàs uchel, yn disgleirio i mewn i'r nwy o'u amgylch, a fel canlyniad yn cynhesu'r nwy ac yn ei ïoneiddio i greu parth HII. Felly, mewn sawl lle mae'r nwy poeth rhyngserol yn
disgleirio ac yn weladwy fel nifylau. Mewn lleoedd eraill, mae'r nwy yn oer ac yn ddigon dwys i'r llwch sydd yn wasgaredig trwyddo amsugno golau sêr sydd tu ôl, ac felly yn ymddangos yn dywyll. Mewn lleoedd eraill mae golau sêr disglair yn cael ei adlewyrchu gan llwch ac yn ymddangos fel nifylau adlewyrchol. O ganlyniad, mae Orïon yn cynnwys cymysgedd cyfoethog o nifylau disglair, nifylau tywyll, a chlystyrau o sêr newydd.

350px|bawd|Nifwl Mawr Orïon, a adnabyddir hefyd fel Messier 42

Y nifwl mwyaf adnabyddus yn Orïon – ac efallai trwy'r holl wybren – ydy Nifwl Mawr Orïon. Galwyd y parth HII hwn "Messier 42" (M42) ar ôl ei le yng nghatalog yr hen seryddwr Charles Messier, gyda rhan arall agos yn cael ei alw "Messier 43" (M43). Mae'r nifwl mor ddisglair iddo fod yn weladwy trwy binociwlars. Yn agos i'r gogledd hefyd mae NGC 1977. Mae nwy y nifwl wedi ffurfio sêr yn y gorffennol trwy grebachu dan atyniad disgyrchiant ei hun, a mae'r sêr hyn yn bodoli mewn clwstwr. Yng nghanol y clwstwr ydy'r Trapesiwm, seren luosg o bedair seren ddisglair cyfagos sydd yn weladwy trwy delesgop bach amatur.

 350px|bawd | Nifylau o amgylch Zeta Orionis (chwith), yn cynnwys Nifwl Pen Ceffyl tywyll

Gwelir nifer o barthau HII yn agos i Alnitak (Zeta Orionis), sy'n disgleirio oherwydd effaith golau uwchfioled Alnitak a sêr eraill. I'r gogledd-orllewin mae NGC 2024, ac i'r de-orllewin NGC 2023. Mae'r nifwl IC 434 yn rhedeg ymhell i'r de o Alnitak, ond o flaen IC 434 mae cwmwl tywyll o nwy a llwch oer. Mae rhan o'r cwmwl tywyll yn ffurfio siâp pen ceffyl sydd i'w weld yn blaen ar ddelweddau recordiwyd drwy delesgopau. Hwn ydy'r Nifwl Pen Ceffyl enwog.

300px|bawd |Nifwl Pen Ceffyl, cwmwl nwy oer a llwch a welir o flaen y nifwl golau IC 434

Mae parthau HII eraill yn Orïon gan gynnwys NGC 1990 a NGC 2174. Ymchwiliadau am nifylau pennodol yn adnodd Simbad.

Mae'r nifylau adlewyrchol yn Orïon yn cynnwys Messier 78, NGC 1999, NGC 2064, NGC 2067 a NGC 2071. Gwelir rhain oherwydd bod golau sêr cyfagos yn cael ei adlewyrchu gan llwch yn gymysg â'r nwy.

Gweler hefyd
 Gwregys Orïon

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 "Orion", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau