Newtown, Caerdydd

Ardal a chymuned yng Nghaerdydd oedd Newtown oedd yn cael ei hadnabod fel 'Iwerddon Fach' oherwydd ei phoblogaeth o deuluoedd Gwyddelig. Roedd ei chwe stryd a 200 o dai yn bodoli o ganol y 19g nes iddynt gael eu dymchwel yn 1970. Caiff ei adnabod fel un o "5 trefi Caerdydd", y lleill oedd Tre-Biwt, Crockherbtown, Grangetown a Temperance Town.

 Hanes 
Yr ardaloedd daeth i'w adnabod yn hwyrach fel Newton ac Adamsdown oedd yr ardaloedd cyntaf gyda datblygiad sylweddol o dai tu allan i hen ffiniau tref Caerdydd yn rhan cynnar y 19g, a ddaeth yn amlwg iawn erbyn yr 1830au.William Rees, Cardiff: A History of the City, The Corporation of the City of Cardiff, 2nd edition (1969), pp. 298–299 (also maps and commentary facing p. 277) Yn y blynyddoedd yn dilyn Newyn Mawr Iwerddon yn 1845 dechreuodd cannoedd o deuluoedd Gwyddelig gyrraedd Caerdydd, yn aml yn teithio fel 'balast' ar longau o Cork a Waterford.David Morgan, The Cardiff Story: A History of the City from the Earliest Times to the Present, Hackman Ltd, Tonypandy (1991), p.164 Roedden nhw fel arfer yn cael eu cartrefu yn Newtown, oedd wedi ei ehangu yn bwrpasol gan Marcwis Biwt i gartrefu gweithwyr oedd yn adeiladu dociau newydd Caerdydd.History , Newtown Association webpages. Yn 1850 fe agorwyd Rheilffordd De Cymru (o Abertawe i Cas-gwent),William Rees, Cardiff: A History of the City, The Corporation of the City of Cardiff, 2nd edition (1969), pp. 268–269 gan wahanu Adamsdown o Newtown. Daeth Newtown i gynnwys chwe stryd - Stryd Ellen, Gogledd Stryd Williams, Stryd Pendoylan a Maes Pendoylan, Stryd Roland, Stryd Rosemary – yn uniongyrchol i'r de o'r rheilffordd ac i'r de o Stryd Tyndall. Roedd pont droed i gael mynediad dros y rheilffordd.Streets , Newtown Association webpages.

Daeth Newtown i'w adnabod fel 'Iwerddon Fach'.

Digwyddodd terfysg hiliol cyntaf Caerdydd yn Newtown yn 1848. Roedd Cymro, Thomas Lewis, wedi ei drywanu i farwolaeth gan Wyddel, John Connors. Cymerodd torf o Gymry y ddeddf i'w dwylo eu hun gan fynd i Newtown i ddod o hyd i'r troseddwr. Yn angladd Lewis, roedd yn rhaid i Wyddelod gyda bwyellgeibiau sefyll a gearchod rhag i fwy o drwbl godi.David Morgan, The Cardiff Story: A History of the City from the Earliest Times to the Present, Hackman Ltd, Tonypandy (1991), p.179

Erbyn y 1930au roedd Newtown wedi dirywio i gyflwr slym.Stephen Fisk, Cardiff’s Lost Communities , WalesOnline, 1 April 2010.

Yn y pen draw, yn 1966 fe brynwyd y tai drwy orfodaeth gyda disgwyliad o ail-ddatblygu hen ardal y dociau. Fe ddymchwelwyd y tai yn 1970.

Daeth y safle yn stad fasnach. Fe ddymchwelwyd hwn yn 2010. Roedd disgwyl i'r ardal gael ei ail-ddatblygu gyda defnydd cymysg, i dai newydd a swyddfeydd.

Fe ddymchwelwyd un o weddillion gwreiddiol olaf un Newtown, ty tafarn The Vulcan ar Stryd Adam (yn wreiddiol Whitmore Lane, Newtown),James Preston, "Cardiff's oldest pub looks set to close" , The Cardiffian, 20 March 2012. yn 2012 a mae cynlluniau i'w ail-adeiladu yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan."Plans to rebuild Cardiff's Vulcan pub at St Fagans submitted", BBC News, 28 July 2013.

 Pobl nodedig 
 'Peerless' Jim Driscoll, paffiwr Cymreig enwog, ganwyd yn Newtown yn 1880.

 Gardd goffa 
Yn 1999 rhoddodd Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd £10,000 tuag at goffhau cymuned Newtown. Agorwyd Gardd Goffa Newtown ar 20 Mawrth 2005. Mae'n cynnwys cerflun 'gwaith cwlwm' mawr mewn cerrig a wnaed gan yr artist lleol David Mackie.Memorial Garden, Newtown Association webpages. Adalwyd 17 January 2012.

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Newtown Association 

Categori:Ardaloedd hanesyddol Caerdydd