Byddin Weriniaethol Iwerddon (1922–69)

Ceir sawl byddin sy'n defnyddio'r enw hwn. Mae'r erthygl hon yn ymwneud a'r fyddin gwrth-Gytundeb 1921 a frwydrodd yn Rhyfel Cartref Iwerddon ac yn erbyn Prydain hyd at 1969.

Byddin neu gorfflu o Wyddelod cenedlaetholgar oedd Byddin Weriniaethol Iwerddon (hefyd: IRA) a gredent yn annibyniaeth Iwerddon gyfan ac a sefydlwyd yn 1922. Gwrthwynebant arwyddo Cytundeb Iwerddon-Lloegr 1921, a buont yn brwydro yn Rhyfel Cartref Iwerddon ac yna yn erbyn Prydain hyd at 1969.

Sgil effaith arwyddo Cytundeb Iwerddon-Lloegr ar 6 Rhagfyr 1921 oedd rhannu'r Gwyddelod milwriaethus yn ddwy garfan: 
1. 'Fyddin Genedlaethol', a sefydlwyd gan Michael Collins ac a oedd o blaid y Cytundeb a 
2. Byddin Weriniaethol Iwerddon a oedd yn erbyn y Cytuneb, gan nad oedd y Cytundeb, yn eu barn nhw, yn ddigon cryf nac yn ddigonol. Annibyniaeth Iwerddon gyfan oedd nod Byddin Weriniaethol Iwerddon. 
Daeth y ddwy fyddin benben â'i gilydd rhwng 1922 a 1923 yn Rhyfel Cartref Iwerddon.

Enw
Gelwid y Fyddin Weriniaethol hon weithiau'n anti-Treatyites neu gan filwyr Iwerddon Rydd fel Irregulars,Bathwyd y term The Irregulars gan Piaras Béaslaí, ond fel arfer, fel: The Irish Republican Army (IRA) neu mewn Gwyddeleg: Óglaigh na hÉireann.http://www.irishexaminer.com/ireland/sectarian-violence-and-murder-spreads-across-the-north-199309.htmlhttp://www.irishtimes.com/news/politics/michael-collins-and-anti-treaty-side-did-deal-to-encourage-trouble-in-north-1.1949924 Mabwysiadwyd yr enw Óglaigh na hÉireann hefyd gan y Fyddin Genedlaethol fel eu henw nhw ac mae'r term yn parhau yn enw swyddogol, cyfreithiol ar fyddin bresennol Gweriniaeth Iwerddon.Rhan 3, Deddf Amddiffyn (Dros Dro) 1923. Gweler hefyd: Rhan 16, Deddf Amddiffyn, 1954.

Gweler hefyd
Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon
Gwrthryfel y Pasg
Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon

Cyfeiriadau

Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig