George Noble Plunkett

Roedd George Noble Plunkett, Iarll Plunkett (An Cunta Pluincéid); yn y bendefigaeth Pabaidd (3 Rhagfyr 1851 – 12 Mawrth 1948) yn hanesydd celf, yn wleidydd Gwyddelig gweriniaethol ac yn dad i Seosamh Máire Pluincéid un o ferthyron Gwrthryfel y Pasg.D. R. O'Connor Lysaght, ‘Plunkett, George Noble, Count Plunkett in the papal nobility (1851–1948)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 adalwyd 20 Mawrth 2016Plunkett, Count George Noble, D. R. O'Connor Lysaght (copi o Erthygl yr ODNB heb yr angen am fynediad Llyfrgell)

Cefndir

Ganwyd Plunkett ar 3 Rhagfyr 1851 yn 1 Heol Aungier, Dulyn, yr ieuengaf o dri o blant Patrick Joseph Plunkett a'i wraig, Elizabeth, née Noble. George oedd yr unig un o'r tri phlentyn i fyw i dyfu'n oedolyn. Roedd y tad yn adeiladwr llwyddiannus a goludog ac yn gynghorydd dosbarth trefol. Roedd y teulu yn disgyn o Iarll cyntaf Fingall ac yn perthyn yn gyfochrog i'r Sant Oliver Plunkett. Roedd y teulu yn Gatholigion Rhufeinig ac yn genedlaetholwyr.

Derbyniodd Plunkett ei addysg gynradd mewn ysgol yn Nice (lle daeth yn rhugl yn y Ffrangeg a'r Eidaleg), Ysgol y Tadau Oblate yn Upper Mount Street, Dulyn (1863-7), Coleg Clongowes Wood, Swydd Kildare (1867-9), ac o 1872 Prifysgol Dulyn, lle fu'n astudio'r gyfraith. Roedd lwfans hael gan ei dad yn caniatáu iddo bentyrru gwybodaeth am y Dadeni a chelf ganoloesol, wrth ohirio sefyll arholiadau terfynol y gyfraith tan 1884, cafodd ei alw i'r bar yn y Deml Ganol ym 1886.(Count Plunkett) George Noble Plunkett  adalwyd 21 Mawrth 2016

Priodas
Priododd Plunkett Josephine Cranny (1858-1944) ar 26 Mehefin 1884. Bu iddynt saith o blant: Philomena (Mimi 1886-1926), Joseph Mary (1887-1916), Mary Josephine (Moya 1889-1928), Geraldine (1891-1986), George Oliver (1894-1944), Josephine Mary Jane (Fiona 1896-1976), a John (Jack 1897-1960). Yn ôl Geraldine doedd yr Iarll a'r Iarlles ddim yn rhieni da, yn amddifadu'r plant o addysg, bwyd a chariad.Independent.ie 26 Tachwedd 2006 Feeding a great hatred with fervour Yn ei gerdd Witless mae Joseph Plunkett yn crybwyll yr un peth:

When I was but a child 
Too innocent and small 
To know of aught but love 
I knew no love at all

Anrhydeddau
Ym 1884 cafodd ei greu'n Iarll Pabaidd gan y Pab Leo XIII am gyfrannu arian ac eiddo i Chwiorydd Mair Fychan, urdd nyrsio Gatholig. Roedd yn Farchog yn Urdd y Bedd SanctaiddUrdd y Bedd Sanctaidd IE Notable Irish Members (Historic): George, Count Plunkett   adalwyd 21 Mawrth 2016 a dyfarnwyd iddo'r anrhydeddau Catholig Croes Sant Ioan o Lateran a Chroes Fawr Seintiau Cyril a Methodius

Gyrfa
Ar ei briodas derbyniodd rhodd o dir trefol, daeth ei brif incwm o ddatblygu a rhentu'r tirHonor O Brolchain Joseph Plunkett: 16Lives The O'Brien Press 2012 ISBN 1847172695. Gwasanaethodd fel cyfarwyddwr Amgueddfa Genedlaethol y Gwyddorau a'r Celfyddydau, Dulyn; swydd dan nawdd Llywodraeth PrydainReddy, Louis George, 1917 t 1 Count Plunkett : the man and his message o 1907,  hyd ei ddiswyddo am ran ei feibion yn Gwrthryfel y Pasg ym 1916. Ategai at ei incwm trwy ddarlithio ac ysgrifennu.‘PLUNKETT, George Noble, Count (Papal hereditary)’, Who Was Who, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 1920–2016; online edn, Oxford University Press, 2014 ; online edn, April 2014 accessed 20 March 2016

Cyhoeddiadau
Of The Jacobite War in Ireland, 1894
Sandro Botticelli, 1900; ar y cyd a'r Parch Dr Hogan, FRUI, 
Pinelli 1904
 Architecture of Dublin (British Assoc. HB, 1908)
Golygydd M. Stokes; Early Christian Art in Ireland, 1911–1915
 Arrows (Cyfrol o farddoniaeth) 1921
 Echoes Cyfrol o farddoniaeth 1928 
 Introduction to Church Symbolism, 1932
 Art lectures and addresses, 1929–1941
Cyfrannodd lawer o erthyglau i gyfnodolion a chylchgronau Gwyddelig a bu'n olygydd Hibernia, cylchgrawn yn cynnig adolygiad o lenyddiaeth a chelf Dulyn rhwng 1882 a 1883.

 Gyrfa wleidyddol 
Roedd yr Iarll Plunkett yn cefnogi plaid genedlaethol Charles Stewart Parnell, The Irish National League a safodd fel ymgeisydd i'r blaid ar dri achlysur. Safodd yn etholaeth Canol Tyrone yn etholiad Gyffredinol 1892 gan ddod ar waelod y pôl gyda 1.9% o'r bleidlais. Daeth yn agos i lwyddiant yn etholaeth St Stephen's Green Dulyn, a ymladdodd yn aflwyddiannus fel yr unig ymgeisydd cenedlaetholgar yn etholiad cyffredinol 1895 ac mewn isetholiad yn 1898 gan dorri mwyafrif yr Unoliaethwyr i 138 o bleidleisiau. Galluogodd ei waith yn yr etholaeth i'r blaid genedlaethol unedig Y Blaid Seneddol Wyddelig i gipio'r sedd ym 1900.Parliamentary Election Results in Ireland, 1801–1922, gol B.M. Walker (Royal Irish Academy 1978)

Er ei fod wedi sefyll fel ymgeisydd mewn etholiad doedd o ddim yn cael ei hystyried yn genedlaetholwr amlwg. Roedd ei ddiddordebau pennaf yn hyrwyddo'r celfyddydau. Roedd yn gwasanaethu Academi Brenhinol Iwerddon fel is lywydd ym 1907-8 ac eto o 1911 i 1914. Roedd yn aelod o banel dyfarnu Gwobr Llenyddiaeth Nobel, yn Aelod o Gymdeithas Sbaenaidd yr Unol Daleithiau. Roedd yn un o sefydlwyr Academi Genedlaethol Iwerddon, yn llywydd Cymdeithas Cadwraeth yr Iaith Wyddelig ac fe fu yn is-lywydd Gymdeithas Lenyddol Iwerddon, Cymdeithas Clasurol Iwerddon, Y Gyngres Geltaidd a Chyngres Rhyngwladol y Celfyddydau ac yn aelod o Orsedd y Beirdd a Chymdeithas Frenhinol Dulyn.

Trechwyd y Gwrthryfel, cafodd Joseff ei ddienyddio, a chafodd dau fab arall yr Iarll eu dedfrydu i farwolaeth cyn i'r dyfarniad cael ei gymudo i ddeng mlynedd o garchar efo llafur caled. Er na wyddai'r awdurdodau am ei genhadaeth dros y frawdoliaeth, penderfynodd yr awdurdodau i drin teuluoedd y gwrthryfelwyr yn hallt. Collodd yr Iarll ei swydd, cafodd ei ddiarddel o Gymdeithas Frenhinol Dulyn a chafodd ef a'r Iarlles eu halltudio i Rydychen; llwyddodd y ffordd triniwyd ef a'i deulu i'w radacaleiddio a fu'n gweriniaethwr brwd a phybyr am weddill ei oes.Gallway Advertiser A young girl carried the scars of war  adalwyd 20 Mawrth 2016

Ym mis Rhagfyr 1916 bu farw James O'Kelly AS Gogledd Roscommon ac enwebwyd yr Iarll i sefyll yn yr isetholiad i ganfod olynydd iddo, dychwelodd i'r Iwerddon yn anghyfreithlon ar 31 Ionawr, ac enillodd y sedd yn hawdd tri diwrnod yn ddiweddarach. Cyhoeddodd y byddai'n ymatal rhag mynychu Senedd San Steffan, cyhoeddwyd ei resymeg mewn llyfryn Count Plunkett: the man and his message gan Louis George Reddy (a'r gael i'w ddarllen ar lein.Internet Archive  adalwyd 20 Mawrth 2016). Sefydlodd Cynghrair Rhyddid i geisio sefydlu gweriniaeth arfaethedig 1916 trwy ymataliaeth, a chynhaliwyd cyfarfod a sefydlodd ffrynt eang rhwng ei gynghrair a grwpiau o genedlaetholwr mwy radical megis Sinn Féin. Ym mis Hydref daeth y ffrynt yn blaid, gan ddefnyddio'r enw Sinn Féin. Bu penderfyniad Plunkett yn un bellgyrhaeddol, gwrthododd y 73 o aelodau Sinn Féin a etholwyd yn etholiad cyffredinol 1918 gymryd eu seddau ac aethant i eistedd fel senedd yr Iwerddon; ac nid yw ASau Sinn Féin o ogledd Iwerddon yn derbyn eu seddau seneddol hyd heddiw.

Ar 18 Mai 1918 cafodd Plunkett ei ddalgadw eto. Cafodd ei ryddhau wedi  tirlithriad Sinn Féin yn yr etholiad cyffredinol. Ar 17 Ionawr 1919 bu'n llywyddu dros gyfarfod i gynllunio ar gyfer y senedd weriniaethol, Dáil Éireann, ac yn y sesiwn agoriadol y Dáil ar yr 21ain. Y diwrnod olynol penodwyd ef yn weinidog dros faterion tramor gan Cathal Brugha yn ei gabinet dros dro, penodiad a gafodd ei gadarnhau gan Éamon de Valera ar 10 Ebrill. Ar 26 Awst penodwyd Plunkett yn weinidog y celfyddydau, swydd y tu allan i'r cabinet.

Fel gweinidog y celfyddydau bu'n paratoi dathliad i gofio chwe chanmlwyddiant marwolaeth Dante Alighieri, ond cafodd y paratoadau eu cysgodi gan gyhoeddi'r cytundeb gyda Phrydain oedd am rannu'r Iwerddon. Bu Plunkett yn wrthwynebydd i'r cytundeb gan ddweud nad dros Iwerddon ranedig y bu farw fy mab. Cadeiriodd y blaid wrth gytundeb, Cumman na Poblachta, a chafodd ei drechu yn yr etholiad cyffredinol mis Mehefin 1922.

Am ei wrthwynebiad i'r cytundeb cafodd Plunkett ei ddalgadw gan Lywodraeth Iwerddon gan gael ei ryddhau ym mis Rhagfyr 1923.

Marwolaeth
Bu farw Plynkett o gancr a henaint, yn ei gartref, 42 Upper Mount Street, Dulyn yn 96 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion yn llain weriniaethol mynwent Glasnevin, Dulyn, y diwrnod canlynol. Etifeddwyd yr Iarllaeth gan ei ŵyr Joseph Plunkett mab George.

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Gwrthryfel y Pasg
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Marwolaethau 1948