Carchar Kilmainham

bawd|Cofeb i 'ferthyron' Rhyfel y Pasg.
bawd|Model o'r carchar

Cyn-garchar Prydeinig yw Kilmainham Gaol () a ddefnyddiwyd i ddal nifer o chwyldroadwyr Cenedlaetholgar Gwrthryfel y Pasg (1916) yn garcharorion a'u dienyddio. Mae bellach yn amgueddfa ac ar agor i'r cyhoedd. Adnewyddwyd yr hen adeilad yn y 1950au.

Hanes
Mae hanes y carchar yn rhychwantu cyfnod pwysig yn hanes Iwerddon. Fe'i codwyd adeg y Ddeddf Uno, a'i gau yn dilyn sefydlu Saorstáit Éireann (Gwladwriaeth Rydd Iwerddon). Pan godwyd yr adeilad yn gyntaf yn 1796, fe'i galwyd "an priosún nua" ('y carchar newydd') i wahaniaethu rhyngddo a'r hen garchar tua dau gan metr i ffwrdd. Yna fe'i galwyd yn "Garchar Dinas Dulyn". Arferid crogi pobl o flaen y carchar yn dyddiau cynnar, ond ychydig iawn a grogwyd - yn gyhoeddus neu fel arall - o'r 1820au ymlaen. Adeiladwyd 'cell grogi' yma yn 1819, ar y llawr cyntaf, rhwng yr adain ddwyreiniol a'r adain orllewinol.

Cedwid i fyny at bump o bobl ymhob cell, heb wahanu o ran rhyw nag oedran: bu i blant mor ifanc â saith rannu cell gyda merched a dynion. Byddai ganddynt un gannwyll, a rhaid i honno bara am bythefnos. Prin fod iddynt gynhesrwydd na golau o gwbwl. Roedd pob cell ryw 28 metr sgwâr. Yn aml y gwelid yr oedolion yn cael eu dedfrydu i'w halltudio i Awstralia.

Cyn-garcharorion

 Henry Joy McCracken, 1796
 Oliver Bond, 1798 (bu farw yma)
 James Bartholomew Blackwell, 1799
 James Napper Tandy, 1799
 Robert Emmet, 1803
 Anne Devlin, 1803
   Thomas Russell, 1803
 Michael Dwyer, 1803
 William Smith O'Brien, 1848
 Thomas Francis Meagher, 1848
 Diarmaid Ó Donnabháin Rosa, 1867
  John O'Connor Power, 1868
 J. E. Kenny, 1881
 Charles Stewart Parnell, 1881
 William O'Brien, 1881
 James Joseph O'Kelly, 1881
 John Dillon, 1882
 Willie Redmond, 1882
 Joe Brady (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
 Daniel Curley (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
 Tim Kelly (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
 Thomas Caffrey (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
 Michael Fagan (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
 Michael Davitt
 Pádraig Mac Piarais (Patrick Pearse), 1916
 Willie Pearse (brawd iau Patrick Pearse), 1916
 Séamus Ó Conghaile (James Connolly) (saethwyd yn farw), 1916
 Conn Colbert, 1916
 Constance Markievicz, 1916
 Éamon de Valera, 1916
 Paul Galligan, 1916
 John MacBride, 1916
 Seosamh Pluincéad (Joseph Plunkett), 1916
 Michael O'Hanrahan, 1916
 Edward Daly, 1916
 Grace Gifford (gwraig Joseph Plunkett), 1922
 Ernie O'Malley
 Peadar O'Donnell
 Frank McBreen
 Thomas MacDonagh, 1916
 Tom Clarke, 1916
 Mairead De Lappe (cyfnod Rhyfel Cartref Iwerddon; mam y darlledwr Proinsias Mac Aonghusa)
 Madeleine Ffrench-Mullen, 1916

Cyfeiriadau

Categori:Gwrthryfel y Pasg
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn