Kyphi

Mae kyphi yn arogldarth cyfansawdd a ddefnyddiwyd yn yr Hen Aifft er pwrpasau crefyddol a meddygol.

 Gair 
Mae'r gair kyphi yn tarddu o'r gair Groeg κυ̑φι am y gair Hen Eiffteg "kap-t", arogldarth, o "kap", persawru, arogldarthu, cynhesu, llosgi, cynnau. Mae bôn y gair hefyd i'w weld mewn ieithoedd Indo-Ewropeaidd, gydag ystyr tebyg, fel yn Sansgritaeg कपि (kapi) "arogldarth", Groeg καπνός "ysmygu", a Lladin "vapor".

 Hanes 
Yn ôl Plutarch (De Iside et Osiride) a Suidas (s. v. Μανήθως), ysgrifennodd yr offeiriad Eifftaidd Manetho (circa 300 CCC) draethawd dan y teitl "I baratoi kyphi" (Περὶ κατασκευη̑ϛ κυφίων), ond nid oes yr un copi'n bodoli bellach. Mae tair rysáit kyphi Eifftaidd i'w gweld o gyfnod Ptolemaidd ar waliau teml Edfu a Philae.

Cofnodwyd ryseitiau kyphi Groegaidd gan Dioscorides (De Materia Medica, I, 24), Plutarch (De Iside et Osiride, § 80) a Galen (De antidotis, II, 2).

Cofnodwyd y ffisigwr 19g Paulus Aegineta kyphi "lleuadaidd" sy'n cynnwys wyth cynhwysyn ar hugain a kyphi "heulol" sy'n cynnwys chwe chynhwysyn ar ddeg ar hugain.

 Cynhyrchu 
Mae gan y ryseitiau Eifftaidd un cynhwysyn ar bymtheg yr un. Mae Dioscorides yn nodi deg cynhwysyn, sy'n gyffredin i bob rysáit. Mae Plutarch yn nodi un cynhwysyn ar bymtheg, ac mae Galen yn nodi pymtheg. Plutarch sy'n awgrymu'r pwysigrwydd mathemategol o un cynhwysyn ar bymtheg.

Mae rhai cynhwysion yn amheus o hyd. Mae ryseitiau Groegaidd yn sôn am aspalathus, a ddisgrifi yn brysgwydden ddreiniog yn ôl awduron Rhufeinig. Nid yw ysgolheigion yng nghytûn ar y planhigyn hwn: awgrymir rhywogaeth o Papilionaceae (Cytisus, Genista neu Spartium). Convolvulus scoparius, a Genista acanthoclada Mae gan y ryseitiau Eifftaidd gynhwysion sydd hefyd yn amheus.

I'w greu, cymysgir a berwir y cynhwysion mewn trefn benodol. Yn ôl Galen, rholir yr arogldarth yn belen a'i osod ar lo poeth i greu perfwg; yfwyd ef hefyd yn feddygaeth i wella'r iau ac ysgyfaint.

 Dioscorides (10 cynhwysyn) 
 Mêl
 Gwin
 Rhesins
 Myrr
 Aeron merywen
 Ffiled Fair (κύπειρος Groeg)
 Tyrpant (pinwydd neu resin terebinth, Groeg "ῥητίνη")
 Aspalathus (Groeg "ἀσπάλαθος")
 Pergyrs (Hen Eiffteg "kanen", Hebraeg קָנֶה, Groeg κάλαμος, Lladin culmus)
 Brwynen (Groeg σχοῖνος)

 Plutarch (+6 chynhwysyn) 
 Seseli (Groeg σέσελι)
 Gwm mastig (Groeg σχῖνος)
 Bitwmen
 Dail melys
 Cardamom
 Aeon meryw bychain (?)

 Galen (+5 cynhwysyn) 
 Casia
 Canel (gellir defnyddio cardamom)
 Saffron
 Bdeliwm
 Nardus

 Eifftaidd (+6 chynhwysyn) 
 Casia
 Canel
 Gwm mastig
 Mintys
 Henna
 Mimosa

 Cyfeiriadau 

 Gweler hefyd 
 Ketoret

Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Arogldarth