Gwladwriaeth Palesteina

Mae Palesteina (   ) a gaiff ei gydnabod yn swyddogol fel Gwladwriaeth Palesteina (    ) gan y Cenhedloedd Unedig ac endidau eraill, yn wladwriaeth sofran de jure  yng Ngorllewin Asia. Mae mewn dwy ran: y Lan Orllewinol (sy'n ffinio ag Israel a'r Iorddonen) a Llain Gaza (sy'n ffinio ag Israel a'r Aifft )  gyda Jerwsalem yn brifddinas ddynodedig, er bod ei chanolfan weinyddol, ar hyn o bryd, yn Ramallah.  Mae'r diriogaeth gyfan a hawliwyd gan Wladwriaeth Palesteina wedi cael ei meddiannu er 1948, yn gyntaf gan yr Aifft a Gwlad Iorddonen ac yna gan Israel ar ôl y Rhyfel Chwe Diwrnod ym 1967. Roedd gan Balesteina boblogaeth o 5,051,953 yn Chwefror 2020, sef y 121fed yn y byd.

Mae Gwladwriaeth Palestina yn cael ei chydnabod gan 138 aelod o'r Cenhedloedd Unedig ac ers 2012 mae ganddi statws gwladwriaeth arsylwr nad yw'n aelod yn y Cenhedloedd Unedig. Mae Palestina yn aelod o'r Gynghrair Arabaidd, y Sefydliad Cydweithrediad Islamaidd, y G77, y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol, a chyrff rhyngwladol eraill.

Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, ym 1947, mabwysiadodd y Cenhedloedd Unedig Gynllun Rhaniad ar gyfer Palestina Gorfodol yn argymell creu taleithiau Arabaidd ac Iddewig annibynnol a Jerwsalem rhyngwladol. Derbyniwyd y cynllun rhaniad hwn gan yr Iddewon ond cafodd ei wrthod gan yr Arabiaid. Y diwrnod ar ôl sefydlu gwladwriaeth Iddewig yn Eretz Israel, a elwid yn Wladwriaeth Israel ar 14 Mai 1948, goresgynnodd byddinoedd Arabaidd cyfagos gyn-fandad Prydain ac ymladd lluoedd Israel.Yoav Gelber, Palestine 1948, 2006 – Chap. 8 "The Arab Regular Armies' Invasion of Palestine". Yn ddiweddarach, sefydlwyd y Llywodraeth Holl-Balesteina gan y Gynghrair Arabaidd ar 22 Medi 1948 i lywodraethu'r amgaead a reolwyd gan yr Aifft yn Gaza. Buan y cafodd ei gydnabod gan holl aelodau’r Gynghrair Arabaidd ac eithrio ardal o fewn i Wlad yr Iorddonen (Transjordan).

Er y datganwyd bod awdurdodaeth y Llywodraeth yn cwmpasu'r hen Balesteina Gorfodol, roedd ei hawdurdodaeth effeithiol wedi'i chyfyngu i Llain Gaza.Gelber, Y. Palestine, 1948. pp. 177–78 Yn ddiweddarach cipiodd Israel Llain Gaza a Phenrhyn Sinai o'r Aifft, y Lan Orllewinol (gan gynnwys Dwyrain Jerwsalem) o'r Iorddonen, a Golan Heights o Syria ym mis Mehefin 1967 yn ystod y Rhyfel Chwe Diwrnod .

Ar 15 Tachwedd 1988 yn Algiers, cyhoeddodd Yasser Arafat, Cadeirydd Sefydliad Rhyddhad Palestina (PLO), sefydlu Gwladwriaeth Palestina . Flwyddyn ar ôl llofnodi'r Oslo Accords ym 1993, ffurfiwyd Awdurdod Cenedlaethol Palestina i lywodraethu'r ardaloedd A a B yn y Lan Orllewinol, yn cynnwys 165 o "ynysoedd", a Llain Gaza . Byddai Gaza yn cael ei lywodraethu yn ddiweddarach gan Hamas yn 2007, ddwy flynedd ar ôl ymddieithriad Israel o Gaza.

 Etymology 
Ers y Mandad Prydeinig, mae'r term "Palestina" wedi bod yn gysylltiedig â'r ardal ddaearyddol sydd ar hyn o bryd yn cynnwys Israel, y Lan Orllewinol a Llain Gaza. Defnyddir  y term "Palesteina" am yr ardal hon yng nghornel de-ddwyreiniol y Môr Canoldir ger Syria ers cyfnod Hen Wlad Groeg, gyda Herodotus yn ysgrifennu hanesydd cyntaf yn y 5g CC yn Yr Hanesion am "ardal o Syria, o'r enw Palaistine" lle roedd Phoenicians yn rhyngweithio â phobloedd morwrol eraill.Herodotus, Volume 4. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation. Credir bod y term "Palestina" (yn  wedi bod yn derm a fathwyd gan yr Hen Roegiaid ar gyfer y darn o dir a feddiannwyd gan y Philistiaid, er bod esboniadau eraill hefyd.Ancient History Encyclopædia, Mark, Joshua J., "Palestine"
bawd|Arddangosiad yn erbyn blocio ffordd, Kafr Qaddum, Mawrth 2012

 Daearyddiaeth 
Mae'r Gwladwriaeth Palestina yn gorwedd yn y Levant. Mae Llain Gaza yn ffinio â'r Môr Canoldir i'r gorllewin, yr Aifft i'r de, ac Israel i'r gogledd a'r dwyrain. Mae Gwlad Iorddonen i'r dwyrain yn ffinio â'r Lan Orllewinol, ac Israel i'r gogledd, i'r de, a'r gorllewin. Felly, nid oes gan y ddau amgaead sy'n ffurfio'r ardal Gwladwriaeth Palestina ffin ddaearyddol â'i gilydd, gan fod Israel yn eu gwahanu. Byddai'r ardaloedd hyn yn ffurfio 163fed wlad fwyaf y byd yn ôl arwynebedd tir.

Mae gan Palestina nifer o faterion amgylcheddol sy'n deillio'n bennaf oherwydd ymyrraeth Israel; mae'r materion sy'n wynebu Llain Gaza yn cynnwys anialwch; halltu dŵr croyw; triniaeth garthffosiaeth ; afiechydon a gludir gan ddŵr; diraddio pridd; a disbyddu a halogi adnoddau dŵr tanddaearol. Yn y Lan Orllewinol, mae llawer o'r problemau hyn hefyd yn berthnasol; er bod mwy o ddŵr croyw, mae mynediad ato'n cael ei gyfyngu gan yr anghydfod parhaus gydag Israel.

 Llywodraeth a gwleidyddiaeth 
bawd|Adeilad Cyngor Deddfwriaethol Palestina a ddinistriwyd gan Israel yn Ninas Gaza, Medi 2009
Mae Talaith Palestina yn cynnwys y sefydliadau canlynol sy'n gysylltiedig â Sefydliad Rhyddhad Palestina (PLO):

 Llywydd Talaith Palestina  [iv] - wedi'i benodi gan Gyngor Canolog Palestina 
 Cyngor Cenedlaethol Palestina - y ddeddfwrfa a sefydlodd Dalaith Palestina 
 Pwyllgor Gweithredol Sefydliad Rhyddhad Palestina - sy'n cyflawni swyddogaethau llywodraeth alltud, gan gynnal rhwydwaith cysylltiadau tramor helaeth

Dylai'r rhain gael eu gwahaniaethu oddi wrth Lywydd Awdurdod Cenedlaethol Palestina, Cyngor Deddfwriaethol Palesteina  (PLC) a Chabinet PNA, y mae pob un ohonynt yn gysylltiedig yn lle hynny ag Awdurdod Cenedlaethol Palestina .

Dogfen sefydlu Gwladwriaeth Palestina yw Datganiad Annibyniaeth Palestina,  sy'n hollol wahanol i Gyfamod Cenedlaethol Palestina Palestina anghysylltiedig PLO a Chyfraith Sylfaenol PNA Palestina.

 Is-adrannau gweinyddol 
Rhennir Palestina yn un ar bymtheg o adrannau gweinyddol a elwir yn Llywodraethau.
Enw Arwynebedd (km 2 )  Poblogaeth Dwysedd (fesul km 2 ) Muhafazah (prifddinas ardal) Llywodraethiaeth Jenin 583 311,231 533.8 Jenin Llywodraethiaeth Tubas 402 64,719 161.0 Tiwbiau Llywodraethiaeth Tulkarm 246 182,053 740.0 Tulkarm Llywodraethiaeth Nablus 605 380,961 629.7 Nablus Llywodraethiaeth Qalqilya 166 110,800 667.5 Qalqilya Llywodraethiaeth Salfit 204 70,727 346.7 Salfit Llywodraethiaeth Ramallah ac Al-Bireh 855 348,110 407.1 Ramallah Llywodraethiaeth Jericho 593 52,154 87.9 Jericho Llywodraethiaeth Jeriwsalem 345 419,108 a 1214.8 a Jerwsalem  Llywodraethiaeth Bethlehem 659 216,114 927.9 Bethlehem Llywodraethiaeth Hebron 997 706,508 708.6 Hebron Llywodraethiaeth Gogledd Gaza 61 362,772 5947.1 Jabalya [ angen dyfynnu ] Llywodraethiaeth Gaza 74 625,824 8457.1 Dinas Gaza Llywodraethiaeth Deir al-Balah 58 264,455 4559.6 Deir al-Balah Llywodraethiaeth Khan Yunis 108 341,393 3161.0 Khan Yunis Llywodraethiaeth Rafah 64 225,538 3524.0 Rafah

 Cysylltiadau tramor 
Sefydliad Rhyddhad Palestina (PLO) sy'n cynrychioli Gladwriaeth Palestina. Mewn gwledydd sy'n cydnabod Talaith Palestina mae'n cynnal llysgenadaethau. Cynrychiolir Sefydliad Rhyddhad Palestina mewn amryw o sefydliadau rhyngwladol fel aelod, cyswllt neu arsylwr. 

 Cydnabyddiaeth ryngwladol 
de|bawd|chwith|Cydnabyddiaeth ryngwladol o Wladwriaeth Palestina
Ar 15 Rhagfyr 1988, cydnabuwyd datganiad annibyniaeth Talaith Palestina ym mis Tachwedd 1988 yn y Cynulliad Cyffredinol gyda Phenderfyniad 43/177.

Ar 3 Hydref 2014, defnyddiodd Prif Weinidog newydd Sweden , Stefan Löfven, ei anerchiad agoriadol yn y senedd i gyhoeddi y byddai Sweden yn cydnabod talaith Palestina. Gwnaethpwyd y penderfyniad swyddogol i wneud hynny ar 30 Hydref, gan wneud Sweden yn aelod-wladwriaeth gyntaf yr UE y tu allan i'r hen floc comiwnyddol i gydnabod talaith Palestina. Mae'r rhan fwyaf o 28 aelod-wladwriaeth yr UE wedi ymatal rhag cydnabod gwladwriaeth Palestina a gwnaeth y rhai sy'n gwneud hynny - fel Hwngari, Gwlad Pwyl a Slofacia - hynny cyn eu derbyn.

Ar 13 Hydref 2014, pleidleisiodd Tŷ Cyffredin y DU  274 i 12 o blaid cydnabod Palestina fel gwladwriaeth. Cefnogodd Tŷ’r Cyffredin y symudiad ''"as a contribution to securing a negotiated two-state solution"'' - cymerodd llai na hanner yr ASau ran yn y bleidlais. Fodd bynnag, nid yw llywodraeth y DU yn rhwym o wneud unrhyw beth o ganlyniad i'r bleidlais: ei pholisi cyfredol yw ei bod yn "cadw'r hawl i gydnabod gwladwriaeth Balesteinaidd yn ddwyochrog ar hyn o bryd o'n dewis a phryd y gall helpu i sicrhau heddwch" .

Ar 10 Ionawr 2015, agorwyd llysgenhadaeth Palestina - y wlad gyntaf yng ngorllewin Ewrop - yn Stockholm, Sweden.

 Codi'r faner yn y Cenhedloedd Unedig 
Yn Awst 2015, cyflwynodd cynrychiolwyr Palestina yn y Cenhedloedd Unedig benderfyniad drafft a fyddai’n caniatáu i’r arsylwr nad yw’n aelod nodi Palestina i godi eu baneri ym mhencadlys y Cenhedloedd Unedig.

Ar ôl y bleidlais, a basiwyd gan 119 pleidlais i 8 gyda 45 o wledydd yn ymatal, dywedodd Llysgennad yr Unol Daleithiau Samantha Power na fydd "codi baner Palestina yn dod ag Israeliaid a Phalesteiniaid yn nes at ei gilydd".  Galwodd llefarydd Adran Wladwriaeth yr Unol Daleithiau, Mark Toner, yr ymgais yn “wrthgynhyrchiol”.

Yn y seremoni ei hun, dywedodd Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, Ban Ki-moon, fod yr achlysur yn "ddiwrnod balchder i bobl Palestina ledled y byd, yn ddiwrnod o obaith"."Historic raising of Palestinian flag at United Nations". CNN. 30 Medi 2015. Retrieved 1 June 2019.

 Diwylliant 

 Cyfryngau 
Mae yna nifer o bapurau newydd, asiantaethau newyddion, a gorsafoedd teledu lloeren yn Nhalaith Palestina. Ymhlith yr asiantaethau newyddion mae Asiantaeth NewyddionMa'an, Wafa, Rhwydwaith Newyddion Palesteina ac mae'r teledu lloeren yn cynnwys Al-Aqsa TV, Al-Quds TV, Sanabel TV .

 Chwaraeon 
Pêl-droed yw'r gamp fwyaf poblogaidd ymhlith pobl Palestina. Mae rygbi hefyd yn gamp boblogaidd. Mae tîm pêl-droed cenedlaethol Palestina yn cynrychioli'r wlad mewn pêl-droed rhyngwladol.

Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd y Dwyrain Canol
Categori:Lefant
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Arabeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Arabeg
Categori:Pages with unreviewed translations