Carchar Gwersyll Fron-goch

Roedd Gwersyll Carchar Fron-goch () yn garchar dros dro ym mhentref Fron-goch ger Y Bala.

Cafodd carcharorion rhyfel Almaenig eu cadw yno yn ystod rhan gyntaf y Rhyfel Byd Cyntaf, ond yn dilyn Gwrthryfel y Pasg yn Iwerddon ym 1916 cafodd yr Almaenwyr eu disodli gan dros 1,800 o wirfoddolwyr yr Irish Republican Brotherhood (yr IRA yn ddiweddarach) yn cynnwys rhai o brif arweinwyr fel Michael Collins.Y Pair Dadeni gan Lyn Ebenezer (ISBN 9780863819698)
bawd|chwith|350px|Carcharorion Gwyddelig yn Frongoch

Heddiw nid oes dim o'r hen wersyll ar ôl, mae Ysgol Bro Tryweryn yn sefyll ar safle'r hen wersyll.

Yn 2002 fe godwyd cofeb ar ochr ffordd yr A4212 yn y pentref mewn tair iaith, Cymraeg, Gwyddeleg a Saesneg i nodi hanes y gwersyll.

bawd|chwith|Cofeb Fron-goch ar ochr ffordd yr A4212
 Distylfa Chwisgi 
Pentref i'r gogledd o'r Bala yng Ngwynedd yw Fron-goch (hefyd Frongoch),  Mae Afon Tryweryn yn rhedeg heibio'r pentref.

Sefydlodd R.J. Lloyd Price, Ystâd Rhiwlas ei Welsh Whisky Distillery Company yn y pentref ym 1887. Nid oedd y cwmni wisgi yn llwyddiant a  chynhyrchodd y cwmni ei poteli olaf ym 1903 a chaewyd y ddistyllfa ym 1910.

Defnyddiwyd hen adeilad y ddistyllfa i gadw carcharorion rhyfel Almaeneg ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf. Ystyriwyd safle Frongoch yn ddelfrydol ar gyfer carchar, rhwyle 'yng nghanol nunlle' yn ôl y fyddin Brydeinig ond yn agos i'r hen lein rheilffordd a oedd yn arfer rhedeg o Riwabon ger Wrecsam i Abermaw ar gyfer cludo'r carcharorion.

Gwrthryfel y Pasg
de|bawd|chwith|Datganiad Annibyniaeth Iwerddon, a gyhoeddwyd gan arweinwyr Gwrthryfel y Pasg
Ym Mhasg 1916 cymerodd wrthryfelwyr Gwyddeleg feddiant o nifer o adeiladau mawr o gwmpas canol Dulyn, gyda'r pencadlys ym mhrif Swyddfa'r Post. Darllenwyd Datganiad Annibyniaeth Iwerddon oddi wrth reolaeth Prydain Fawr yn y stryd o flaen Swyddfa'r Post.

Anfonwyd y Fyddin Brydeinig gan lywodraeth Llundian i geisio atal y gwrthryfelwyr. Wedi chwech diwrnod o ymladd, ildiodd y gwrthryfelwyr i'r fyddin. Lladdwyd 64 o'r gwrthryfelwyr yn y brwydro, tra collodd y fyddin Brydeinig  140 wedi eu lladd a 318 wedi ei hanafu. Lladdwyd 17 aelod o'r heddlu a thua 220 o bobl eraill.

Roedd y gwrthryfel wedi ei gynllunio yn bennaf gan yr IRB (Irish Republican Brotherhood, a pharhaodd o ddydd Llun y Pasg 24 Ebrill hyd 30 Ebrill, 1916.

Yn ninas Dulyn yr oedd y rhan fwyaf o'r ymladd, er bod rhywfaint o ymladd mewn rhannau eraill o Iwerddon.

Rhoddwyd yr arweinwyr ar eu prawf gan y fyddin, a dienyddiwyd 16 ohonynt yn ystod hanner cyntaf mis Mai, yn eu plith Pádraig Pearse a James Connolly, oedd wedi ei anafu mor ddrwg fel na allai sefyll ac a saethwyd yn eistedd mewn cadair. Ym mis Awst, crogwyd Roger Casement, oedd wedi mynd i'r Almaen i geisio cefnogaeth i'r gwrthryfel ac wedi dychwelyd i Iwerddon mewn cwch ychydig ddyddiau cyn dechrau'r gwrthryfel.Tim Pat Coogan, 1916: The Easter Rising ISBN 0-304-35902-5

Gyrrwyd y gweddill o'r gwrthryfelwyr i Fron-goch.

Prifysgol y Chwyldro
Ymhlith carcharorion y gwersyll oedd rhai o brif arweinwyr y gwrthryfel fel Michael Collins, Arthur Griffith, Dick Mulcahy, Tomás MacCurtain, Terence MacSwiney a Seán T. O'Kelly.

Bu'r carchar yn gyfle i'r IRA ddatblygu eu syniadau chwyldroadol, ac awgrymir fod Michael Collins a'i gymrodyr wedi rhoi gwersi mewn ymladd a milwriaeth i'w gyd-garcharorion.

Daethpwyd i adnabod Fron-goch fel "Prifysgol Sinn Féin", neu "Brifysgol y Chwyldro" (ollscoil na réabhlóide)  .

Caewyd Llywodraeth Prydain y gwersyll ym 1916 a dychwelwyd y carcharorion i Iwerddon.

Daeth llawer o gyn-garcharorion Fron-goch yn arweinwyr y rhyfel dros annibyniaeth Iwerddon a orfododd Lywodraeth Prydain ildio rheolaeth o 26 o 32 o siroedd Iwerddon wrth i sefydlu Weriniaeth Iwerddon yn wlad annibynnol.

Michael Collins
bawd|chwith|Michael Collins
Carcharor enwocaf Fron-goch oedd Michael Collins. Pan ddychwelodd i Iwerddon wedi'i gyfnod yn y Gwersyll fu'n un o brif arweinwyr y Gwyddelod yn ystod y rhyfel dros annibyniaeth. Bu'n gyfrifol am sefydlu 'Y Sgwad' - grŵp arfog cudd a laddodd nifer o swyddogion Prydeinig pwysig.Bloody Sunday: How Michael Collins's Agents Assassinated Britain's Secret Service in Dublin on Tachwedd 21, 1920 - James Gleeson,  Lyons Press, ISBN 978-1592282821 Roedd Collins hefyd yn gyfrifol am drefnu grŵp o spiwyr tu mewn i Gastell Dulyn, pencadlys y Prydeinwyr a anfonodd wybodaeth gyfrinachol iddo.

Erbyn 1922 yr oedd y llywodraeth Brydeinig yn barod i drafod telerau heddwch, ac aeth Collins gyda nifer o arweinwyr eraill i Lundain i dafod gyda llywodraeth David Lloyd George.

Cynigiwyd iddynt weriniaeth annibynnol, ar yr amod fod chwech sir yng ngogledd yr ynys yn parhau dan lywodraeth Brydeinig fel Gogledd Iwerddon.

Cytunodd Collins a'r lleill, er ei fod yn gwybod y byddai hyn yn annerbyniol i lawer o Wyddelod a oedd wedi bod yn ymladd dros annibyniaeth. Dywedodd Collins ''Will anyone be satisfied at the bargain? Will anyone? I tell you this; early this morning I signed my death warrant''.http://todayinirishhistory.com/tag/i-have-signed-my-own-death-warrant/

Aeth yn rhyfel cartref rhwng cefnogwyr y cytundeb gyda Llywodraeth Llundain ar un ochr, yn erbyn a'r rhai oedd yn gwrthod ei dderbyn ar yr ochr arall.

Gerllaw Corc ar 22 Awst,1922 yr oedd Collins yn teithio mewn modur pan ymosodwyd arno gan wrthwynebwyr y cytundeb. Tarwyd Collins gan fwled a'i ladd.

Rhestr o rai o'r carcharorion

Richard AungierFingal fighters were held in Welsh prison camp
Denny Barry"Rhestr o'r Carcharorion ", Frongoch
Joseph Beggs
Gerald Boland
Michael Bradyhttp://www.kilmainhamgaolautographbooks.ie/people/michael-brady/
Patrick Brogan
Daniel Brophy
Pat Caddell 
Michael Carolan
Joe Clarke
Con Collins
Michael Collins
James Connor
W. T. Cosgrave
Philip Cosgrave
Paddy Daly
P. T. Daly
Matthias Derham
John Devine
Henry Dixon
Peter Doyle
Thomas J Doyle
William Doyle
Thomas Duff
Thomas P. Duke
Patrick J. Early
Dick Fitzgerald
William Ganly
Peter Gibbons 
James Gough
Thomas Hand
John Hynes
Dick Kelly
J. Kelly
Joseph P. Kelly
Matt Kelly
Thomas Kelly
Edward Lawless
Joseph Lawless
Bernard McAllister
John McCann
John MacDonagh
James McDonnell
Tom McEllistrim
Seán McGarry
Dick McKee
Seán McLoughlin
Seán Mac Mahon
J. J. McNally
Thomas Maxwell
Christopher Moran
Patrick Moran
Peter Moran
Richard Mulcahy
Fred Murphy
James Nowlan
Christopher Nugent
Seán Nunan
J. J. O'Connell
James O'Connell
Batt O'Connor
Joseph O'Connor
Patrick O'Keeffe
Peter O'Kelly
Seán O'Mahony
Cathal Ó Murchadha
Thomas O'Reilly
Liam Ó Rinn
Gearóid O'Sullivan
Kit Poole
John Rafferty
James Rickard
Séamus Robinson
Edward Rooney
James Rooney
James Ryan
P. J. Ryan
Thomas Seaver
Patrick Sherwin
Arthur Shields
Edward Stafford
Michael Staines
Christopher Taylor
J. Taylor
Thomas Taylor
Joseph Thornton
Thomas Traynor
Bartle Weston
Charles Weston
Thomas Weston

Rhaglen ddogfen-drama 
Yn 2007 cynhyrchwyd rhaglen ddogfen-drama Frongoch – Man Geni’r IRA am hanes y gwersyll. Yn gyd-gynhyrchiad rhwng cwmni teledu Cwmni Da o Gymru a chwmni teledu Gwyddelig Midas. Dangoswyd y rhaglen yn Gymraeg ar  S4C ac yn Wyddeleg ar sianel deledu iaith Wyddeleg TG4. Mae'r rhaglen yn canolbwyntio yn bennaf ar dri charcharor - Michael Collins (actor: Nick Lee), Séamas Ó Maoileóin (actor: Stephen Darcy) a Joe Stanley (gor-ŵyr Joe Stanley, Trevor Stanley, actiodd ran ei hen-dad-cu yn y rhaglen). Mae cymeriadau Cymraeg hefyd yn cael sylw - un ohonyn nhw yw'r Dr David Peters, sef meddyg y gwersyll a fu'n gymeriad canolog yn y ddrama.  Y llall yw Joni Roberts - bachgen ifanc fu'n gweithio yn y cantîn yn y gwersyll a ddaeth yn gyfaill i'r Gwyddelod.http://news.bbc.co.uk/welsh/hi/newsid_6540000/newsid_6541800/6541871.stmhttp://www.s4c.cymru/ffeithiol/c_frongoch.shtml

Llyfryddiaeth
bawd|chwith|Clawr llyfr hanes Frongoch Y Pair Dadeni gan Lyn Ebenezer
Y Pair Dadeni gan Lyn Ebenezer (ISBN 9780863819698)
Fron-goch and the birth of the IRA gan Lyn Ebenezer (ISBN 9780863819773)
 Brennan-Whitmore, W, With the Irish in Frongoch (Dulyn 1918)
 O'Mahony, Sean, Frongoch University of Revolution (Dulyn1987)
 Tim Pat Coogan, 1916: The Easter Rising ISBN 0-304-35902-5

Dolenni
 Gwefan ar hanes Carchar Gwersyll Fron-goch: http://www.frongoch.cymru/ 

 Cyfeiriadau 

Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Gwynedd
Categori:Hanes Iwerddon