Croes Fictoria

Y Groes Fictoria (VC) yw'r addurn milwrol uchaf sy'n cael ei gyflwyno am wroldeb "yng ngŵydd y gelyn" i aelodau'r  lluoedd arfog yng ngwledydd y Gymanwlad a chyn diriogaethau'r Ymerodraeth Brydeinig. Mae'r VC yn cael blaenoriaeth ar unrhyw urdd, anrhydedd neu fedal arall. Gall person o unrhyw reng milwrol yn unrhyw un o'r lluoedd arfog, yn ogystal ag unrhyw aelod sifil sy'n gweithio o dan reolaeth milwrol, ennill y VC.

Hanes
Cyflwynwyd y VC am y tro cyntaf ar 29 Ionawr 1856 gan Brenhines Fictoria er mwyn anrhydeddu gweithredoedd arwrol yn ystod Rhyfel y Crimea. Cyn hyn dim ond swyddogion oedd yn gymwys i dderbyn yr anrhydedd uchaf, sef Urdd y Baddon. Roedd nifer o wledydd Ewropeaidd yn cyflwyno anrhydeddau nad oedd yn gwahaniaethau ar sail eu rheng nag ar sail dosbarth cymdeithasol; roedd gan Ffrainc y Légion d'honneur (Lleng Anrhydedd) ac roedd Yr Iseldiroedd yn cyflwyno Militaire Willems-Orde (Urdd William).

Cafwyd y seremoni cyntaf ar 26 Mehefin 1857 wrth Frenhines Fictoria urddo 62 o'r 111 milwr o Ryfel y Crimea yn Hyde Park, Llundain. Bellach, mae'r fedal wedi ei chyflwyno 1,358 o weithiau i 1,355 o unigolion. Dim ond 15 medal sydd wedi eu cyflwyno ers Yr Ail Ryfel Byd, 11 i aelodau Byddinoedd Prydain a phedwar i aelodau Byddinoedd Awstralia.

Credir fod y medalau wedi eu bathu o fetal canon Rwsiaidd a gafodd ei gipio yn ystod Gwarchae Sevastopol, ond mae ymchwil diweddar yn awgrymu mai canonau Tsieneiaidd yw tarddiad metal nifer ohonynt.

Edrychiad
Mae'r addurn yn groes pattée efydd, 41mm (1 39/64") o uchder, 36mm (1 27/64") o led, yn dangos coron Sant Edward gyda llew uwchben a chyda'r arysgrif FOR VALOUR. Y geiriau FOR THE BRAVE oedd i fod i ymddangos yn wreiddiol hyd nes i'r Frenhines Fictoria ofyn am y newid rhag awgrymu nad oedd pob person mewn brwydr yn ymddwyn yn ddewr. Mae'r addurn, y bar crog a'r ddolen yn pwyso tua 27g (0.87owns)Victoria Cross Heroes, Headline Book Publishing, awdur: Ashcroft, Michael, ISBN 0-7553-1632-0.

Mae'r groes wedi ei chrogi ar gylch sy'n cysylltu â "V" ar far sydd wedi'i haddurno â dail llawryf. Ar gefn y bar, llae mae'r rhuban yn cael ei bwydo, ceir enw, rheng, rhif ac uned y derbynnydd. Ar gefn y medal mae panel crwn lle torrir dyddiad y weithred arwrol.

Mae'r rhuban yn rhuddgoch, 38mm (1 1/2") o led. Yn wreiddiol (1856) roedd y rhuban i fod yn goch i aelodau'r fyddin ac yn las tywyll i aelodau'r llynges, ond diddymwyd y rhuban glas tywyll wedi ffurfio'r Llu Awyr Brenhinol ar 1 Ebrill 1918. Ar 22 Mai 1920 arwyddodd George V warant yn cyhoeddi y byddai pob derbynnydd o hyn ymlaen yn derbyn rhuban coch a bod angen i pob aelod o'r llynges oedd eisoes wedi derbyn VC i gyfnewid eu rhuban glas tywyll am un coch.

Er fod gwarantau'r fyddin yn datgan mai "coch" yw lliw y rhuban, fe'i ddigrifiwyd yn swyddogol fel rhuban "rhuddgoch".

Deiliaid Cymreig
bawd|James Hill Johnes, VC yn ymosod ar y gelyn (paentiad olew gan James Nowlan, 1893, o gasgliad LlGC)
Nid oes modd dod i gasgliad pendant am y nifer o Gymry sydd wedi eu hurddo â'r VC gan fod nifer o filwyr di-Gymraeg gyda chatrawdau Cymreig a hefyd nifer o filwyr di-Gymraeg oedd yn byw yng Nghymru wedi eu cynnwys gan sawl cyfeirlyfr ymysg y rhestrau o Gymry gafodd eu hurddo. Syr Hugh Rowlands oedd y Cymro cyntaf i gael ei urddo yn dilyn gweithred yn ystod Rhyfel y Crimea, er i Robert Shields o Gaerdydd - yr ail Gymro i gael ei urddo - dderbyn ei fedal cyn Syr Hugh.

Yr un weithred filwrol y mae pawb yn ystyried ei fod yn Gymreig yw'r amddiffyniad o Rorkes Drift yn ystod Rhyfel y Zulu ym 1879 - lle enillwyd 11 VC gan aelodau o gartrawd Cyffinwyr De Cymru ac a anfarwolwyd yn y ffilm Zulu ond dim ond tri o'r unarddeg sy'n cael eu hystyried yn Gymry, bellach.

Dyma restr o rai o'r Cymry sydd wedi eu hanrhydeddu trwy ddyfarnu Croes Fictoria iddyntBlog y BBC - Welsh Victoria Cross Winners adalwyd 16 Tach 2014Welsh Victoria Cross Recipients of WW1 adalwyd 16 Tach 2014

(Mae'r rhestr  yn anghyflawn gellir helpu Wicipidia trwy ychwanegu ato)

{| class="wikitable sortable"
! colspan=1 width="35%" | Enw
! colspan=1 width="10%" | Blwyddyn
! colspan=1 width="15%" | Rhyfel
! colspan=1 width="25%" class="unsortable" | Brwydr 
! colspan=1 width="20%" | Gwlad 
|-
| Syr Hugh Rowlands
| 1857
| Rhyfel y Crimea
| Inkerman
| Rwsia
|-
| Robert Shields
| 1857
| Rhyfel y Crimea
| Sesbastopol
| Rwsia
|-
| Jacob Thomas
| 1857
| Gwrthryfel India
| Rhyddhad Lucknow
| India
|-
| James Hills-Johnes
| 1857
| Gwrthryfel India
| Gwarchae Delhi
| India
|-
|William Wilson Allen
| 1879
| Rhyfeloedd y Zulu
| Rorke's Drift
| De'r Affrig
|-
| Robert Jones
| 1879
| Rhyfeloedd y Zulu
| Rorke's Drift
| De'r Affrig
|-
| John (Fielding) Williams
| 1879
| Rhyfeloedd y Zulu
| Rorke's Drift
| De'r Affrig
|-
| Llewellyn Alberic Emilius Price-Davies
| 1901
| Rhyfel y Boer
| Blood River
| De'r Affrig
|-
| Frederick Barter
| 1915
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Festubert
| Ffrainc
|-
| Robert James Bye
| 1917
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Yser Canal
| Gwlad Belg
|-
| James Llewellyn Davies
| 1917
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Polygon Wood
| Gwlad Belg
|-
| Lewis Pugh Evans
| 1917
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Zonnebeke
| Gwlad Belg
|-
| William Charles Fuller
| 1914
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Chivy-sur-Aisne
| Ffrainc
|-
| Hubert William Lewis
| 1916
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Macukovo
| Gwlad Groeg
|-
| Ivor Rees
| 1917
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Pilkem
| Gwlad Belg
|-
| Lionel Wilmot Brabazon Rees
| 1916
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Double Crassieurs
| Ffrainc
|-
| John Fox Russell
| 1917
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Tel-el-Khuweilfeh
| Palesteina
|-
| Richard William Leslie Wain
| 1917
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Cambrai/Marcoing
| Ffrainc
|-
| William Herbert Waring
| 1918
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Ronssoy
| Ffrainc
|-
| Henry Weale
| 1918
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Bazentin-le-Grand
| Ffrainc
|-
| John Henry (Jack) Williams
| 1918
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Villers Outreaux
| Ffrainc
|-
| William Williams
| 1917
| Y Rhyfel Byd Cyntaf
| Yr Iwerydd
| Ffrainc
|-
|Bernard Armiage Warburton-Lee
| 1940
| Yr Ail Ryfel Byd
|Ofot Fjord
| Norwy
|-
| John Wallace Linton
| 1943
| Yr Ail Ryfel Byd
| HMS Turbulent
| Mor y Canoldir
|-
| Tasker Watkins
| 1944
| Yr Ail Ryfel Byd
| Falaise
| Ffrainc
|-
| Edward Thomas Chapman
| 1945
| Yr Ail Ryfel Byd
| Teutoburger Wald
| Yr Almaen
|-
|}

Cyfeiriadau


Categori:Anrhydeddau a gwobrau milwrol
Categori:Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau'r Deyrnas Unedig