Garthewin

Plasdy ac ystad yng ngogledd Cymru yw Garthewin. Lleolir y plasdy ei hun ger Llanfair Talhaearn yn Sir Conwy. Roedd yn gartref i Wynniaid Melai a Garthewin. Mae ganddo le yn hanes y theatr yn Gymraeg oherwydd cysylltiad y theatr fach sydd yno â Saunders Lewis a'r ysgweier ar y pryd, Robert O. F. Wynne. Ymddangosodd erthygl am ysblander yr ystad mewn rhifyn o'r Country Life [13 Chwefror 1958].

 Hanes 
Nodir bod y Wynniaid yn ddisgynyddion i Marchudd ap Cynan (ganed tua 880).

Tua 1700, ailadeiladodd Dr Robert Wynne, canghellor Llanelwy a ficer Gresffordd, Garthewin fel plasty gwledig cain, gan ymgorffori rhywfaint o'r adeilad cynharach o'r 17eg ganrif. Ei dŷ ef yw'r hyn sy'n goroesi heddiw, er bod ffasâd newydd ac amryw o newidiadau cosmetig wedi'u gwneud rhwng 1767 a 1772 ar gyfer Robert Wynne, ŵyr y canghellor ac Uchel Siryf Sir Ddinbych ym 1769. Gwnaed yr addasiadau yma gan y pensaer o Gaer, Joseph Turner.

Gwnaethpwyd addasiadau i'r adeilad gan Clough Williams Ellis ar gais Robert O. F. Wynne ym 1930. 

Roedd dyddiau gogoneddus y 1930au yn atgof pell pan roddodd Menna MacBain y gorau i'r frwydr o geisio cynnal a chadw yr adeilad ym 1995. Prynwyd yr ystad â 230 acer o dir ym 1996 gan Michael Murray Grime am £1.25 miliwn. Treuliodd Grime lawer o weddill ei oes — hyd at ei farwolaeth ym mis Medi 2024 — yn adnewyddu ac adfer y Plas a'i hadeiladau allanol. 

Yn 2025, am yr eildro yn unig yn ei hanes, roedd yr Ystad ar werth unwaith eto am £4.5 miliwn.

Oherwydd cefnogaeth brwd Robert O. F. Wynne dros Blaid Cymru, a'i gyfeillgarwch â Saunders Lewis, nodir mai yn ysgubor Garthewin y "storiwyd y petrol ar gyfer llosgi ysgol fomio Penyberth" ym 1936.

Theatr

 1937 - 1945 
bawd|chwith|Drama gan Chwaraewyr Garthewin 1961
Cafodd y Chwaraedy (Saesneg: The Playhouse) ei greu trwy addasu hen ysgubor ger y plasdy (codwyd yn wreiddiol yn 1722). Syniad Robert O. F. Wynne oedd hynny. Comisiynodd Thomas Taig o Abertawe i gynllunio'r theatr ym 1937, a chafwyd y ddefod cyntaf ar ei llwyfan ar noswyl Nadolig 1937. Sylwer mai "defod" ac nid drama oedd yr offrwm gyntaf, gan mai defod grefyddol i groesawu’r Nadolig oedd y perfformiad hwn.
bawd|dde|Llwyfan Theatr Garthewin

"Defnyddiodd Thomas Taig un or bwâu priddfaen fel agoriad prosenim", yn ôl Hazel Walford Davies yn ei chyfrol werthfawr, Saunders Lewis a Theatr Garthewin (Gomer 1995).

"O fewn y bwa adeiladwyd Ilwyfan isel a gosodwyd goleuadau ar hyd prif drawst y to uwchben blaen y Ilwyfan, ac adeiladwyd galeri fechan ar un ochr ar gyfer y trydanwr a'r offer goleuo. Yn y theatr hon yr oedd y Ilwyfan yn agos iawn at res flaen y gynulleidfa, a phwysleisiwyd yr agosrwydd rhwng yr actor a'r gwyliwr drwy osod grisiau isel i redeg ar hyd blaen y Ilwyfan," ychwanegodd Davies.

Nodai hefyd bod "cynlluniau eisteddleoedd" Taig yn caniatau i 160 o gynulleidfa. Honnai hefyd bod peth dryswch dros hyn, gydag eraill yn awgrymu "150 i 200".

Cwmni'r Chwaraedy Cenedlaethol a wahoddwyd yno gyntaf, a hynny yn Ionawr 1938. Ymgais yr Arglwydd Howard de Walden i sefydlu Theatr Genedlaethol i Gymru oedd y cwmni, a leolwyd yn Llangollen. Trosiad Cymraeg T. Gwynn Jones o The Story of Bethlehem oedd un ddrama [neu feim a cherddoriaeth] a'i ddrama Y Gainc Olaf  oedd y llall.  "Ni chlywyd lawer o Gymraeg ymhlith y gynulleidfa ar y noson agoriadol", noda Davies.

Ym 1939, bu Kate Roberts yn cyfarwyddo cynhyrchiad o Tri Chryfion Byd gan Twm o'r Nant yn Theatr Garthewin, ar wahoddiad Wynne i Gwmni Cyhoeddi Eisteddfod Genedlaethol Dinbych 1939 ddod yno. Cynhaliwyd sawl Noson Lawen yno hefyd.

Wedi priodas Robert O. F. Wynne, a chyrhaeddiad yr Ail Ryfel Byd a welodd ddiwedd y Cwmni Cenedlaethol, fe drodd y Theatr yn ôl i fod yn ysgubor am rai blynyddoedd.

 1946 - 1953 
Penodwyd Morris Jones fel Rheolwr a Chyfarwyddwr y Theatr ym 1946, a chyn sefydlu Chwaraewyr Garethewin, gwahoddwyd cwmnïau drama lleol fel Aelwyd Betws-yn-Rhos i lwyfannu dramâu gyda'r adnoddau gorau oedd ar gael. Bu Kate Roberts a'i gŵr Morris T. Williams yn ymwneud â'r Theatr yn y cyfnod hwn.

Roedd lleoliad y Theatr yn peri problemau, yn enwedig o gofio pris tanwydd a theithio wedi'r Rhyfel, yn ogystal â'r cyflenwad trydan annigonol. Penderfynwyd cynnal Ysgolion Drama bob mis Medi er mwyn "lledaenu apêl y theatr". Yn yr Ysgol Ddrama gyntaf ym 1946, rhoddodd Robert O. F. Wynne anerchiad yn nodi "mai rhywbeth i lanw bwlch oedd y theatr, ac nid oedd un bwriad ganddo i'w gwneud yn theatr barhaol, gan mai ei ddymuniad oedd gweld cadwyn o theatrau bychain ar hyd a lled Cymru". 

Llwyddodd Wynne i gael ei gyfieithiad ef o Amlyn ac Amig - A Christmas Candle wedi'i ddarlledu ar Radio Éireann ym mis Rhagfyr 1945, ac wedi hynny, roedd yn awyddus iawn i weld llwyfaniad ohoni yng Ngarthewin. Gwnaed hynny ym 1946. Dilynwyd hynny gan Blodeuwedd ym 1948.Saunders Lewis, Blodeuwedd. Rhagymadrodd. 

Yn dilyn y cynhyrchiad o Blodeuwedd, daeth Saunders Lewis i ystyried Theatr Garthewin fel "cartref sefydlog iddo fel dramodydd". Ym 1952, nododd gohebydd y Western Mail: "What Malvern was to Shaw, Garthewin is now to Saunders Lewis". Cyflwynodd Kate Roberts "lenni hesian trymion" ar gyfer y llwyfan, yn rhodd i'r theatr, ar ddiwedd 1948.  

Sefydlwyd Gŵyl Ddrama yn y Theatr ym 1950, gyda'r amcan o "gyflwyno wythnos o ddramâu a darlithoedd gan arbenigwyr ym Myd y Theatr".   

Llwyfannwyd Eisteddfod Bodran (1950) a Gan Bwyll (1952) am y tro cyntaf yn Theatr Garthewin, ond wedi "methiant" yr ail-gynhyrchiad, dechreuodd Saunders Lewis "ymbellhau" oddi wrth y Theatr ym 1953. Er hynny, fe ganiataodd i Chwaraewyr Garthewin lwyfannu Siwan ar lwyfan am y tro cyntaf, wedi darllediad Radio'r BBC ohoni ym 1954. Aethpwyd ati ar ôl hynny i lwyfannu trosiadau J. T. Jones o ddramâu Shakespeare a dramâu newydd gan Gwynne D. Evans, Huw Lloyd Edwards ac Aeres Evans.   

Ar ddiwedd 1953, dewisioedd Robert O. F. Wynne i "drosglwyddo gweinyddiaeth y theatr i ofal Cyngor Gwlad Sir Ddinbych", penderfyniad a fu'n "sioc fawr" i aelodau Chwaraewyr Garthewin. Trafferthion ariannol Wynne a chostau cynyddol y Theatr oedd tu cefn i'r penderfyniad. Ond daeth mwy o sioc i ran y Cwmni, gan na welai'r Cyngor unrhyw reswm paham y dylent barhau i gynnal y Cwmni yn ogystal â'r Theatr. Siomwyd Wynne hefyd, gan ei fod wedi erfyn ar y Cyngor i gefnogi'r Cwmni drama. Methiant fu'r trosglwyddo a phenderfynodd Wynne barhau fel ag yr oedd. 

 1960 - 1970 
Roedd dyledion ariannol Robert O. F. Wynne yn prysur gynyddu, a gwelodd pa mor anodd oedd cynnal y Theatr fel rhan o'i Ystad. Wedi'r Ŵyl Ddrama ym 1966, collodd ddiddordeb yn y Theatr. Ond parhau i lwyfannu dramâu wnaeth Chwaraewyr Garthewin. Erbyn 1969, penderfynodd y cwmni drama nad oedd posib parhau i lwyfannu dramâu yn y Theatr yng Ngharthewin, ac felly bu'n rhaid i'r cwmni ganfod cartref newydd ym Mae Colwyn.bawd|Rhai o'r gynulleidfa yn Theatr Garthewin
bawd|Chwaraewyr Garthewin yn cyflwyno Marsiandwr Fenis
bawd|Y porth a arweiniai at yr ysgubor, lleoliad Theatr GarthewinBu'n rhaid i Ystad Wynne werthu'r Plas ym 1995.

 Cynyrchiadau nodedig 
(detholiad)

 Cynyrchiadau Cymraeg 
Cwmni'r Chwaraedy Cenedlaethol 

 Stori Bethlehem (1938) trosiad Cymraeg T. Gwynn Jones o The Story of Bethlehem 
 Y Gainc Olaf  (1938) gan T. Gwynn Jones.
Chwaryddion y Genhinen

 Golygfa o'r Ail-Act o Macbeth (1947) gan Shakespeare (cyf. T. Gwynn Jones) - cast: Jack James (Cwm Rhondda) a Rachel H. Thomas.
 Adar o'r Unlliw (1947) gan J. O. Francis (cyf. Magdalen Morgan) - cast: D. Moses Jones, Prysor Williams, Eic Davies ac Emrys Cleaver.
 Doctor ar ei Waethaf (1947) gan Molière (cyf. Saunders Lewis) - cast: Jack James, Dewi Prys Thomas a Raymond Edwards.
 Cybydd (1950) gan Molière (cyf. D. J. Thomas)

Chwaraewyr Garthewin

 Amlyn ac Amig (1946) gan Saunders Lewis
 Blodeuwedd (1948) gan Saunders Lewis
 Tŷ Dol (1950) gan Ibsen (cyf. Ifor Williams)
 Eisteddfod Bodran (1950) gan Saunders Lewis [cyfarwyddwr Edwin Williams]
 Morwyn y Môr (1951) gan F. George Fisher
 Fy Ngwely yn Uffern (1951) gan E. Meurig Walter
 Cân Rhiannon (1951) gan David Monger (cyf. Trefin)
 Eisteddfod Bodran (1951) gan Saunders Lewis [cyfarwyddwr Edwin Williams] - cystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
 Gan Bwyll (1952) gan Saunders Lewis
 Nos Ystwyll (1953/4) gan Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
 Siwan (1954) gan Saunders Lewis
 Adar Brithion (1956)
 Corn Beca (1956) gan Gwynne D. Evans 
 Twentieth Century Lullaby (1956) gan Cedric Mount
 Rhwd yn y Rhedyn (1957) gan J. Mansell Thomas (cyf. Emlyn Thomas)
 Cyfyng-Gyngor (1958) gan Huw Lloyd Edwards

 Ffrindiau a Pherthnasau (1960) gan St John Irvine (cyf. Trevor Williams)
 Gofid Cudd (1960) gan Alejandro Casona (cyfeiria. G. J. Evans)
Taid (1961) gan S. Kaufman ac Edna Ferber (trosiad Dafydd Williams)
 Gwirionedd (1961)
 Y Gŵr o Wlad Us (1962) gan Huw Lloyd Edwards
 Hamlet (1964) gan William Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
 Llythyrau Malais (1964) gan Richard Llewelyn (cyf. Jeremiah Jones)
 Petalau yn y Gwynt (1965) gan Rhydderch Jones
 Teli'r Teulu (1966) gan Elaine Morgan (cyf. Lewis Williams)
 Amlyn ac Amig (1966) gan Saunders Lewis
 Golygfa o Gwaed yr Uchelwyr (1966) gan Saunders Lewis
Y Cwch Heb Bysgotwr (1966) gan Alejandro Casona (cyf. G. J. Evans)
Yr Offeryn (1968) gan R. Gwynedd Jones.
Marsiandwr Fenis (1968) gan Shakespeare (cyf. J. T. Jones)

Cwmnïau eraill

 1939 - 1950 

 Tri Chryfion Byd (1939) gan Twm o'r Nant - cyfarwyddwr Kate Roberts fel rhan o arlwy Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
 Canpunt (1946) gan Kate Roberts, Margaret Price a Betty Eynon Davies - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
 Y Setl Dderw (1946) cyfieithiad G. Prys Jones o The Oak Settle (Harold Brighouse) - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
 Dialedd (1946) cyfieithiad G. Prys Jones o Shanghai (W. Stuckes) - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
 Pobl yr Ymylon (1946) gan Idwal Jones - Cwmni Penmaes.
 Clychau Buddugoliaeth (1946) gan Gwilym R. Jones - Cwmni Dinbych a'r Cylch [Drama Fer fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945]
 Dwywaith yn Blentyn (1946) gan R. G. Berry  - Cwmni Dinbych a'r Cylch
 Ynys yr Hud (1946) addasiad dramatig o waith W. J. Gruffydd gan E. Bryan Jones a Nansi Evans  - Cwmni Dinbych a'r Cylch.
 Maes y Meillion (1946) gan D. J. Davies - Cwmni Bethel a Mostyn.
 Tra Bo Dau (1946) gan Emrys R. Jones - Cwmni Bodfari
 Marchogion y Môr (1947) - Cwmnïau Trefriw ac Ysbyty Ifan.
 Michael (1947) - Cwmnïau Trefriw ac Ysbyty Ifan.
 Y Potsiar (1947) - Cwmnïau Trefriw ac Ysbyty Ifan.
 Awel Dro (1947) gan Ieuan Griffiths - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos
 Y Ffordd (1947) gan T. Rowland Hughes - Chwaraewyr Bae Colwyn
Lle Mynno'r Gwynt (1948) gan John Gwilym Jones - Cwmni Drama Coleg y Gogledd
Y Corn (1948) gan John Ellis Williams - Cwmni Joseph Pierce, Saron
Swyno'r Merched gan Goronwy Prys Jones - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
Pedrito gan Bryn Williams - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
Plas Madog gan Edward Rees - Cwmni Llandudno [drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947]
Gadael Tir (1950) cyfieithiad Janet Evans o ddrama Sutton Vale - Cymdeithas Ddrama Abergele.

 1951 - 1970 

L'Impromptu de Versailles (1952) gan Molière (cyf. D. J. Thomas, Abertawe) - Cwmni Abertawe
Y Rhagrithiwr (Tartuffe) (1952) gan Molière (cyf. D. J. Thomas, Abertawe) - Cwmni Abertawe
Camddeall (1952) gan Albert Camus (cyf. Ifor Davies) o La Malentendu [cyfarwyddwyr John Gwilym Jones ac Elwyn Thomas]
Yr Argae (1954) gan Gwilym R. Jones - Chwaraewyr y Nant, Dinbych
Fel y Tybiwch, y Mae (1954) gan Luigi Pirandello (cyf. T Gwynfor Griffith a J. O. Davies) - cynhyrchiad John Gwilym Jones.
Y Crwydryn (1954) gan J. R. Evans - Cwmni Drama Rhosllannerchrugog.
Ar Ddu a Gwyn (1954) gan Huw Lloyd Edwards  - Cwmni Drama Rhosllannerchrugog.
Glo i'r Marwor (1958) gan Gwynne D. Evans - Cwmni Capel Falmouth Road, Llundain.
Y Cwymp (1958) gan Meurig Walters - Cwmni Caersalem Llanddulas
Munudau Olaf (1958) gan Aeres Evans - Cwmni Drama Rhosllannerchrugog.
Esther (1960) gan Saunders Lewis - Cwmni Drama Coleg y Gogledd, Bangor
Y Gŵr Drwg (1962) gan Huw Lloyd Edwards - Chwaraewyr Tawe
Teithiwr Heb Bac (1962) gan Anouilh (cyf. J. Ifor Davies) - Cwmni Amatur Grove Park, Wrecsam
Yfory - Rhy Hwyr (1964) gan Meirion Powell - Cwmni Drama Aelwyd Rhosllannerchrugog
Y Rhagrithiwr (Tartuffe) (1964) gan Molière (cyf. D. J. Thomas, Abertawe) - Cwmni Drama Ceredigion
Pwy Sy'n Iawn? (1966) gan Pinter (cyf. John Gwilym Jones) - Cwmni Drama Coleg y Gogledd, Bangor
Le Nouveau Locataire (Y Tenant Newydd) (1966) gan Ionesco (cyf. K. Lloyd-Jones)- Cwmni Drama Coleg y Gogledd, Bangor
Siwan (1966) gan Saunders Lewis - Cwmni Theatr Fach Llangefni
Bore Fory Ddaw (1968) gan Brian Friel (cyf. Wil Sam Jones) - Cwmni'r Gegin, Cricieth

 Cynyrchiadau Saesneg 

 Old Man of The Mountain (1947) gan Norman Nicholson - Cwmni Bwcle
 The Life of Insects (1951) gan Capek - Cynhyrchiad Cymdeithas Ddrama Sir Ddinbych.
 A Polish Village Wedding (1953) - Cwmni Pwyliaid Maelor

 Lleoliad ffilmiau 
Defnyddiwyd yr ystad ar gyfer saethu ffilmiau yn ogystal

 Within and Without (1969)

Llyfryddiaeth
 Hazel Walford Davies, Saunders Lewis a Theatr Garthewin (Gwasg Gomer, 1995)
 Saunders Lewis, Blodeuwedd (Gwasg Gomer, 1948)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Chwaraedy Garthewin, ar wefan y Theatre Trust. 
 'Papurau Garthewin'  Prifysgol Bangor, sef dogfennau stad Garthewin, ar wefan Archifau Cymru.

Categori:Llanfair Talhaearn
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Plasdai Conwy
Categori:Theatrau Cymru