Gwylys

Codlys lluosflwydd o deulu'r pys yw gwylys (Glycyrrhiza glabra). Mae'n frodorol i'r Dwyrain Canol a De Ddwyrain Ewrop, ger arfordir Môr y Canoldir. Tyfir i echdynnu'r sudd melys a elwir yn licris o'i wraidd.

Mae'r gwylys yn tyfu dros 0.9 m (3 troedfedd), ac uwchben y ddaear mae ganddo goesynnau hirion a dail adeiniog sy'n cynnwys 9 i 17 o ddeilios wyffurf, a blodau gleision sy'n dwyn sypiau sy'n cynnwys 3 neu 4 hedyn. Mae ei wreidd yn rhwydwaith dwfn o wreiddgyffion.

Tyfir y planhigyn am 3 i 5 flynedd cyn ei gynaeafu. Caiff y gwreiddiau a'r rhisomau eu glanhau, eu gwasgu'n fwydion, a'u berwi ac yna fe grynhoir y sudd licris drwy broses anweddu. Tyfir gwylys heddiw yn Rwsia, De Ewrop a'r Unol Daleithiau. Fe'i dyfir ym Mhrydain ers yr 16g pan gafodd ei dyfu gan fynachod Dominicaidd yn Pontefract, Swydd Efrog.

Mae ganddo flas chwerwfelys cryf sy'n debyg i anis a ddaw o'r sylwedd glysyrhisin, ac arogl melys. Yn y gegin, defnyddir gwylys i wneud melysion megis licris cymysg a theisenni Pontefract, i flasu Guinness, sambwca a chyrfau a gwirodlynnau eraill a diodydd ysgafn. Yn y fferyllfa mae ei arogl cryf a'i flas neilltuol o fudd wrth gelu blasau cas y moddion, er enghraifft mewn surop peswch a losin gwddf. Defnyddir hefyd i drin wlseri peptig a chlefyd Addison.

 Geirdarddiad 
Gelwir gwylys hefyd yn licris, licoris neu licorys, benthycair o'r enw Saesneg liquorice, a ddaw o'r Roeg: glyks/glukus (melys) a rhiza (gwreiddyn).Morris, Sallie. The New Guide to Spices (Llundain, Lorenz, 1999), t. 53. Gair arall arno yw perwraidd, cyfuniad o "pêr" a "gwraidd". Bathwyd y gair "gwylys" gan William Owen Pughe ym 1800 mewn ymgais i drosi liquorice gan iddo gamdybio taw liquor (Saesneg am wirod) oedd yr elfen gyntaf yn y gair hwnna. Cyfansoddair o gwy ‘dŵr, hylif’ a llys ‘llysiau’ yw bathiad Pughe. Heddiw yn gyffredinol defnyddir licris i gyfeirio at yr ystyr goginiol a gwylys i gyfeirio at yr ystyr fotanegol.Geiriadur yr Academi, [liquorice].

 Cyfeiriadau 

Categori:Esmwythyddion
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Melysyddion
Categori:Fabaceae
Categori:Perlysiau