Eithinen Ffrengig

Llwyn bytholwyrdd codlysol gyda blodau melyn a dail elfennol wedi'u hadnewid yn bigau yw eithin Ffrengig. Mae'n perthyn i deulu'r pys (Fabaceae). Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Ulex europaeus a'r enw Saesneg yw European gorse neu furze.Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015

Ceir rhywogaethau eraill yn yr un teulu: ffa soia (Glycine max), ffa Ffrengig (Phaseolus vulgaris), pys gardd (Pisum sativum), pys (y) llygod (Cicer arietinum), cnau mwnci (Arachis hypogaea), pys pêr (Lathyrus odoratus) a gwylys (Glycyrrhiza glabra).

Enwau
Ceir enwau Cymraeg eraill ar y rhywogaeth hon gan gynnwys eithin cyffredin, eithin Ffreinig, eithin pigog ac eithin y fro.

Defnyddiwyd yr enw Ulex gan Pliniws i gyfeirio at lwyn pigog. Mae europaeus a Ffrengig (= estron) yn awgrymu mai planhigyn sydd wedi'i gyflwyno i Gymru a Phrydain Fawr ydyw yn wreiddiol, neu'n fwy tebygol efallai, wedi'i blannu'n helaeth yn y cyfnod hanesyddol #Ecoleg. European gorse yw'r unig enw ar y rhywogaeth arbennig yn Saesneg gydag enwau eraill fel furze yn gallu cyfeirio at sawl math o eithin.

Cymunedau Arolwg Llystyfiant Cenedlaethol (NVC)Dosbarthiad Llystyfiant Cenedlaethol (NVC: Rodwell, J.): Cyngor Cefn Gwlad Cymru a Chymdeithas Edward Llwyd

Mae'r eithin Ffrengig yn cael ei hystyried yn brif nodwedd amryw gymunedau llystyfiant yr NVC

Rhostiroedd llaith eithinog Atlantaidd
(Atlantic damp gorse heaths)

Rhostiroedd sych eithinog Atlantaidd
(Atlantic dry gorse heaths)

W23 Mangoed eithin
Mangoed Ulex europaeus-Rubus fruticosus
Ulex europaeus-Rubus fruticosus scrub
(W23 Gorse scrub)

Ecoleg
Mae statws yr eithin Ffrengig fel planhigyn cynhenid yn amwys. Dyna dystiolaeth yr #Enwau yn un peth. Ac nid yw tystiolaeth yr olion archaeolegol yr olrheinir gan Godwin (1956: gol. 1)https://books.google.co.uk/books?id=n205AAAAIAAJ&pg=PA178&lpg=PA178&dq=ulex+europaeus+in+the+pollen+record&source=bl&ots=PcCIYJ12OA&sig=HfIIbRlAjDFFYQsLJdlQ050_ik4&hl=cy&sa=X&ved=0ahUKEwimuoTawKbVAhWqDsAKHaxmDBQQ6AEIGTAA#v=onepage&q=ulex%20europaeus%20in%20the%20pollen%20record&f=false yn datgan yn derfynol ar y mater oherwydd anawsterau gwahaniaethu rhwng paill a macro-olion y planhigyn yn y Ddaear.
bawd|de|Corff gwastad eithin

Pery'r hadau yn y pridd am dros 30 o flynyddoeddMabberley, D.J. (2008) Mabberley's Plant Book. CUP

Agonopterix umbellana 
corff gwastad eithin eg cyrff gwastad eithin

Rhywogaethau cysylltediedig ag eithin
Adar
Crec yr eithin ac amrywiadau
Ei gynefin yw rhostir a thir ymylol gydag eithin i lanio arno.

Clochdar y cerrig (+)
Telor Dartford (Dryw bach yr eithin) Sylvia undata
Telor deheuol sy'n aros yn ei gynefin drwy'r flwyddyn. Mae bellach wedi cynefino yng Ngogledd Cymru; ei gynefin yw rhostiroedd gyda grug ac eithin lle bydd yn clwydo arno i herio a gwylio.

Hwyaden yr eithin Tadorna tadorna
Mae'n nythu mewn tyllau cwningod, yn aml ynghanol eithin ar lechweddau uwchben tywod y traeth lle maen nhw'n ymborthi.

Trychfilod
Emrallt yr eithin Pseudoterpna pruinata
Corff gwastad eithin Agonopterix umbellana

Planhigion
Chwerwlys yr eithin Teucrium scorodonia
Planhigyn sawr saets sy'n tyfu ar yr un pridd llwm ac asid ag eithin.

Eithinen Bêr, Eithin y Cwrw, MERYWEN Juniperus communis
Enwyd yn lleol am ei debygrwydd arwynebol i eithin a'i hoffter o'r un math o gynefin.

Eithin y Gath, Eithin yr lâr (ieir) CRACHEITHINEN Genista anglica
Mae'n perthyn i'r eithin ac yn mwynhau yr un cynefin.

Eithin yr leir (neu Tagaradr) Ononis repens
Cyfeiriad mae'n debyg ar ffurf ei flodau - yr un teulu leguminosae â'r eithin.

Eithinen Sbaen Genista hispanica

Llwyd yr Eithin Wermod lwyd Artemisia absinthium
Mae'n hoff o'r un cynefin ag eithin.

Gwahanol fathau o eithin yng ngwledydd Prydain:
eithinen Ffrengig Ulex europaeus
Eithin Bychan coreithinen Ulex minor
eithinen fân  Eithin y Mynydd Ulex gallii
Eithinen Goraidd Ulex minor

Defnydd
Tanwydd
Ysgrifennodd George Owen, hanesydd o Sir Benfro, yn 1603 fod eithin yn cael ei ddefnyddio ar gyfer pobi a bragu ac y byddai weithiau yn tyfu mor fawr fel y câi ei ddefnyddio fel y prif danwydd mewn tanau ceginau a neuaddau: roedd yn cynhyrchu tân ‘sweete', yn gliriach na thân unrhyw danwydd arall ac yn bwrw allan mwy o wres  .

Defnyddiwyd eithin hefyd fel tanwydd i gynnau tân, sef poethfel (poethwal, poethwel ar lafar ym Meirion, Sir Drefaldwyn a Sir Gaernarfon). Diffiniad Geiradur Prifysgol Cymruhttp://geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html?poethfel o poethfel yw 'Eithin, grug, tywyrch, &c., wedi'u lled-losgi (a’u defnyddio fel tanwydd); man losgedig (ar rostir, &c.); golosg', a'r cyfeiriad cynharaf ato yw Llysieulyfr Elis Gruffydd o 1545, 'gwna boethwel megis glo kynnvd'. Ceir hefyd y ffurf poethwiail trwy ei gysylltu â gwiail. Mae'n debyg mai'r elfennau yw poeth (= 'wedi'i losgi' [cf. Coedpoeth] a -fel (?amrywiad ar bar/-far = 'brig', 'copa', cymharer uchelfel, amrywiad ar uchelfar) yn golygu 'gwiail llosgedig'.
Defnydd fel lliwiwr
Defnyddiwyd eithin i hyd at ddiwedd y 19g i liwio gwlân yn felyn neu'n wyrdd. .

Deunydd adeiladu
Roedd adeiladau byrhoedlog, waliau o goed pleth ac eithin a'u toeon yn fwndeli grug, yn cael eu codi yn ardal Llangwm rhwng y ddau Ryfel byd - roedd yr adeiladau hyn yn gyffredin mewn sawl ardal yng ngoledd orllewin Cymru. Cai eithin ei defnyddio mewn toeon hefyd, rhwng y ffrâm o gyll, gwern neu helyg a'r haenen allanol o frwyn, gwellt neu rug. Pwrpas yr eithin oedd atal llygod Ffrengig rhag cyrraedd y to. .

Porthiant
Roedd yn arfer, hyd at yr 20g mewn rhai rhannau o Gymru, i fwydo anifeiliaid, ceffylau a gwartheg yn bennaf gydag eithin wedi malu. Mae cofnodion ar gael o'r 17g o ogledd-ddwyrain Cymru o wartheg yn cael eu cadw allan dros y gaeaf a'u bwydo ar eithin. Cai'r eithin ei gymysgu weithiau a gwellt neu wair. Cyn dyfodiad y peiriant us yn y 18g cai'r eithin ei guro mewn cafn carreg gyda phastwn pren. Mewn rhannau o ogledd Cymru, cai maneg bren ei gwisgo dros y llaw er mwyn gwthio'r eithin ar hyd y peiriant us - y ddrynolen bren oedd yr enw ar y faneg. .

Erbyn y 19g roedd melinau eithin yn gyffredin ar hyd a lled Cymru a defnyddid chiir neu asynnod neu ferlod i'w gyrru. Nifer o olion rhain i'w gweld o hyd e.e. ar hyd arfordir Sir Benfro. .

Cai eithin Ffrengig ei dyfu'n bwrpasol fel cnwd i'w fwydo i anifeiliaid - roedd cymaint o werth i gae o eithin ag i gae o wair ar rai ffermydd. Yn Sir Benfro, byddai plant yn cael eu danfon i gasglu hadau eithin ac roedd arwerthiannau eithin yn gyffredin yn y Sir honno yn y 19g gyda phrisiau uchel yn cael eu talu am gaeau o eithin blwydd.

Mae tystiolaeth lafar o ogledd Sir Benfro mai ar gylchdro tair i bum blynedd y cai'r eithin ar hyd y clogwyni ei dorri a'i falu. Yng ngogledd ddwyrain Cymru roedd eithin hefyd yn cael ei dyfu mewn caeau bychain pwrpasol: 'caeau eithin'. Cai ei dorri a'i stacio yn barod ar gyfer y gaeaf - ceir cofnod o 'gadlas' yn Rhuddlan yn dyddio o 1813:

In the counties of Caernarvon and Anglesey, and in a portion of the county of Denbigh, four fifths of the farmers, inn-keepers, public carriers and others who keep horses, are in the habit of using gorse as provender to a great extent.Roberts, O.O: (1847) J.R.A.S.E vi, (tud 380)

Traethawd R. Elwyn Hughes
Eithin fel bwyd i geffylau a gwartheg: gwaith heb ei gyhoeddi gan R. Elwyn Hughes yw'r canlynol. Ychwanegwyd teitlau yn unig i'w wneud yn haws ar gyfer y darllenydd.

R. Elwyn Hughes. <ref name="Hughes (2001)">Hughes, R.E. (2001) Defnyddio eithin yn fwyd ceffylau a gwartheg (teipysgrif heb ei gyhoeddi)</ref>.

Cyfeiriadau hanesyddol

Robert Bulkeley a William Bulkeley (Môn)

22 Mai 1631: j pd/for eithino 6s, and to another for opening a moore 6d Dyddiadur Robert Bulkeley, Dronwy, Môn.  Mae RB yn son llawer am eithino heb fawr o esboniad pellach.

6 Hydref 1635: 6th. The Wind S.E. calm & fair, but cloudy, my people employed in grubbing, carrying & makeing of Gorse into Stacks Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn. Ai cyfeiriad at gadlas eithin (uchod) sydd yma?  A beth oedd diben pennaf y gwaith hwn - gwaredu'r eithin ynteu ei ddefnyddio, ynteu'r ddau?

18 Tachwedd 1736: set fire to ye small gorse at Brynne Duon, which burnt well Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn. Ai eithin Ffrengig ieuanc roedd o'n ei olygu yma ynteu eithin mân Ulex gallii? Mae'r ddwy yn tyfu yn y cyffiniau heddiw.

24 Medi 1737: have some day labourers digging of Gorse at Ferem all this Week for Winter fireing  Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn.

2 Ebrill 1742: Having sowed to day Rhos Garrog with hay seeds, I sowed to day several rows of gorse seeds thro the field by way of shelter Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn. Cyfeiriad sy'n profi bod eithin Ffrengig yn cael ei blannu fel clawdd.

Mae rhan helaeth o gyfeiriadau WB at eithin yn cyfeirio at cutting and carrying home gorse. Mae'r mwyfrif o'r cofnodion hyn rhwng misoedd Medi-Tachwedd (cynnud at y gaeaf? porthiant?) ond digwydd lleiafrif sylweddol ym mis Mai a Mehefin. Mae Bulkeley yn son am ei dorri at "fireing" yr adeg yma hefyd o bryd i'w gilydd (pobi? bragu? sychu yd?):

5 Mehefin 1756: My people were all this week employed in fencing about the corn, providing Gorse both for the house and drying of Oats7 Mehefin 1763: these four last days my own servants & 5 day labourers were stocking Gorse and thorns in Cae`r Beudy & Cae'r Gamfa in Bodelwyn where I intend to lay Sand on this Sumer Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn.

Enwau lleoedd
Enghreifftiau: Eithinog (Bangor); Bryn Eithin (Llandecwyn ayb); Cwm Eithin (Llangwm a Cherrigydrudion), Craig Glas Eithin (Trawsfynydd); Tireithin (Aberystwyth), Tai'r Eithin (Nebo, Caernarfon); Pendas Eithin Waunfawr

O'r holl enwau lleoedd yng Nghymru sydd yn cynnwys yr elfen -eithin-, mae Cronfa Ddata Enwau Lleoedd Melville Richardshttp://www.e-gymraeg.co.uk/enwaulleoedd/amr/cronfa.aspx yn cofnodi Bryn Eithin a Cae Eithin ymysg yr enwau mwyaf niferus yn y gronfa. Tystia'r cyntaf i hoffder eithin am lecyn sych, a'r ail am bwysigrwydd eithin fel cnwd.

Nid yw rhain wrth gwrs yn nodi pa fath o eithin oedd dan sylw er nad oes fawr o amheuaeth mai Ulex europaeus sydd yn yr ail o leiaf. O chwilio'r gronfa yn yr un modd am -eithin Ffre- pump cofnod yn unig ddaeth i'r fei (un o ddechrau'r 17g. a'r tri arall o'r 18g.), fel a ganlyn (dangosir y ffurf fodern gyntaf):

EITHIN FFRENGIG, DINHENGROEN, 'Sir Ddinbych', Gwerglodd yr Eithin ffreinig, Cae Eithin ffeinig [sic], 1734/5 (KINMEL MSS)

EITHIN FFRENGIG, LLANHAMLACH, 'Sir Frycheiniog', Ithyn Frenig, 1704
(JERSEY MSS)

EITHIN FFRENGIG, LLANSILIN,
'Sir Ddinbych', Yr Eithin ffrengig, 1603
(T.I.JEFFRIES JONES / EXCHEQUER (EQUITY PROCEEDINGS CONCERNING WALES) E.G.J.)

GWEIRGLODD YR EITHIN FFREINIG, ABERGELE, 'Sir Ddinbych', Gwerglodd yr Eithin ffreinig, 1734/5, (KINMEL MSS)

Ceir un cofnod yn unig o felin eithin o'r 14g.:

MELIN EITHINOG, UWCH GWYRFAI, 'Sir Gaernarfon', mill of Ethynok, 1341,	(CALENDAR OF PATENT ROLLS)

Un cofnod eto sydd o poethfel:

POETHFEL, LLANEFYDD, 'Sir Ddinbych', Poeth ffol'', 1761, PLAS YN CEFN MSS












Arferion plant
Yn rhai o gymoedd y de (ee. Cwm Rhymni) ar adeg y Pasg arferid berwi wyau mewn dŵr â blodau eithin ynddo er mwyn lliwio'r plisgyn yn felyn .

Gofynai plentyn i'w gyfaill adrodd "Hen wraig yn rhoi eithin ar y tân" - yn araf iawn swniai fel "rhoi ei thin ar y tân"!! (Clynnog Fawr 1950au, ffurf debyg yn y Waunfawr hefyd).

Bwyd a diod
Defnyddir y blodau i wneud gwin cartref.

Teithi tramor
Iwerddon
Defnyddiwyd eithin yn ddiweddar i wneud defnyddiau ymolchi i ddynion; cofnodir bod y blodau wedi cael eu defnyddio i drin llosg cylla'.Cyf: Lucas, A.T. & Furze, A. (1960): Survey and history of its uses in Ireland, Dublin 1960; Tronchet, J. (dyddiad), Efféts d'un deficit hydrique sur les flavonosides des petales de Rosa stylosa Desv (Rosacees) et de Ulex europaeus, L. (Papilionacees) . Bull. Soc. Bot. Fr., 123, pp.339- 348; Ribas, J & Basanta, J.L (1952); Alkaloids of 'Ulex' in Anales  Real Soc Espan. Fis. y. quim., (48B pp 161-166, 1952)

Gweler hefyd.....
Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau

Categori:Planhigion
Categori:Fabaceae