Merywen

Conwydden fytholwyrdd o deulu'r cypreswydd yw'r ferywen (). Fe’i helwir weithiau yn ferywen gyffredin er mwyn ei gwahaniaethu o'r 60 i 70 o rywogaethau eraill sydd yn y genws Juniperus, neu dylwyth y meryw. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys beryw, berywydd, eithin[en] bêr, neu eithin[en] y cwrw.

Tyfir y ferywen ar draws hemisffer y gogledd: Gogledd America, Ewrop, gogledd Affrica, gogledd a gorllewin Asia, a Japan. Tyfir ar fryniau coediog, creigiog a sych, cyfordraethau a thywotiroedd, tarenni arforol, a llethrau a llwyfandiroedd agored. Gall wasgaru i mewn i gaeau a phorfaoedd, ac yn cael budd wrth i anifeiliaid bori'r tir. Mae'n goddef yr haul a'r gwynt, yn ymaddasu i lefelau pH, ac yn manteisio ar amgylcheddau llym lle nad oes fawr o gystadleuaeth. Tyfir mewn amrywiaeth eang o briddau gan gynnwys tywodydd asidig a chalchaidd a phriddglai.

Tyfir yn goed neu’n prysgwydd gwasgarog. Mae ganddi ddail pigfain, miniog. Planhigyn deuoecaidd yw'r ferywen, hynny yw mae ganddi nodweddion y ddau ryw: blodau gwrywol sy'n felyn a chonigol, a blodau benywol sy'n wyrdd a chrwn. Mae'n rhaid tyfu'r ddau'n agos at ei gilydd er mwyn meithrin yr aeron meryw. Mewn gwirionedd, megastrobilws neu foch coed crynion yw'r hadau hyn, nid aeron. Pob dwy flynedd mae'r rhain yn aeddfedu. Cynaeafir aeron meryw ym misoedd Medi a Hydref, gan hel yr aeron gleision yn unig. Os sychir, mae'r rhain yn troi'n lliw glasddu ac ychydig yn grychlyd. Hwngari a De Ewrop, yn enwedig yr Eidal, yw'r prif wledydd sy'n cynhyrchu meryw.Morris, Sallie. The New Guide to Spices (Llundain, Lorenz, 1999), t. 55. Datblygwyd nifer o gyltifarau, er enghraifft gorachaidd a phyramidaidd.

Roedd y ferywen wyllt yn un o'r planhigion cyntaf i gytrefu ynys Prydain ar ôl Oes yr Iâ. Ers y 1970au bu dirywiad o 70% yng ngwledydd Prydain, yn debyg o ganlyniad i bori gormodol ynghŷd â cholli tir pori mewn ardaloedd eraill. Mae'n brin iawn yn awr yng Nghymru, ond yn parhau i dyfu ar Fryn Prestatyn er enghraifft.

 Defnydd dynol 
 Crefydd ac ofergoelion 
Yn hanesyddol roedd enw i'r meryw o fod yn warchodwr ac yn gyfaill i'r rhai mewn trafferth. Sonnir yr Hen Destament am brysgau meryw yn noddfa. Yn ôl chwedl Gristnogol, cafodd y baban Iesu ei roi mewn brigau llwyn meryw pan oedd ei deulu ar ffo. Anwybyddodd milwyr Herod rieni'r Iesu gan nad oeddent yn gweld y baban. Cysegrid y meryw felly i'r Forwyn Fair, ac yn yr Eidal crogir torchau a brigau'r meryw yn y stabl a'r beudy i gofio stori'r geni. Yn yr Oesoedd Canol cafodd brigau'r goeden eu hongian uwchben y drws i amddiffyn yn erbyn gwrachod, a'u llosgi i gadw nadroedd draw.

 Coginiaeth 
bawd|Pigwn y meryw, neu aeron meryw.
Blas chwerw-felys a sawr pêr sydd gan aeron meryw. Defnyddir i gynhyrchu jin, gwirodlynnau, chwerwon, a chwrw Swedaidd. Dodir am sesnin ar adar megis hwyaden, cig carw, cig moch, cwningen, a chig oen. Defnyddir hefyd i flasu terinau a phates. Caiff yr aeron eu malu mewn melin bupur neu gyda breuan a phestl er mwyn rhoi mewn marinadau neu sesnin barbiciw, ac yn gynhwysyn am stwffin. Ychwanegir meryw mâl i deisenni ffrwyth megis teisen Nadolig a phwdin Nadolig. Yn aml mae'n cyd-fynd ag afalau, er enghraifft mewn pwdin briwsion neu darten ffrwythau.

 Meddyginiaeth 
Ymddengys y ferywen mewn traddodiadau meddygol nifer o bobloedd frodorol Gogledd America, Ewrop ac Asia. Gwneid tonigau am afiechydon yr arennau a'r stumog yn Ewrasia, tonig gwaed gan frodorion y Basn Mawr, a thonigau am annwyd, y ffliw, cymalwst, poen cyhyrau ac afiechydon yr arennau yng Ngogledd Orllewin America. Defnyddid y ferywen yn Ewrop i gynorthwyo cylchrediad y gwaed ac i roi hoen ieuenctid i'r henoed. Defnyddir hyd heddiw i drin colig, bol-wynt a'r gwynegon ac fel gwrthwenwyn am frathiadau neidr. Gwrth-haint cryf yw meryw ac fe'i defnyddir mewn pryfleiddiaid a phersawrau.

Cyfeiriadau

 Dolenni allanol 

  Juniperus communis ar wefan y Gymdeithas Arddwrol Frenhinol (RHS)
  Juniperus communis  ar wefan Coed Cadw

Categori:Cupressaceae
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Planhigion bwytadwy
Categori:Planhigion deuoecaidd