Llysiau'r cryman

Planhigyn blodeuol o deulu'r friallen yw Llysiau'r cryman sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu Primulaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Anagallis arvensis a'r enw Saesneg yw Scarlet pimpernel.Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015 Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llys y Cryman, Awrlais y Dyn Tlawd, Brathlys, Brathlys Gwryw, Coch y Tywydd, Diwythl Fedi, Gwlydd Mair, Gwlyddyn Mair Gwryw, Llysiau'r Cryman, Oriawr y Bugail.

Mae'n llysieuyn lluosflwydd ac mae fwy neu lai'n fytholwyrdd. Lleolir y dail gyferbyn ei gilydd neu wrth y bonyn. Mae'r blodau, sy'n ddeuryw yn glwstwr taclus ar y prif fonyn. Ceir 5 petal, briger a sepal ar bob blodyn.

Ffeithiau Difyr
Dyma gasgliad o waith ymchwil plant Ysgolion Llangoed a Biwmares (Bro Seiriol), Ynys Môn[8]:

 Mae'r planhigyn yma yn tyfu rhwng 2 - 12 modfedd mewn taldra.

Ecoleg a Chadwraeth

Bu i arolygon dros yr hanner canrif ddiwethaf o fflora y DU ddangos bod 17 allan o’r 25 rhywogaeth sy’n dangos y gostyngiad tymor-hir mwyaf yn rhai sy’n nodweddiadol
neu yn gyfyngedig i gynefinoedd tir ȃr. Mae rhain yn cynnwys un neu ddwy o rywogaethau sy’n
dal yn lleol-gyffredin yng Nghymru, fel Troellig yr ŷd (Spergula arvensis) a Taglys yr ŷd (Fallopia
convolvulus).

Mae Cloc y dyn tlawd (=Llysiau'r Cryman https://llennatur.cymru/Y-Bywiadur#Anagallis%20arvensis Anagallis arvensis) a Fflamgoed fach yr ŷd (Euphorbia exigua https://llennatur.cymru/Y-Bywiadur#Euphorbia%20exigua) er enghraifft yn tyfu ym mhen talar na chafodd ei chwistrellu, ar fferm ger Flemingston ym Mro Morgannwg.

Mae planhigion eraill ar y rhestr mewn peryg difrifol (PD) neu mewn peryg (P) o ddifodiant yng
Nghymru, e.e., Crafanc yr ŷd (Ranunculus arvensis), Crib Gwener (Scandix pecten-veneris) a
Dinodd Blynyddol (Scleranthus annuus). Mae y ‘rhestr goch’ o blanhigion sydd mewn peryg yng
Nghymru hefyd yn cynnwys Gwylaeth-yr-oen llyfn (Valerianella rimosa) (PD) a Gludlys amryliw
(Silene gallica) (P). Bellach mae hydnoed planhigion a ystyrid yn lled gyffredin a niferus ar un
adeg, fel y Pabi coch cyffredin (Papaver rhoeas) a Melyn yr ŷd (Chrysanthemum segetum), yn
llawer iawn llai amlwg yn y tirlun Cymreig erbyn hyn.
Ym mysg y cnydau sydd brinaf o ran eu planhigion tir ȃr mae tatws, India corn a haidd. Bydd y
rhain fel arfer erbyn hyn yn cael eu chwistrellu’n drwm ȃ chwynladdwyr a phlaladdwyr eraill, sy’n
golygu na rodda y cnydau hyn gyfle i’r planhigion na’r creaduriaid gwyllt eraill a ddisgwylir eu
gweld ar dir ȃr yng NghymruHurford, C (2025) Fferm a Thyddyn, rhif 76 (2025), tud. 6-9

Gweler hefyd
Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau

Categori:Planhigion
Categori:Primulaceae