Wcreineg

Iaith Slafonaidd Ddwyreiniol yw'r Wcreineg. Hon yw iaith swyddogol Wcráin a phrif iaith yr Wcreiniaid. Siaredir hefyd gan gymunedau Wcreinaidd yng Nghasachstan, Moldofa, Gwlad Pwyl, Rwmania, Lithwania, a Slofacia. Fe'i ysgrifennir gan ddefnyddio'r wyddor Gyrilig. Mae rhywfaint o gyd-ddealltwriaeth rhwng yr Wcreineg a'r Felarwseg a'r Rwseg, ac ohonyn nhw y tarddodd yn y 12fed a'r 13g. Fel y Felarwseg, mae ynddi lawer o eirfa a fenthyciwyd o'r Bwyleg.

 Gramadeg 
Mae'r Wcreineg yn iaith asiadol (fusional), enwol-gwrthrychol (nominative-accusative), ac mae'n defnyddio arddodiaid i gyfleu cyfeiriad a natur symud (satellite framed). Mae'r iaith yn gwahaniaethu rhwng 'ti' a 'chi', ac mae'n gallu gollwng y goddrych (null-subject). Trefn arferol y frawddeg yw Goddrych-Berf-Gwrthrych (SVO). Mae trefnau eraill yn gyffredin oherwydd y rhyddid y mae system ffurfdroi'r iaith yn ei ganiatáu.

Mae gan enwau un o 3 chenedl: gwrywaidd, benwyaidd, diryw; maen nhw'n ffurfdroi yn ôl:

7 cyflwr: enwol, gwrthrychol, genidol, derbyniol, offerynnol, lleoliadol, cyfarchol;
2 rhif: unigol, lluosog.

Mae ansoddeiriau'n cytuno gydag enwau yn ôl cenedl, cyflwr a rhif.

Ceir 4 amser i'r ferf yn Wcreineg:
 presennol (теперішній): читає;
 gorffennol (минулий): читав;
 dyfodol syml (простий майбутній): читатиме;
 dyfodol cwmpasog (складний майбутній): буде читати.
Wszystkie czasowniki mają dwa aspekty – dokonany (доконаний) і niedokonany (недоконаний).

Mae'r amser gorberffaith wedi'i golli yn yr Wcreineg modern, fel yn Pwyleg, yn y bôn nid yw'n cael ei ddefnyddio. Erbyn hyn, mae o'n cael ei ystyried yn hynafol. Ar lafar, prin y'i defnyddir o gwbl; dim ond mewn arddull lenyddol y gall ymddangos.

 Tafodieithoedd 
Mae'n bosib gwahaniaethu dau grŵp o dafodieithoedd Wcreineg – gogleddol a deheuol. O fewn y grŵp deheuol ceir dau is-grŵp, gorllewinol a dwyreiniol (gweler y llun):
 Gogleddol – Y brif wahaniaeth o gymharu â'r tafodieithoedd deheuol yw datblygiad y synau Proto-Slafeg *e, *o mewn sillafau caeedig, a'r Proto-Slafeg *ě (ymha bynnag safle). Yn nhafodieithoedd y de maent yn troi'r cyfan yn i (ikavism fel y'i gelwir), ond yn y tafodieithoedd gogleddol mewn sillafau di-acen maent naill ai'n aros yr un mor llydan e, o neu'n gulach y, u. Yn ogystal, yn y tafodieithoedd hyn mewn sillafau acennog, nid yw'r sain yn trawsffurfio'n  a  fel yn y de, ac fe geir deuseiniaid amrywiol (er enghraifft u̯o,  u̯e  ac ati.) neu lafariad rheolaidd, ond yn fwy yn ôl (e.e. 'u', 'y').

  dwyreiniol - Wedi'i nodweddu gan ynganiad mwy blaen o y (tebyg i Bwyleg), dad-felareiddio  l  (hefyd yn debyg i Bwyleg) a'r ynganiad o ky,  hy , xy gyda chytsain galed.
 gorllewinol – O'i gymharu â'r grŵp dwyreiniol, mae'n fwy heterogenaidd. Fe'i nodweddir gan 'y' sy'n diflannu neu'n is, 'ł' mwy felar (tebyg i Rwsieg) ac ynganiad meddal o 'ḱi', 'x́i' (ond 'hy' fel arfer).

 Cyfeiriadau 


Categori:Ieithoedd Slafonaidd