Ffonoleg Gaeleg yr Alban

Nid oes gan Aeleg yr Alban ffonoleg safonol. Er bod yr wybodaeth isod yn berthnasol i bob neu bron pob tafodiaith, sonnir am dafodieithoedd gogledd-orllewin yr Alban (gogledd-ddwyrain yr Ucheldiroedd, Ynysoedd Heledd a'r Ynys Hir) yn fwy nag eraill gan mai dyna lle mae'r rhan fwyaf o siaradwyr yn byw.

Nodweddion ffonoleg Gaeleg yw:
nifer mawr o ffonemau corunol soniarus (9 ohonynt fel arfer)
 set gyferbyniol o gytseiniaid taflodedig a didaflodi
acen gref ar sillaf gyntaf gair a lleihau llafariaid mewn sillafau diacen
rhaganadlu ffrwydrolion mewn rhai cyd-destunau
 goslef ddisgynnol yn y mwyafrif o frawddegau, gan gynnwys cwestiynau
treiglad meddal a ffenomena sandhi eithafol

Oherwydd bod cymaint o siaradwyr Gaeleg ar hyd arfordir y gorllewin a'i ynysoedd niferus, mae tafodieithegwyr Gaeleg yn tueddu i ddweud bod gan bob ynys ei thafodiaith ei hun. Ar y tir mawr, nid ydynt wedi penderfynu ar ffiniau tafodieithol eglur hyd yn hyn ond, yn gyffredinol, y prif ardaloedd yw Argyllshire, Perthshire, Moidart/Ardnamurchan, Wester Ross a Sutherland.

Hanes y pwnc
Mae disgrifiadau o'r iaith wedi canolbwyntio ar ei ffonoleg yn bennaf. Cyhoeddodd y naturiaethwr o Gymru, Edward Lhuyd, y gwaith pwysig cyntaf ar Aeleg yr Alban ar ôl casglu data yn Ucheldiroedd yr Alban rhwng 1699 a 1700, yn enwedig data am Gaeleg Argyll a thafodieithoedd gogledd-ddwyrain Inverness, sydd erbyn hyn wedi darfod.Campbell, JL & Thomson, D. Edward Lhuyd in the Scottish Highlands 1699-1700 Rhydychen (1963)

Ar ôl bwlch sylweddol, gwelwyd nifer helaeth o astudiaethau tafodieithol ynghanol ac ar ddiwedd yr 20g, yn enwedig gan ysgolheigion o Lychlyn, a oedd yn canolbwyntio ar ffonoleg yn bennaf: 
1938 Nils Holmer Studies on Argyllshire Gaelic cyhoeddwyd gan Brifysgol Uppsala
1937 Carl Borgstrøm The Dialect of Barra cyhoeddwyd gan Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
1940 Carl Borgstrøm The Dialects of the Outer Hebrides cyhoeddwyd gan Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
1941 Carl Borgstrøm The Dialects of Skye and Ross-shire cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Norwy
1956 Magne Oftedal The Gaelic of Leurbost, Isle of Lewis cyhoeddwyd gan Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
1957 Nils Holmer The Gaelic of Kintyre cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
1962 Nils Holmer The Gaelic of Arran cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
1966 Gordon MacGillFhinnein Gàidhlig Uibhist a Deas ("Gaeleg De Uist") cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
1973 Elmar Ternes The Phonemic Analysis of Scottish Gaelic (focussing on Applecross Gaelic) cyhoeddwyd gan Helmut Buske Verlag
1978 Nancy Dorian East Sutherland Gaelic cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
1989 Máirtín Ó Murchú East Perthshire Gaelic cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn

Yn y cyfnod rhwng 1950 a 1963, gwnaethpwyd gwaith maes er mwyn dogfennu pob tafodiaith Aeleg a oedd yn bodoli, a arweiniodd at gyhoeddi pum cyfrol Survey of the Gaelic Dialects of Scotland gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn ym 1997. Roedd yr arolwg wedi casglu data gan bobl cyn belled ag Arran, Cowal, Brig o' Turk i'r de, Blairgowrie, Braemar a Grantown-on-Spey i'r dwyrain, Dunbeath a Portskerra i'r gogledd-ddwyrain a phob ardal i'r gorllewin o'r ardaloedd hyn, gan gynnwys St Kilda.

Llafariaid

Dyma dabl o ffonemau lafarog unsain Gaeleg yr Alban:
+Llafariaid unsain Gaeleg yr AlbanBauer, M. Blas na Gàidhlig (2010) Akerbeltz ISBN 978-1-907165-00-9 Blaen Blaen agos Canol Ôl Crwn AnghrwnCrwnCaeedig        Hanner caeedig          Hanner agored   Agored  Noder bod  yn ymddwyn yn ffonoleg fel llafariad flaen ac ôl gan ddibynny ar yr ardal ddaearyddol a hyd y llafariad.

Gall pob ffonem lafarog heblaw am  ac  fod yn hir () ac yn fyr.

Deuseiniaid

Cytseiniaid
Fel ei chwaer-ieithoedd, Gwyddeleg Modern a Manaweg, mae Gaeleg yr Alban yn cynnwys cytseiniaid "llydain" a "chulion", i ddefnyddio'r termau traddodiadol. Yn hanesyddol, datblygodd cytseiniaid Gwyddeleg Cyntefig o flaen y llafariaid blaen /e/ ac /i/ gydynganiad fel [j], sy'n debyg i gytseiniaid taflodedig Rwseg, tra bod y cytseiniaid o flaen llafariaid anflaen /a/, /o/ ac /u/ wedi datblygu cydynganiad felar. Mae Gwyddeleg yn dal i wahaniaethu rhwng cytsain "lydan" (yn ffonelegol, cytsain felar neu felaredig) a "chul" (cytsain daflodol neu daflodedig), ond dim ond gyda  mae felareiddio yng Ngaeleg yr Alban. Mae hyn yn golygu bod cytseiniaid "llydain" eu horgraff yn rhai plaen, ond bod rhai "culion" yn daflodol neu'n daflodedig. Y cyseiniaid gwefusol () yw'r prif eithriadau i hyn gan eu bod wedi colli eu ffurfiau taflodedig. Yr unig awgrym erbyn hyn fod ganddynt daflodi ar un adeg yw llithriad o flaen neu ar ôl llafariaid ôl, e.e. beul  ('ceg') yn erbyn beò  ('byw'). Mae'r taflodoli wedi datblygu dros amser hefyd yn achosion rhai seiniau, e.e. mae "s gul" wedi'i thaflodoli gymaint nes ei bod yn  ôl-orfannol. Bydd ieithyddion Celtaidd yn trawsgrifio cytseiniaid culion â chollnod ar ôl y gytsain (e.e. m′) a gadael cytseiniaid llydain heb nod.

{| class="wikitable"
|+Cytseiniaid Gaeleg yr Alban
! rowspan=2 |
! rowspan="2" |Gwefusol
! colspan="3" |Corunol
! colspan="2" |Dorsal
! rowspan="2" |Glotol
|-class=small
!Deintiol
!Gorfannol
! colspan="2" |Taflodol
!Felar
|-align=center
!Ffwydrol
|
|
|
|
|
|
|
|-align=center
!Ffrithiol
|
|
|
|
|
|
|
|-align=center
!Trwynol
|
|
|
|
|
|
|
|-align=center
!Amcanedig
|
|
|
|
|
|
|
|-align=center
!Cnithiedig
|
|
|
|
|
|
|
|-align=center
!Crych
|
|
|
|
|
|
|
|-
|}

Mae rhai cytseiniaid, yn enwedig y ffritholion  a'r corunolion lenis , yn brin ar ddechrau gair onibai eu bod wedi'u treiglo.

Amrywio seinegol
Gall fod gan ffonemau'r Aeleg wahanol aloffonau yn ogystal ag amrywiadau tafodieithol mewn ynganu nad ydynt yn y tabl uchod. Dyma'r rhain mwyaf cyffredin:
 fel  neu Ó Dochartaigh, C. Survey of the Gaelic Dialects of Scotland I-V Athrofa Uwchefrydiau Dulyn (1997) ISBN 1-85500-165-9
 fel  yn nhafodieithodd Ynysoedd Heledd
 fel 

L felaredig
bawd|250px|Ardaloedd aloffonau "l" dywyll
Chwe phrif ynganiad sydd gan  felaredig, a ddangosir ar y map: 
Ardal 1, y fwyaf poblog o bellffordd, â . Mae'r ardal hon yn cynnwys y rhan fwyaf o Ynysoedd Allanol Heledd, yr Ucheldirodd a'r lleoedd i'r de o ardaloedd gorllewin canolog megis Kintyre, Arran, Argyll a Dwyrain Perthshire.
Ardal 2, Ardnamurchan, Moidart, Lochaber, South Lorn ac Upper Badenoch â  neu 
Ardal 3, rhwng Mull a Lismore ag  leisioledig.
Ardal 4, yn ne Mull ac Easdale, â  or 
Ardal 5, Islay, â  neu 
Ardal 6, (St Kilda) a oedd â  neu 

Weithiau mae Arolwg Tafodieithoedd Gaeleg yr Alban yn cofnodi ffurfiau gwefusoledig fel  neu  y tu allan i'r ardaloedd y maent yn ymddangos ynddynt fel arfer, er enghraifft yn Harris a Wester Ross.

Anadlu
Mae'r cytseiniaid ffortis  yn ddi-lais ac anadlog. Daw'r anadlu hwn ar ôl y gytsain ar ddechrau gair ac, yn y mwyafrif o dafodieithoedd, o'i blaen ynghanol gair ar ôl llafariaid acennog. Yn debyg i ymddangosiad anadlu, mae gan gystain gul ôl-lithriad taflodol pan ddaw ar ddechrau gair a rhaglithriad taflodol ynghanol neu ar ddiwedd gair., citing 

Rhaganadlu
bawd|Dosbarthiad bras rhaganadlu yn nhafodieithoedd Gaeleg yr Alban
Mae cryfder rhaganadlu'n amrywio yn ôl y dafodiaith. Gellir cael ei ynganu fel  neu  lotol neu gall amrywio gan ddibynnu ar fan ynganu'r gytsain raganadlog, hynny yw  o flaen segmentau "culion" a  o flaen rhai "llydain". Mae ymddangosiad rhaganadlu'n dilyn hierarchiaeth o c > t > p, sef, os bydd rhaganadlu ar  gan dafodiaith, bydd ef ganddi yn y mannau ynganu eraill hefyd. Yngenir rhaganadlu fel a ganlyn:
Ardal 1, fel  a 
Ardal 2, fel  a 
Ardal 3, fel  a 
Ardal 4, fel 
Ardal 5, fel  a  (heb raganadlu ar t na p)
Ardal 6, heb raganadlu

Trwynoli
Mewn rhai tafodieithoedd, yn enwedig yn y gogledd-orllewin, lleisir ffrwydrolion ar ddechrau sillaf acennog pan fyddant yn dilyn cytsieniaid trwynol y fannod, er enghraifft: taigh ('tŷ')  ond an taigh ('y tŷ')  (gweler hefyd tombaca ('baco') .  Yn y tafodieithoedd hyn, mae'r ffrwydrolion lenis yn tueddu i gael eu trwynoli'n llwyr, felly doras ('drws')  ond an doras ('y drws') . Mae rhwybeth tebyg yn digwydd yn y Wyddeleg (ei threiglad trwynol) ac yn ffonoleg Groeg Modern.

Treiglo'n feddwl a sillafu
Mae gan gytseiniaid y treiglad meddwl ynganiadau arbennig.
{| class="wikitable"
|+ Y treiglad meddalSeiliedig ar 
! colspan="3" | Cysefin
! colspan="3" | Treiglad meddal
|-
! Llydan
! Cul
! colspan="2" |Orgraff
! Llydan
! Cul
|-align=center
|   || Nid oes cyferbyniad cul a llydan ar gytseiniaid gwefusol , er, o flaen neu ar ôl llafariaid ôl, mae cytseiniaid a fu'n gul wedi troi'n glystyrau o gytsain gwefusol a  . Ar ddechrau gair, mae'r  yn dilyn y gytsain ac ar ôl gair, mae'n dod o'i blaen. Mae'r un amgylchedd llafarog yn cynhyrchu  o ganlyniad i dreiglo  a  || b || bh ||  || 
|-align=center
|   ||  ||c || ch ||  || 
|-align=center
|  ||  || d || dh ||  || 
|-align=center
|   ||  ||f || fh ||colspan=2| distaw 
|-align=center
|   ||  ||g || gh ||  || 
|-align=center
|  ||  ||colspan=2| l ||  ||
|-align=center
|  ||  ||m ||  mh ||  || 
|-align=center
|   ||  ||colspan=2| n ||  || 
|-align=center
|   ||  ||p|| ph ||  || 
|-align=center
| colspan=2|  ||colspan=2| r || colspan=2|  
|-align=center
|   ||  || s || sh ||  || 
|-align=center
|  ||  ||t||  th ||  || 
|-
|}

Ni threiglir  pan ddaw o flaen . Gall y treiglad meddal gael ei atal pan fydd cytseiniaid sy'n cael eu hynganu yn yr un man ynganu yn gwrthdaro â rheolau treiglo. Mae rhai o'r rheolau hyn yn weithredol o hyn (yn enwedig yn achos cytseiniaid deintiol), tra bod eraill wedi'u ffosileiddio (sef cytseiniaid felar a gwefusol). Er enghraifft, mae atal treiglo yn y cyfenw Caimbeul ('Campbell') (yn wahanol i Camshron 'Cameron') yn dangos atal treiglo wedi'i ffosileidio, ond mae atal treiglo yn air an taigh salach ('ar y tŷ brwnt') (yn wahanol i air a' bhalach mhath ('ar y bachgen da')) yn dangos y rheol atal treiglo weithredol.

Acen
Ar y sillaf gyntaf mae'r acen fel arfer, e.e. drochaid ('pont') .

Llafariaid rhyngosodol
Nodwedd ynganu'r Aeleg yw gosod llafariaid rhwng rhai cytseiniaid cyfagos. Mae hyn yn effeithio ar "l n r" orgraffyddol pan ddilynant b bh ch g gh m mh orgraffyddol ac ar "m" pan ddaw ar ôl "l r s ch".
 tarbh ('tarw') 
 Alba ('yr Alban') .

Weithiau, ceir llafariad ryngosodol mewn lle annisgwyl, megis yn y gair Glaschu  "Glasgow".

Mae rhyngosod llafariaid yn digwydd yn Sgoteg a thafodiaethoedd Saesneg yr Alban hefyd, e.e. girl  "merch" a film  "ffilm", ac fe'i ceir yn y Gymraeg, yn enwedig yn y de, mewn geiriau fel e.e. aml , cefn ,  Lloegr .
Colli seiniau
Collir  diwedd gair o flaen gair sy'n dechrau â llafariaid, er enghraifft:
duine ('dyn') 
an duine agad ('dy ddyn di') 

Tonau
Ymhlith yr ieithoedd Celtaidd, dim ond yn nhafodieithoedd Lewis a Sutherland mae gan eiriau donau, sef yng ngogledd pellaf yr ardal Aeleg ei hiaith. Yn seinegol ac yn hanesyddol, mae'r tonau hyn yn debyg i rai ieithoedd Norwy, Sweden a gorllewin Denmarc, â phatrymau tonyddol penodol mewn geiriau unsill a deusill. Yng Ngaeleg Lewis, mae'n anodd cael hyd i barau cyferbyniol ond ymhlith yr enghreifftiau prin mae bodh(a) ('craig dan ddŵr') yn erbyn bò ('buwch') , a fitheach ('cigfran')  yn erbyn fiach ('dyled') . Enghraifft arall yw'r gwahaniaeth tonyddol rhwng ainm ('enw')  ac anam ('enaid') , lle mae gan yr ail un batrwm tonyddol sy'n briodol i ddeusill. Ni cheir y gwahaniaethau tonyddol hyn yn Iwerddon nac yn unman arall yn y Gàidhealtachd.

Nodiadau

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Canllaw bron yn gyflawn i ynganu Gaeleg yr Alban (IPA)
Canllaw bras i ynganu Gaeleg

Gweler hefyd

Ffonoleg
Categori:Ffonoleg