Cludiant aeolaidd

bawd|300px|Ffurf annarferol carreg, yr Árbol de Piedra ("y goeden garreg"), a gerfiwyd gan wyntoedd llawn tywod ym Mharc Cenedlaethol  Eduardo Avaroa Andean, Bolifia: 7 metr o uchder.

Cludiant gronynnau gan wynt yw cludiant aeolaidd. Daw’r term o Aeolus sef Duw Groegaidd y Gwynt. Ar ôl i’r gwaddod gael ei lusgo i’r llif awyr, bydd modd iddo gael ei gludo drwy gyfrwng un o bedwar dull sef crogiant, neidiant, ymgripiad ac ymlusgiant a’r hyn sy’n penderfynu hyn yn bennaf yw maint y gronyn. Nid yw’r dulliau cludo yn ddosbarthiadau ar wahân ac nid yw’r trawsnewid o un i’r llall yn amlwg iawn.

Y ddau brif ddull ar gyfer cludiant aeolaidd yw crogiant a neidiant. Trwy grogiant mae’r gronynnau llwch lleiaf yn cael eu cadw yn yr awyr. Mae crogiant yn digwydd pan fydd deunyddiau arwyneb yn cael eu codi i’r awyr a bydd y ceryntau esgynnol yn ddigon cryf i ddal pwysau’r gronynnau a’u cadw i fyny am gyfnod amhenodol. Bydd cyflymder gwynt arferol sy’n agos i arwyneb y Ddaear yn crogiannu gronynnau gyda diamedrau llai na 0.2 mm.  Bydd stormydd gwynt difrifol yn medru dal gronynnau mawr mewn trolifau tyrfol am amser hir a’u gwthio i uchderau mawr (miloedd o fetrau), sy’n ymestyn eu pellter teithio (miloedd o gilometrau yng nghyfeiriad y gwynt).

Mae neidiant yn digwydd drwy symudiad gronynnau oddi wrth yr arwyneb gan godiadau aerodynameg sydd wedyn, drwy’r llif awyr, yn cael momentwm llorweddol ac yna’n disgyn i wrthdaro'r gwely gronynnau ac yna’n parhau i ‘neidio’ yng nghyfeiriad y gwynt.  Mae hyn yn digwydd o fewn rhai metrau i’r arwyneb ac amcangyfrir bod 90% o dywod yn cael eu cludo o fewn 50 cm uwchben yr arwyneb a 35% o fewn 2.5 cm o’r arwyneb. Mae neidiant yn cludo gronynnau rhwng 0.06 mm a 0.5 mm mewn diamedr. Pan mae ychydig o ronynnau neidiant yn gwrthdaro gronynnau eraill mae hyn yn arwain at dasgu’r gronynnau eraill i’r llif awyr sy’n achosi iddynt neidio sy’n gallu arwain at fàs-symudiad o waddod. Gwelir hyn fel system rhaeadru lle mae symudiad nifer bychan o ronynnau ym medru achosi màs-symudiad enfawr o waddod yn gyflym. O bell, bydd cwmwl o ronynnau neidiedig yn ymddangos fel petaent ynghrog yn barhaus, gan greu haen niwlog yn agos i’r arwyneb.

Pan fydd gronynnau neidiant yn gwrthdaro yn erbyn gronynnau sy’n rhy drwm i hercian, maent yn gwthio gronynnau (hyd at chwe gwaith yn fwy na’r gronynnau neidiant) ychydig ac yn araf ymlaen, ac mae’r symudiad hwn o lithro a rholio ymlaen yn cael ei adnabod fel ymgripiad. Fel arfer mae’n gofyn bod cyflymdra gwynt yn fwy na 16 km/a (10 m.y.a.) i ymgripiad ddigwydd.

Gall llystyfiant ddylanwadu ar brosesau a thirffurfiau aeolaidd drwy amharu ar ddulliau cludiant megis neidiant, a bydd hynny’n peri mwy o erydu rhwng llystyfiant a dyddodiad wrth ymyl llystyfiant. Mae prosesau aeolaidd yn cychwyn pan fydd erydoldeb y gwynt yn fwy na natur erydadwy yr arwyneb. Mae llystyfiant yn medru dylanwadu ar ddulliau cludiant aeolaidd drwy gyfrwng tri phrif ddull sef: yn gyntaf, drwy roi lloches rhag erydiad i’r arwyneb yn union o dan y llystyfiant; yn ail, drwy gynyddu garwedd a ffrithiant yr arwyneb sy’n tynnu momentwm oddi ar y gwynt ac felly ei bŵer erydu; ac, yn drydydd, drwy ddal gwaddod gan ymddwyn fel rhwystr i ronynnau mudol sydd yna’n gweithredu fel man i ddyddodi gwaddod.

Mae cludiant a thirffurfiau aeolaidd yn dibynnu’n fawr ar y system afonydd i gyflenwi gwaddod. Mae’r system afonydd yn erydu’r pridd a’r creigiau sy’n cyflenwi’r gwaddod sy’n cael ei gludo gan gludiant aeolaidd. Bydd y gwaddod a gludir gan gludiant aeolaidd yn gallu cael ei ail-ddosbarthu dros y llethrau a sianelau’r afonydd a fydd yn eu tro yn cael eu cludo gan brosesau afonol. Felly, mae cylchrediad o gludiant ac erydiad yn digwydd. Mae’r gwaddod sy’n mynd i sianelau afonydd o ganlyniad i gludiant aeolaidd ym medru newid arddull afon o un ystumiol i un blethog.

Mae cludiant aeolaidd yn broses bwysig ar gyfer erydu pridd, ffurfio twyni a newid ac ail-ddyddodi gronynnau pridd. Loess yw’r enw a roddir ar y dyddodion mawr o bridd a gludir gan wynt ac fe’i gwelir ledled y byd.  Mae’r rhan fwyaf o’r pridd hwn yn tarddu o falurion a adawyd ar ôl yr oes iâ ddiwethaf.  Mae’r dyddodion mwyaf trwchus i’w gweld ar Lwyfandir Loess yn Tsieina lle maent yn 335 metr o drwch.  Gwelir loess hefyd yn Nwyrain Ewrop (Ŵcrain a Moldova) ac Unol Daleithiau America (yr Iseldir Canolog a’r Gwastadedd Mawr) lle mae’r croniadau mwyaf rhwng 20 a 30 metr o drwch.

 Llyfryddiaeth 

 Bullard, J. E., Livingstone, I. (2002) Interactions between aeolian and fluvial systems in drylands environments. Area, 34 (1), 8–16.
 Bullard, J. E. (1997) Vegetation and dryland geomorphology. Yn Arid Zone Geomorphology: Process, Form, and Change in Drylands, 2nd Edition, Thomas, D. S. G (gol.). John Wiley & Sons, Chichester.
 Bullard, J. E., McTainsh, G. H. (2003) Aeolian-fluvial interactions in dryland environments: examples, concepts and Australia case study.  Progress in Physical Geography, 27 (4), 471–501.
 Heathcote, R. L. (1983) The arid lands: their use and abuse. Longman, Llundain.
 Heidorn, K. C. (2002) Weather Elements: Aeolian Transport. Cyrchwyd: 01/12/2010.
 Moffit, I. (1976) The Australian Outback, the World’s Wild places/Time-Life books. Time-Life Books B. V, Amsterdam.
 Nickling, W. G. (1988) The initiation of particle movement by wind. Sedimentology, 35 (3), 499–511.
 Okin, G. S., Gillette, D. A., Herrick, J. E. (2006) Multi-scale controls on and consequences of aeolian processes in landscape change in arid and semi-arid environments. Journal of Arid Environments, 65 (2), 253–275.
 Wiggs, G. F. S. (1997) Sediment mobilisation by the wind. Yn Arid Zone Geomorphology: Process, Form, and Change in Drylands, 2nd Edition, Thomas, D. S. G (gol.). John Wiley & Sons, Chichester.
 Zhang, Qian-Hua., Miao, Tian-De. (2003) Aeolian sand ripples around plants. Physical Review E, 67, 051304-1 - 051304-3.

Categori:Daearyddiaeth