Diwedd Dyn Bach

Drama lwyfan o 1949 gan y dramodydd Americanaidd Arthur Miller yw Diwedd Dyn Bach  (Saesneg: Death of a Salesman). Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf ar Broadway ym mis Chwefror 1949, gan redeg am 742 o berfformiadau. Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan Ann Owen a John Owen, a'i chyhoeddi gan Wasg Carreg Gwalch yn 2009.Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013

Mae'n drasiedi ddwy act wedi'i lleoli yn Brooklyn, ddiwedd y 1940au gyda'r hanes yn cael ei ddadlennu drwy montage o atgofion, breuddwydion a dadleuon y prif gymeriad Willy Loman, gwerthwr teithiol sy'n ddigalon gyda'i fywyd ac yntau'n heneiddio. Mae'r ddrama'n mynd i'r afael ag amrywiaeth o themâu, megis y Freuddwyd Americanaidd, anatomeg gwirionedd, ac anffyddlondeb. Enillodd Wobr Pulitzer am Ddrama ym 1949 a Gwobr Tony am y Ddrama Orau yr un flwyddyn. Fe'i hystyrir gan rai beirniaid yn un o ddramâu gorau'r 20fed ganrif.

 Cymeriadau 
+Cymeriad gwreiddiol
MillerCyfieithiad John ac Ann OwenDisgrifiadWilly LomanWilly LomanLinda LomanLindaei wraigBiff LomanBiffeu mab hynafHappy LomanHappyei frawdUncle BenBenbrawd WillyBernardBernardcymydogCharleyCharleytad BernardWomanY DdynesHowardHowarddyn busnesJennyJennyysgrifenyddesStanleyStanleygweinyddMiss ForsytheMiss ForsytheLettaLetta

 Prif gastiau nodedig 
CymeriadBroadwayRoyal ShakespeareBroadwayBroadwayBroadwayWest End Llundain194919801984201220222027Willy LomanLee J. CobbBob PeckDustin HoffmanPhilip Seymour HoffmanWendell Piercei'w gadarnhauLinda LomanMildred DunnockFrancesca AnnisKate ReidLinda EmondSharon D. Clarkei'w gadarnhauBiff LomanArthur KennedyMichael MaloneyJohn MalkovichAndrew GarfieldKhris DavisPaul MescalHappy LomanCameron MitchellPaul GreenwoodStephen LangFinn WittrockMcKinley Belcher IIIi'w gadarnhauWncl BenThomas CalmersPeter GuinessSteve PickeringJohn GloverAndré De Shieldsi'w gadarnhauBernardJoe MarossShaun ScottDavid ChandlerFran KranzStephen Stockingi'w gadarnhauCharleyHoward SmithPaul MoriartyCharles DurningBill CampDelaney Williamsi'w gadarnhauY DdynesNaomi StevensHelen MirrenKathryn RossetterMolly PriceLynn Hawleyi'w gadarnhau

 Cefndir 
Drwy ddamwain y cychwynodd y ddrama, a hynny wrth i'r dramodydd gwrdd a'i ewythr Manny Newman mewn cyntedd theatr yn Boston ym 1947, a'i ewythr yn werthwr teithiol ei hun. Mewn ysgrif feirniadol am y ddrama, nododd Brenda Murphy fod Manny wedi "ymgartrefu yn ei ddychymyg a chreu problem ddramatig yr oedd yn teimlo'n orfodol i'w datrys." Roedd drama am werthwr masnachol wedi bod ym meddwl Miller ers blynyddoedd. Roedd ganddo ddiddordeb hefyd yng nghyd-destun y gorffennol a'r presennol yn cwrdd eto, fel yn hanes ei ewythr ac yntau. Wrth greu Willy a'r cymeriadau eraill, tynnodd Miller hefyd ar ei berthynas â'i dad yn ogystal â gwerthwr arall. Miller ei hun oedd model y Bernard ifanc.

 Crynodeb 

 Act 1 
Digwydd y ddrama ym 1949. Y lleoliad yw cartref teulu Loman yn Brooklyn, ymhlith rhes nodweddiadol o fflatiau trefol.

Mae Willy Loman yn dychwelyd adref ynghanol y nos, wedi blino'n lân ar ôl taith fusnes aflwyddiannus i Boston. Mae ei wraig, Linda yn poeni am gyflwr meddwl Willy sy'n dirywio'n gyflym a damwain car diweddar fuo bron yn angeuol. Mae hi'n awgrymu ei fod yn gofyn i'w fos, Howard, ganiatáu iddo weithio yn ei ddinas enedigol fel na fydd yn rhaid iddo deithio mwyach. Mae Willy yn cwyno wrth Linda am eu mab, Biff, sy'n 34 oed ac sydd heb wneud unrhyw beth ystyrlon â'i fywyd. Er bod gan Biff yrfa bêl-droed addawol yn yr ysgol uwchradd gyda llawer o gynigion ysgoloriaeth, methodd mewn mathemateg ac felly ni allai fynd i brifysgol a threuliodd flynyddoedd yn crwydro o gwmpas Gorllewin yr Unol Daleithiau yn gweithio mewn swyddi bach, heb nod clir.

Mae Biff a'i frawd iau, Happy, sy'n aros dros dro gyda Willy a Linda, yn hel atgofion gyda'i gilydd am eu plentyndod. Maent yn trafod dirywiad meddyliol eu tad, y maent wedi'i weld ar ffurf ei amhendantrwydd cyson a'i freuddwydio am flynyddoedd ysgol uwchradd y bechgyn. Yn y pen draw, mae Willy yn cerdded i mewn, yn flin nad yw'r ddau fachgen erioed wedi cyflawni dim. Mewn ymdrech i dawelu eu tad, mae Biff a Happy yn dweud wrtho fod Biff yn bwriadu gwneud cynnig busnes uchelgeisiol y diwrnod canlynol.

 Act 2 
Y diwrnod canlynol, mae Willy yn mynd i swyddfa Howard, i holi am swydd newydd, tra bod Biff yn mynd i wneud cynnig busnes, ond maen nhw ill dau yn methu. Mae Howard yn gwrthod rhoi swydd i Willy yn Efrog Newydd, er gwaethaf ei bledion taer o 34 mlynedd o ymroddiad Willy i'r cwmni. Yna mae Willy yn colli ei dymer ac yn cael ei ddiswyddo pan mae Howard yn dweud wrtho fod angen gorffwys hir arno ac nad yw bellach yn cael cynrychioli Cwmni Wagner. Ar y llaw arall, mae Biff yn aros oriau i weld cyn-gyflogwr o'r enw Bill Oliver nad yw'n ei gofio ac yn ei wrthod. Mewn ymateb mae Biff, gan deimlo'n falurus, yn dwyn beiro yn fyrbwyll. Yna mae Willy yn mynd i swyddfa fusnes ei gymydog Charley, lle mae'n dod ar draws mab Charley, Bernard, sydd bellach yn gyfreithiwr llwyddiannus ar fin dadlau achos o flaen y Goruchaf Lys ac sydd wedi priodi'n hapus ac sydd â dau o blant ei hun. Mae Bernard yn egluro wrth Willy fod Biff wedi bwriadu mynd i ysgol haf i wneud iawn am fethu mathemateg, ond digwyddodd rhywbeth yn Boston pan aeth Biff i ymweld â'i dad a newidiodd ei feddwl. Yna mae Charley yn cynnig swydd sefydlog i Willy, ond mae Willy'n gwrthod er gwaethaf colli ei swydd. Mae Charley, sydd wedi'i sarhau, yn rhoi arian i Willy, sydd bellach yn ddi-waith, i dalu ei bremiwm yswiriant bywyd, ac mae Willy yn ei synnu trwy ddweud, yn y pen draw, fod dyn yn "werth mwy yn farw nag yn fyw".

Mae Happy, Biff, a Willy yn cwrdd am ginio mewn bwyty o'r enw Frank's Chop House, ond mae Willy yn gwrthod clywed y newyddion drwg gan Biff ac yn torri ar ei draws yn gyson. Mae Happy yn ceisio perswadio Biff i ddweud celwydd wrth eu tad. Mae Biff yn ceisio dweud wrtho'n flin beth ddigwyddodd mewn gwirionedd wrth i Willy fynd yn rhwystredig, encilio i ystafell ymolchi'r bwyty, a llithro i mewn i ôl-fflach o'r hyn a ddigwyddodd yn Boston y diwrnod y daeth Biff i'w weld: roedd Biff wedi dod i Boston i ofyn i Willy berswadio ei athro i wyrdroi ei radd mathemateg er mwyn iddo allu graddio. Fodd bynnag, roedd Willy yng nghanol perthynas allbriodasol gyda derbynnydd o'r enw Miss Francis pan gyrhaeddodd Biff yn annisgwyl, a gweld y fenyw hanner-wisgedig gydag ef. Ni dderbyniodd Biff stori ffug ei dad am ei phresenoldeb, a'i ddiswyddo'n flin cyn rhuthro allan. O'r eiliad honno, newidiodd barn Biff am ei dad.

Mae Biff yn gadael y bwyty mewn rhwystredigaeth, ac yna Happy ynghyd â phâr o fenywod deniadol o'r enw Miss Forsythe a Letta, gan adael Willy dryslyd a dinistriol ar ôl. Pan ddychwelant adref yn ddiweddarach, mae Linda yn eu ceryddu am adael eu tad tra bod Willy yn aros y tu allan yn siarad ag ef ei hun. Mae Biff yn ceisio cymodi â Willy, ond mae'r drafodaeth yn troi'n wrthdaro emosiynol. Mae Biff yn datgan wrth ei dad nad oes diben "mawr" i'w fywyd, gan fynnu mai dynion cyffredin yw'r ddau ohonynt, sydd i fod i fyw bywydau cyffredin. Mae'r ddadl yn cyrraedd uchafbwynt wrth i Biff gofleidio Willy a dechrau crio wrth iddo erfyn ar Willy i ollwng gafael ar ei ddisgwyliadau afrealistig. Yn hytrach na gwrando ar yr hyn y mae Biff yn ei ddweud mewn gwirionedd, mae'n ymddangos bod Willy yn credu bod ei fab wedi maddau iddo ac y bydd yn dilyn ôl ei droed. Ar ôl i Linda glwydo, mae'n syrthio i rithweledigaeth am y tro olaf, gan feddwl ei fod yn siarad â'i frawd cyfoethog Ben, sydd wedi marw ers tro byd. Ym meddwl Willy, mae Ben yn "cymeradwyo" y cynllun y mae Willy wedi'i freuddwydio i gymryd ei fywyd ei hun er mwyn rhoi ei arian yswiriant bywyd i Biff i'w helpu i ddechrau busnes.  Yna mae Willy yn gadael y tŷ ar unwaith, ac mae Biff a Linda yn gweiddi mewn anobaith wrth i sŵn car Willy gynyddu a diflanu mewn damwain, gan ei ladd.

Mae'r olygfa olaf yn angladd Willy, lle mae Linda a Happy yn synnu at gyn lleied o bobl a ddaeth i alaru amdano; dim ond ei deulu, Charley, a Bernard (nad yw'n siarad yn ystod yr olygfa) sy'n bresennol. Mae Biff yn cadarnhau ei gred nad oes ganddo ddiddordeb mwyach mewn dod yn ddyn busnes fel ei dad ac yn penderfynu mynd yn ôl i'r Gorllewin. Mae Happy, ar y llaw arall, yn dewis dilyn ôl troed ei dad. Mae Linda, sydd wedi'i rhyddhau o'i beichiau ariannol, yn dechrau wylo, gan ailadrodd "Rydyn ni'n rhydd..." Mae pawb yn gadael, ac mae'r llen yn disgyn.

 Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama Saesneg yn wreiddiol ar Broadway gan Kermit Bloomgarden a Walter Fried. Agorodd y ddrama yn Theatr Morosco ar 10 Chwefror 1949, gan gau ar 18 Tachwedd 1950, ar ôl 742 o berfformiadau. 

Llwyfannwyd y fersiwn Gymraeg am y tro cyntaf gan Gymdeithas Ddrama Rhuthun a'r Cylch ym 1990 dan gyfarwyddyd John Owen ei hun.
CymeriadauCastWilly LomanEirwyn EvansLindaMenai JenkinsBiffIfor JonesHappyIwan RobertsBenEmlyn HughesBernardPeter ReesCharleyDewi W. JonesY DdynesLinda DurrellHowardDewi V. JonesJennyAnn OwenStanleyHuw OwenMiss ForsytheCarol RobertsLettaBeth Wilson

 Gweler hefyd 
Rhestr llyfrau Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau

Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2009