Sioned (Cyfrol)

Nofel Gymraeg gan Winnie Parry yw Sioned. Mae'n darlunio bywyd merch ifanc, ei chyfoedion a'i chydnabod yng nghefn gwlad anghydffurfiol Sir Gaernarfon yn y 19eg ganrif.

Disgrifiad byr
Nofel yn y Gymraeg gan Sarah Winifred Parry (yn ysgrifennu fel "Winnie Parry") yw Sioned. Cafodd ei gyhoeddi gyntaf mewn cyfres yn y cylchgrawn Cymru rhwng 1894 a 1896 a'i gyhoeddi ar ffurf llyfr ym 1906.Winnie Parry, Sioned: darluniau o fywyd gwledig yng Nghymru (Caernarfon: Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, 1906) Cafodd ei ailgyhoeddi ym 1988 a 2003. Mae ganddi'r isdeitl Darluniau o Fywyd Gwledig Yng Nghymru.

Mae'r nofel yn bwysig fel enghraifft gynnar o ffuglen menywod yn y Gymraeg, am ei defnydd o dafodiaith Sir Gaernarfon, ac am ei thriniaeth o bryderon diwylliannol a moesol ei hoes. Fe'i cymharwyd gan E. Morgan Humphreys â gwaith Jane Austen,E.M. Humphreys, "Mustard and Cress", Caernarvon and Denbigh Herald, Rhagfyr 1941 ac mae wedi cael ei astudio am ei bortread o rolau rhywedd a hunaniaeth Gymreig.

 Crynodeb o'r stori
Mae Janet Hughes, a adnabyddir wrth y ffurf Gymraeg o'i henw, Sioned, yr adroddwr, yn ferch i Margiad a William Hughes, sy'n rhentu ac yn gweithio Fferm Tŷ Gwyn.

Ar ddechrau'r stori mae Sioned yn 16 oed. Mae hi'n darganfod bod ei brawd hŷn Bob wedi syrthio mewn cariad â'i ffrind gorau Elin. Er nad yw hi eisiau colli ei brawd annwyl, mae Sioned yn benderfynol o'u dwyn at ei gilydd. Dangosir bod Bob yn ddeallus ac yn hunanaberthol, ar ôl rhoi'r gorau i brentisiaeth yn fferyllfa ei ewythr yn Llundain pan ddioddefodd ei dad anaf. Mae'n cael ei sefydlu'n gyflym na fydd Sioned ei hun yn derbyn unrhyw bartner nad yw'n gyfartal â Bob.

Daw ymweliad gan berthnasau cefnog o Lundain i ben gyda Sioned yn dychwelyd gyda nhw am flwyddyn mewn “finishing school”. Nid yw Sioned byth yn cael ei derbyn gan y disgyblion eraill, sy'n ei hystyried yn "ryw greadur gwyllt o'r coed". Fodd bynnag, mae'n dod yn amlwg bod ganddi rai doniau cerddorol. Mae hi'n mynychu ac yn canu mewn “soirees”, ac yn un o'r rhain mae hi'n cwrdd â chyfreithiwr ifanc dirgel sy'n ymddangos yn ei hadnabod. Mae Bob yn teimlo ei hunigrwydd hi o lythyrau Sioned adref, ac yn cyrraedd i ddod â'i hamser yn Llundain i ben cyn pryd.

Ond yn fuan wedyn, mae Bob yn cael ei anafu'n ddrwg wrth weithio yn y felin ŷd, a rhaid torri ei law i ffwrdd. Mae Bob, gan feddwl nad yw'n gallu cynnal gwraig, yn gwrthod Elin. Mae'n gyfrifoldeb ar Sioned i'w hailuno. Mae ei llwyddiant, a'i dibynadwyedd yn gweithio ar y fferm yn ystod adferiad Bob, yn arwydd o'i thwf sylweddol.

Mae Bob yn gwneud argraff ar bregethwr sy'n ymweld, “Doctor Williams y Coleg”, ac yn cael ei benodi'n ddarlithydd mewn gwyddor amaethyddol. Gyda Bob yn gallu cynnal gwraig eto, mae'r briodas i fynd yn ei blaen.

Mae John Jones, brawd Elin, yn dychwelyd o astudio yn Lloegr ar gyfer priodas Bob. Ef yw'r cyfreithiwr ifanc y cyfarfu Sioned â hi yn Llundain, ac mae Sioned yn cael ei denu ato, ond yn cael ei dychryn ganddo. Mae Sioned wedi cael ei ffrog hir gyntaf ar gyfer y briodas, defod newid bywyd yn y gymuned. Pan fydd y ffrog wedi'i difrodi cyn y derbyniad, mae John yn cynorthwyo Sioned i'w chlwtio, ac mae'n amlwg ei fod yn cael ei ddenu ati. Mae'n cynnig ei chynorthwyo yn ei chynllun i wella ei hun trwy astudio.

Mae Sioned yn creu argraff ar John gyda'i mewnwelediadau i'r llyfrau maen nhw'n eu darllen gyda'i gilydd. Mae hi hefyd yn dangos ei haeddfedrwydd newydd wrth ymdopi â marwolaeth ffrind gorau Bob, Tom Tŷ Mawr, a'i phenderfyniad i beidio â datgelu'r gwir reswm i'w ffrind Maggie Tanrallt, y bu farw Tom drosto allan o gariad anobrwyol.

Cystadleuydd John am law Sioned yw’r pregethwr ifanc rhodresgar, Jacob Jones, a ddychwelodd i’r ardal yn ddiweddar o “y Sowth ’na”. Mae Sioned yn gwrthod ei gynigion dro ar ôl tro, i effaith gomedi sylweddol. Ond mae sylw cyson Jacob, a'i ddatganiadau camarweiniol yn y dref, yn arwain John Jones i gredu nad oes gan Sioned ddiddordeb mewn perthynas. Mae'n tynnu'n ôl, ac mae Sioned yn credu ei bod wedi camddeall ei ddiddordeb ynddi.

Yn drist ac yn barnu ei hun yn llym, mae Sioned yn parhau â'i bywyd caled cyfarwydd. Ond, gan fethu â dwyn y syniad o weld John dros y Nadolig, mae hi'n ei dreulio gyda'i chefnder lliwgar ond caredig Pegi ym Mryncelli, cyn-blaendy Tuduraidd. Ar ôl dychwelyd, fodd bynnag, mae hi'n darganfod nad oedd John wedi mynychu'r Nadolig yn Nhŷ Gwyn.

Mae Elin yn darganfod nodyn gan John at Sioned, a ysgrifennwyd yn fuan ar ôl dychweliad Jacob Jones, yn gofyn iddi gyfarfod ag ef a thrafod ei bryderon a'i obeithion. Roedd John wedi ymddiried y nodyn i negesydd nad oedd wedi ei ddwyn i Sioned. Gan sylweddoli y byddai'r nodyn wedi newid popeth, mae Elin yn datgelu hyn i John ac yn trefnu cyfarfod rhyngddo ef a Sioned, gan wybod na allai unrhyw ddull uniongyrchol weithio gyda'i chyfaill. Ar ddiwedd y nofel mae John a Sioned wedi cymodi ac yn cynllunio bywyd gyda'i gilydd.

Themâu
 Lleisiau menywod : Ysgrifennodd Margaret Lloyd Jones (1988) fod gan Sioned “cafodd gyfle i rannu holl obeithion, ofnau a rhwystredigaethau pob merch ar ei thyfiant... ym mlynyddoedd ola'r ganrif ddiwethaf.”
 Gender: Mae Gramich yn nodi bod gwaith Parry wedi cyhoeddi “a new outlook in 20th century Welsh women’s writing, turning away from the unbending image of the Welsh woman as ‘pur fel y dur’” (“agwedd newydd ar ysgrifennu menywod Cymru yn yr 20fed ganrif, gan droi oddi wrth y ddelwedd ddiysgog o’r fenyw Gymreig fel ‘pur fel y dur’”).K. Gramich, Twentieth-Century Women’s Writing in Wales: Land, Gender, Belonging (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2007), tt.13–14  
  Crefydd: Er bod Sioned yn amddiffyn ei ffydd, mae'r nofel yn dychanu mynychwyr y capel a pomposrwydd pregethwyr, yn enwedig yng nghymeriad Jacob Jones.Jane Aaron,  Nineteenth-Century Women’s Writing in Wales: Nation, Gender, Identity.  (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2007), t.250    
  Hunaniaeth Gymreig: Yn Llundain, mae Sioned yn sylweddoli ei hunaniaeth Gymreig arbennig, pan gaiff ei diystyru gan ei chyfoedion fel "rhyw greadur gwyllt o'r coed".   

Arddull
Mae'r nofel wedi'i hysgrifennu fel naratif person cyntaf gan Sioned ei hun, mewn arddull a nodwyd gan Gramich (2007, tt. 13-14) am ei “‘modern’ raciness”. Mae Sioned yn defnyddio tafodiaith Sir Gaernarfon, gan dorri tir newydd; tan Sioned, roedd y nofel Gymreig yn dibynnu ar Gymraeg llenyddol ffurfiol. D. Jenkins, "Datblygiad y Nofel Gymraeg ar ôl Daniel Owen", yn Rhyddid y Nofel, gol. G. Williams (Llandybie: Gwasg Dinefwr, 1999), t.61  

Derbyniad
Daeth Sioned yn boblogaidd iawn yn gyflym. Canmolodd adolygiad yn 1906 yn Y Goleuad ddealltwriaeth graff Parry "of 'human nature'". Y Goleuad, 21 Tachwedd 1906, t.10  Cymharodd Humphreys y gwaith yn ffafriol â Jane Austen. 

Argraffiadau
Cyhoeddwyd y nofel hon gan Gwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, Caernarfon, 1906. 

Cafwyd argraffiad newydd diwygiedig a gyhoeddwyd gan Honno yn 1988.

Ailgyhoeddwyd yr argraffiad hwn yn 2008, ac yn llyfr sain RNIB yn 2025.Winnie Parry, Sioned, llyfr sain adroddwyd gan Jean Evans (Llundain: RNIB, 2025)

Gweler hefyd
Rhestr llyfrau Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau

Categori:Nofelau 1906
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1906