Neuadd y Ddinas, Caerdydd

Adeilad ym Mharc Cathays, Caerdydd, yw Neuadd y Ddinas, a adeiladwyd rhwng 1901 a 1905. Fe'i cynlluniwyd ar y cyd â Llys y Goron Caerdydd gan y penseiri Lanchester, Stewart a Rickards, a enillodd y gystadleuaeth ar gyfer y ddau adeilad ym 1897. Ystyrir Neuadd y Ddinas yn un o uchafbwyntiau'r adfywiad o bensaernïaeth Baróc yn nheyrnasiad Edward VII.

Rhagflaenwyr
Safai guildhall tref canoloesol Caerdydd yng nghanol y Stryd Fawr; roedd gan yr adeilad hwn farchnad ar y llawr isaf. Yn 1742–7 dymchwelwyd yr adeilad hwn a chodwyd neuadd newydd i'r dref ar yr un safle, yn cadw'r farchnad ac yn ychwanegu carchar i'r llawr gwaelod. Rhyw ganrif yn hwyrach cynhaliwyd cystadleuaeth am adeilad newydd ar gyfer Neuadd y Dref a'r Gyfnewidfa Ŷd. Enillwyd hon gan Horace Jones (a gynlluniodd Tower Bridge yn Llundain yn hwyrach yn ei yrfa), ac agorwyd yr adeilad newydd ar Heol Eglwys Fair, yn yr arddull neo-glasurol, ym 1853. Fe'i hestynnwyd yn 1876 gan James, Seward a Thomas, ffỳrm pensaernïol o Gaerdydd. Ym 1915 codwyd adeilad a elwir heddiw yn Hodge House ar y safle hwnnw.

Hanes a disgrifiad

Cynhaliwyd cystadleuaeth ar gyfer y ddau adeilad cyntaf ym Mharc Cathays, sef neuadd y dref a'r llysoedd barn, ym 1897, ar ôl i'r cyngor brynu'r tir oddi wrth Ardalydd Bute. Enillwyr y gystadleuaeth, allan o 56 o ymgeiswyr, oedd Edwin Afred Rickards o'r ffỳrm Lanchester, Stewart a Rickards. Ffurfiwyd y bartneriaeth yn arbennig ar gyfer ymuno â'r gystadleuaeth hon gan Rickards a'i gyd-benseiri Henry Vaughan Lanchester a James Stewart. Y pensaer Fictoraidd o fry Syr Alfred Waterhouse a fu'n barnu'r gystadleuaeth. Cynhaliwyd seremoni gosod y maen cyntaf ym 1901 ac ym 1906 agorwyd Neuadd y Ddinas yn swyddogol gan Ardalydd Bute. Roedd Caerdydd wedi ennill ei statws fel dinas y flwyddyn flaenorol.

Newidiwyd y cynlluniau yn sylweddol rhwng ennill y gystadleuaeth a'r hyn gafodd ei adeiladu i arddull mwy blodeuog y Baróc, gyda dylanwadau cryf o Awstria, de'r Almaen a Ffrainc. Roedd y fath ddylanwadau yn anarferol ym mhensaernïaeth Baróc Edwardaidd, a arferai gyfeirio at waith y pensaer o Sais, Syr Christopher Wren. Mae'r cerfluniau ar y ffasâd yn cynnwys ffigyrau yn cynrychioli afonydd Caerdydd, sef Taf, Rhymni ac Elái, ac alegorïau o Gerddoriaeth a Barddoniaeth (gan Paul Montford) ac Undod a Gwladgarwch (gan Henry Poole). Ceir dau grŵp arall o gerfluniau sy'n cyfateb i'r ddau uchod ar ffasâd y llysoedd barn; dyma'r unig enghraifft yng ngwledydd Prydain o ddau adeilad dinesig yn cael eu cynllunio ar y cyd. Gwaith y cerflunydd Henry Charles Fehr yw'r ddraig plwm ar ben y gromen.

Y Neuadd Farmor
bawd|dde|300px|Cerfluniau yn y Neuadd Farmor: (chwith i dde) Llywelyn Ein Llyw Olaf, Williams Pantycelyn, Syr Thomas Picton ac Owain Glyn Dŵr

Cynlluniwyd y grisiau yn arwain at yr Ystafell Gynnull ag wyth pedestal a dau gilfach gwag, ac o ganlyniad i hyn fe benderfynwyd y dylid eu llenwi â cherfluniau o arwyr Cymreig. Cytunodd y diwydiannwr a gwleidydd David Alfred Thomas i'w hariannu ac fe benodwyd Yr Athro Thomas Powel, Syr Thomas Marchant a'r Aelod Seneddol W. Llewelyn Williams i farnu pwy y dylid eu coffáu. I feithrin diddordeb cynhaliwyd gystadleuaeth gan y Western Mail yn annog pobl i ysgrifennu rhestrau eu hunain; roedd gwobr o £20 ar gael i'r rheiny â rhestrau yn cyfateb yn union i'r hyn a baratowyd gan yr ysgolheigion, ond enillodd neb y wobr. (Yn Y Faner yn wreiddiol.) Agorwyd y Neuadd Farmor gan David Lloyd George, y Gweinidog Rhyfel ar y pryd, ar 27 Hydref 1916. Dyma restr o'r cerfluniau:

 Buddug (1913–6) gan James Havard Thomas
 Dewi Sant (1917) gan Syr William Goscombe John
 Hywel Dda (1916) gan Frederick William Pomeroy
 Gerallt Gymro (1916) gan Henry Poole
 Llywelyn Ein Llyw Olaf gan Henry Alfred Pegram
 Dafydd ap Gwilym gan William Wheatley Wagstaff
 Owain Glyn Dŵr (1916) gan Alfred Turner
 Harri VII (1918) gan Ernest George Gillick
 Yr Esgob William Morgan (1920) gan Thomas John Clapperton
 William Williams, Pantycelyn, (1916) gan Leonard Stanford Merrifield
 Syr Thomas Picton (1916) gan Thomas Mewburn Crook

Yn niwylliant poblogaidd
Ymddengys Neuadd y Ddinas ar glawr y sengl "Mulder and Scully" (1998) gan Catatonia, mewn delwedd a ysbrydolwyd gan boster y ffilm Independence Day. Ynddo caiff Neuadd y Ddinas (yn hytrach na'r Tŷ Gwyn yn Washington, D.C.) ei drywanu gan belydr o beth hedegog anhysbys (UFO).

 Cyfeiriadau 

Llyfryddiaeth







Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol 
 Hanes Neuadd y Ddinas, o'r wefan swyddogol

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Pensaernïaeth Edwardaidd
Categori:Llwybrau Byw