Geirfa banereg

Dyma eirfa o derminoleg banereg sef, yr astudiaeth o faneri a'i hanes, a sut y dylunwyr hwy.

Diagram o'r termau Saesneg
Diagram yn dangos prif nodweddion ac enwau rhannau o'r faner yn y Saesneg.

 C 
Canton
 canton (lluosog: cantonau)
bawd|150px|chwith|Baner Abchasia gyda'r llaw a'r sêr yn y canton
Un o chwarteri'r faner, gan amlaf y chwarter uchaf ar ochr y polyn.Ryan, Complete Flags of the World (2002), t. 9. 

Gweler enghreifftiau o hyn ym maneri'r UDA, Llydaw, Wrwgwái, Taiwan, Liberia, ac Abchasia ymysg llawer. Gwelir hefyd ym maneri trefeigaethol Prydain lle lleolir Baner y Deyrnas Unedig yn y canton, megis Awstralia a Seland Newydd yn fwyaf adanbyddus.

Cloren
 cloren (e.b. lluosog: clorennau, cloreniaid)

bawd|150px|chwith|Baner Sambia gyda motiff yn y gloren
 Cynffon y faner, y pen pellach o'r hos, y rhan sydd ar waelod baner wrth ei hongian yn llorweddol o adeilad. Yn Saesneg 'fly'. 
Daw o'r gair am gynffon pioden, gwaywffon neu "rhywbeth tebyg i gynffon". Bydd y cloren yn aml yn llipa wrth cyhwfan yn naturiol, mae'n gamgymeriad felly lleoli motiff yno gan y bydd hwnnw'n anweladwy am gyfnodau mawr o'r amser pan fydd baner yn hedfan wrth bolyn yn yr awyr agored di-wynt. Serch hynny, mae wedi bod yn ffasiynol ers yr 1960au i faneri gynnwys motiff yn y gloren, efallai gan bod y baneri hynny wedi eu dylunio gan ddylunwyr wrth ddesg ac nid gan chwyldoradwyr neu filwyr oedd am gyfleu neges glir. Ymysg y camgymeriadau dylunio banereg yma mae Sambia, Nunavut a baner newydd Rwanda.

 H 
Hòs
 hòs neu hosiad
 Y rhan o'r faner sydd agosaf  i'r polyn; y rhan a ddefnyddir i godi'r faner. Mae'r term hwn weithiau hefyd yn cyfeirio at ddimensiwn fertigol baner.

 Ff 
Ffirbriliad
  ffibriliad neu rhimyn
 Ymyl neu rhimyn cul, yn aml mewn gwyn neu aur, ar faner i wahanu dau liw arall, yn enwedig os yw'r ddau liw arall yn debygol o dorri Rheol Tintur. Er enghraifft llinellau gwyn ac aur Baner De Affrica neu Ynysoedd Ffaro lle ceir ffibrilad las o gylch croes Sgandinafaidd goch. Ceir enghreifftiau eraill ar faner talaith hunanlywodraethol Swedeg ei hiaith ond sy'n rhan o'r Ffindir, sef, Ynysoedd Aland (ar ymyl y groes Lychlynaidd).

 M 
Maes
 maesGriffiths a Jones [field]. (lluosog: meysydd)
 Lliw cefndir y faner. 
Mae Baner Libia a elwyd yn faner Libia Arabaidd Jamahiriya yn enwog am fod yn faner ag iddi ddim ond maes werdd heb ddim lliw na motiff arall arni. Mabwysiadwyd y faner ar 19 Tachwedd 1977 ac roedd yn cynnwys maes gwyrdd. Hon oedd yr unig faner genedlaethol yn y byd gydag un lliw yn unig yn ystod y cyfnod hwnnw. Fe'i dewiswyd gan arweinydd Libya Muammar Gaddafi i symboleiddio ei athroniaeth wleidyddol (ar ôl ei Lyfr Gwyrdd).ref></ref> Mae'r lliw gwyrdd yn draddodiadol yn symbol o Islam, gan adlewyrchu baneri gwyrdd hanesyddol y Califfad Fatimid. Yn Libia, roedd gwyrdd hefyd yn lliw a ddefnyddiwyd yn draddodiadol i gynrychioli rhanbarth Tripolitania.

 P 
Polyn
 polyn (lluosog: polion) neu ffon (lluosog: ffyn)
 Y polyn a ddefnyddir i chwifio'r faner.

Palo
 palo
 Mae Palo yn derm a ddefnyddir mewn herodraeth i nodicharge sef arwyddlun neu ddyfais sy'n meddiannu maes yr escutcheon (tarian) sy'n amlygu ei hun fel stribed fertigol traean o led y darian mewn herodraeth Eidalaidd a 2 module (2/7 o'r lled) yn Ffrangeg. Gelwir palo sydd yr un lled â'r ddau stiped naill ochr, cymuseredd 1:2, yn Palo Canadaidd. Mae hyn oherwydd ei fod yn dilyn y dyluniad ar faner Canada lle saif y ddeilen masarnen goch ar y llain wen.

Mae'r palo (Saesneg: Pale; benthycwyd y term Eidaleg i'r Gymraeg rhag drysu â geiriau Cymraeg arall fel pâl, pêl, neu ffâl) yn ddarn anrhydeddus (o'r drefn gyntaf) sy'n meddiannu rhan ganolog y darian yn fertigol ac wedi'i ffinio gan ddwy linell fertigol gyfochrog.

Penwn
 penwn
bawd|chwith|150px|Mae baner Ohio yn benwn cynffon wennol (yr unig faner anhirsgwar o daleithiau'r UDA).
 Mae penwn (lluosog penynau) (Saesneg: pennon, pennant neu pendant), yn faner hir gul sy'n fwy wrth y hós Baner. Bydd yn hirgul ar lun triongl neu gynffon gwennol ac arni arfbais weithiau, a glymir wrth waywffon neu helmed, banerig, lluman, fflag, ystondard, ensain. Ceir y cyfeiriad archifedig cynharaf iddi yn y Gymraeg, lle gall wedi dod o'r Hen Ffrangeg, mewn cerdd gan Gruffudd Gryg yn y 14g.

Roedd baneri arddull penon yn un o'r tri phrif fath o faneri a gariwyd yn ystod yr Oesoedd Canol (y ddwy arall oedd y faner a'r ystondord). Mae'r penwn yn faner sy'n debyg i'r canllaw o ran siâp, ond dim ond hanner y maint. Nid yw'n cynnwys unrhyw arfbais, ond dim ond cribau, arwyddeiriau a dyfeisiau herodrol ac addurniadol.

Daw pennon o'r Lladin "penna", sy'n golygu "adain" neu "bluen". I ddechrau roedd yn derm am "pennant fach".

 Rh 
Rhidens
  rhidens enw g/b  
 Er nad yn rhan o wead mewnol baner, mae'r rhidens yn atodiad boblogaidd, fel arfer mewn defnydd lliw aur, ar hyd ymyl ehedog y faner (hynny yw, bob ochr heblaw'r hós). Atodir i'r faner am i godi statws ac ar gyfer arfer seremonïol yn hytrach na hedfan yn gyffredin. Gelwir yn 'fringe' fel rheol yn y Saesneg.

 T 
Tasel

Cwlwm o edefynnau rhydd a osodir fel addurn gyda'r faner. Fel rheol fe'u dodir uwchben y faner wedi eu clymu i'r polyn. Defnyddir edafedd lliw aur fel rheol fel arwydd o barch ac urddas. Ceir defnydd mynych ohonynt mewn baneri catrodau milwrol a gosgorddau swyddogol.

Gweler hefyd
 Geirfa herodraeth

 Cyfeiriadau 

 Ffynonellau 
 Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. Geiriadur yr Academi (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006])
 Ryan, Siobhán (gol.) Complete Flags of the World (Llundain, Dorling Kindersley, 2002)


Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol Fédération internationale des associations vexillologiques

Categori:Banereg
Banereg