Marsiandwr Fenis

Comedi gan William Shakespeare (1596-1598) yw Marsiandwr Fenis (Saesneg The Merchant of Venice). Troswyd y ddrama i'r Gymraeg gan J. T. Jones, a'i chyhoeddi yn 1969. Ef a fathodd yr enw Cymraeg. Credir bod y ddrama wedi'i chyfansoddi rhwng 1596 a 1598. 

Mae masnachwr yn Fenis o'r enw Antonio yn methu ad-dalu benthyciad ariannol, a gymerodd ar ran ei ffrind annwyl, Basanio. Darparwyd yr arian iddo gan fenthyciwr arian Iddewig, Sieiloc, ac mae canlyniadau yr hyn a ddigwydd yn ystod y ddrama yn angheuol.

Er fod y ddrama wedi'i glustnodi fel comedi yn y Ffolio Cyntaf ac yn rhannu rhai agweddau â chomedïau rhamantus eraill Shakespeare, mae hi'n fwyaf cofiadwy am ei golygfeydd dramatig, a dyhead Sieiloc am "union bwys o dyner gnawd" Antonio.

Mae'r ddrama'n cynnwys dwy araith enwog, un Sieiloc ar bwnc dynoliaeth - "Onid oes gan Iddew lygaid?" [Act 3, golygfa 1], ac un Portia ar "Nid edwyn dawn Trugaredd unrhyw straen" [Act 4, golygfa 1]. Mae dadl yn bodoli ynghylch a yw'r ddrama'n wrth-Semitaidd, gyda dymuniad pendant a chyfreithiol Sieiloc am "bwys o gnawd" Antonio, er gwaethaf ei apêl ymddangosiadol dros hawliau pawb sy'n dioddef.

 Cymeriadau 
+Enwau ShakespeareEnwau J. T. JonesDisgrifiadDuke of VeniceDug FenisPrince of MoroccoTywysog Morocoymgeiswr am sylw PortiaPrince of AragonTywysog Aragónymgeiswr am sylw PortiaAntonioAntoniomarsiandwr yn FenisBassanioBasaniocâr a chyfaill AntonioSolanioSolaniocyfaill Antonio a BasanioSalerioSaleriocyfaill Antonio a BasanioGratianoGratianocyfaill Antonio a BasanioLorenzoLorenzomewn cariad â IesicaShylockSieilocIddew cyfoethogTubalTiwbalIddew, cyfaill SieilocLauncelot GobboLawnslod Gobogwas SieilocOld GobboGobotad LawnslodLeonardoLeonardogwas BasanioBalthazar Balthazarffug-gymeriad Nerisa yn y llysStephanoStephanoffug-gymeriad Portia yn y llysPortiaPortiaaeres gyfoethogNerissaNerisamorwyn a chyfeilles PortiaJessicaIesicamerch SieilocMagnificoes of Venice;

Officers of the Court of Justice;

Gaolers;

servants to Portia, and other attendantsGwyrda Fenis;
Swyddogion y Llys Barn;

Ceidwaid Carchar;

Gwasanaethwyr eraill.

 Crynodeb 
Mae Basanio, bonheddwr ifanc o Fenis, yn dymuno denu etifedd hardd a chyfoethog Belmont, Portia. Ar ôl gwastraffu ei arian a'i ystâd, mae angen 3,000 o ddycatau [arian Fenis] arno, er mwyn swyno Portia, a'i hawlio yn gariad iddo. Mae Basanio yn gofyn wrth ei gyfaill Antonio, masnachwr cyfoethog o Fenis, i'w gynorthwyo, fel un sydd wedi rhoi benthyg arian iddo yn y gorffennol. Mae Antonio'n cytuno, ond nid oes ganddo arian parod am ei fod yn disgwyl yn eiddgar am ddychweliad ei longau a'i nwyddau sydd ar y môr o Tripolis, yr India, Mecsico a Lloegr. Mae Antonio'n cytuno i dalu amrwym [bond], os gall Basanio ddod o hyd i fenthyciwr. Try Basanio at y benthyciwr arian Iddewig Sieiloc gan enwi Antonio yn warantwr y benthyciad.

Yn y gorffennol, mae Antonio wedi dirmygu Sieiloc ar sawl achlysur, gan ddefnyddio iaith wrth-Semitiaidd a di-flewyn-ar-dafod. Mae Sieiloc yn amharod i roi'r benthyciad, gan nodi'r camdriniaeth y mae wedi'i ddioddef gan Antonio. Ond mae'n cytuno, ar un amod: "os methi â thalu'n ôl [...] y rhoir yn fforffet gennyt union bwys o'th dyner gnawd".  Nid yw Basanio'n hapus o dderbyn y fath amod, all beryglu bywyd ei gyfaill, ond mae Antonio'n hapus gan nad yw'r benthyciwr am hawlio unrhyw fath o log, ac yn arwyddo'r gytundeb. Gyda'r arian yn ei law, mae Basanio'n ymadael am Belmont gyda'i gyfaill Gratiano, sydd wedi gofyn am gael mynd gydag ef. 

Yn y cyfamser, draw yn Belmont, mae Portia yn destun serch i sawl darpar gariad. Yn ôl un o amodau ewyllys ei thad, mae'n rhaid i bob cariad posib gyflawni gorchwyl, sef dewis yn gywir o un o dair casged, wedi'u gwneud o aur, arian a phlwm. Pwy bynnag sy'n dewis yr arch gywir sy'n cael priodi Portia. Mae'r darpar gariad cyntaf, Tywysog Moroco, yn dewis yr arch aur, sydd â'r neges "I'r sawl am dewis i, daw'r hyn a chwennych llawer" arno , gan ei ddehongli mai cyfeiriad at Portia sydd yma. Mae'r ail darpar gariad, Tywysog Aragon, yn dewis yr arch arian, gyda'r neges "Yr hwn a'm dewis i, fe gaiff a haedda", gan iddo gredu ei fod yn gwbl deilwng o gariad Portia. Ond mae'r ddau dywysog yn gadael yn waglaw, wedi gwrthod yr arch blwm, sydd a'r neges "Y neb a'm dewis i, caiff roi a mentro popeth".  Y trydydd darpar gariad ydi Basanio, hoff ddewis Portia, am eu bod wedi cwrdd yn y gorffennol. Wrth i Basanio ystyried ei ddewis, mae aelodau o deulu Portia'n canu cân : "P'le mae trigle ffansi gwiw?

P'un ai'r pen ai'r galon yw? 

Sut y cedwir ffansi'n fyw?

Rhowch ateb im.

Y llygaid yw ei nythfan glyd;

A byw y mae ar syllu mud:

Fe drenga'n dawel yn ei grud."Dewisia Basanio y gist gywir, ac mae'n ennill yr hawl i briodi Portia.

Yn Fenis, clywir newyddion anffodus bod llongau Antonio ar goll ar y môr, ac o'r herwydd yn bur debygol na fydd yn gallu ad-dalu'r amrwym i Sieiloc. Yn y cyfamser, mae merch Sieiloc, Iesica, yn syrthio mewn cariad â ffrind Antonio, Lorenzo, ac yn troi at Gristnogaeth, gan adael tŷ Shylock ac yn dwyn cyfoeth helaeth oddi arno. Mae hyn hefyd yn ychwanegu at gynddaredd Sieiloc ac yn dyfnhau ei benderfyniad i ddial ar Antonio, ac ar bob Cristion. Geilw Sieiloc Antonio o flaen y llys.

Yn Belmont, mae Basanio'n derbyn llythyr yn dweud nad yw Antonio wedi gallu ad-dalu'r benthyciad. Mae Portia a Basanio'n priodi, felly hefyd Gratiano a llawforwyn Portia, Nerisa. Mae Basanio a Gratiano yn gadael am Fenis, gydag arian gan Portia, i achub bywyd Antonio. Heb yn wybod i Basanio a Gratiano, anfonodd Portia ei gwas, "Balthazar", i geisio cyngor cefnder Portia, Bellario, cyfreithiwr, ym Mhadua.

Daw'r ddrama i'w huchafbwynt yn llys Dug Fenis. Mae Sieiloc yn gwrthod cynnig Basanio o 6,000 o ddycatau i dalu'r ddyled. Mae'n mynnu ei bwys o "dyner gnawd" gan Antonio. Mae'r Dug, wrth geisio achub Antonio, yn ceisio dileu'r cytundeb rhwng y ddau, ond yn methu. Cyfeirir yr achos at ymwelydd yn y llys, sy'n cyflwyno ei hun fel "Balthazar", er mai morwyn Portia [Nerisa] ydyw. Mae yntau yn ei dro yn cyflwyno "Ryw ddoethor ieuanc, mawr ei ddysg a'i ddawn" sef "Stephano" [Portia]. Fel "Balthazar", mae Portia mewn araith enwog yn gofyn dro ar ôl tro i Sieiloc ddangos trugaredd, gan ei gynghori :"Wel, rhaid i'r Iddew drugarhau [...]

Nid edwyn dawn Trugaredd unrhyw straen;

Mae'n disgyn fel y tyner law o'r nef

I'r ddaear isod. Bendith ddeublyg yw;

Bendithia'r neb sy'n rhoi a'r neb sy'n cael:

Mae gryfaf yn y cryfaf; mae'n fwy hardd

I'r brenin ar ei sedd na'i goron aur."Ond parhau i fynnu ei "bwys o gnawd" wna Sieiloc, er gwaethaf sawl cynnig arall.

Wrth i'r llys gytuno i amrwym Sieiloc, ac i Antonio baratoi ei hun at gyllell Sieiloc, mae Portia yn manteisio'n fedrus ar ddadl Sieiloc am ei "bwys o gnawd" - a "chnawd" yn unig, heb unrhyw sôn o gwbl am ei waed."Glŷn wrth y bond: cymer dy bwys o gnawd;

Ond, wrth ei dorri i ffwrdd, os colli di

Un dafn o waed Cristnogol, mae pob peth

Sydd ar dy helw yn syrthio'n llwyr i law

Gwladwriaeth Fenis".Felly, pe bai Sieiloc yn colli diferyn o waed Antonio, o dan gyfreithiau Fenis, byddai'n colli "ei eiddo'i gyd". 

Wedi'i drechu, mae Sieiloc yn ail-ystyried, ac yn cytuno i dderbyn cynnig ariannol Basanio. Ond mae "Stephano" [Portia] yn gwrthod, gan barhau i fynnu ei fod yn hawlio'r hyn mae'n ei ddymuno. Mae hi'n dyfynnu cyfraith Fenis, sy'n nodi "Os gellir profi yn erbyn estron ddyn

Ei fod, drwy union neu anunion fodd, 

Yn ceisio lladd dinesydd, - syrthio 'wna'r 

Naill hanner o'i feddiannau yn ddi-oed 

I law'r dinesydd hwnnw; a syrth y llall 

I goffrau y wladwriaeth yr un wedd."Fel Iddew, caiff Sieiloc ei ystyried yn ddieithryn yn y ddinas. Mae'r Dug yn arbed bywyd Sieiloc, ac yn dweud y gall ildio'r fforffedu. Ond mae Antonio yn ei ryddhau heb gosb. Fel gweithred o "drugaredd", mae Antonio'n addasu'r dyfarniad, gan ofyn i Sieiloc drosglwyddo dim ond hanner ei gyfoeth – iddo ef (Antonio) – ar yr amod ei fod yn cadw dau addewid. Yn gyntaf, mae'n rhaid i Sieiloc lofnodi cytundeb sy'n gadael ei holl eiddo wedi ei farwolaeth, i Lorenzo a Iesica, ac yn ail, mae'n rhaid iddo droi'n Gristion. Etyb Sieiloc, "'Rwy'n fodlon".

Heb yn wybod i Basanio mai ei wraig [Portia] yw'r "cyfreithiwr" gwych sydd wedu achub bywyd ei gyfaill, mae'n cynnig anrheg o ddiolchgarwch.  Gan wrthod i ddechrau, mae Portia'n ildio, ac yn gofyn am ei fodrwy a menig Antonio. Mae Antonio'n rhoi ei fenig heb betruso, tra bod Basanio'n oedi, gan iddo addo i Portia na fyddai'n fyth yn ei cholli, ei gwerthu na'i hildio.  Mae Antonio yn dwyn perswâd arno. Mae Nerisa yn gwneud yr un modd gyda Gratiano, gan ei bod hithau hefyd ynghudd fel "Balthazar". 

Yn Belmont, mae Portia a Nerisa yn gwawdio ac yn ffugio cyhuddiadau'n chwareus, yn erbyn eu gwŷr, cyn datgelu mai nhw oedd y ddau "gyfreithiwr" yn y llys. Yn dilyn y cymodi, mae Portia'n hysbysu Antonio bod tri o'i longau wedi dychwelyd yn ddiogel i Fenis. 

 Cefndir 
Roedd y thema o golli amrwym dros gyfaill, a honno wedi'i warantu ar fywyd masnachwr, yn stori gyffredin yn Lloegr ar ddiwedd yr 16eg ganrif.  Cyffelyb hefyd ydi prawf y cariadon yn Belmont, achubiaeth y masnachwr rhag y gosb o "bwys o'i gnawd" a hynny gan wraig newydd ei gyfaill, a gofyn am y fodrwy fel ad-daliad. Maent i gyd i'w gweld mewn chwedl o'r 14eg ganrif Il Pecorone gan Giovanni Fiorentino, a gyhoeddwyd ym Milan ym 1558. Mae elfennau o'r 'olygfa yn y llys i'w gweld hefyd yn The Orator gan Alexandre Sylvane, a gyhoeddwyd mewn cyfieithiad ym 1596. Gellir canfod stori'r tair cist yn Gesta Romanorum, casgliad o straeon a luniwyd yn ôl pob tebyg ar ddiwedd y 13eg ganrif.

Credir mai rhwng 1596 a 1598 y cyfansoddwyd Marsiandwr Fenis. Cafodd y ddrama ei chrybwyll gan Francis Meres ym 1598, felly mae'n rhaid ei bod wedi'i llwyfannu o gwmpas y flwyddyn honno. Nodir ar flaen dudalen yr argraffiad cyntaf ym 1600, ei bod wedi'i pherfformio "amryw o weithiau" erbyn y dyddiad hwnnw. 

 Trosiad J. T. Jones 
Hon oedd y ddrama gyntaf [o'r 5 drama gan Shakespeare] fu i J. T. Jones ei throsi i'r Gymraeg, yn ystod ei yrfa. Dechreuodd ar y dasg yn 1936, pan baratodd 'olygfeydd i'w perfformio gan ei ddisgyblion yn Ysgol Ganolog Bangor. Yn 1938, derbyniodd wahoddiad y BBC i drosi'r ddrama gyfan ac fe'i darlledwyd yn 1939 a 1950. Wedi dau gynhyrchiad cynnar ar y llwyfan teimlai Jones y dylai addasu ychydig ar ei gyfieithiad cyn i Chwarewyr Garthewin ei llwyfannu yn 1968. Mewn gohebiaeth â'r cyfarwyddwr Morris Jones, mae Hazel Walford Davies yn nodi cyfeiriadau cyson at "gywiriadau" a "gwelliannau". Y flwyddyn ganlynol, fe gyhoeddwyd y ddrama Gymraeg gan Wasg Tŷ ar y Graig.

 Trosiad Cynan 
Cyhoeddwyd "trosiad mydryddol" gan Cynan o "'Olygfa'r Prawf Act 4" gan Wasg Aberystwyth ym 1950, fel rhan o'u Cyfres Cynan - Dramâu Un Act [Rhif 3].

 Cynyrchiadau nodedig 
Ceir y cofnod cyntaf sy'n goroesi o lwyfannu'r ddrama yn llys y Brenin Iago VI a I yng ngwanwyn 1605, ac yna ail berfformiad ychydig ddyddiau'n ddiweddarach, ond nid oes cofnod o unrhyw berfformiadau pellach yn yr 17eg ganrif.  Ym 1701, llwyfannodd George Granville addasiad llwyddiannus, o'r enw The Jew of Venice, gyda Thomas Betterton fel Bassanio.

 Trosiad J. T. Jones 
Cwmni Aelwyd y Rhos oedd y cyntaf i lwyfannu'r trosiad Cymraeg dan gyfarwyddyd Olwen Mears, ac fe'i llwyfannwyd wedi hynny gan Gwmni Coleg y Gogledd, Bangor (1960) o dan gyfarwyddyd John Gwilym Jones.

Wedi addasu tipyn ar ei drosiad, bu i Chwaraewyr Garthewin ei llwyfannu yn Theatr Garthewin ym 1968 o dan gyfarwyddyd Morris Jones.

 Antonio - 
 Bassanio - 
 Gratiano - Trefor Selway
 Solanio
 Salarino
 Salerio 
 Lorenzo
 Portia - Helena Jones
 Nerissa
 Balthazar
 Sieiloc - John Jones
 Iesica
 Tiwbal
 Lawnslod Gobo
 Gobo
 Leonardo
 Dug Fenis
 Tywysog Moroco
 Tywysog Aragon

 Cyfeiriadau 

Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu 1600
Categori:Dramâu Saesneg
Categori:William Shakespeare