Michael Herr

Newyddiadurwr ac awdur Americanaidd oedd Michael David Herr (13 Ebrill 1940 – 23 Mehefin 2016). Roedd yn ohebydd yn Rhyfel Fietnam ac ysgrifennodd y llyfr Dispatches (1977) am ei brofiad. Cyd-ysgrifennodd y sgriptiau am Apocalypse Now a Full Metal Jacket.

 Bywyd cynnar 
Ganwyd yn Lexington, Kentucky, yn fab i Donald Herr a Muriel Herr, Jacobs gynt, ac roedd ganddo frawd, Steven, a chwaer, Judy. Symudodd y teulu i Syracuse, Efrog Newydd, ac yno bu ei dad yn gweithio'n gemydd. Disgrifiodd Michael ei hunan yn "fachgen Iddewig, addysgedig, dosbarth-canol hoffus a chanddo pob tic ac alergedd posib". Mynychodd Prifysgol Syracuse ac ysgrifennodd i'r cylchgrawn llenyddol a olygwyd gan Joyce Carol Oates. Gadawodd y brifysgol yn fuan i deithio'r byd gan efelychu ei hoff lenorion megis Ernest Hemingway.

 Newyddiadurwr a gohebydd 
Ar ôl crwydro Ewrop am flwyddyn, cafodd Herr ei gyflogi'n feirniad ffilm gan y cylchgrawn adain-chwith New Leader. Collodd ei swydd, yn ôl ei gyffes ei hun, "am hoffi pob un ffilm anghywir". Gwasanaethodd yn y Fyddin Wrth Gefn a ysgrifennodd adroddiadau taith i'r cylchgrawn Holiday. Awgrymodd i'w gyfaill Harold Hayes, golygydd y cylchgrawn Esquire, iddo ysgrifennu colofn fisol o Fietnam. Teithiodd i ardal y brwydro ar hofrenyddion y fyddin, gan holi'r milwyr yn y maes ac hyd yn oed ymladd yn erbyn y Vietcong yn Aberdir Mekong. Ei drefn wrth ddychwelyd o ymgyrch hir oedd i aros yn ei ystafell ac ysmygu canabis ac ysgrifennu nodiadau am ei brofiadau. Nid oedd yn ohebydd cynhyrchiol a ni chyhoeddid lawer o'i waith. Treuliodd Herr ddwy mlynedd yn Fietnam ar anterth y rhyfel (1967–69), adeg Gwarchae Khe Sanh ac Ymosodiad Tet.

 Dispatches 
Cyn i Herr adael Fietnam, dywedodd y ffotograffydd Sean Flynn iddo i beidio â cholli'r cyfle i adrodd y rhyfel drwy falu awyr mewn "partïon coctel ym Manhattan". Wedi iddo ddychwelyd i Efrog Newydd, ymdrechodd Herr i roi ei brofiadau ar bapur. Ysgrifennodd y mwyafrif o'r llyfr mewn 18 mis cyn iddo ddioddef waeledd meddyliol ym 1971 a barodd am dair neu bedair mlynedd. Er y straen ac iselder yn ei fywyd, llwyddodd i greu gwaith sy'n gofiant ac yn newyddiaduraeth yn rhannol ond hefyd yn cynnwys storïau gwneud a dychmygion sy'n ychwanegu at ddigwyddiadau go iawn. Mae'r llyfr yn llawn golygfeydd erchyll a galarus, yn ogystal â threfn bob dydd y milwr a'r gohebydd, a llwydda Herr i ddarlunio anhrefn y rhyfel yn fanwl. Hunllef tanbaid yw'r canlyniad sy'n llawn sgwrs, trais a marwolaeth, cyffuriau, a cherddoriaeth roc sy'n adlewyrchu awyrgylch swreal y rhyfel a gwrthddiwylliant y 1960au. Mae'r gwaith yn nodweddiadol o newyddiaduraeth oddrychol y cyfnod ac yn dangos taw un o hoelion wyth mudiad y Newyddiaduraeth Newydd oedd Herr.

Cyhoeddwyd Dispatches ym 1977, dwy mlynedd wedi diwedd y rhyfel, gan ddenu clod eang. Roedd yn un o'r ychydig o lyfrau i ymdrin â phrofiad diweddar, crai Rhyfel Fietnam ar gyfer y cyhoedd Americanaidd. Canmoliaeth y nofelydd John le Carré sy'n addurno argraffiadau hwyrach o'r llyfr: "the best book I have ever read on men and war in our time". Barn y beirniad toreithiog John Leonard oedd fel a ganlyn: "beyond politics, beyond rhetoric, beyond ‘pacification’ and body counts and the ‘psychotic vaudeville’ of Saigon press briefings. . . . It is as if Dante had gone to hell with a cassette recording of Jimi Hendrix and a pocketful of pills: our first rock-and-roll war, stoned murder." Er yr oedd Herr yn fodlon o lwyddiant ei gampwaith, nid oedd yn hoff o'i enwogrwydd newydd ac am weddill ei oes ceisiodd osgoi trafod ei brofiadau ymhellach. Ystyrir y llyfr yn un o'r croniclau gorau ar bwnc rhyfel ac yn enghraifft o gelfyddyd newyddiadurol.

 Sgriptio ffilmiau 
Er yr oedd yn amharod i ymhelaethu'n bellach ar ei ryfel personol, bu Herr yn gweithio ar ddwy ffilm ffuglennol oedd yn ymwneud â Fietnam. Ysgrifennodd yr adroddiant a draethir gan gymeriad Martin Sheen yn Apocalypse Now (1979). Roedd y ffilm honno'n seiliedig ar y nofel Heart of Darkness gan Joseph Conrad, ond adlewyrchir nodweddion Dispatches gan iaith sinematig y cyfarwyddwr Francis Ford Coppola.

Bu Herr yn cwrdd â chyfarwyddwr ffilm arall, Stanley Kubrick, trwy John le Carré. Daeth Herr a Kubrick yn gyfeillion oedd yn hoff o drafod llenyddiaeth ar y ffôn. Dymunodd Kubrick i Herr sgriptio ffilm am yr Holocost, ond yn y pen draw Fietnam oedd y pwnc unwaith eto. Addaswyd y nofel hunangofiannol The Short-Timers gan Kubrick, Herr, a'i hawdur Gustav Hasford i greu'r sgript ar gyfer Full Metal Jacket (1987).

Yn y 1990au gweithiodd Herr fel ailwampiwr di-glod am sgriptiau Hollywood. Gofynnodd Kubrick iddo "wenieithio'r" sgript ar gyfer Eyes Wide Shut (1999). Cyhoeddodd Herr dri llyfr arall: The Big Room (1987), casgliad o fywgraffluniau o sêr oes aur Hollywood; Walter Winchell (1990), nofel fywgraffyddol am y colofnydd clecs a darlledwr Walter Winchell; a Kubrick (2000), cofiant o'i gyfaill.

 Bywyd personol 
Priododd Valerie Elliott ym 1977, a chafodd ddwy ferch, Claudia a Catherine. Symudodd i fyw yn Llundain ym 1980, ond dychwelodd i'r Unol Daleithiau ym 1990. Roedd yn dilyn Bwdaeth Dibetaidd, gan fyfyru er mwyn ymdopi â'i gofion o Fietnam. Bu farw Michael Herr ger ei gartref yn Delhi, Efrog Newydd, yn 76 oed.

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
  Ysgrif goffa yn The Paris Review

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Bwdhyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Gohebyddion Rhyfel Fietnam
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Kentucky
Categori:Pobl o Syracuse, Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau