John Morris, Arglwydd Morris o Aberafan

Gwleidydd o Gymro oedd John Morris, Yr Arglwydd Morris o Aberafan (5 Tachwedd 1931 – 5 Mehefin 2023) a oedd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru o 5 Mawrth 1974 tan 5 Mai 1979. Ganwyd a magwyd yn Gymro Cymraeg yng Nghapel Bangor, Aberystwyth, Ceredigion. Cynrychiolodd  Aberafan yn Senedd San Steffan rhwng 1959 a 2001.

Teulu
Rhieni'r Arglwydd Morris oedd D. W. Morris, Penywern, Talybont, Ceredigion a Mary Olwen Ann Morris, ei wraig. Ym 1959 priododd Margaret ferch Edward Lewis, OBE, YH, Llandysul; bu iddynt tair merch.‘MORRIS OF ABERAVON’, Who's Who 2017, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 2017; online edn, Oxford University Press, 2016 ; online edn, Nov 2016 accessed 9 April 2017

Addysg
O Ysgol Ramadeg Ardwyn, Aberystwyth aeth yn ei flaen i brifysgol y dref honno cyn troi ei lwybr tuag at  Goleg Gonville a Caius, Caergrawnt.

Gyrfa
Cyflawnodd ei Wasanaeth Cenedlaethol (cyfnod o wasanaeth milwrol gorfodol) fel swyddog yn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig a’r Gatrawd Gymreig. Fe’i galwyd i'r Bar, yn Gray's Inn ym 1954. Daeth yn Gwnsler y Frenhines ym 1973 ac yn Feinciwr ym 1985. Bu’n gweithio fel Ysgrifennydd Cyffredinol ac Ymgynghorydd Cyfreithiol Undeb Amaethwyr Cymru rhwng 1956 a 1958.

Gyrfa wleidyddol
Cynrychiolodd Etholaeth Aberafan fel Aelod Seneddol dros y Blaid Lafur rhwng 1959 hyd at 2001, sef y cyfnod hiraf, ar y pryd, i unrhyw Aelod Seneddol yng Nghymru.

Bu'n Ysgrifennydd Seneddol yn yr Adran Ynni ac yn yr Adran Cludiant. Bu hefyd yn Ysgrifennydd dros Amddiffyn, yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn Dwrnai Cyffredinol dros Gymru a Lloegr, a'r un swydd wedyn yng Ngogledd Iwerddon rhwng 1997 a 1999. Llond dwrn yn unig o Aelodau Seneddol Llafur a ddaliodd swydd dan Harold Wilson, James Callaghan a Tony Blair. Bu hefyd yn gyfrifol am Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

Roedd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru rhwng 1974 a 1979, a daeth yn amlwg iawn yn yr ymgyrch ddatganoli. Er y collwyd refferendwm 1979, gosodwyd y seiliau ar gyfer yr ail refferendwm. Defnyddwyd y gwaith a wnaed gan John Morris yn yr 1970au hwyr fel sylfaen i ddeddf 1997 a'r ail refferendwm ar ddatganoli. Yn dilyn ei farwolaeth, dywedodd Dafydd Elis-Thomas fod ei gyfraniad at ddatganoli yn 'gwbl unigryw'.

 Bywyd personol 
Roedd yn briod a Margaret, ac roedd ganddynt tair merch. Bu farw yn 91 mlwydd oed ym Mehefin 2023.

Cyfeiriadau

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Categori:Twrneiod Cyffredinol Lloegr a Chymru
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru