Sbaengi Hela Cymreig

Sbaengi sy'n frodorol o Gymru yw'r Sbaengi hela Cymreig, sydd fel yr awgryma'r enw yn perthyn i deulu'r Sbaengwn (neu'r 'sbaniel'). Yr un tarddiad sydd i'r gair a'r Saesneg Spaniel, sef y wlad Sbaen, a'r hen enw oedd ysbaengwn neu adargi neu gi adar.  Mae'n frid hynafol a ddatblygwyd i ddal adar ond a ddaeth ymhen hir a hwyr yn gi defnyddiol i'r helwr ac erbyn hyn yn gi anwes deniadol.

Mae'n hen frîd i leoli a chodi'r gêm (neu'r adar a heliwyd) a chario'n ôl aderyn a saethwyd. Amrywiad oedd y cocker Cymreig (Welsh cocker), ond heb ei gydnabod yn frîd ar wahân. Roedd setiwr Llanidloes (Llanidloes setter) â'i gôt wen gyrliog yn amrywiad lleol yn y 19g.

Un lliw sydd i'r brid ond ceir amrywiaeth bychan yn y marciau gwyn a choch. Maent yn gŵn triw a theyrngar i'r perchennog, er eu bod yn dioddef o broblemau gyda'r llygaid a'r clun, yn fwy na'r ci cyffredin. Ci gwaith ydyw wrth reddf, a fridiwyd ar gyfer hela. Maent yn llai cyffredin na Sbaengi Adara Seisnig - (Cocker Spaniel), ac mae'n hawdd cymysgu'r ddau o bell.

Hanes
bawd|dde|Sbaengi Cymreig (chwith) a Sbaengi Adara Seisnig (Cocker Spaniel); argraffwyd yn 1859.

Mae bron yn amhosibl dyddio cychwyn y brid hwn, ond ceir llawer o hen luniau o gŵn tebyg. Sonia John Caius yn 1570 am sbanieli Cymru, o liw gwyn a marciau coch fel arfer arnynt.Cyfieithwyd o: "Spaniels whose skynnes are white and if marked with any spottes they are commonly red" Mae'n ddigon posib iddynt ddod o Ewrop, o'r grŵp Land Spaniels, gan gadw'n eith agos at y math gwreiddiol dros y canrifoedd.

Ceir y cofnod cyntaf o'r Sbaengi Hela Cymreig yn Nhlysau yr Hen Oesoedd gan Lewis Morris, a hynny yn 1735:
"...ryw ŵr ieuangc ... ar Glamp o Geffyl ... a llu o filgwn, Bytheiadcwn, Costowcwn, Ysbaengwn, Corgwn, a mân ddrewgwn eraill ar ei ôl."

Cyn yr 20g roedd gan rai mathau o Sbaengi Adara Seisnig hefyd arlliw o goch a gwyn ar eu blew.

Ychydig o sylw a gafodd y Sbaengi Hela Cymreig cyn diwedd y 1890au, pan enillodd nifer ohonynt brif wobrau mewn sioeau cŵn. Daethant i lygad y cyhoedd am y tro cyntaf pan gawsant eu cydnabod gan y Clwb Cennel yn 1902 a bathwyd y gair Saesneg Welsh Springer Spaniel. Un o'r bobl a oedd yn bennaf gyfrifol am ddod a'r ci hwn i boblogrwydd oedd A. T. Williams o "Ynys-y-Gerwn"archiveswales.org.uk;  adalwyd 18 Rhagfyr 2015 yn y 19eg ganrif pan enillodd yn nhreialon y Clwb Sbaengwn Hela ('Sporting Spaniel Club'') a gynhaliwyd ar ei dir yn 1900 a throeon o'r bron yn dilyn hynny - mewn gwahanol rannau o wledydd Prydain. Ei becampwr o gi, 'Corryn', oedd y Sbaengi Hela Cymreig cyntaf i gael tynnu ei lun gyda chamera, hyd y gwyddys.
bawd|chwith|Un o gŵn A.T. Williams, sef 'Corryn', mewn dau safle gwahanol, a dynnwyd yn 1903.

Yn niwedd y 19eg ganrif cludwyd y Sbaengi Cymreig i America ble derbyniwyd ef yn llawen gan Glwb Cennel America yn 1906.

Fodd bynnag, ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf sylweddolwyd nad oedd yr un ci pedigri i'w gael drwy America benbaladr. Ailgychwynwyd cofrestru'r cŵn gan eu bridio i'r hyn a welir heddiw. Sefydlwyd Clwb y Sbaengi Hela Cymreig yn 1923 a gwelwyd cynnydd sylweddol yn nifer y cŵn pedigri, ond yn ystod yr Ail Ryfel Byd difawyd y cofnodion cofrestru pan disgynodd fom ar y swyddfa lle roeddent yn cael eu cadw. Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, credwyd hefyd nad oedd yr un ci pedigri ar ôl yn Unol Daleithiau America, ac ailgyflwynwyd cŵn newydd i'r wlad. Cyflwynwyd y ci am y tro cyntaf i Awstralia yn 1973.

Heddiw
Yn 2000 roedd 424 o gŵn ar gofrestr y Clwb Cennel, 420 yn 2004. Yn Unol Daleithiau America roedd 599 yn 2004.

Cyfeiriadau

Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Gymru
Hela Cymreig