Pen y Dinas, Dyffryn Ardudwy

Mae Pen y DinasChristopher Houlder, Wales: an archaeological guide (Faber and Faber, 1978).  yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Dyffryn Ardudwy yn ardal Ardudwy, Gwynedd, Cymru; cyfeirnod OS: SH606208. Mae'n un o sawl bryngaer o'r un enw yng Nghymru; prif ystyr y gair Cymraeg Canol dinas yw 'caer'.
250px|bawd|chwith|Pen y Dinas (yn y pellder)
250px|bawd|chwith|Y fynedfa i Ben y Dinas

Disgrifiad
Adeiladwyd y gaer hon ar drwyn o dir sy'n edrych i lawr ar Afon Egryn o'r gogledd. Ceir ffos o gwmpas y trwyn gyda mur cerrig gyda thrwch o 4.5 meter yn ei sylfaen. Cloddwyd hyn yn 1919. Mae'r mur a'r ffos yn arbennig o fawr o gwmpas y fynedfa i'r gaer; tybir bu pont o bren i groesi'r ffos.

Gelllir gweld olion ffordd gynhanesyddol yn arwain i'r fynedfa o'r gogledd gyda chlawdd i'w hamddiffyn o'r ochr orllewinol.

Ceir dau gwt canoloesol ger y ffordd gynhanesyddol sy'n awgrymu y gallasai'r gaer hon o Oes yr Haearn wedi parhau fel amddiffynfa hyd yr Oesoedd Canol Cynnar. Ceir trigfan cynhanesyddol wedi'i amddiffyn yn gryf islaw'r gaer.

Cefndir
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME076.Cofrestr Cadw. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop.References Wales gan John May; Gwasg Prifysgol Cymru. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Gweler hefyd
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Dyffryn Ardudwy
Categori:Meirionnydd