Sirius

Seren ddisgleiriaf yn wybren y nos yw Sirius (Cymraeg: Seren y Ci), gyda mantioli ymddangosol (gweladwy) o −1.46. (4ydd argraffiad) (Yn Saesneg.) (Yn Saesneg.) Ymchwiliad am Sirius yn adnodd Simbad.
Mae hi oddeutu 8.6 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yng nghytser Canis Major. Adnabyddir hi hefyd fel Alpha Canis Majoris (α CMa).

320px|bawd|canol|Sirius yng nghytser Canis Major

Hanes a mytholeg
Mae'r enw Sirius yn dod o'r Groeg hynafol Σείριος (Seirios) sydd yn golygu "tanbaid". Adnabyddir Sirius hefyd fel Seren y Ci oherwydd y cysylltiad gyda'r cytser Canis Major, y Ci Mawr. Roedd gan Eifftiaid yr henfyd fytholeg helaeth yn ymwneud â Sirius, ac yr oedd codiad y seren ychydig cyn yr Haul yn dynodi'r cyfnod o'r flwyddyn pan oedd Afon Nîl yn gorlifo. Dyddiau'r cŵn oedd enw Groegwyr yr henfyd ar y cyfnod hwn. Tud. 120–129. (Yn Saesneg.)

Yn 2016 cydnabu'r Undeb Seryddol Rhyngwladol yr enw Sirius fel un swyddogol. (Catalog swyddogol enwau traddodiadaol sêr yr Undeb Seryddol Rhyngwladol.)
Mae'r enw wedi cael ei ddefnyddio yn Gymraeg ers canrifoedd. Tudalen 16.

Natur y seren
Mae Sirius yn seren ddwbl, gyda un o'r cydrannau, Sirius A, yn llawer iawn mwy disglair na'r ail, Sirius B. Gyda dosbarth sbectrol o A1V, mae Sirius A yn ymddangos gyda lliw gwyn i'r llygad noeth pan yn uchel yn yr awyr nos. Mae gan Sirius A fàs 2.12 gwaith màs yr Haul.

Seren gorrach gwyn yw Sirius B gyda mantioli ymddangosol (gweladwy) o 8.44. Gallai Sirius B fod yn anodd i'w weld trwy rhai telesgopau seryddwyr amatur oherwydd effaith golau Sirius A. Mae'r ddwy seren yn cylchdroi dros gyfnod o 50 mlynedd. Mae'r pellter rhwng y ddwy yn newid o 8.1 i 31.5 gwaith y pellter rhwng yr Haul a'r Ddaear, oherwydd eu cylchdroeon hirgrynion. Mae gan Sirius B fàs 1.03 gwaith màs yr Haul.

Y seren yn y wybren
Mae Sirius yn un o dri chornel seroliaeth Triongl y Gaeaf. Ymddengys Sirius yn agos i gytser Orïon yn y wybren, ac mae Sirius yn hawdd i'w ganfod trwy ddilyn llinell trwy tair seren wregys Orïon i'r de-ddwyrain.

Lleolir yr Haul gyferbyn â Sirius yn y wybren ar ddechrau mis Ionawr, oherwydd symudiad y Ddaear o amgylch yr Haul, a felly rhwng Ionawr a Mawrth mae Sirius yn rhan amlwg o awyr y nos am oriau ar ôl iddi nosi. Mae hyn yn golygu bod Sirius i'w gweld orau yn ystod y gaeaf o hemisffer gogleddol y byd, ac yn ystod haf hemisffer y de.

Gyda gogwyddiad o −17°, dydy Sirius byth yn codi mwy nag 22° uwchben y gorwel o Gymru. Felly, o Gymru, pan mae Sirius i'w weld yn yr awyr nos, gwelir hi uwchben gorwel y de, de-ddwyrain neu dde-orllewin. Oherwydd ei bod yn aml yn isel yn yr awyr, ac oherwydd ei ddisgleirdeb, mae Sirius yn aml yn dangos newidiadau yn ei liw a disgleirdeb i arsyllwyr yng Ngogledd Ewrop–effaith atmosffer y Ddaear yw hyn a dim byd i'w wneud â'r seren ei hun.

Sirius yw'r seren ddisgleiriaf o'r Ddaear oherwydd ei hagosrwydd cymharol a'r ffaith bod y seren yn allyrru llawer o oleuni ei hun.

Cyfeiriadau

Categori:Sêr gydag enwau priod
Categori:Canis Major