David Lynch

Roedd David Keith Lynch (20 Ionawr 1946 – 15 Ionawr 2025)  yn wneuthurwr ffilmiau, cyfarwyddwr, artist gweledol, cerddor ac actor o'r Unol Daleithiau. Yn enwog am ei ffilmiau swrrealaidd, datblygodd steil unigryw sinematig ei hun, sydd wedi cael ei alw'n "Lynchian", sy'n cael ei nodweddu gan ei ddelweddau breuddwydiol a dyluniad sain fanwl. Yn wir, elfennau swreal ac mewn llawer o achosion treisgar i'w ffilmiau wedi ennill enw iddynt eu bod yn "tarfu, troseddu neu syfrdanu" eu cynulleidfaoedd.Lynch and Rodley 2005. p. 245.

 Bywyd cynnar 
Ganwyd i deulu dosbarth canol yn Missoula, Montana, treuliodd Lynch ei blentyndod yn teithio o amgylch yr Unol Daleithiau, cyn mynd ymlaen i astudio paentio yn Academi'r Celfyddydau Cain Pennsylvania yn Philadelphia, lle newidiodd i gynhyrchu ffilmiau byr. 

 Gyrfa 
Bu'n creu ffilmiau byr tra'n fyfyriwr cyn penderfynu symud i Los Angeles yn 1970 i astudio gwneud ffilmiau yn yr American Film Institute. Cynhyrchodd ei ffilm nodwedd cyntaf, y ffilm arswydus swrealaidd Eraserhead (1977). Wedi hynny, cafodd Lynch ei gyflogi i gyfarwyddo The Elephant Man (1980), a welodd llwyddiant mawr fel 'ffilm hanner nos'. Yna, cafodd ei cyflogi gan y De Laurentiis Entertainment Group, ac aeth ymlaen i wneud dwy ffilm: yr epig ffuglen wyddonol Dune (1984), a brofodd i fod yn fethiant beirniadol a masnachol, ac wedyn ffilm trosedd neo-noir, Blue Velvet (1986), a dderbyniodd feirniadaeth gymysg ar y pryd ond daeth yn ffilm gwlt.

Aeth ymlaen i greu ei gyfres deledu ei hun gyda Mark Frost, yr hynod o boblogaidd Twin Peaks (1990-92), creodd hefyd y prequel sinematig, Fire Walk With Me (1992); y ffilm ffordd, Wild at Heart (1990), ffilm deuluol The Straight Story (1999), yn yr un cyfnod. Gan droi ymhellach at wneud ffilmiau swrrealaidd, cynhyrchod dri ffilm yn gweithio ar "rhesymeg freuddwyd" gyda strwythurau naratif aflinol, Lost Highway (1997), Mulholland Drive (2001) ac Inland Empire (2006). Yn y cyfamser, aeth Lynch yn ei flaen i gynnwys y rhyngrwyd fel cyfrwng, gan gynhyrchu nifer o sioeau gwe, fel yr animeiddiad Dumbland (2002) a'r comedi sefyllfa swrrealaidd Rabbits (2002).

Yn ystod ei yrfa, derbyniodd Lynch dri enwebiad Gwobr yr Academi am y Cyfarwyddwr Gorau, ac enwebiad am y sgript ffilm orau. Enillodd Lynch y Wobr César Ffrainc am Ffilm Orau Dramor, yn ogystal â'r Palme d'Or yng Ngŵyl Ffilmiau Cannes a gwobr Golden Lion am lwyddiant oes yng Ngŵyl Ffilm Fenis.

 Bywyd personol 
chwith|bawd|Lynch yn Cannes, 2017
Cafodd sawl perthynas hir dymor. Ganwyd plant iddo gan Peggy Reavey, Mary Fisk, Mary Sweeney a Lula Boginia Lynch.

Yn Awst 2024, mewn cyfweliad a Sight and Sound, dywedodd Lynch ei fod yn dioddef o emffysema wedi blynyddoedd o ysmygu sigarets ac ei fod yn gaeth i'w gartref. Dywedodd ei fod wedi dechrau ysmygu yn 8 mlwydd oed ac wedi rhoi'r gorau iddi yn 2022.

Yn Ionawr 2025 roedd yn rhaid iddo adael ei gartref oherwydd fod y tanau gwyllt yn Los Angeles yn bygwth yr ardal roedd yn byw ynddi. Adroddodd Deadline Hollywood fod hyn wedi cyfrannu at ddirywiad sydyn yn ei iechyd a bu farw yng nghartref ei ferch ar 15 Ionawr 2025 yn 78 mlwydd oed.

Ffilmyddiaeth

Ffilm
 Blwyddyn Teitl Dosbarthwr  Cyfeiriadau 1977 Eraserhead Libra Films 1980 The Elephant Man Paramount Pictures 1984 Dune Universal Pictures 1986 Blue Velvet De Laurentiis Entertainment Group 1990 Wild at Heart The Samuel Goldwyn Company 1992 Twin Peaks: Fire Walk With Me New Line Cinema 1997 Lost Highway October Films 1999 The Straight Story Buena Vista Pictures (dan enw Walt Disney Pictures)    2001 Mulholland Drive Universal Pictures 2006 Inland Empire Absurda, 518 Media

Teledu
 Blwyddyn Teitl Rhwydwaith Cyfeiriadau 1990–1991  Twin Peaks ABC  1992  On the Air {rp|xxvi}} 1993 Hotel Room HBO 2017 Twin Peaks Showtime 

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Montana