Santes Tybïe

Santes o Gymru oedd Tybïe (bl. 5g). Roedd hi'n un o 24 o ferched  Brychan Brycheiniog. Dywedir iddi sefydlu eglwys ar safle Llandybïe, Sir Gaerfyrddin.T. D. Breverton, The Book of welsh Saints (Caerdydd, 2001). Dethlir ei gŵyl mabsant ar 30 Ionawr (gweler isod).

Chwedlau
Yn ôl y chwedl, roedd gan Frychan lys unwaith yn Nyffryn Tywi, sef Llys Brychan. Aeth ei ferch Tybïe i fyw mewn cell feudwy gyda'i chwaer, Lluan (neu 'Lleian') a morynion eraill yng Nghelli-forynion, rhwng y Mynydd Du a'r Mynydd Mawr. Dywedir mai nhw oedd y cyntaf i ymledu Cristnogaeth yn y rhan honno o Gymru. Roedd ganddi gell arall mewn llecyn o'r enw Cae'r Groes hefyd.Gomer M. Roberts, 'Y Santes Dybïe a'i Frawd', yn Chwedlau'r Ddau Fynydd (Llyfrau'r Dryw, Llandybïe, 1948.

Un diwrnod daeth criw o reibwyr "paganaidd" i'r ardal a lladdwyd Tybïe ganddynt. Yn ôl un traddodiad, gerllaw ei heglwys y lladdwyd hi ond yn ôl traddodiad arall fe'i lladdwyd tua hanner milltir i ffwrdd a ffrydiodd ffynnon o'r man a elwir er hynny yn Ffynnon Dybïe. Bu'r ffynnon honno yn gyrchfan gan gleifion am ganrifoedd i iachau eu hunain.

Cof
Roedd yn arfer cynnal gŵyl mabsant bob blwyddyn drannoeth y Nadolig i goffhau Tybïe. Gelwid yr ŵyl yn Ddygwyl Dybïe. Fel rhan o'r ŵyl, etholid 'maer' gan y bobl a'i arwain o gwmpas Llandybïe ar gefn asyn: mae'r llenor a hanesydd lleol Gomer M. Roberts yn cofnodi fod hynny'n dal i ddigwydd yn y 1940au.

Cyfeiriadau

Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Llandybïe
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Tybïe
Categori:Teyrnas Brycheiniog