Pen y Mwd

Hen domen, neu fwnt, o'r Oesoedd Canol ydy Pen y Mwd (ac o bosib, Llys Garth Celyn, heb y mur gwarcheidiol arferol, sef y “beili”. Lleoliad: pentref Abergwyngregyn, Gwynedd; . Mae'n bosib mai ffurf ar y gair 'mwnt' ('mwnt a beili') yw 'mwd' yn yr enw yma neu liw mwd, llwyd-frown, neu fe all fod yn dalfyriad o 'mwdwl' (e.e. Pen y Mwdwl, Bro Gernyw, neu Mwdwl-eithin ger y Bala). Yn y 19g cofnodwyd pobl leol yn nodi fod hen goel mai dyma Lys Llywelyn a bod ogof yn mynd oddi yma i Ynys Môn. 

Mae'n fwy na phosib mai dyma'r 'Garth Celyn' a gysylltir â theyrnasiad Llywelyn Fawr, ei fab Dafydd ap Llywelyn a'i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. “Darganfuwyd gweddillion neuadd ganoloesol yn y cae cyfagos sy’n dyddio’n ôl i’r 14g, y cyfnod pan oedd Llywelyn Fawr a Llywelyn II yn ymladd dros annibyniaeth i Gymru. Dyma felly leoliad prif lys Teyrnas Gwynedd. Nid oed tystiolaeth mai Pen-y-bryn yw safle Garth Celyn.Y Parchedig John Williams (Ab Ithel) – golygydd Archaeologia Cambrensis, a gofnododd straeon lleol yn Abergwyngregyn yn y 1850au–60au am “mwd” neu'r domen a gysylltir â’r tywysogion. Y Llys oedd canolfan weinyddol pŵer tywysogaidd yng Nghymru ganoloesol. Yng Ngwynedd yn unig roedd 22 o Lysoedd o'r fath yn cynnwys caeau yn cynnwys neuaddau, cegin, stablau, ysgubor, preifat a chŵn.

Mae'r castell yn amddiffyn yr hen ffordd dros Fwlch y Ddeufaen ac yn gwarchod y fferi strategol dros Afon Menai i Lanfaes, prif borthladd Gwynedd yng nghyfnod y Tywysogion.

Fe'i cofrestrwyd  gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CN007.Data Cadw

Fe godwyd y rhan fwyaf o'r tomenni hyn yng Nghymru rhywdro rhwng degawdau olaf yr 11g ac ail hanner y 12g  allan o bridd a charreg, gyda ffos o'u cwmpas fel rheol. Y Normaniaid ddaeth â'r math hwn o amddiffynfa o Ffrainc i wledydd Prydain a mabwysiadwyd y dechnoleg gan y Cymry. Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers): sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff ei adnabod heddiw.[ Gwefan English Heritage; adalwyd 22/10/2010 ]

Cyfeiriadau

Categori:Abergwyngregyn
Categori:Cestyll Gwynedd
Categori:Cestyll mwnt a beili Cymru
Categori:Cestyll Tywysogion Gwynedd