Cwndid

Math o gerdd ar fesurau digynghanedd yw cwndid (lluosog: 'cwndidau'). Daw i'r amlwg yn nhraddodiad llenyddol Gwent a Morgannwg yn ail hanner y 15g a bu'n boblogaidd hyd y 18g. Cerddi moesol neu grefyddol ydynt fel rheol ond ceir enghreifftiau o gwndidau mawl hefyd. Credir fod llawer o'r cwndidau cynnar yn enghreifftiau o waith y Glêr.Morgan D. Jones, Termau Iaith a Llên (Gwasg Gomer, 1972), t.36 Mae'r gair 'cwndid' ei hun yn fenthyciad canoloesol o'r gair Saesneg condut, sy'n tarddu o'r gair Lladin Canol conductus, sef "math o motet (cerdd fer delynegol) a genid wrth i'r offeiriad fynd at yr allor".

Y mesurau a welir yn amlaf yn y cwndidau yw'r cywydd deuair fyrion a'r awdl-gywydd, ond heb gynghanedd.Morgan D. Jones, Termau Iaith a Llên (Gwasg Gomer, 1972), t.36 Carolau ar gyfer y gwyliau eglwysig yw nifer o'r cwndidau sydd ar glawr heddiw. Dywedir am y cwndidwr Siôn Tomas o blwyf Lidnerth:

El blwyf fydde      gynt bob gwylie
Yn cael newydd      gerdd lawenydd,
A'r gwylie hyn      sy drwm gantyn
Na bai'u hathro      'n eu cynffwrdo.
Fe wnâ'i 'n ddifeth      gerdd o bregeth
Yn sampol yn      ni bob blwyddyn.G. J. Williams, Traddodiad Llenyddol Morgannwg, t.131

Ceir ambell bennill sy'n profi fod rhai o'r cwndidwyr yn arfer canu cerddi serch hefyd, ac mae'n bosibl fod tystiolaeth y llawysgrifau yn gamarweinol mewn hyn o beth gan nad oedd cerddi o'r fath yn teilyngu lle mewn llawysgrif.G. J. Williams, Traddodiad Llenyddol Morgannwg, t.137

Un o ganolfannau mawr y canu cwndid oedd Tir Iarll, Morgannwg. Mae'r cwndidwyr yn cynnwys Llywelyn Siôn, Edward Dafydd o Fargam, Edward Evan o Ben-y-fai a Lewis Hopkin.Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru.

Llyfryddiaeth
Hen Gwndidau, Carolau a Chywyddau, gol. L.J.H. James a T.C. Evans (Bangor, 1910). Detholiad o destunau golygiedig.
G. J. Williams, Traddodiad Llenyddol Morgannwg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948).

Gweler hefyd
Triban

Cyfeiriadau

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Cerddi
Categori:Gwent
Categori:Morgannwg
Categori:Termau llenyddol