Ysgol Dr. Williams

Ysgol i ferched yn Nolgellau, Gwynedd oedd Ysgol Dr. Williams, a ddaeth yn ysgol breswyl yn ddiweddarach. Sefydlwyd ym 1875, a caewyd ym 1975.

Hanes
Enwyd yr ysgol ar ôl Dr. Daniel Williams, a fu farw ym 1716 gan adael eiddo gwerth tua £50,000 yng ngofal 23 ymddiriedolwr. Defnyddiwyd yr arian yn ôl ei gyfarwyddiadau i  sefydlu prentisiaethau, llyfrgell ddiwinyddol yn Llundain a 7 ysgol gynradd, un yn Chelmsford, Essex ac eraill ar draws gogledd Cymru.

Ond, wedi cyflwyniad Deddf Addysg 1870 gan William Ewart Gladstone, daeth ysgolion elfennol yn rhad ac am ddim i bawb. Penderfynodd yr ymddiriedolwyr gau ysgolion Chelmsford, Llanbrynmair, Treffynnon, Dinbych, Pont Dolgadfan, Caergybi a Llanuwchllyn. Dim ond ysgol Wrecsam, man geni Dr. Williams, gadwodd ei chymhorthdal o £55 y flwyddyn; dyma’r unig sefydliad Cymreig a gafodd ei grybwyll yn benodol yn ei ewyllys. Defnyddiwyd yr arian yn hytrach i sefydlu ysgol anenwadol i ferched yng Ngogledd Cymru ac ar y dechrau, cynigwyd y waddol i Gaernarfon ar yr amod y byddai £1,000 yn cael eu codi’n lleol ac y byddai dwy acer o dir adeiladu da ar gael, ond ni lwyddwyd i gyrraedd yr amodau.

Yn hytrach, gwnaethpwyd gais cryf dros Ddolgellau gan Samuel Holland, perchennog Chwarel Oakeley, a casglwyd cyfraniadau o £1,400. Prynodd Holland ddwy acer o dir, chwarter milltir y tu allan i Ddolgellau, oddi wrth Mr. Vaughan, Nannau fel safle i’r ysgol. Derbynniodd y cynllun sêl bendith y Comisiwn Elusennau ar 19 Ionawr 1875, a cyfarfodd Corff Llywodraethol yr ysgol am y tro cyntaf ar 15 Medi 1875 gyda Samuel Holland A.S yn gadeirydd.

Addysg
Roedd y cwricwlwm yn darparu addysg ar gyfer merched rhwng saith ac unarbymtheg oed. Roedd y pynciau a ddysgwyd yn cynnwys Llenyddiaeth Saesneg, arlunio, canu, gwnïo, a gwyddor tŷ a oedd yn cynnwys coginio, rheolau iechyd, gwyddoniaeth ac iaith Ewropeaidd. Cysidrodd rhai fod y cwricwlwm yn 'rhy uchelgeisiol'.

Y brifathrawes gyntaf oedd Miss Emily Armstrong L.L.A., a fynychodd Prifysgol St Andrews, penodwyd hi ym mis Medi 1877. Roedd dwy athrawes, dau athro rhan amser ac ychydig o fowrynion yn ychwanegol. Cyhoeddwys prosbectws, gan ddenu 11 disgybl preswyl a thua 20 merch ddyddiol, a ddechrauodd yn yr ysgol yn y tymor cyntaf ar 8 Chwefror 1878.

Enillodd yr ysgol enw da fel arloeswr ym maes addysg uwchradd merched, a cynyddodd y niferau'n sylweddol.

Adeilad
bawd|Adeilad Ysgol Dr. Williams, rhan o gampws Coleg Meirion-Dwyfor erbyn heddiw, sydd iw weld ar ochr chwith y llun.
Cynlluniwyd yr ysgol gan Mr. Bull o Langollen a’r adeiladwyr oedd Richard ac Edward Jones o Arthog (). Daeth y cerrig o Benrhyndeudraeth. Cafodd ei chodi a’i dodrefnu am £4,000 mewn pryd ar gyfer yr agoriad swyddogol ar 5 Chwefror 1878.

Nid oedd ysgol eilradd i ferched yn Nolgellau, dim ond i fechgyn, arferai'r cyngor sir dalu i'r merched oedd wedi pasio'r arholiad '11 plus' i fynd i Ysgol Dr. Williams. Ond ym 1962, daeth Ysgol y Gader yn ysgol i ferched a bechgyn, dechreuodd Ysgol Dr. Williams golli tua ugain o ddisgyblion y flwyddyn. Trodd  yr ysgol yn hollol breifat ym 1968, gan golli ariannu gan y llywodraeth. Bu'n rhaid cau'r ysgol yn 1975.

Wedi iddi gau, symudodd Coleg Meirionnydd o'i safle gwreiddiol yn y Llwyn ar Ffordd Bala, i hen adeilad yr ysgol.

Cyn-ddisgyblion o nod
Marion Eames, awdures
Y Fonesig Margaret Lloyd George, gwraig David Lloyd George
Eluned Morgan, awdures
Kate Roberts, awdures
Bronwen Pugh, y Fonesig Astor
Beryl Williams, actores

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Cymdeithas y Cyn-Ddisgyblion Ysgol Dr Williams, Dolgellau

Dr Williams
Categori:Dolgellau
Categori:Sefydliadau 1875
Categori:Dadsefydliadau 1975