Areoleg

Areoleg (Groeg:  neu Arēs yw'r duw Mawrth a  neu -logia yw "astudiaeth") yw'r astudiaeth o gyfansoddiad, strwythur, nodweddau materol, hanes a'r prosesau sydd yn ffurfio'r blaned Mawrth

 Cyfansoddiad, elfennau a mwynau 

Credir mai o fasalt yn bennaf y cyfansoddwyd arwyneb Mawrth.

Ymhlith yr elfennau sydd yn bresennol ar Fawrth ceir ocsigen (O), haearn (Fe), a silicon (Si), yn ogystal â magnesiwm (Mg), alwminiwm (Al), sylffwr (S), calsiwm (Ca) a thitaniwm (Ti). Canlyniad ocsideiddio yr haearn ar wyneb y blaned yw cochni nodweddiadol Mawrth yn bennaf. Yn ddiweddar darganfyddwyd bod pridd Mawrth yn cynnwys iâ dŵr wedi ei ddal o fewn mwnau, yn ogystal â photasiwm (K), clorin (Cl) a sodiwm (Na).

O ran mwynoleg heddiw mae gwyddonwyr yn hyderus am ba fwynau sydd yn bodoli ar y Blaned Goch. Ymhlith y mwynau hyn ceir olifin, pyrocsen, ffelsbar, hematit, clai, goethit, jarosit, sylffadau haearn, a silica opalaidd.

 Maes magnetig a strwythur fewnol 

Er nad oes maes magnetig byd-eang gan y blaned heddiw, mae mesuriadau'n awgrymu bod rhannau o grawen y blaned wedi cael eu magneteiddio ac yn meddu ar feysydd magnetig.

O ran disgyrchiant mae radiws Mawrth tua hanner hyd radiws y Ddaear, a dim ond 10% o grynswth y Ddaear sydd gan y blaned, sydd yn gadael Mawrth gyda disgyrchiant o 0.376 g, neu 38% o ddisgyrchiant y Ddaear.

O ran craidd, crawen a mantell y blaned, mae modelau cyfredol o graidd y blaned yn awgrymu rhanbath gyda radiws o ryw 1,480 km wedi ei gyfansoddi'n bennaf o haearn a 15-17% sylffwr. Mae'r craidd sylffad haearn hwn naill ai yn rhannol ynteu yn gyfan gwbl hylifol, gyda dwywaith y crynodiad o elfennau ysgafn ag sydd yn bodoli yng nghraidd y Ddaear.

Mae'r craidd wedi ei amgylchu gan fantell o silicad. Mae trwch y grawen ar gyfartaledd yn 50 km. Mewwn thai ardaloedd gallai fod dros 100 km

Yn sgil mesuriadau gan y Mars Global Surveyor ym 1999, y mae gwyddonwyr yn credu y bu actifedd dectonig ar Fawrth yn ystod ei 500 miliwn o flynyddoedd cyntaf, gydag Iseldiroedd y Gogledd yn hafal i fasn cefnforol ar y Ddaear.

 Epocau Mawrth 

 Epocau yn ôl dwysedd craterau 

Mae astudiaethau o ddwyseddau craterau gwrthdaro ar wyneb Mawrth yn ein galluogi i adnabod tri epoc yn hanes ddaearegol y blaned, gan fod arwynebau hynaf y blaned yn meddu ar fwy o graterau gwrthdaro nag arwynebau iau.

Enwir yr epocau hyn ar ôl lleoliadau ar Fawrth sydd yn perthyn i'r cyfnodau dan sylw. 
 Yr Epoc Noachaidd (wedi ei enwi ar ôl Noachis Terra): Ffurfwyd yr arwynebau hynaf ar gael rhwng 4.6 a 3.5 biliwn o flynyddoedd yn ôl. Ceir llawer o graterau gwrthdaro mawr ar y tiroedd sy'n perthyn i'r epoc hwn. Mae'n debyg i chwydd Tharsis gael ei ffurfio yn ystod yr epoc Noachaidd, gyda llifogydd mawr o ddŵr ar draws y blaned tua diwedd yr epoc.
 Yr Epoc Hesperaidd (wedi ei enwi ar ôl Hesperia Planum): Rhwng 3.5 a 1.8 biliwn o flynyddoedd yn ôl. Roedd llifogydd mawr o lafa yn nodweddol o'r epoc hwn. Mae'n debyg i Olympus Mons ddechrau ffurfio yn ystod y cyfnod yma.
 Yr Epoc Amasonaidd (wedi ei enwi ar ôl Amazonis Planitia): Yr epoc presennol a ddechreuodd tua 1.8 biliwn o flynyddoedd yn ôl. Bu hefyd lifogydd lafa yn ystod yr epoc hwn gan adael llai o graterau gwrthdaro ar yr arwyneb.

 Epocau mwynyddol Mawrth 

Yn sgil mesuriadau diweddar gan y Sbectromedr Mapio Mwnyddol OMEGA ar fwrdd y Mars Express cynigiwyd graddfa amser amgen gan brif ymchwilydd y sbectromedr OMEGA, gydag epocau wedi eu seilio ar gydberthyniad rhwng mwynoleg a daeareg y blaned.

 Yr Epoc Ffylocaidd (wedi ei enwi ar ôl y ffylosilicadau sydd yn hanu o'r epoc). Mae'r epoc hwn yn estyn o amser ffurfio'r blaned tan 4 biliwn o flynyddoedd yn ôl. Ni allasai'r ffylosilicadau ffurfio heb amgylchedd o ddŵr alcalinaidd.
 Yr Epoc Theiicaidd (wedi ei enwi, yn y Roeg, ar ôl y sylffadau sydd yn nodweddol o'r epoc). Rhwng 4 a 3.5 biliwn o flynyddoedd yn ôl, yr oedd yr epoc hwn yn gyfnod o actifedd folcanig. Yn ogystal â lafa fe ryddhawyd nwyau megis deuocsid sylffwr a gyfunodd â'r dŵr i greu sylffadau ac amgylchedd asidaidd.
 Yr Epoc Sidericaidd, sef yr epoc presennol. Ar ôl diwedd yr actifedd folcanig a chyda dŵr hylifol yn absennol, prif nodwedd yr epoc hwn yw ocsideiddio arwyneb Mawrth gan berocsidau atmosfferig a roes i'r blaned ei lliw coch nodweddiadol.

 Hydroleg 
300px|bawd|Llyn o iâ ar Fawrth
Ni all dŵr fodoli fel hylif ar wyneb Mawrth heddiw oherwydd pwysau atmosfferig isel y blaned, ac eithrio am gyfnodau byr yn ei llefydd isaf. Yn ddiweddar daethpwyd o hyd at dystiolaeth i gefnogi'r cred poblogaidd bod dŵr wedi llifo ar wyneb y blaned yn y gorffennol, gan gynnwys darganfyddiad dyddodion mewn ceunentydd a phresenoldeb mwynau na allasai ffurfio heb ddŵr.

Mae pegynau Mawrth yn cynnwys iâ dŵr yn ogystal â iâ deuocsid carbon. Amcangyfrir bod digon o iâ dŵr ym mhegwn y de i orchuddio'r blaned gyfan dan 11 medr o ddŵr petai e'n gallu bodoli yn ei ffurf hylifol.

Mae iâ dŵr hefyd wedi cael ei ddarganfod mewn llefydd eraill ar Fawrth, gan gynnwys ar y cyhydedd, mewn craterau a cheunentydd.

 Meteoroleg 

Mae atmosffer Mawrth yn denau, ac mae'r pwysau atmosfferig ar wyneb y blaned yn amrywio o ryw 30 Pa (0.03 kPa) ar ben Olympus Mons i dros 1155 Pa (1.155 kPa) ar waelod Hellas Planitia, a chyda chyfartaledd o ryw 600 Pa (0.6 kPa, neu 6 milibar, neu 0.087 psi) o gymharu â 101.3 kPa ar y Ddaear, a chrynswth o ryw 25 teradunnell o gymharu â 5148 teradunnell y Ddaear. Serch hynny, mae gan atmosffer Mawrth uchder o ryw 11 km o gymharu â 7 km atmosffer y Ddaear. Mae atmosffer Mawrth yn 95% carbon deuocsid, 3% nitrogen ac 1.6% argon gydag olion ocsigen, dŵr a methan. Mae'r atmosffer yn llawn llwch, sy'n rhoi iddo ei liw llwydfelyn.


Categori:Mawrth