Croes eglwysig

Croes garreg, Gristnogol, a grefiwyd yn gywrain o garreg yn y Canol Oesoedd cynnar ydy croes eglwysig (Saesneg: high cross). Fe saif ar ei ben ei hun, yn symbol Cristnogol, mewn eglwys. O Iwerddon y daeth yr arferiad, mae'n debyg, ac mae rhai ohonyn nhw'n cynnwys cylch o amgylch canol y groes, a elwir yn groesau Celtaidd. Roedd sawl mynachdy yn Ne Cymru a oedd yn gwneud y gwaith ac fel y gwelir ar y map ychydig iawn o groesau a geir yng Ngogledd Cymru a dim yn y canolbarth. Ceir hefyd croesau coffa o'r 20ed ganrif.

Enghreifftiau
Cymru
Mae'r henebion yn y rhestr ganlynol yn groesau eglwysig (ac yn cynnwys croesau Celtaidd) sydd ar gofrestr Cadw;Data Cymru Gyfan, CADW:

+  Croesau Celtaidd neu Eglwysig DelweddEnwCyfesurynnau150px|chwith|Priordy Penmon.Priordy Penmon, Ynys Môn  Croes Eglwys Glyn Tarell, Glyn Tarell, Powys  Croes Eglwys Llanfrynach, Llanfrynach, Powys  Croes Eglwys St Issau, Dyffryn Grwyne, Powys  Croes Pedlar yr Alban, Llanigon, Powys  Abaty Ystrad Fflur, Ystrad Fflur, Ceredigion  150px|chwith|Eglwys Llanglydwen.Croes Eglwys Llanglydwen, Cilymaenllwyd, Sir Gaerfyrddin  150px|chwith|Croes Derwen, Derwen, ger Rhuthun.Croes Derwen, Derwen, Sir Ddibych  Croes Sant Meugan, Llanbedr Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych  150px|chwith|Maen Achwyfan, Chwitffordd.Maen Achwyfan, Chwitffordd, Sir y Fflint  Croes Eglwys Hanmer, Chwitffordd, Sir y Fflint  150px|chwith|Croes Eglwys Trelawnyd.Croes Eglwys Trelawnyd, Trelawnyd, Sir y Fflint  150px|chwith|Croes Cynfelin: y groes Geltaidd harddaf yng Nghymru efallai.Croes Cynfelin (Croes Margam), Abaty Margam, Castell-nedd Port Talbot  150px|chwith|Croes Merthyr Mawr.Croes Merthyr Mawr, Eglwys Sant Teilo, Merthyr Mawr  150px|chwith|Croes Llandaf.Croes Llandaf, Llandaf, Caerdydd  Croes Saint-y-brid, Saint-y-brid, Bro Morgannwg  Croes Cwrt Herbert, Dyffryn Clydach, Castell-nedd Port Talbot  Croes Eglwys Llandochau Fach, Llandochau Fach, Bro Morgannwg  Croesau Llangan, Llangan, Bro Morgannwg  Croesau Eglwys Llangrallo, Llangrallo, Pen-y-bont ar Ogwr (sir)  Croes Tythegston, Merthyr Mawr, Pen-y-bont ar Ogwr (sir)  Croes Sant Madog, Llanmadog, Abertawe  Croes Eglwys y Santes Fair, Llanmadog, Abertawe  Croes Penarth, Penarth, Bro Morgannwg  150px|chwith|Croes Llandaf.Croes Llangyfelach, Llangyfelach, Abertawe  Croes Antoni, Saint-y-brid, Bro Morgannwg  Croes Llanfihangel, Fferm Llanfihangel, Margam, Castell-nedd Port Talbot  Croes Sant Dunwyd, Llanddunwyd, Bro Morgannwg  150px|chwith|Croes Corwen.Croes Corwen, Corwen, Sir Ddinbych  150px|chwith|Croes Rhaglan.Croes Rhaglan, Rhaglan, Sir Fynwy  Croes Cilgwrwg, Y Dyfawden, Sir Fynwy  Croes Tryleg, Tryleg, Sir Fynwy  Croes Llanfihangel Troddi, Llanfihangel Troddi, Sir Fynwy  Sylfaen Croes Llanarth, Llanarth, Sir Fynwy  Sylfaen Croes Llanddewi Rhydderch, Llanofer, Sir Fynwy  Croes Llaneirwg, Llanfoist Fawr, Sir Fynwy  Croes Llanofer, Llanofer, Sir Fynwy  Croes Magwyr, Magwyr, Sir Fynwy  Croes Penallt, Tryleg, Sir Fynwy  Croes y Grysmwnt, Y Grysmwnt, Sir Fynwy  Croes y Groes Lwyd, Rhaglan, Sir Fynwy  Croes Llanfihangel Crucornau, Llanfihangel Crucornau, Sir Fynwy  150px|chwith|Croes Llanfihangel Llantarnam.Croes Llanfihangel Llantarnam, Rhaglan, Torfaen  Croes Bedwas, ger Bedwas,Bwrdeistref Sirol Caerffili  

bawd|250px|Croes Muiredach, yn Monasterboice, Iwerddon.

Cyfeiriadau


Categori:Rhestrau Cymru