Llysiau'r afu

Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu () neu llysiau'r iau (lluosog ac unigol; weithiau llys yr afu neu llys yr iau yn yr unigol). Mae tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu darganfod hyd yn hyn.Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) Biology of Plants, W. H. Freeman, Efrog Newydd. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Maent yn blanhigion syml heb feinwe fasgwlaidd neu wreiddiau iawn.Schofield, W. B. Introduction to Bryology, pages 135-140. (Efrog Newydd: Macmillan, 1985). . Mae gan lawer ohonynt goesyn deilffurf neu ddail llabedog ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg. Mae rhywogaethau eraill yn tyfu fel thalws gwastad heb goesyn a dail.

Fe'u rhennir i dri Dosbarth, o ran tacson, sef: Haplomitriopsida, Marchantiopsida a Jungermanniopsida.

 Perthynas â phlanhigion eraill 
Yn draddodiadol, grwpiwyd llysiau'r afu gyda bryoffytau eraill (sef mwsoglau a chornllys) yn y rhaniad (neu ffylwm) a elwir yn Bryophyta. Oddi fewn i'r rhaniad hwn galwyd y Dosbarth o lysiau'r afu yn Hepaticae (a hefyd yn Marchantiopsida).Crandall-Stotler, Barbara. & Stotler, Raymond E. "Morphology and classification of the Marchantiophyta". page 36-38 in A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (Eds.), Bryophyte Biology. (Cambridge: Cambridge University Press:2000).  Fodd bynnag, gan fod hyn yn gwneud y grwp Bryophyta yn baraffiletig (paraphyletic), rhoir rhaniad cyfan i'r grŵp, bellach.Goffinet, Bernard. ‘Origin and phylogenetic relationships of bryophytes’, in A. Jonathan Shaw a Bernard Goffinet (gol.), Bryophyte Biology. (Cambridge: Cambridge University Press, 2000), tud. 124-149.  Wrth gwrs, mae'r hen enw Bryophyta yn parhau rhwng cloriau llyfrau, ond erbyn heddiw, mae'r gair Bryophyta yn cynnwys mwsoglau'n unig. 
200px|chwith|bawd|Llysiau'r afu yn Kunstformen der Natur gan Ernst Haeckel.

Y rheswm arall dros roi rhaniad cyfan i lysiau'r afu yw ei bod yn ymddangos iddynt rannu oddi wrth yr embryoffytau ymhell yn ôl, yn y cyfnod pan roedd esblygiad planhigion ar gychwyn. Nhw yw'r unig grwp o blanhigion tir nad oes ganddynt stomata yn y cyfnod sboroffytig.Kenrick, Paul & Peter R. Crane. The Origin and Early Diversification of Land Plants: A Cladistic Study, tudalen 59. (Washington, D. C.: Smithsonian Institution Press, 1997). . Cafwyd hyd i ffosiliau o lysiau'r afu (y math Pallaviciniites) yn Efrog NewyddTaylor, Thomas N. & Edith L. Taylor. The Biology and Evolution of Fossil Plants, page 139. (Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1993). ., sy'n hynod o debyg i'r Metzgeriales modern.Oostendorp, Cora. The Bryophytes of the Palaeozoic and the Mesozoic, tudalennau 70-71. (Bryophytum Bibliotheca, Band 34, 1987). .  Cafwyd hyd, hefyd, i ffosil arall, sef y Protosalvinia, o'r un cyfnod, sef y cyfnod Defonaidd Uchaf. Yn 2017 cafwyd hyd i ffosil o'r math Metzgeriothallus sharonae, eto yn Efrog Newydd, ac a ddyddiwyd i ganol y cyfnod Defonaidd. Ond y ffosiliau hynaf, hyd yma (2019) yw'r 5 math gwahanol o sborau llysiau'r afu, a ganfuwyd yn yr Ariannin yn 2010, ac sy'n perthyn i'r cyfnod Ordofigaidd, ac a ddyddiwyd i tua 470 miliwn o flynyddoedd CP.Walker, Matt. "Fossils of earliest land plants discovered in Argentina" . (BBC, Earth News, 2010).

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Liverwort Tree of Life