Gan Bwyll

"Comedi Mewn Tair Act" yw'r modd y disgrifia Saunders Lewis ei ddrama Gan Bwyll a gyhoeddwyd gyntaf yn 1952 gan Wasg Gee.Amazon Yn dilyn Eisteddfod Bodran, cyfansoddwyd y ddrama hon hefyd ar gyfer Chwaraewyr Garthewin yn Nyffryn Clwyd, ac mae hi wedi'i seilio ar y gainc gyntaf o'r Mabinogi, a hanes Pwyll Pendefig Dyfed a Rhiannon.

 Crynodeb 

 Act 1 
Mae'r ddrama wedi'i gosod yn Nyfed ac yn cychwyn gydag Teirnon, Gwyn a Phendaran yn trafod dychweliad Pwyll, wedi iddo fod yn cysgu yn y coed. Maent yn bryderus bod Pwyll "o'i go'" neu "os collodd Pwyll ei bwyll", am iddo honni ei fod wedi cyfnewid lle am flwyddyn gydag Arawn brenin Annwfn. Yn ôl gwŷr y llys, cafodd ei "witso yn y coed" ac mae o'n daer mai Arawn oedd yn teyrnasu Dyfed am flwyddyn, tra bod yntau'n teyrnasu Annwfn, ac wedi lladd y brenin Hafgan. Tybed os mai breuddwydio y mae? Maent yn holi'r "athro a derwydd" Muriel, un a fuodd "yng ngwlad Groeg / Dysgaist ddoethineb y Groegiaid / A dwyn dysg i Ddyfed a Gwent". Maent am iddo "gyfieithu" "breuddwyd" Pwyll. 

Daw hi'n amlwg fod pryder am ddyfodol yr Arglwyddiaeth yn Nyfed, am nad yw Pwyll eto'n briod, nac yn dad i blant. Ond mae Muriel yn amau ei fod eisoes yn meddwl ei fod yn briod "er blwyddyn" [oherwydd gwraig Arawn] ac mai "dyna wallgofrwydd Pwyll". Mae Gwyn yn cyfeirio at "orsedd Arberth" gan ychwanegu, "os eistedd gwrda arni / Fe ddaw breuddwyd na fu, yn ffaith".

Dychwela Pwyll ar ôl bod yn hela yn Nglyn Cuch, ac mae'n awyddus i wybod pwy yw'r "Rhiannon" maent yn ei thrafod? Chafodd o ddim gwybod beth oedd enw gwraig Arawn. Mae'n ceisio eistedd ar orsedd Arberth, ond mae'r gwŷr yn ei rwystro.  "Oes swyn neu hud ar yr orsedd?" hola, Pwyll? Mae Pendaran yn ei ateb : "Os eistedd pendefig ar hon / Chyfyd ef ddim oddi yno / Heb gael ai archoll ai briw / Neu ynteu fe wêl ryfeddod". Ond gwêl Pwyll ei "dynged" yn hyn, ac mae'n eistedd ar yr orsedd. 

Parhau i holi Muriel wna Pwyll, ac mae hi'n awgrymu mai "amnesia" sydd arno. Wrth gynnig ei helpu, mae Rhiannon yn ymddangos a "miswrn [fêl] gwyn yn gorchuddio hanner ei hwyneb". Mae Pwyll am wybod pwy yw hi, ac er ymgais Teirnon a Gwyn i'w dilyn, "nid hawdd y delir merch fud". Datgela'r ddau mai "nid rhedeg mae hon, ond ehedeg". Penderfyna Pwyll ei dilyn, er gwaethaf ofnau ei lys. 

Mae Pwyll a Rhiannon yn cwrdd, a dywed Rhiannon bod ganddi neges i Pwyll. Mae'n cyflwyno ei hun fel "Merch Hefeydd Hen" ac mai "Brenda" yw ei llysfam. Mae ei thad wedi trefnu "priodas" iddi gyda "Gwawl fab Clud", ond tydi hi heb dderbyn eto. Mae hi'n datgan wrth Pwyll ei "serch" tuag ato. Maent yn penderfynu priodi "blwyddyn i heno [...] / Yn llys Hefeydd fy nhad". Mae Rhiannon yn dweud y caiff Pwyll "Genfaint o foch, ni wyddys / Mo'u bath yn y ddwy ynys" gan "frenin Annwn" wedi'r briodas, a hithau "dri aderyn / Uwchben fy ngwely yng Ngwalas / A'u cân hwy fydd yn solas / I'r meirw yn eu hun".

Pan ddychwela Pwyll at ei lys, mae nhw'n ei atgoffa o'i ddylestwydd i briodi [heb wybod am amod Rhiannon] a bod yn rhaid i hynny ddigwydd "o fewn blwyddyn" er mwyn ei Arglwyddiaeth ac er mwyn Dyfed. Mae yntau'n cytuno'n llawen.

 Act 2 
Digwydd yr Ail Act yn "is-gyntedd neuadd Hefeydd Hen" [tad Rhiannon], sy'n sgwrsio gyda Gwawl fab Clud, ar ddydd priodas Rhiannon a Pwyll. Mae Gwawl o'i go': "Faddeua' i byth os priodan nhw / Mi wnaf ddial arni hi ac ar Ddyfed". Gofynna Hefeydd iddo ddychweld yn ystod y wledd.  Mae Brenda, gwraig Hefeydd yn mynnu gwybod pam y daeth Gwawl yno, gan ddatgan bod "pendefig Dyfed yn deilyngach / Gwell ei ach na Gwawl fab Clud". Ond mae Brenda yn amau "rhyw ddrwg", ac yn rhybuddio Pwyll i fod yn ofalus - "A chofia mai Pwyll yw dy enw".

Mae Gwawl yn torri ar y wledd ac yn gofyn am sgwrs gyda Pwyll. Mae ganddo "neges" iddo. Fe etyb Pwyll [heb wybod pwy yw ef]  "Pa arch bynnag a ofynni / Hyd y gallaf ei roi, fe'i cei". Mae Brenda yn dychryn o glywed hyn, wrth i Gwawl "grechwenu". Mae Gwawl yn gofyn am "hawlio" ei wraig "a'r briodas a'r wledd". Mae Pwyll wedi'i ddal mewn "trap". Ceisa Rhiannon gysuro Pwyll drwy ddweud "Arglwydd, mae enw da Dyfed / Yn rheitiach na chalon merch: / Dyro fi i Wawl fab Clud". 

Gofynna Rhiannon i bawb ymadael â'r llys, i gael ymddiddan â Phwyll. Mae'n hi'n awgrymu mai cynllwyn rhwng Pwyll a Gwawl yw'r hyn sydd wedi digwydd, am ei "ffolineb" hi, flwyddyn yn ôl. "Gwialen yn ysgol bywyd / I ddofi'r galon yw siom / Trwy siom y daw hoeden i'w hoed" awgryma Rhiannon. Ond mae Pwyll yn ei hatgoffa o'i amod wrth "Wŷr Dyfed" flwyddyn yn ôl, i gadarnhau ei orsedd ac i "sefydlu fy llinach yn y tir". Dywed Pwyll ei fod yn fodlon "aberthu'r Saith Gantref" [Dyfed] i gael Rhiannon.

Mae Brenda yn awgrymu mai'r unig ffordd o ddianc rhag eu cyfyng gyngor, ac i gadw Dyfed a Rhiannon yn eiddo i Pwyll, ydi twyllo Gwawl. Mae hi'n awgrymu bod Rhiannon yn cytuno i'w briodi, ar yr amod ei bod yn gwneud "oed ag ef ymhen blwyddyn / I'th briodi; bydd ei wledd yn y llys / A deled gwŷr Dyfed i'r neithior". Mae hi'n dweud bod yn rhaid i Pwyll ddyfod i'r neithior "fel cardotyn crupl".

Dychwela Gwawl i hawlio ei wraig. Ond mae Brenda yn rhoi gwybod iddo mai neithior gwŷr Dyfed yw hon, a bod yn rhaid iddo aros blwyddyn cyn y caiff yntau briodi Rhiannon.

 Act 3 

Aeth blwyddyn heibio, ac rydym yn dychwelyd i neithior Gwawl a Rhiannon. Mae Muriel wedi coginio "cawl Gwawl", ac mae Hefeydd yn ei ganmol am y fath "ddantaith". Ymuna Gwawl a Rhiannon, wedi bod yn "ffraeo". Mae Rhiannon yn anhapus, ac yn poeni am Gwawl: "Onid ei amharchu yw rhoi iddo / Wraig sy'n caru gŵr arall?". Mae hi'n ceisio ei rybuddio, ond tydi Gwawl ddim am wrando. Rhybuddia Rhiannon mai fel "Gelyn, treisiwr, anghenfil / A fydd ef iddi hi fyth".

Mae Brenda yn ceisio cael Gwawl i yfed llwnc destun, ond mae'n gwrthod. "Trwy yfed diofal ysgeler / Y collodd Pwyll Rhiannon; / Mi yfaf winllan a seler / Wedi'r eniller hon." Tydi Hefeydd a Brenda ddim yn hapus bod Gwawl yn amharchu'r neithior, ac yn gwrthod yfed â hwy: "'Does neb yn priodi o'r tŷ 'ma / Sy'n poeri ar y bwyd a'r gwin".

Cyrhaedda Pwyll a Phendaran fel dau gardotyn. Mae nhw'n atgoffa'r llys "...all neb droi eirchiad o'r drws". Mae'n gofyn i Gwawl lenwi ei gôd â bwyd, ac yna'n cael ei wahodd i yfed llwnc destun. Ŷf pawb, ond Gwawl. Daw'r morynion â hambwrdd gyda "brechdanau" ac wrth eu gosod yn y côd, fe wela'r gynulleidfa fod yna dwll ynddo, a bod Pendaran [yn guddiedig] yn derbyn y bwyd i'w law, ac i sach, fel bod y gôd fyth yn llenwi. Wedi holi os yw'r gôd yn llawn, eglura'r morynion bod twll yn ei waelod, ac fe eglura Pwyll wrth Gwawl na ofynodd iddynt am gael gweld y côd, cyn gwneud amod â hwy. Atgoffa Pendaran y llys: "Addewid priodfab mewn neithior / Rhaid, hyd eithaf ei nerth / Ei chyflawni a roed gerbron tystion". Mae Pwyll yn rhoi gwybod iddynt fod ganddo "ddwsin o sachau a rhagor / Holl fwyd wythnos o neithior / Fe'i cymerwn bob tamaid drwy'r gôd / Hyd na bo' brechdan ar ôl". 

Mae'r llys yn poeni am y diffyg bwyd, ac fe atgoffa Rhiannon ei theulu: "Heb neithior, heb briodas." Mae Hefeydd yn cynnig gwely a'i ferch i'r cardotyn, i'w ffeirio am fwyd yn y wledd. Ond mae'r cardotyn [Pwyll] yn gofyn i 'Wawl rhoi ei ddwylo yn y gôd, ac wedi iddo wneud, mae nhw'n ei ddal, a'i gau mewn sach. Daw'r milwyr i mewn, ac fe ddywed Pendaran eu bod wedi dal lleidr. 

Rhydd Pwyll y dewis i Rhiannon ynglŷn â thynged Gwawl: "Ei ladd mewn sach yn y berllan / Neu ei roi'n ôl i'th dad yn ddaw?" Mae Rhiannon yn gofyn i'w thad: "Ar amod cael byw a'i ryddhau [Gwawl]  / Fy rhoi'n ôl i Bendefig Dyfed." Mae Gwawl yn cytuno i'w ryddid, ond mae'n rhaid iddo hefyd gytuno na fydd dial am hyn wrth Pwyll a Rhiannon. A rhaid rhoi Rhiannon yn ôl i Pwyll. Dan ddicter, cytuna Gwawl gan rybuddio Rhiannon "'Does yn aros o'm serch atat ti / Ond chwerwder a chasineb".

Gorffenir y ddrama gyda Rhiannon yn atgoffa Gwawl [a phawb!] "Nad marsiandïaeth yw morwyn / Ac na roddir Cymraes mewn priodas / Heb ei bodd, heb ei hawl, ne' heb bwyll".

 Cefndir 
Ceir y cyfeiriad cyntaf at y ddrama mewn llythyr gan Saunders Lewis i Robert O. F. Wynne, ysgweir Plas Garthewin ar y 28 Chwefror 1951. Drama i "saith gŵr a dwy ferch; ac os bydd modd, tri neu bedwar o actorion mud i ymddangos yn yr act olaf" noda Saunders. Ond mae o hefyd yn pryderu a fydd y ddrama "yn ddigon da i'ch cwmni" [Chwaraewyr Garthewin].

Nododd Saunders mewn llythyr wrth Kate Roberts bod y ddrama "wedi costio llawer o lafur a llawer cur pen imi. Ail ysgrifennais rai rhannau drosodd a throsodd, ac wedyn digalonni nes crïo neu regi wrth ddarllen y cais newydd".

Cyfaddefodd hefyd wrth Wynne, ei fod wedi cyfansoddi'r brif ran ar gyfer Nora Jones a'r ail-ran ar gyfer Ellen Wyn Jones."

"Methiant" fu'r perfformiad o'r ddrama yng Ngŵyl Garthewin ym 1952, yn ôl Hazel Walford Davies, a hynny oherwydd mai "dieithrio'r gynulleidfa a wnaeth y ffurfiau mydryddol, y mwys a'r digrifwch ymwybodol-glyfar".

Aiff Davies ymlaen i nodi bod "llu newidiadau" wedi'i wneud i'r deipysgrif wreiddiol, cyn i'r ddrama gael ei chyhoeddi ym 1952.

 Cymeriadau 

 Teirnon, penteulu Dyfed
 Pendaran Dyfed, ynad
 Gwyn Go-Hoyw
 Muriel, derwydd
 Pwyll, Penderfig Dyfed
 Rhiannon
 Hefeydd Hen, ei thad
 Gwawl fab Clud
 Brenda, llysfam Rhiannon

 Cynyrchiadau nodedig 
Cyflwynwyd y ddrama hon gyntaf gan Chwaraewyr Garthewin ar y 3 Mehefin 1952, dan gyfarwyddyd Morris Jones. Arolygwyr y llwyfan: Frank Seal a Dic Jones; golau : Elfed Thomas; gosodiadau : Nellie Wyn Jones a Morris Jones; gwisgoedd : Lalla Thomas; cynorthwywyr : Mair Owen a David Lloyd. 

 Teirnon - Bob Jones
 Pendaran - Gwynedd Williams
 Gwyn - Iorwerth Carney
 Muriel - Bryan Dodd
 Pwyll - Dei Jones
 Rhiannon - Nora Jones
 Hefeydd - Tom Jones
 Gwawl - Maxwell Roberts
 Brenda - Eirwen Jones
 Gweinyddesau - Ceri Williams a Doris Hughes
 Milwyr a gweision - Maldwyn Thomas, Idris Price, Dei Jones, Geraint Thomas a Meurig Jones.

Cyfeiriadau

Categori:Llyfrau Cymreig 1952
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1952
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Gweithiau Saunders Lewis