Henry Kissinger

Gwyddonydd gwleidyddol a diplomydd o'r Unol Daleithiau a aned yn yr Almaen oedd Henry Alfred Kissinger (27 Mai 1923 – 29 Tachwedd 2023) a dderbynodd Gwobr Heddwch Nobel. Gwasanaethodd fel Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol ac yn hwyrach ar y cyd fel Ysgrifennydd y Wladwriaeth yng ngweinyddiaethau'r Arlywyddion Richard Nixon a Gerald Ford.

O 1969 hyd 1977, chwaraeodd Kissinger rhan flaenllaw ym mholisi tramor yr Unol Daleithiau gan ymarfer safbwynt Realpolitik. Yn ystod y cyfnod hwn, dechreuodd polisi détente â'r Undeb Sofietaidd, dilynodd polisi o nesâd â Gweriniaeth Pobl Tsieina, a thrafododd Cytundebau Heddwch Paris gan ddod ag ymyrraeth Americanaidd yn Rhyfel Fiet Nam i ben.

Roedd Kissinger yn ffigur dadleuol ac yn gadeirydd Kissinger Associates, busnes ymgynghori rhyngwladol. Roedd nifer o arlywyddion Americanaidd ac arweinwyr eraill o gwmpas y byd yn cymeryd ei farn a'i gyngor. Mae awdurdodau yn Ffrainc, Sbaen, Chile, a'r Ariannin wedi ceisio cwestiynu Kissinger am ei ran yn Ymgyrch Condor.

Bu farw Kissinger yn ei cartref yn Kent, Connecticut, yn 100 oed.

 Bywyd a gyrfa gynnar 
Ganwyd Henry Alfred Kissinger yn Fürth, yr Almaen, ar 27 Mai 1923. Daeth ef a'i deulu i Ddinas Efrog Newydd gan ffoi o'r Natsïaid ym 1938 a chafodd ei dderbyn yn ddinesydd Americanaidd ar 19 Mehefin 1943. O 1943 hyd 1946 gwasanaethodd yng Nghorfflu Gwrth-ysbïwriaeth Byddin yr Unol Daleithiau, gan weithio fel cyfieithydd pan goresgynodd y Cynghreiriaid yr Almaen, ac o 1946 i 1949 roedd yn gapten yn yr Adfyddin Gudd-wybodaeth Filwrol. Enillodd gradd Baglor Celfyddydau o Goleg Harvard ym 1950 a gradd Meistr Celfyddydau ym 1952 a Doethur Athroniaeth ym 1954 o Brifysgol Harvard, gan ysgrifennu traethawd ymchwil ei ddoethuriaeth ar Metternich.

O 1954 hyd 1971 roedd yn aelod o Gyfadran Prifysgol Harvard, yn Adran y Llywodraeth ac yn y Canolfan dros Faterion Rhyngwladol. Fel academydd, roedd yn arbenigwr ar ddiplomyddiaeth Ewropeaidd yn y 18g. Gwasanaethodd fel Cyfarwyddwr Astudiaethau, Arfau Niwclear a Pholisi Tramor, ar gyfer y Council on Foreign Relations o 1955 hyd 1956. Yn ystod arlywyddiaethau Kennedy a Johnson cefnogodd Kissinger y strategaeth "ymateb hyblyg" yn frwd tra roedd yn aelod o felinau trafod megis y RAND Corporation.

 Gyrfa lywodraethol 
Penodwyd Kissinger yn Gynghorydd Diogelwch Cenedlaethol gan Richard Nixon wedi iddo ennill etholiad arlywyddol 1968. Ym 1973 penodwyd yn Ysgrifennydd y Wladwriaeth, swydd a gadwodd hyd i arlywyddiaeth Ford ddod i ben ym 1977. Cadwodd ei swydd fel Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol hyd 1975.

 Rhyfel Fietnam 
Chwaraeodd Kissinger rôl flaenllaw yn Ymgyrch Menu, yr ymgyrch fomio gudd yng Nghambodia, ac Ymgyrch Cambodia a ledaenodd ymyrraeth Americanaidd yn Rhyfel Fietnam i Gambodia. Bwriad yr ymgyrch fomio oedd i dorri cyflenwadau Gogledd Fietnam a chyflymu diwedd i'r rhyfel.

Ym 1973 enillodd Kissinger, ynghŷd â Le Duc Tho, aelod o Politburo Gogledd Fietnam, Gwobr Heddwch Nobel am drafod Cytundebau Heddwch Paris gan ddod i gytundeb ar gadoediad. Gwrthododd Tho'r wobr, gan honni nad oedd heddwch wedi dychwelyd i Fietnam. Parhaodd y rhyfel hyd gwymp Saigon ym 1975 a buddugoliaeth y Gogledd comiwnyddol.

 Gweriniaeth Pobl Tsieina 
de|bawd|Kissinger, Zhou Enlai (canol) a Mao Zedong (dde)
Cynhalodd Kissinger cyfarfodydd cudd â'r Tsieineaid mewn ymgais i ennill nesâd yng nghysylltiadau rhwng yr Unol Daleithiau a Gweriniaeth Pobl Tsieina, a arweiniodd at daith Nixon i Tsieina ym 1972.

 Y Dwyrain Canol 
Chwaraeodd rhan yn y ddiplomyddiaeth gwenoli a ddaeth â therfyn i Ryfel Yom Kippur ym 1973.

 America Ladin 
Cyhuddir Kissinger o gefnogi coup d'état a ddymchwelodd Salvador Allende, Arlywydd Chile, ym 1973.

 Dwyrain Timor 
Ym 1975 goresgynnwyd y cyn-drefedigaeth Bortiwgalaidd Dwyrain Timor gan Indonesia yn sgîl Chwyldro'r Carnasiynau a sbardunodd datrefedigaethu yng nghyn-ymerodraeth Portiwgal. Ym mis Rhagfyr 1975 ymwelodd yr Arlywydd Ford a Kissinger â Suharto, Arlywydd Indonesia, yn Jakarta. Trafodant ei gynllun i oresgyn Dwyrain Timor, a chadarnhaodd Ford a Kissinger na fydd cysylltiadau rhwng Indonesia a'r Unol Daleithiau yn dioddef o ganlyniad i hyn. Gadawodd Ford a Kissinger y wlad ar 7 Rhagfyr ac aeth lluoedd Indonesia i mewn i Ddwyrain Timor yn hwyrach y diwrnod hwnna. Parhaodd y feddiannaeth am 24 mlynedd.

 Ar ôl gadael y llywodraeth 
Penodwyd Kissinger gan yr Arlywydd George W. Bush i gadeirio Comisiwn 9/11 ar 27 Tachwedd 2002. Ymhen ychydig o wythnosau, ymddiswyddodd oherwydd gwrthododd i ddatgelu enwau cleientiaid Kissinger Associates, ynghylch pryderon am wrthdaro buddiannau.

 Bywyd personol 
bawd|Henry a Nancy Kissinger yn 2008.
Priododd Ann Fleischer ym 1949 a chafodd dau blentyn, Elizabeth a David, cyn ysgaru ym 1964. Ym 1974 priododd Nancy Maginnes.

 Delwedd 
Mae nifer o awduron a sylwebwyr, megis Christopher Hitchens, wedi cyhuddo Kissinger o droseddau rhyfel a throseddau eraill yn erbyn cyfraith ryngwladol. Mae ymgeision gan awdurdodau Ffrainc, Sbaen, Chile, a'r Ariannin i'w gwestiynu am ei ran yn Ymgyrch Condor wedi methu hyd yn hyn.

Rhwng ei ddwy briodas, daeth Kissinger yn symbol rhyw, gan ennill y llysenw Henry the Kiss ("Henry'r Cusan"). Enillodd enw am fod yn hoff o fwyd, gwin a chwaraeon, yn enwedig pêl-droed. Adnabyddir hefyd fel dyn arabus.

Credir rhai taw Kissinger oedd yr ysbydoliaeth am y ffilm Dr. Strangelove. Canwyd cân amdano gan Eric Idle ar Monty Python's Contractual Obligation Album, albwm Monty Python a ryddhawyd ym 1980."Henry Kissinger" gan Monty Python ar YouTube.

 Llyfryddiaeth 
 Hunangofiannau 
1979. The White House Years. ISBN 0-316-49661-8
1982. Years of Upheaval. ISBN 0-316-28591-9
1999. Years of Renewal. ISBN 0-684-85571-2

 Arall 
1957. Nuclear Weapons and Foreign Policy. ISBN 0-865-31745-3
1961. The Necessity for Choice: Prospects of American Foreign Policy. ISBN 0-06-012410-5
1965. The Troubled Partnership: A Re-Appraisal of the Atlantic Alliance.  ISBN 0-07-034895-2
1969. American Foreign Policy: Three essays.  ISBN 0-297-17933-0
1973.  A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace, 1812-22. ISBN 0-395-17229-2
1981. For the Record: Selected Statements 1977-1980. ISBN 0-316-49663-4
1985  Observations: Selected Speeches and Essays 1982-1984. ISBN 0-316-49664-2
1994. Diplomacy. ISBN 067165991X
1999. Kissinger Transcripts: The Top Secret Talks With Beijing and Moscow (Henry Kissinger, William Burr). ISBN 1-56584-480-7
2001. Does America Need a Foreign Policy?: Toward a Diplomacy for the 21st Century. ISBN 0684855674
2002. Vietnam: A Personal History of America's Involvement in and Extrication from the Vietnam War. ISBN 0-7432-1916-3
2003. Crisis: The Anatomy of Two Major Foreign Policy Crises: Based on the Record of Henry Kissinger's Hitherto Secret Telephone Conversations. ISBN 0-7432-4910-0
2011. On China. ISBN  9781594202711.

 Cyfeiriadau 

Ffynonellau
 Dallek, R. Nixon and Kissinger: Partners in Power (Llundain, Penguin, 2008).
 Hitchens, C. The Trial of Henry Kissinger (Llundain, Verso, 2001).
 Horne, A. 1973: Kissinger's Year (Llundain, Weidenfeld & Nicolson, 2009).
 Isaacson, W. Kissinger: A Biography (Efrog Newydd, Touchstone, 1992).
 Landau, D. Kissinger: The Uses of Power (Llundain, Robson, 1974).

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Cynghorwyr Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Diplomyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Fafaria
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Pobl Rhyfel Fietnam
Categori:Realaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
Categori:Ymfudwyr o'r Almaen i'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau