Crug crwn

Gweler hefyd: rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
bawd|Crug ar gopa Moel Gyw (Bryniau Clwyd.
Pentwr o bridd wedi'i osod gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremoniau neu i gladdu'r meirw ydy crug crwn (enw gwrywaidd; Saesneg: round barrow). "Bryncyn" neu "bentwr" ydy prif ystyron y gair Cymraeg 'crug', sy'n elfen bur gyffredin mewn enwau lleoedd yng Nghymru. Cruc ydy'r gair yn yr Hen Gernyweg a'r Hen Lydaweg a cruach yn yr Hen Wyddeleg. Mae'r gair i'w gael o fewn rhai ffurfiau Lladin ar hen enwau lleoedd Brythoneg megis Pennocrucium, sef Penkridge heddiw ac fe'i benthycir yn y Saesneg fel "crick" fel yn y gair "Crick-howell". Y lluosog ydy: crugiau crwn neu crugiau crynion.

Mae'r garnedd gron yn wahanol i grug crwn. Cerrig yn unig yw carnedd - treuliwyd y pridd gan amser.

Pan fo siambr neu gell o fewn y crug i ddal y corff yna gelwir y crug yn siambr gladdu. Pan fo'r glaw a'r gwynt wedi'i herydu yna caiff ei disgrifio fel carnedd. Yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi (testun Llyfr Gwyn Rhydderch, 14g) ceir hanes Pwyll yn gweld Rhiannon: "Ac yna... yn eistedd ar ben crug, y wreic teccaf or a welsei eiroet."

Fe gychwynwyd eu codi tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 CC). Codwyd y rhan fwyaf, fodd bynnag yn y cyfnod 2400-1500 CC.

Y crugiau crynion mwyaf
O ran diamedr
 Crug y Bryncws, Llandudoch, Sir Benfro: 50 metr wrth 3.4 metr
 Maes Mochnant Isaf, Powys: 40 metr mewn diamedr.
 Crug Hafod y Bwlch, Wrecsam: 40 metr mewn diamedr a 2.8m o uchder.
 Crug Cefn Coch, Llanfair Dyffryn Clwyd: diamedr o 40m a dwy ffos yn ei amgylchynnu.
 Crugiau Castellmartin, Sir Benfro:  38 metr wrth 2.1m.

O ran uchder
 Crugiau Tremeirchion, Sir Ddinbych: mae un o'r ddau grug sydd ar Foel Efa yn 13 metr o uchder.
 Crug Maes Maelor, Llandegla, Sir Ddinbych: 4.5m o uchder
 Crug Llanharan, Rhondda Cynon Taf: 3.4m o uchder.
 Casgan Ditw, Bwlchgwyn, Sir Ddinbych: 3.0m o uchder.

Gweler hefyd
Mathau gwahanol o olion claddu:
 Beddrod Hafren-Cotswold
 Siambr Gladdu Hir
 Beddrod siambr
 Carnedd

Cyfeiriadau

Dolennau allanol
 Crug crwn Fan Foel , Gwefan Cyngor Archaeoleg Brydeinig (Cymru)


Categori:Oes Newydd y Cerrig
Categori:Oes yr Efydd