Chalcogen

Grŵp → 16 ↓ Cyfnod 2  3  4  5  6  7 

Grŵp o un-ar-bymtheg elfen yn y tabl cyfnodol ydy Grŵp 16, neu'r grŵp calcogen ac weithiau fe'i gelwir "y grŵp ocsigen". Yr hen enw arnynt oedd grŵp VIB neu VIA. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 16 yn cynnwys: ocsigen (O), swlffwr (S), seleniwm (Se), telwriwm (Te), yr elfen ymbelydrol  poloniwm (Po), a'r elfen synthetig ununhecsiwm (Uuh).

Mae ocsigen, swlffwr a soleniwm yn anfetelau a telwriwm a pholoniwm yn feteloid ac ununhecsiwm yn fetel tlawd.

Anaml iawn, fodd bynnag, y disgrifir ocsigen fel aelod o'r teulu hwn.

 Nodweddion 
Mae patrwm yr electronnau rhwng aelodau unigol y teulu yn debyg iawn i'w gilydd, yn enwedig ar du allan y gragen, ac oherwydd hyn mae eu hymddygiad cemegol yn debyg i'w gilydd:

Z  Elfen  Nifer yr electronnau   8  ocsigen  2, 6 16  swlffwr  2, 8, 6 34  seleniwm  2, 8, 18, 6 52  telwriwm  2, 8, 18, 18, 6 84  poloniwm  2, 8, 18, 32, 18, 6 116  ununhecsiwm  2, 8, 18, 32, 32, 18, 6

Anfetelau ydy ocsigen a swlffwr. Metaloid ydy seleniwm, telwriwm a poloniwm; fodd bynnag, yn eu ffurfiau elfennol, gelwir telwriwm a seleniwm yn fetel.

Mae'r calcogennau metalig i'w cael yn naturiol drwy'r byd e.e. mwyn haearn ydy pyreit (FeS2)

+ Allwedd o'r tabl ar y dde: Anfetalau Metaloidau Metalau eraill Mae'r rhif atomig mewn coch yn nwyon Mae'r rhif atomig mewn du yn solidau Mae blwch gydag ymyl trwchus yn cynnwys  elfennau primordaidd sy'n hŷn na'r Ddaear Mae blychau gydag ymyl toredig yn cynnwys elfennau ymbelydrol sy'n  dadfeilio Mae blychau gydag ymyl o ddotiau yn cynnwys elfennau synthetig ymbelydrol. 

 Yr enw 
Daw'r enw o ddau air Groegaidd: χαλκος (chalkos) sy'n golygu "copr" a γενεσ (genes) sy'n golygu geni neu "creu".Online Etymology Dictionary -gen Fe'i defnyddiwyd am y tro cyntaf yn 1930 gan Wilhelm Biltz o Brifysgol Hanover wedi i Werner Fischer fathu'r gair. Yn anffodus dydy aelodau'r grŵp yma ddim yn creu copr; ond maen nhw'n creu mwynau (Saesneg: ore forming). Cysylltwyd y gair Groeg "chalkos" efo unrhyw gerrig a oedd yn cynnwys metel.

Cyfeiriadau


Categori:Metaloid
Categori:Metel tlawd
Categori:Anfetalau
Categori:Elfennau cemegol
Categori:Rhestrau gwyddonol