Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain

Gramadeg cerdd dafod yw Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain a luniwyd gan Iolo Morganwg ar ddiwedd y 18g ac a gyhoeddwyd yn Abertawe yn 1829. Mae'r gyfrol, sy'n honni adfer mesurau caeth a rhydd traddodiadol, yn cynnwys nifer o ffugiadau gan Iolo, yn fesurau gwneud a cherddi, a briodolir i hen feirdd Morgannwg. Cafodd yr enw o lawysgrifau dilys sy'n ei ddefnyddio fel enw ar ramadegau'r penceirddiaid. Roedd y llyfr yn ddylanwadol iawn yn y 19eg ganrif a chafwyd sawl argraffiad ohono.

Disgrifiad
Ffugiadau Iolo
Ymddengys mai prif symbyliad Iolo wrth lunio'r ffugwaith oedd ymwrthod â'r pedwar mesur ar hugain, y gyfundrefn mesurau caeth a sefydlwyd gan Dafydd ab Edmwnd yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451.G. J. Williams, Iolo Morganwg (Caerdydd, 1956), tud. 374. Fel y noda Thomas Parry yn Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900,

"Dywedodd [Iolo] fod beirdd Morgannwg wedi digio wrth Ddafydd ab Edmwnd am ad-drefnu'r mesurau cerdd dafod yn eisteddfod Caerfyrddin yn y bymthegfed ganrif, a glynasant hwy wrth yr hen gyfundrefn o fesurau a gadwyd ym Morgannwg trwy'r canrifoedd, er ei cholli ym mhob rhan arall o Gymru. I gynnal y stori hon dyfeisiodd gyfundrefn o fesurau, gydag enghreifftiau ac enwau beirdd a phopeth".Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900, tud. 236.

Dadansoddodd Syr John Morris-Jones ffugwaith Iolo mewn atodiad i'r gyfrol Cerdd Dafod. Mae'n dweud mai "ymosodiad ffyrnig ar draddodiad prydyddion Cymru yw dosbarth Iolo Morganwg". Â ymlaen i esbonio: "Gan mai ei ddadl oedd mai o blaid rhyddid y safai beirdd Morgannwg, fe feddyliodd am ddyfeisio iddynt ddosbarth a fyddai'n ddigon rhydd i gynnwys pob mesur."John Morris-Jones, Cerdd Dafod (Rhydychen, 1926), tud. 378.

Gwerth llenyddol
Ond er fod cyfran helaeth o'r llyfr yn ffrwyth dychymyg Iolo ei hun, mae beirniad a haneswyr llenyddiaeth Gymraeg ar y cyfan yn barod i gydnabod doniau digamsyniol Iolo fel ysgolhaig gorau ei gyfnod ac fel gŵr y mae ei wybodaeth o'r llawysgrifau Cymraeg i'w gweld yn amlwg yn y gyfrol hon. Dyna un rheswm pam y llwyddodd i dwyllo cynifer o bobl. Cyfaddefir hefyd, hyd yn oed gan ei feirniaid llyfnaf fel G. J. Williams, fod dawn farddonol Iolo yn disgleirio yn y darnau o gerddi ffug a geir yn y llyfr hwn, cerddi sy'n adlewyrchu rhamantiaeth y cyfnod a lle ceir "afiaith a gorhoen y bardd sy'n canu i serch, i natur, i fwynder a hyfrydwch natur."Iolo Morganwg, tud. 377. Dyma un enghraifft, "ar y Gyhydedd drosgl, deufan Hyppynt", a dadogir ar "Dafydd o'r Nant":

Fe ddaeth y dorf adar
I'r coedydd a'u llafar
Yn gynnar y gwanwyn,
A minneu'n cydganu
A'r hyfryd awenllu,
Mewn gerddlu, mewn gwyrddlwyn.

Hyfryded edrycher
Yw'r coed yn eu gwychder
A glwysder y glasdwyn;
Mae Mai yn ei heulwisg
Yn rhoddi blodeuwisg
A deilwisg ar dewlwyn.Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain (argraffiad H. Humphreys, Caernarfon, d.d.), tud. 66.

 Gweler hefyd 
 Canu rhydd
 Mesurau caeth
 Ynys Prydain

 Cyfeiriadau 

Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Iolo Morganwg
Categori:Llyfrau 1829
Categori:Llyfrau Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau barddoniaeth y 19eg ganrif o Gymru