Yr wyddor Hebraeg

Mae 22 llythyren yr wyddor Hebraeg (אָלֶף-בֵּית עִבְרִי alephbet ’ivri) yn cael eu defnyddio i ysgrifennu yr iaith Hebraeg. Mae ffurf wahanol ar bump o'r llythrennau hyn pan ddônt ar ddiwedd gair, o'r enw ffurf derfynol. Mae ffurfiau'r llythrennau wedi eu haddasu ychydig i ysgrifennu sawl iaith yr Iddewon alltud, ac Iddew-Almaeneg, Ladino a'r ieithoedd Iddew-Arabeg ymhlith y rhai enwocaf. Caiff Hebraeg ei hysgrifennu o'r dde i'r chwith.

Abjad yw'r wyddor Hebraeg, sef llythrennau am ddim ond y gytseiniaid sydd. Er hynny dyfeisiwyd modd i ddangos y llafariaid nes ymlaen yn hanes yr iaith trwy ddefnyddio pwyntiau bach o'r enw niqqud. Yn Hebraeg Rabineg, gall y pedair cytsain אהוי gael eu defnyddio i gynrychioli llafariaid hefyd.

Mae nifer y llythrennau yn yr wyddor Hebraeg, eu trefn, eu henwau a'u seiniau bron yn union yr un peth â rhai'r wyddor Aramaeg, oherwydd i'r Hebreaid a'r Arameaid addasu'r wyddor Phoeniceg at eu dibenion eu hunain ar ddiwedd yr ail fileniwm CC.

Yn ôl ysgolheigion heddiw, datblygodd yr ysgrifen fodern a oedd yn cael ei defnyddio i ysgrifennu Hebraeg yn ystod y 3 CC o'r ysgrifen Aramaeg. Roedd hon yn cael ei defnyddio gan Iddewon er mwyn ysgrifennu Hebraeg ers y 6ed ganrif CC, a dim ond am enw Duw roedden nhw'n defnyddio'r hen ysgrifen. Cyn hynny, roedd pobl yn ysgrifennu Hebraeg yn yr wyddor Hen Hebraeg a oedd yn datblygu o'r ysgrifen Phoeniceg yn ystod y 10fed ganrif CC. Hyd yn oed heddiw mae'r Samariaid yn dal i ddefnyddio amrywiad ar yr ysgrifen hon mewn gweithiau crefyddol.

 Hanes 
300px|chwith|bawd|Codecs Aleppo: Beibl Hebraeg o'r 10fed ganrif OC â phwyntiau Masoretig. Testun Josua 1:1

Yn ôl ysgolheigion heddiw, datblygodd yr ysgrifen gydag eraill yn ei hardal yn ystod y mil a hanner o flynyddoedd CC. Mae'n perthyn yn agos i'r wyddor Phoeniceg a achosodd i siaradwyr Groeg ddechrau defnyddio gwyddor yn ôl pob tebyg. Honnir weithiau i amrywiad gwahanol ar yr ysgrifen Hebraeg hon ymddangos tua'r 10g a'i bod hi'n cael ei defnyddio'n eang yn nheyrnasau hynafol Israel a Jwda, nes iddynt gwympo yn yr 8fed a'r 6ed ganrifoedd CC yn eu tro. Ond nid hawdd yw gwahaniaethu rhwng ysgrifen trigolion Israel a Jwda ac eraill a ddefnyddid yn yr ardal gyfagos, yn enwedig gan y Moabiaid a'r Ammoniaid.

Ar ôl y Caethglud i Fabilon yn y 6g CC, dechreuodd yr Iddewon beidio â defnyddio'r ysgrifen Hebraeg wreiddol, a dewis ysgrifen berthynol, sef ysgrifen Aramaeg, yn ei lle. Mae'r wyddor Samariaidd, a ddefnyddir gan y Samariaid i ysgrifennu Hebraeg, yn tarddu yn uniongyrchol o'r ysgrifen Hebraeg wreiddiol. Yr ysgrifen Aramaeg yr oedd yr Iddewon yn ei defnyddio a ddatblygodd i mewn i'r ysgrifen Iddewig siâp sgwâr y gelwir "Yr wyddor Hebraeg" arni heddiw. Roedd ysgrifeniadau cysylltiedig yn cael eu defnyddio dros y Dwyrain Canol am sawl canrif, ond ar ôl dyfodiad Cristnogaeth ac wedyn Islam, cymeroedd y gwyddorau Lladin ac Arabeg eu lle.

Addaswyd yr wyddor Hebraeg yn nes ymlaen i ysgriennu ieithoedd yr Iddewon Alltud (Caraieg, yr iaith Iddew-Arabeg, Ladino, Iddew-Almaeneg ac yn y blaen). Penderfynwyd gadw'r wyddor Hebraeg er mwyn ysgrifennu Hebraeg yn ei dadeni yn y 18fed a'r 19eg ganrifoedd OC.

 Y llythrennau 
Dyma lythrennau'r wyddor Hebraeg. Mae pump ohonynt yn newid eu ffurfiau ar ddiwedd geiriau, a geir yn y tabl isod o dan eu ffurfiau arferol.

AleffBethGimelDalethHeFauSainChethTethIodCaffאבגדהוזחטיכךLamedMemNunSamechAinPeTsadiCoffReshSchinTauלמנסעפצקרשתםןףץ

DS: Mae'r tabl hwn yn mynd o'r dde i'r chwith. Defnyddir yma yr enwau Cymraeg traddodiadol a geir yn y Beibl Cymraeg ar y llythrennau Hebraeg. Awgrymir rhai enwau eraill yng Ngeiriadur yr Academi, er enghraifft sin am schin (ש), a taf/taw am tau (ת), sy'n ceisio dangos ynganiad y llythrennau yn Hebraeg modern, ond yn anffodus nid yw'r rhestr yn gyflawn.

 Enwi, ysgrifennu, rhifo a thrawsgrifio'r lythrennau 

Dyma dabl sy'n cynnwys pob llythyren yr wyddor Hebraeg, wrth ddangos y llythyren, ei henw, ei gwerth rhifiadol a sut y'i trawsgrifir. Ceir ffurf derfynol gan bump llythyren, a ysgrifennir ar ddiwedd geiriau, ar ochr dde colofn y llythyren.

 Symbol Enw Trawsgrifiad Gwerth rhifiadol Ysgrifennau Hebraeg Israel Hebraeg Ashcenasig Unicode Hebraeg Hynafol Ysgrifen redeg Ysgrifen Rashi Phoeniceg Gwyddor Hen Hebraeg Aramaegא alef  alef  alef - <small>(1) 1 17px Delwedd:Alef (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Aleph Aleph 20pxב bet, vet  beis, veis  bet b, v 2 17px Delwedd:Bet (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Beth Bet20pxג gimel  gimmel  gimel g 3 17px Delwedd:Gimel (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Gimel Gimel20pxד dalet  daled  dalet d 4 17px Delwedd:Daled (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Daleth Daled20pxה he  hei  he h <small>(2) 5 17px Delwedd:He (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|He Heh20pxו vav  vov/vof  vav v 6 17px Delwedd:Vav (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Waw Vav20pxז zayin  zayin  zayin z 7 17px Delwedd:Zayin (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Zayin Zayin20pxח khet  ches  het kh (neu ch/h) <small>(3) 8 17px Delwedd:Het (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Heth Khet20pxט tet  tes  tet t 9 17px Delwedd:Tet (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Teth Tet20pxי yod  yud  yod j <small>(4) 10 17px Delwedd:Yud (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Yodh Yud20pxכך kaf, khaf  kof, chof  kaf k, kh (neu ch) 20 17px 17px Delwedd:Kaf-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg Delwedd:Kaf-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Kaph Khof20pxל lamed  lomed  lamed l 30 17px 17px 25px|Lamedh Lamed20pxמם mem  mem  mem m 40 17px 17px Delwedd:Mem-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg Delwedd:Mem-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Mem ‎Mem20pxנן nun  nun  nun n 50 17px17px Delwedd:Nun-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg Delwedd:Nun-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Nun Nun20pxס samekh  somech  samekh s 60 17px Delwedd:Samekh (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Samekh Samekh20pxע ayin  ayin/oyin  ayin - <small>(5) 70 17px Delwedd:Ayin (Rashi-script - Hebrew letter).svg25px|Ayin Ayin20pxפף pe, fe  pei, fei  pe p, f 80 17px17px Delwedd:Pe-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg Delwedd:Pe-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg25px|Pe Pey20pxצץ tsadi  tsodi/tsodik  tsadi ts (neu tz/z) 90 17px17px Delwedd:Tsadik-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg Delwedd:Tsadik-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Sade Tzadi20px, 20pxק kuf  kuf  qof k (neu q) 100 17px Delwedd:Kuf (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Qoph Quf20pxר resh  reish  resh r 200 17px Delwedd:Resh (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Res Resh 20pxש shin, sin  shin, sin  shin sh, s 300 17px Delwedd:Shin (Rashi-script - Hebrew letter).svg25px|Sin Shin20pxת taf  tov/tof, sov/sof  tav t 400 17px Delwedd:Taf (Rashi-script - Hebrew letter).svg 25px|Taw Tof20px

 heb ei hysgrifennu ar ddechrau neu ddiwedd gair, neu yn aml ddim o gwbl
 heb ei hysgrifennu ar ddiwedd gair
 "h" ar ddechrau gair neu ar ôl cytseiniaid, "ch" ymhobman arall
 "i" ar ddiwedd gair neu o flaen cytseiniaid
 yn aml heb ei hysgrifennu o gwbl

 Ynganu 

Mae'r disgrifiadau isod wedi'u seilio ar ynganiad Hebraeg safonol modern Israel.

 Llythrennau א  בּ  ב  ג  גּ  ג׳  ד  דּ  ד׳ ה ו וּ וֹ וו) , ו׳) ז ז׳ ח ט י IPA             (ansafonol)      Cymraeg (1) b f g j d dd h neu (2) f ŵ ô wal sw (De Cymru) bonjour (Ffrangeg) Buch (Almaeneg) t iâr Llythrennauִי   כּ ךּ ך כ ל ם מ ן נ ס ע פּ ףּ פ ף ץ צ ץ׳ צ׳ ק רשׁשׂ תּ ת ת׳ IPA        , - ]           Cymraeg i c ch l m n s (2) p ff atsain tsieini c bonjour (Ffrangeg) siarad s t th

Nodiadau:
 Does dim sain debyg yn Gymraeg
 Dim sain debyg, neu ddim sain o gwbl

Aravrit
Yn 2018 dyfeisiodd y dylunydd graffeg Iddewig o Haifa, Liron Lavi Turkenich, 'wyddor' hybrid o'r enw Aravrit sy'n cyfuno gwaelod llythrennau'r wyddor Hebraeg gyda top llythennau'r wyddor Arabeg fel bod modd i berson sy'n darllen yr iaith wyddor neu'r llall ddarllen y gair.https://www.youtube.com/watch?v=-3ENdZeWWDI

Cyfeiriadau

Hebraeg
Categori:Hebraeg