Protohanes

Mae'r term rhaghanesGeiriadur yr Academi, d.g. [protohistory]. neu rag-hanesPorth Termau Cenedlaethol Cymru, d.g. proto-history. yn cyfeirio at gyfnod sy'n gorwedd rhwng cynhanes a hanes ac yn fath o bont rhyngddynt.  Diffinnir y cyfnod yma fel yr amser pan nad oedd diwylliant neu wareiddiad wedi datblygu system ysgrifennu eto ond a gofnodir er hynny gan ddiwylliannau a gwareiddiadau eraill yn eu cofnodion ysgrifenedig eu hunain.  Mae amseriad a hyd y cyfnod yn amrywio o ranbarth i ranbarth felly. Yng nghyd-destun Ewrop, gellid ystyried y Celtiaid a'r Germaniaid cynnar i fod yn wareiddiadau rhaghanesyddol pan ddechreuwyd eu cofnodi mewn ffynonellau Groeg a Rhufeinig.

Gall traddodiadau llafar gofnodi digwyddiadau cyn i wareiddiad ddod yn wareiddiad lythrennog hefyd.

Cyfnodau
Yn ei ffurf fwyaf elfennol, mae rhaghanes yn dilyn yr un gronoleg â rhannau olaf cynhanes:

 Oes y Copr (diwedd y Neolithig)
 Oes yr Efydd
 Oes yr Haearn

Pobloedd a gwareiddiadau
Yr enghraifft glasurol o wareiddiadau rhaghanesyddol yw'r rheiny y cyfeirir atynt gan lenorion yr Henfyd, yn cynnwys:
 Alaniaid
 Bwlgariaid
 Celtiaid
 Daciaid
 Germaniaid
 Helfetiaid
 Hyniaid
 Magyariaid
 Numidiaid
 Parthiaid
 Sarmatiaid
 Sgythiaid
 Slafiaid
 Thraciaid

Llyfryddiaeth
 Barry Cunliffe, The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001)

Cyfeiriadau

Categori:Cynhanes
Categori:Hanes