Cochwillan

Plasdy Cymreig hynafol sy'n gorwedd yn rhan isaf Dyffryn Ogwen, Gwynedd, yw Cochwillan (amrywiad: Cwchwillan). Fe'i lleolir i'r de o bentref Talybont ym mhlwyf Llanllechid, rhwng Bethesda a Llandygái.

Enw
Diweddar yw'r ffurf arferol ar yr enw, 'Cochwillan'. 'Cwchwillan' yw'r ffurf hynafol, gyda cwch yn golygu cwch gwenyn, yn ôl pob tebyg. Mae ystyr yr ail elfen, [g]willan, yn ansicr.
250px|bawd|chwith|Hen blasdy canoloesol Cochwillan
250px|bawd|chwith|Melin Cochwillan

Hanes
Bu plasdy ar y safle, ar lan ddwyreiniol Afon Ogwen, ers y 15g o leiaf. Credir i'r plasdy cyntaf gael ei adeiladu gan uchelwr lleol a gymerodd ran yn ymgyrch Harri Tudur ac a ymladdodd ar Faes Bosworth (Awst, 1485).Alun Llywelyn-Williams, Crwydro Arfon (Llandybie, 1959), tud. 29.

Daeth y plasdy yn gyrchfan i rai o feirdd amlycaf y cyfnod, yn cynnwys Lewys Môn sy'n rhyfeddu ar ei ffenestri gwydr hardd (peth prin iawn yr adeg yna), "A'i godre mewn gwydr a mêl."Dyfynnir gan Enid Roberts, Tai Uchelwyr y Beirdd 1350-1650 (Cyhoeddiadau Barddas, 1986), tud. 47. Ond y bardd mwyaf adnabyddus a gai groeso gan y teulu ar yr aelwyd oedd Guto'r Glyn, yn ei henaint. Un o'r pethau sy'n tynnu ei sylw oedd y ffaith fod glo yn cael ei losgi yno (peth anghyffredin am y cyfnod ac arwydd o foethuswrydd):

Gwely Aras, goleurym,
A siambr deg sy'n barod ym.
Mae yno i ddyn mwyn a ddêl
Fwrdd a chwpwrdd a chapel,
A gwych allor Gwchwillan,
Ac aelwyd teg i gael tân.
Y mae deuwres i'm diro,
Ei goed o'r glyn gyda'r glo.Tai Uchelwyr y Beirdd 1350-1650, tud. 48.

Bu Cochwillan ym meddiant John Williams, Archesgob Efrog, yn nheyrnasiad Siarl I o Loegr.Crwydro Arfon, tud. 29.

Ceir Melin Cochwillan ar lan Afon Ogwen gerllaw. Fe'i hadeiladwyd tua 200 mlynedd yn ôl. Pandy oedd hi ar y cychwyn. Yn nes ymlaen cafodd ei haddasu i felino grawn megis ceirch a haidd.

Cyfeiriadau

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Categori:Plasdai Gwynedd
Categori:Llanllechid