Cylch cerrig

bawd|260px|Cylch cerrig Bryn Cader Faner.
Defnyddir y term cylch cerrig am hynafiaethau lle mae meini hirion wedi ei gosod i ffurfio cylch. Yn y Llydaweg a rhai ieithoedd eraill, defnyddir y term "cromlech" neu "krommlec'h". Gall y nifer o feini amrywio rhwng 4 a 60. Ceir rhai yng Ngwlad y Basg hefyd. Credir bod y rhain yn dyddio o'r cyfnod Neolithig neu o ddechrau Oes yr Efydd: rhwng 5,300 a 3,500 o flynyddoedd yn ôl; hynny yw, 3300 a 900 cc, cyfnod o 2,400 o flynyddoedd. Ceir llawer o esiamplau o gylchoedd cerrig yng ngwledydd Prydain, Iwerddon a Llydaw. Mae 1,300 wedi'u cofnodi ond credir fod dros 4,000 ohonynt yn wreiddiol.Burl, Aubrey (2000). The Stone Circles of Britain, Ireland and Brittany. New Haven and London: Yale University Press. ISBN 978-0300083477.

Nid oes sicrwydd beth oedd eu pwrpas; cred rhai bod rhai o'r meini wedi eu gosod i gyfateb a lleoliad yr haul, y lleuad a/neu'r sêr ar wahanol adegau o'r flwyddyn, a'u bod yn medru gweithredu fel rhyw fath o galendr.

Yng ngwledydd Llychlyn, roedd traddodiad o gylchoedd cerrig yn ystod Oes yr Haearn, yn enwedig yn Götaland. Ceir rhai yng ngogledd Gwlad Pwyl hefyd. Yng Ngorllewin Affrica, ceir cylchoedd cerrig sy'n dyddio o'r cyfnod rhwng yr 8fed a'r 12g; y mwyaf adnabyddus o'r rhain yw cylchoedd cerrig Senegambia.

Ymhlith yr esiamplau mwyaf adnabyddus o gylchoedd cerrig mae Côr y Cewri a Long Meg yn Lloegr a Calanais ar ynys Leòdhas yn yr Alban. Mae enghreifftiau yng Nghymru yn cynnwys Meini Hirion, Penmaenmawr a Chylch Cerrig Tan-y-braich ger Llanfairfechan.

 Yr Alban 
Yn ne-ddwyrain yr Alban y ceir y clwstwr mwyaf dwys o gylchoedd cerrig.
+  Rhai cylchoedd cerrig yn yr Alban DelweddEnwCyfesurynnaubawd|chwith|110pxCylch cerrig Aquhorthies; ger Aberdeen, yr Alban  bawd|chwith|110px|110pxCylch cerrig Callanish I; yr Alban. Enw Gaeleg: Clachan Chalanais. Diamedr y cylch: 13m gydag 13 o gerrig.  bawd|chwith|110pxCylch cerrig y Deuddeg Apostol, ger Dumfries, yr Alban  bawd|chwith|110pxCylch Brodgar, Ynysoedd Erch  

 Cernyw 
Ceir tua 380 o gylchoedd yng Nghernyw: 281 ohonyn nhw yng ngwaun Dartmoor a 57 ohonyn nhw yng Ngwaun Bodmin.

+  Rhai cylchoedd cerrig yng Nghernyw DelweddEnwCyfesurynnaubawd|chwith|110pxCylch cerrig Merry Maidens; Cernyw  bawd|chwith|110pxBoscawen-Un ger St Buryan. Diamedr y clych: 25m; 19 carreg yn sefyll. bawd|chwith|110pxCylch cerrig Carwynnen ger pentref Mionions; ceir tair cylch.  bawd|chwith|110pxCylch cerrig Tregeseal ger Lannyust (St Just); roedd yma dair cylch ar un cyfnos.   bawd|chwith|110pxCylch cerrig Men an Toll ger Madron; tair carreg.   bawd|chwith|110pxCylch cerrig ger pentref Duloe, Cernyw (Dewlogh).   Cylch cerrig Castilly Henge ger Bodmin.   

 Cymru 
bawd|260px|Map Google (uchod) yn dangos lleoliad y cylchoedd cerrig.

+  Rhai cylchoedd cerrig yng Nghymru DelweddEnwCyfesurynnaubawd|chwith|110pxBryn Gwyn; Ynys Môn  Tan-y-braich; Llanfairfechan, Sir Conwy  bawd|chwith|110pxTeml Ceridwen; Penmaenmawr, Sir Conwy  Cefn Llechen; rhwng Penmaenmawr a Henryd, Sir Conwy  bawd|chwith|110pxCerrig Pryfaid; Llanbedr-y-cennin, Sir Conwy  Bryn Derwydd; Penmaenmawr, Sir Conwy  Cefn Maen Amor; rhwng Penmaenmawr a Henryd, Sir Conwy  Cefn Llydan; Powys  Treleddyd Fawr; Sir Benfro  bawd|chwith|110pxMynydd Bach Trecastell; Llanymddyfri  bawd|chwith|110pxNant Tarw; Brycheiniog  Cerrig Duon; Brycheiniog  Blaenau; Y Gelli Gandryll  Banc y Celyn; Erwd, Powys  Crugiau Bach; Llanwrthwl, Powys  Llorfa; Ystradgynlais  Hirnant; Blaenrheidol, Ceredigion  Bryn y Gorlan; Llanddewi Brefi, Ceredigion  Ffridd Newydd; Ceulan-a-Maesmor, Ceredigion  Cynant; Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin  Waun Lwyd; Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin  Creigiau Eglwyseg; ger Llandysilio-yn-Iâl, Sir Ddinbych  Bryn Beddau; Clocaenog, Sir Ddinbych  Nant Croes-y-wernen; Cynwyd, Sir Ddinbych  Penbedw, Nannerch; Nannerch, Sir y Fflint  bawd|chwith|110pxMoel Tŷ Ucha; Llandrillo, Sir Ddinbych  bawd|chwith|110pxTyfos; rhwng Cynwyd a Llandrillo yn Sir Ddinbych  bawd|chwith|110pxCerrig Arthur; Abermaw, Gwynedd  Llecheiddior; ger Dyffryn Ardudwy, Gwynedd  Cerrig Hengwm; ger Dyffryn Ardudwy, Gwynedd  Eglwys Gwyddelod; ger Tywyn, Gwynedd  Rhos-y-beddau; Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys  Kerry Hill; ger Ceri, Powys  Cerrig Caerau; Llanbrynmair, Powys  Cerrig Lled Croen-yr-Ych; Llanbrynmair, Powys  Cerrig y Capel; ger Dwyriw, Powys  Llyn y Tarw; Aberhafesb, Powys  Cefn Llydan; Tregynon, Powys  Cwm Rhiwiau; ger Llangynog, Powys  Mynydd Llwyd; Llanfair Is Coed ger Caerwent, Sir Fynwy  

 Iwerddon 

+  Rhai cylchoedd cerrig yn Iwerddon DelweddEnwCyfesurynnaubawd|chwith|110pxArdgroom De-Or Cylch a gaiff ei adnabod yn lleol fel "Canfea"; mae wedi'i leoli i'r de-orllewin o bentref Ardgroom ar bentir Bara.  bawd|chwith|110pxBeltany Cylch o bron i 80 o gerrig yn Swydd Donegal  bawd|chwith|110pxCylch cerrig Drombeg – Cylch a leolwyd i'r gorllewin o bentref Rosscarbery.  bawd|chwith|110pxCarrigagulla – 18 o gerrig wedi'u lleoli i'r gogledd o bentref Ballinagree.  Knocknakilla – Cylch wedi'i leoli rhwng Macroom a Millstreet.  Glantane east – rhwng Macroom a Millstreet.   Cylch cerrig Templebryan – rhwng Bandon a Millstreet.  bawd|chwith|110pxLisseyviggeen – ger Killarney. Yn lleol cânt eu galw'n "Saith Chwaer". 

 Lloegr 

Dim ond yng ngogledd a gorllewin Lloegr y ceir cylchoedd cerrig; heb gynnwys Cernyw ceir ychydig dros gant; mae 62 ohonyn nhw yn Cumbria. Mae llawer o gylchoedd pren (henges) yn ne-ddwyrain Lloegr, fodd bynnag. Ymhlith y cylchoedd cerrig mwyaf y mae: 
+  Rhai cylchoedd cerrig yn Lloegr DelweddEnwCyfesurynnaubawd|chwith|110pxCylch cerrig Swinside; Cumbria sydd â diamedr o 26.8m, ac sy'n cynnwys 55 carreg.  bawd|chwith|110pxArbor Low; Swydd Derby. 50 carreg calchfaen, pob un yn llorweddol.  bawd|chwith|110pxCylch cerrig Doll Tor; ger Birchover, Swydd Derby. Chwe charreg o'r Oes Efydd. bawd|chwith|110pxCastlerigg; Cumbria. Diamedr y cylch: 33m, gyda 38 carreg.  bawd|chwith|110pxLong Meg; Diamedr o 100m yn ei anterth; 51 o gerrig.]]  bawd|chwith|110pxAvebury, Swydd Wilton, de-orllewin Lloegr. Cylch cerrig mwyaf Ewrop.  bawd|chwith|110pxCôr y Cewri, Swydd Wilton;  bawd|chwith|110pxCylch cerrig Withypool, Gwlad yr Haf.  

 Llydaw 

+  Rhai cylchoedd cerrig yn Llydaw DelweddEnwCyfesurynnaubawd|chwith|110pxCylch cerrig Peulvanoù Kerbourgneg; Sant-Pêr-KiberenGwefan Ysbryd Llydaw; adalwyd 30/08/2012 sydd â diamedr o 26.8m, ac sy'n cynnwys 27 carreg (a 23 maen hir).  bawd|chwith|110pxCylch cerrig Kergonan; Enizenac'h, sydd â diamedr o 100 metr, ac sy'n cynnwys 24 carregbawd|chwith|110pxCylch cerrig Ynys Ar Lannig; Mor BihanGwefan Paysages de Mégalithes; adalwyd 02/04/2014, dau gylch cerrig, sy'n cynnwys 49 carreg yn gyfangwbl 

 Dyddio radiocarbon
Ers y 1950au mae archaeolegwyr wedi carbonddyddio samplau oddeutu'r cerrig er mwyn dyddio'r cylch cerrig. Y cylch hynaf sydd wedi'i ddyddio (yn 2000) ydy Cylch cerrig Lochmaben yn yr Alban sydd wedi'i dyddio yn 2525 ± 85 cc. Mae'r cylch ieuengaf i gael ei godi, fodd bynnag yn dod o Iwerddon: o Dromberg yn Swydd Cork (790 ± 80 cc) a'r cylch pum carreg yn Cashelkeety, Swydd Kerry (715 ± 50 bc).

Gweler hefyd
 Carnedd gellog (chambered cairn)
 Carnedd ymylfaen (kerb cairn)
 Carnedd lwyfan (platform cairn)
 Carnedd gron (round cairn)
 Carnedd gylchog (ring cairn)
 Aliniad cerrig (stone alignment)

 Cyfeiriadau