Berf

Rhan ymadrodd sy'n mynegi gweithred, digwyddiad neu gyflwr o fod yw berf.D. A. Thorne, Gramadeg yr Iaith Gymraeg (1996), par. 259 Diffiniad naïf fyddai mai gair gwneud (rhywbeth) yw berf. Daw'r gair Cymraeg ei hun o'r gair Lladin verbum ‘gair’.Evan J. Jones, Dysgu Lladin (Gwasg Prifysgol Cymru, 1933), tud. 2.

 Rhediad berfau 
Gall ffurf berf newid i ddangos person, rhif, amser a modd yn y Gymraeg. Mewn ieithoedd eraill, gall ddangos priodweddau eraill megis cenedl. Er enghraifft, dyma pob ffurf gryno posib y berf caru yn y Cymraeg llenyddol:

 Modd mynegol 

{| class="wikitable"
|- style="background: #efefef;"
| colspan="1" |
! scope="col" |
! scope="col" | Unigol
! scope="col" | Lluosog
|-
! scope="row" rowspan="4" style="background: #efefef;" | Presennol
! scope="row" style="background: #efefef;" | Person 1af
| caraf
| carwn
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 2il berson
| ceri
| cerwch
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 3ydd person
| câr
| carant
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | Amhersonol
! scope="row" colspan="2" | cerir
|-
|- style="background: #efefef;"
| colspan="1" |
! scope="col" |
! scope="col" | 
! scope="col" | 
|-
! scope="row" rowspan="4" style="background: #efefef;" | Amherffaith
! scope="row" style="background: #efefef;" | Person 1af
| carwn
| carem
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 2il berson
| carit
| carech
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 3ydd person
| carai
| carent
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | Amhersonol
! scope="row" colspan="2" | cerid
|-

|- style="background: #efefef;"
| colspan="1" |
! scope="col" |
! scope="col" | 
! scope="col" | 
|-
! scope="row" rowspan="4" style="background: #efefef;" | Gorffennol
! scope="row" style="background: #efefef;" | Person 1af
| cerais
| carasom
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 2il berson
| ceraist
| carasoch
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 3ydd person
| carodd
| carasant
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | Amhersonol
! scope="row" colspan="2" | carwyd
|-
|- style="background: #efefef;"
| colspan="1" |
! scope="col" |
! scope="col" | 
! scope="col" | 
|-
! scope="row" rowspan="4" style="background: #efefef;" | Gorberffaith
! scope="row" style="background: #efefef;" | Person 1af
| caraswn
| carasem
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 2il berson
| carasit
| carasech
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 3ydd person
| carasai
| carasent
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | Amhersonol
! scope="row" colspan="2" | caresid
|-
|}

 Modd dibynnol 

{| class="wikitable"
|- style="background: #efefef;"
| colspan="1" |
! scope="col" |
! scope="col" | Unigol
! scope="col" | Lluosog
|-
! scope="row" rowspan="4" style="background: #efefef;" | Presennol
! scope="row" style="background: #efefef;" | Person 1af
| carwyf
| carom
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 2il berson
| cerych
| caroch
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 3ydd person
| caro
| caront
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | Amhersonol
! scope="row" colspan="2" | carer
|-
|- style="background: #efefef;"
| colspan="1" |
! scope="col" |
! scope="col" | 
! scope="col" | 
|-
! scope="row" rowspan="4" style="background: #efefef;" | Amherffaith
! scope="row" style="background: #efefef;" | Person 1af
| carwn
| carem
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 2il berson
| carit
| carech
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 3ydd person
| carai
| carent
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | Amhersonol
! scope="row" colspan="2" | cerid
|-
|}

 Modd gorchmynnol 

{| class="wikitable"
|- style="background: #efefef;"
| colspan="1" |
! scope="col" |
! scope="col" | Unigol
! scope="col" | Lluosog
|-
! scope="row" rowspan="4" style="background: #efefef;" | Presennol
! scope="row" style="background: #efefef;" | Person 1af
| 
| carwn
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 2il berson
| câr
| cerwch
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | 3ydd person
| cared
| carant
|-
! scope="row" style="background: #efefef;" | Amhersonol
! scope="row" colspan="2" | carer
|-
|}

 Berfenwau 
Fel rheol, nid yw berfenwau fel bwyta yn cael eu cyfri fel berfau yn y Gymraeg, ond mae'u swyddogaeth yn debyg i ferfau anghyfyngedig a geir mewn llawer o ieithoedd.

 Berfau cryno a berfau cwmpasog 
Mae berf gryno (hefyd berf seml neu rediadol) fel un o'r ffurfiau o canu uchod, yn dangos person, amser ac ati yn ffurf y prif ferf. Ond gellir defnyddio berf arall fel bod i wneud y gwaith yma, gan adael y prif ferf fel berfenw yn unig. Gelwir hyn yn ferf gwmpasog, gan ei fod yn effeithio ar rannau arall o'r frawddeg. E.e. yn lle o Caraf ferch (ffurf gryno), gallwn ddweud Bydda i'n caru merch neu Dw i'n caru merch ac ati (ffurfiau cwmpasog).

 Falens 
Un ffordd o wahaniaethu rhwng ferfau yw falens; cyfanswm goddrychau a gwrthrychau'r ferf.

 Falens 0 
Mae'r math yma o ferf yn disgrifio rhywbeth sy'n digwydd (heb nodi pwy sy'n ei wneud nag i bwy). Enghraifft yw berf amhersonol fel canwyd cân yn y Gymraeg.

 Falens 1 
Gelwir berf sydd â goddrych, ond heb wrthrych yn ferf gyflawn. Er enghraifft, cysgodd Dafydd.

 Falens 2 
Mae gan ferf anghyflawn wrthrych yn ogystal â goddrych, er enghraifft, Bwytodd ef fwyd.

 Falens 3 
Goddrych a dau wrthrych sydd gan ferf o'r fath fel arfer, e.e. Rhoddod Siôn yr anrheg i Siân.

 Cyfeiriadau a nodiadau 

Categori:Gramadeg
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Termau iaith