Castell Cymer

Castell a godwyd gan un o ddeiliaid teyrnas Powys ym Meirionnydd (de Gwynedd) ar ddechrau y 12g oedd Castell Cymer.

Codwyd y castell gan Uchdryd ab Edwin. Ar ddechrau'r 12g, rhoddwyd tir o gwmpas cymer afonydd Wnion a Mawddach (ger Dolgellau heddiw) iddo gan Cadwgan ap Bleddyn, brenin Powys, ar yr amod ei fod yn ei ddefnyddio i amddiffyn y deyrnas honno.  Olynwyd Cadwgan yn 1111 gan ei fab Owain.  Ond yn ôl Brut y Tywysogion, pan fu farw Owain yn 1116, hawliodd Uchdryd y tir - Cymer Deuddwr - iddo ei hun.  Cododd gastell mwnt a beili yno, ger cymer y ddwy afon, ond daeth meibion Owain Cadwgan i Gymer a'i gipio oddi wrtho.

Llosgwyd y castell pren i'r llawr a meddiannodd meibion Owain dir Uchdryd.  Ymddengys na ddefnyddwyd y safle ar ôl hynny.  Yn ddiweddarach, yn 1198, sefydlwyd Abaty Cymer tua milltir i'r gorllewin o'r hen gastell.

Heddiw mae olion y castell i'w cael tua milltir i'r gogledd o Ddolgellau, ar lethrau Mynydd Foel Cynwch.  Dim ond y mwnt sydd wedi goroesi.

Ffynonellau
Paul R. Davies, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Cymer
Cymer
Categori:Llanelltud
Categori:Meirionnydd