Llywodraeth leol yng Nghymru

I bwrpas llywodraeth leol, ers 1 Ebrill 1996 rhennir Cymru yn 22 o awdurdodau unedol a elwir yn "brif ardaloedd". O fewn yr haen uchaf hwn, ceir sawl math o sir sefː sir, bwrdeistrefi sirol a dinasoedd (gyda statws sirol).Local Government (Wales) Act 1994 Yn aml gelwir nhw o dan un enw - sir, er bod hyn yn dechnegol anghywir. Cynrychiolir yr awdurdodau lleol sy'n gweinyddu'r siroedd hyn gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Mae cynghorau etholedig yr awdurdodau hyn yn gyfrifol am ddarparu gwasanaethau o fewn eu prif ardaloedd: addysg, gwaith cymdeithasol, cadwraeth yr amgylchedd a thraffyrdd.

O dan yr haen hwn ceir cynghorau cymuned; dirprwyir rhai cyfrifoldebau iddynt hwy, er enghraifft torri gwair, cynnal a chadw parciau lleol.

Fe benodir Arglwydd Raglaw gan Frenhines y DU, i'w chynrychioli yn yr wyth Sir cadwedig sef yr ardaloedd cyfredol a ddefnyddir yng Nghymru at ddibenion seremonïol Rhaglawiaeth a Siryfiaeth.

Yn Ebrill 2013 cyhoeddwyd fod Llywodraeth Cymru am gynnal Ad-drefnu Llywodraeth Leol yng Nghymru gyda'r bwriad o dorri'r nifer o siroedd o 22 i tua 12.

 Dinasoedd 
Saith dinas sydd yng Nghymru: yn ogystal â'r tri awdurdod unedol sydd â statws dinas, mae gan gymunedau Bangor, Llanelwy a Thyddewi statws dinas a gadarnheir gan freintlythyrau.

 Abertawe
 Bangor
 Caerdydd
 Casnewydd
 Llanelwy
 Tyddewi
 Wrecsam

Yn hanesyddol roedd Llanelwy yn ddinas, gan iddi fod yn ganolfan esgobaeth, a chyfeirir ati fel dinas yn Encyclopædia Britannica 1911. Er hyn nid oedd statws dinas swyddogol gan Lanelwy. Pan roddwyd statws dinas i Dyddewi ym 1994 fe ymgeisiodd Cyngor Cymuned Llanelwy am yr un statws, trwy ddeiseb. Gwrthodwyd y ddeiseb gan nad oedd unrhyw dystiolaeth o siarter neu freintlythyrau yn cael eu rhoi i'r dref yn y gorffennol, fel yn achos Tyddewi. Aflwyddiannus oedd ceisiadau am statws dinas mewn cystadlaethau yn 2000 a 2002.

Ar 14 Mawrth 2012, fodd bynnag, croesawodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Cheryl Gillan, gyhoeddiad Llywodraeth y DU y byddai Llanelwy yn ennill statws dinas. Ymgeisiodd sawl tref, a dewiswyd Llanelwy "i gydnabod ei chyfoeth o hanes, ei chyfraniad diwylliannol a’i statws metropolitan fel canolbwynt ar gyfer technoleg, masnach a busnes."Gwefan www.gov.uk; adalwyd 6 Ionawr 2014

Enillodd Wrecsam gystadleuaeth i gael statws dinas yn 2022. Roedd hyn yn rhan o ddathliadau Jiwbilî Platinwm y Frenhines a gwobrwyd 8 tref ar draws y DU. Cafodd Wrecsam ei wneud yn ddinas yn swyddogol ar 1 Medi 2022.

 Prif ardaloedd 
 Abertawe
 Castell-Nedd Port Talbot
 Pen-y-bont ar Ogwr
 Bro Morgannwg
 Caerdydd
 Casnewydd
 Rhondda Cynon Taf
 Merthyr Tudful
 Caerffili
 Torfaen
 Blaenau Gwent335px

 Cymunedau 

Cymuned yw'r uned leiaf o lywodraeth leol yng Nghymru.

 Siroedd cadwedig 

Pan adrefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru yn 1974 diddymwyd yr hen siroedd gweinyddol a chreuwyd wyth sir newydd yn eu lle. O'r siroedd hyn, mae Powys a Gwynedd yn dal i fodoli ond gyda newidiadau i'w ffiniau, yn enwedig yn achos Gwynedd a chollodd Ynys Môn ac a welodd yr ardaloedd gogledd-ddwyreiniol yn mynd yn rhan o Fwrdeistref Sirol Conwy. Mae siroedd 1974-1996 yn cael eu disgrifio'n swyddogol fel siroedd cadwedig ar gyfer rhai pwrpasau seremonïol ond heb unrhyw ran mewn llywodraeth leol.

Dyma'r siroedd:
Clwyd
De Morgannwg
Dyfed
Gorllewin Morgannwg
Gwent
Gwynedd
Morgannwg Ganol
Powys

Hanes "Siroedd" Cymru
Erbyn 1066 roedd Lloegr gyfan wedi cael ei rhannu'n siroedd, ond nid oedd gan Gymru siroedd tan y 13g. Aberteifi a Chaerfyrddin a sefydlwyd yn gyntaf a hynny yn y 1240au. Ym 1284 rhannwyd "Tywysogaeth Gwynedd" yn dair sir: Môn, Caernarfon a Meirionnydd. Gellir edrych ar y drefn newydd hon felly fel trefn Seisnig a fwriwyd ar Gymru wedi syrthio'ryn ystod blynyddoedd olaf y Tywysog Llywelyn II. Cyn diwedd y ganrif roedd y Fflint hithau wedi'i chlensio'n sir a olygai fod bron i hanner tiriogaeth Cymru o dan reolaeth coron Lloegr. Y Mers oedd yn weddill, a chafwyd gwared a nhw trwy ddefnyddio y Ddeddf Uno1536  gan greu Sir Benfro, Sir Drefaldwyn, Sir Ddinbych, Sir Faesyfed, Sir Forgannwg, Sir Frycheiniog a Sir Fynwy. Dyna gyfanswm o 13 sir. Y mwyaf oedd Sir Gaerfyrddin (246,168ha) a Sir y Fflint (65,975ha). Cawsant eu mapio gan John Speed ac eraill ac fe'u derbyniwyd yn frwd gan y Boneddigion.

Yn 1974 diddymwyd yr 13 sir. Yn eu lle sefydlwyd y siroedd cadwedig uchod.

NUTS gan Eurostat
O fewn Eurostats yr Enwau Unedau Tiriogaethol at Ddibenion Ystadegaeth(Nomenclature of Territorial Units for Statistics, NUTS), ystyrir Cymru yn rhanbarth lefel-1, gyda'r côd "UKL", ac a isrennir fel a ganlyn:

 NUTS 1 Côd NUTS 2 Côd NUTS 3 Côd Cymru UKL Gorllewin Cymru a Chymoedd De Cymru UKL1 Ynys Môn UKL11 220px Gwynedd UKL12 Conwy a Sir Ddinbych UKL13 De-orllewin Cymru (Ceredigion, Sir Gaerfyrddin, Sir Benfro) UKL14 Cymoedd Canol (Merthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf) UKL15 Cymoedd Gwent (Blaenau Gwent, Caerffili, Torfaen) UKL16 Pen-y-bont ar Ogwr a Castell-nedd Port Talbot UKL17 Abertawe UKL18 Dwyrain Cymru UKL2 Sir Fynwy a Chasnewydd UKL21 Caerdydd a Bro Morgannwg UKL22 Sir y Fflint a Wrecsam UKL23 Powys UKL24

 Heddluoedd a gwasanaethau tân 
 Heddluoedd 

Ceir pedwar heddlu yng Nghymru:

200px 
 Heddlu Gogledd Cymru
 Heddlu Dyfed-Powys
 Heddlu De Cymru
 Heddlu Gwent

 Gwasanaethau tân ac achub 
Ceir tri gwasanaeth tân ac achub yng Nghymru:

200px  
 Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru
 Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru
 Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru

 Gweler hefyd 
 Ad-drefnu Llywodraeth Leol yng Nghymru, 2015
 Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru
 Cymunedau Cymru (Trefi a Chymunedau Cymru)
 Rhestr Siroedd a Dinasoedd Cymru yn ôl y canran o siaradwyr Cymraeg
 Siroedd Cymru cyn ad-drefnu 1974

 Cyfeiriadau 


Lleol