Gwaseila

Mae gwasael neu wasael yn fath o ddiod alcoholaidd wedi'i wneud o gwrw neu seidr cynnes gyda sbeisys a arferid ei yfed rhwng y Nadolig a Gŵyl Ystwyll (6ed o Ionawr heddiw, 17fed o Ionawr cyn newid y calendr). Gwaseila ydy'r arferiad o fynd o dŷ i dŷ gan gario'r ffiol yn llawn o'r wasael a hynny tan ganu; ac a gysylltid gyda'r Fari Lwyd. Gall y gair hefyd olygu'r wledd, neu'r dathliad.

Yn ôl yr hanesydd Robin Gwyndaf, fe all seremoni'r Fari Lwyd fod yn hen amrywiad ar yr hen arfer o waseila pryd yr ymgorfforwyd ynddi elfen o gwlt ceffyl.Chwedlau Gwerin Cymru gan Robin Gwyndaf, Amgueddfa Werin Cymru 1995. Arferid gwaseila ar wyliau penodol, megis Calan Gaeaf, Y Nadolig, Nos Ystwyll, Gŵyl Fair y Canhwyllau a Chalan Mai.

Yng Ngwlad yr Haf mae'r traddodiad o 'waseilio'r Berllan' yn parhau hyd heddiw, sef mintai'n canu i goed afalau, er mwyn iddynt ddwyn ffrwyth yn y gwanwyn. Ceir nifer o gemau'n ymwneud ag afalau yn ystod dathliadau Calan Gaeaf e.e. 'twco fale', sy'n cryfhau gwreiddiau Celtaidd y ddefod hon. Yn ystod y seremoni yn y berllan falau, byddai Brenin a Brenhines y pentref yn arwain y fintai i'r berllan, yn trochi darn o fara wedi'i grasu mewn seidr cynnes ac yn ei roi yng nghanghennau un o'r coed er mwyn dennu ysbrydion da. Tolltir gweddill y seidr o amgylch bonyn y goeden er mwyn diarddel yr ysbrydion drwg - a gwneir sŵn clecian uchel (defnyddir gynnau heddiw!) fel symbol ohonynt yn ffoi. Yna, dawnsia'r fintai o amgylch y coed gan eu serenadau.Papour y Guardian; adalwyd Nos Ystwyll, 2015 Mae dawnsio fel hyn o amgylch y pren yn cysylltu gyda'r hen arferiad o ddawnsio o amgylch y Fedwen Fai. Mae'r cysylltiad gyda'r afallen yn cael ei gryfhau yng Ngeiriadur Thomas Lloyd, Plas Power pan mae'n diffinio'r wasael fel: 'powlen o ddiod a wnaed o afal, cwrw a siwgwr.'

Roedd ffiol y wasail yn arbennig o hardd a chedwir llawer o rai traddodiadol yn Sain Ffagan, wedi'u haddurno â dolenni cylchog a rhubannau.

Geirdarddiad
Tarddiad y gair, mae'n debyg, yw "Wassail" (neu 'iechyd da'!) yn Saesneg,http://geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html?gwasael ond mae'r ddefod Geltaidd hon yn llawer hŷn na'r gair. Mae'r gair yn ymddangos gyntaf mewn Cymraeg ysgrifenedig yn 1592 yng ngwaith Siôn Dafydd Rhys.

 Gweler hefyd 
 Ffagod onennaidd

 Cyfeiriadau 

Dolenni allanol
Tribannau gwaseila gan y grwp gwerin 'Yr Hwntws'.

Categori:Diodydd
Categori:Diwylliant gwerin
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Gwyliau Celtaidd