Cân i Gymru

Rhaglen deledu a chystadleuaeth cân yw Cân i Gymru a chaiff ei darlledu gan S4C o gwmpas Dydd Gŵyl Dewi. Mae'r cyfansoddwr buddugol yn ennill swm o arian a chael y cyfle i gynrychioli Cymru yn yr Ŵyl Ban Geltaidd.

Hanes
Cyflwynwyd Cân i Gymru o dan yr enw 'Cân Disg a Dawn' am y tro cyntaf ym 1969. Ar y pryd roedd Meredydd Evans, pennaeth adloniant ysgafn  BBC Cymru yn gobeithio byddai'r gân fuddugol yn gallu cystadlu yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision, er y penderfynodd y BBC yn Llundain yn y diwedd mai dim ond un cân o wledydd Prydain fyddai'n cystadlu.Can i Gymru  Gwefan UKGameshows. Adalwyd ar 05-12-2010

Darlledwyd wyth rhaglen yn y gyfres i ddewis Cân i Gymru gyda saith cân ymhob un, yn cael eu perfformio gan gantorion adnabyddus y cyfnod. Roedd y cyhoedd yn pleidleisio drwy ddanfon llythyrau i mewn ac roedd y gân gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau yn mynd ymlaen i'r rownd derfynol. Darlledwyd y rhaglen olaf ar 5 Mehefin 1969 drwy wledydd Prydain dan y teitl Song for Wales ac fe'i gyflwynwyd gan Ronnie Williams yn Gymraeg a Saesneg. Roedd panel wedyn yn dewis y gân fuddugol ar y noson. Roedd y rhaglen hefyd yn rhan o ddarpariaeth y BBC ar gyfer arwisgiad Tywysog Siarl a fyddai'n digwydd ar 1 Gorffennaf 1969.

Yn dilyn sefydlu yr Ŵyl Ban Geltaidd yn Iwerddon ddechrau'r 70au dechreuodd Pwyllgor Cymru yr Ŵyl y gystadleuaeth 'Cân i Gymru' unwaith eto er mwyn dewis cân i gynrychioli Cymru yn y gystadleuaeth Celtavision. Doedd yna ddim cystadleuaeth Cân i Gymru yn 1973. I ddechrau doedd gan y cyfryngau yng Nghymru ddim llawer o ddiddordeb yn y gystadleuaeth. Doedd Cân i Gymru ddim yn cael ei darlledu yn fyw ar y teledu, a phanel oedd yn pleidleisio i ddewis enillwyr. Er enghraifft cynhaliwyd cystadleuaeth 1980 ym Mar Cefn yr Angel yn Aberystwyth ac fe'i darlledwyd ar Radio Cymru.

Erbyn 1982 roedd y gystadleuaeth nôl ar y teledu ond panel oedd yn dal i ddewis yr enillydd.

Erbyn hyn caiff y gân fuddugol ei dewis drwy bleidlais lle mae aelodau'r cyhoedd yn ffonio am eu hoff gân. Yn 2019 roedd y wobr yn £5,000 gyda £2,000 am yr ail safle a £1,000 am y trydydd safle. Bydd yr enillydd yn cael y cyfle i fynd ymlaen i gystadlu yn Celtavision, a gynhelir yn Iwerddon fel rhan o'r Ŵyl Ban Geltaidd.

Yn wahanol i'r mwyafrif o gystadlaethau canu yn Ewrop, pwysleisir cyfansoddwr y gân yn hytrach na'r perfformiwr.

 Crynodeb o'r rhaglenni 
 BlwyddynNifer y caneuonCân fuddugolArchif Cân i Gymru ar S4CPerfformiwr/wyrCyfansoddwyrLleoliadCyflwynwyrCwmni CynhyrchuDarlledwrDyddiad darlledu 1969  Y Cwilt Cymreig Margaret WilliamsLlifon Hughes-Jones, Megan Lloyd EllisCaerdyddRonnie WilliamsBBC CymruBBC 11970 6Dydd o Haf  Y CanolwyrHawys JamesCaerdyddRonnie WilliamsBBC CymruBBC 1 Cymru Wales23 Mai19716Nwy yn y Nen Eleri LlwydDewi 'Pws' MorrisCaerdyddHuw JonesBBC CymruBBC 1 Cymru Wales31 Gorffennaf1972  Pan Ddaw'r Dydd Heather JonesGeraint JarmanCaerdyddBBC CymruBBC 1 Cymru Wales1 MawrthDim cystadleuaeth yn 19731974 6I Gael Cymru'n Gymru Rydd Iris WilliamsRod Thomas, Rod GruffyddCaerdyddDewi 'Pws' MorrisBBC CymruBBC 1 Cymru Wales1 Mawrth1975  Caledfwlch  Brân (grŵp)Gwyndaf RobertsCaerdyddHywel GwynfrynBBC CymruBBC 1 Cymru Wales1 Mawrth1976  Y Llanc Glas Lygad  Rhian RoweDouglas RobertsCaerdyddBBC CymruBBC 1 Cymru Wales1 Mawrth 1977  Dafydd ap Gwilym  Cawl SefinPeter Hughes Griffiths, Meinir LloydCaerdyddGwyn ErfylHTVHTV1 Mawrth 1978  Angel Ble Wyt Ti  Delwyn Siôn a BrânJohn Gwyn, Ronw ProtheroeCaerdyddBBC CymruBBC 1 Cymru Wales1 Mawrth1979  Ni Welaf yr Haf  Pererin (grwp)Arfon WynCaerdyddArfon Haines DaviesHTVHTV1 Mawrth1980 5Golau Tan Gwmwl PlethynGeraint Lovgreen, Myrddin ap DafyddAberystwythEmyr Wyn a Mynediad am Ddim
(Darllediad Radio yn unig)BBC CymruBBC Radio Cymru1 Mawrth1981 6Dechrau'r Dyfodol  BecaGareth Glyn, Eleri CwyfanYr WyddgrugGwyn ErfylHTVHTV1982 5Nid Llwynog Oedd yr Haul Caryl Parry Jones a BandoGeraint Lovgreen, Myrddin ap DafyddCaerdyddMenna Gwyn ac Emyr WynBBC CymruS4C1 Mawrth1983 6Popeth Ond Y Gwir  Linda Healy a Cleif HarpwoodSiân Wheway, Robin GwynCaerdyddEmyr WynBBC CymruS4C1 Mawrth1984 5Y Cwm Geraint GriffithsHuw ChiswellCaerdyddEmyr WynBBC CymruS4C1 Mawrth19856Ceiliog y Gwynt BwchadanasEuros Rhys EvansCaerdyddEmyr WynBBC CymruS4C1 Mawrth 1986 6Be Ddylwn i Ddweud Eirlys ParriMari EmlynCaerdyddMargaret WilliamsBBC CymruS4C1 Mawrth19878 Gloria Tyrd Adre  Eryr WenEuros Elis Jones, Llion JonesLlandudnoCaryl Parry JonesTeledu'r Tir GlasS4C15 Mawrth19888 Can Wini  Manon LlwydManon Llwyd, Eurig WynLlandudnoGeraint GriffithsTeledu'r Tir GlasS4C13 Mawrth1989 8Twll Triongl Hefin HuwsHefin Huws, Les MorrisonLlandudnoNia RobertsTeledu'r Tir GlasS4C19 Mawrth19908 Gwlad y Rasta Gwyn Sobin a'r SmaeliaidRhys Wyn Parry, Bryn FônAlaw Bennett Jones ac Owain GwilymTeledu'r Tir GlasS4C15 Mawrth19918 Yr Un Hen Lle  Neil Williams a'r BandRichard MarksCaernarfonNia RobertsTeledu'r Tir GlasS4C2 Mawrth19927 Dal i Gredu  Eifion WilliamsGwennant Pyrs, Meleri Roberts, Alwen DerbyshireCaernarfonNia RobertsTeledu'r Tir GlasS4C18 Ebrill19938 Y Cam Nesa  Paul GregoryPaul GregoryCaernarfonNia RobertsTeledu'r Tir GlasS4C10 Ebrill1994 8Rhyw Ddydd Geraint GriffithsPaul Gregory, Lorraine King, Tim Hamill, Dave ParsonsCaerdyddNia Roberts a Stifyn ParriHTVS4C1 Mawrth1995 8Yr Ynys Werdd Gwenda OwenRichard Jones, Arwel JohnPontrhydfendigaidNia RobertsApolloS4C1 Mawrth1996 8Cerrig yr Afon Iwcs a DoyleIwan Roberts, John DoylePontrhydfendigaidNia RobertsApolloS4C1 Mawrth1997 8Un Funud Fach Bryn FônBarry JonesPonthydfendigaidNia RobertsApolloS4C1 Mawrth1998 8Rho Dy Law  Arwel Wyn RobertsRhodri TomosCaerdyddNia Roberts ApolloS4C28 Chwefror1999 8Torri'n Rhydd  Steffan Rhys WilliamsMatthew McAvoy, Steffan Rhys WilliamsCorwenDafydd Du a Nia RobertsApolloS4C1 Mawrth2000 8Cae o Ŷd Martin BeattieArfon WynLlangollenDafydd Du a Nia RobertsApolloS4C1 Mawrth2001  Dagrau Ddoe  Geinor HafEmlyn DoleLlangollenDafydd Du a Nia RobertsApolloS4C1 Mawrth2002  Harbwr Diogel Elin FflurArfon Wyn, Richard SynnottPort TalbotLisa Gwilym ac Angharad LlwydApolloS4C1 Mawrth2003 16Oes Lle i Mi Non Parry & Steffan Rhys WilliamsEmma Walford, Mererid HopwoodPort TalbotLisa Gwilym ac Angharad LlwydApolloS4C1 Mawrth2004 16Dagrau Tawel  Rhian Mair LewisMeinir Richards. Tudur DylanCasnewyddSarra Elgan a Dafydd DuApolloS4C1 Mawrth2005  Mi Glywais  Rhydian Bowen PhilipsDafydd Jones, Guto VaughanCasnewyddSarra Elgan ac Alun WilliamsApolloS4C1 Mawrth20069 Llii'r Nos Ryland TeifiRyland TeifiPort TalbotSarra Elgan a Hefin ThomasAvantiS4C1 Mawrth20079 Blwyddyn Mas Einir DafyddEinir Dafydd, Ceri Wyn JonesPort TalbotSarra Elgan a Hefin ThomasAvantiS4C2 Mawrth2008 9Atgofion  Aled MyrddinAled MyrddinPort TalbotSarra Elgan a Rhydian Bowen PhillipsAvantiS4C29 Mawrth2009 8Gofidiau  Elfed Morgan MorrisLowri Watcyn Roberts, Elfed Morgan MorrisLlandudnoSarra Elgan a Rhodri OwenAvantiS4C1 Mawrth20108 Bws i'r Lleuad  Tomos WynAlun EvansLlandudnoSarra Elgan a Rhodri OwenAvantiS4C28 Chwefror20118 Rhywun yn Rhywle  Tesni JonesSteve Balsamo, Ynyr GruffyddPontrhydfendigaidElin Fflur a Dafydd DuAvantiS4C6 Mawrth20128 Braf yw Cael Byw Gai TomsGai Toms, Philip JonesPontrhydfendigaidElin Fflur a Dafydd DuAvantiS4C1 Mawrth20136 Mynd I Gorwen Hefo Alys Jessop a'r SgweiriRhys Gwynfor, Osian Huw WilliamsCaerdyddElin Fflur a Dafydd DuAvantiS4C1 Mawrth20146Galw Amdanat TiMirain EvansBarry Evans, Mirain EvansGwalchmaiElin Fflur a Gethin EvansAvantiS4C28 Chwefror20158Y Lleuad a'r SêrElin AngharadElin Angharad, Arfon WynGwalchmaiElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C7 Mawrth20168Dim Ond UnCordiaFfion Elin, Rhys JonesCaerdyddElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C5 Mawrth201710RhyddCadi Gwyn EdwardsCadi Gwyn EdwardsCaerdyddElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C11 Mawrth20188Cofio Hedd WynCeidwad y GânErfyl OwenBangorElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C1 Mawrth20198Fel Hyn 'da Ni FodElidyr GlynElidyr GlynAberystwythElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C6 Mawrth20208 Cyn i’r Llenni Gau Gruffydd Wyn Gruffydd WynAberystwythElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C29 Chwefror20218 Bach o Hwne Morgan Elwy Williams Morgan Elwy Williams Theatr Donald Gordon, Canolfan Mileniwm Cymru, CaerdyddElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C5 Mawrth20228Mae yna LeRyland TeifiRhydian MeilirAberystwythElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C4 Mawrth20238PatagoniaDylan MorrisAlistair JamesCanolfan y Celfyddydau, AberystwythElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C3 Mawrth20248TiSara DaviesSara DaviesArena AbertaweElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C1 Mawrth20258Troseddwr yr AwrDros DroDros DroDragon Studios, Pen-y-bont ar OgwrElin Fflur a Trystan Ellis-MorrisAvantiS4C28 Chwefror

Mae nifer o gyfansoddwyr wedi bod yn fuddugol mwy nag unwaith, gan gynnwys Arfon Wyn. Ymhlith y caneuon poblogaidd a ddaeth yn ail yn y gystadleuaeth y mae Gwin Beaujolais (cân).

Y goreuon, yn ôl gwylwyr S4C, 2016
Ym Mawrth 2016 cynhaliodd S4C bleidlais o'r holl enillwyr ers 1982, a'r 7 uchaf oedd:
 7fed: Cerrig Oer yr Afon - Iwcs a Doyle
 6ed: Dagrau Tawel - Rhian Mair Lewis
 5ed: Galw Amdanat Ti - Mirain a Barry Evans 
 4ydd: Harbwr Diogel - Arfon Wyn
 3ydd: Y Cwm - Geraint Griffiths yn canu; Chiswell y cyfansoddwr
 2il: Gofidiau - Elfed Morgan Morris
 1af: Torri'n Rhydd - Steffan Rhys Williams

bawd|chwith|Y grŵp gwerin 'Cilmeri' yn perfformio yng nghystadleuaeth Cân i Gymru yn 1975. Daethant yn ail i'r grwp Brân a gannodd 'Caledfwlch'. Yn y llun: Elwyn Rowlands, Robin Owain a Huw Roberts.

Dychan
Mae'r gystadleuaeth wedi bod yn destun dychan ar hyd y blynyddoedd. Ar gyfer Cân i Gymru 2019 cafwyd sgetch ddychan gan DJ Bry ar sianel ar-lein Hansh S4C, "Tips Bry ar Shwt i Ennill Cân i Gymru".https://www.youtube.com/watch?v=SwmyLol-zl8

Twitter
Mae sylwadau o gefnogaeth, anghytuno a dychan ar y sioe ar Twitter yn boblogaidd iawn adeg darllediad y rhaglen yn fyw ar S4C. Mae'r hashnod #CiG2019 (neu'r flwyddyn gyfredol) yn 'trendio' ar Twitter ar draws Brydain adeg cyfnod y darllediad byw.https://twitter.com/canigymru/status/1101589319956025345/

 Dolenni allanol 
Cân i Gymru ar wefan S4C

Cyfeiriadau


Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1969
Categori:Cystadlaethau cerddorol
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1960au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1970au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1980au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2010au
Cân i Gymru
Poblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd