Ursa Major

Cytser mawr a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yw Ursa Major neu'r Arth Fawr.
"Ursa Major" yw'r ymadrodd Lladin am "yr arth fwyaf"; mae hyn yn ei wahaniaethu oddi wrth Ursa Minor ("yr arth leiaf"), sy'n gytser llai amlwg. Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei Almagest."Ursa Major", Ian Ridpath's Star Tales; adalwyd 9 Ebrill 2025 Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. UMa ydy'r talfyriad swyddogol yr Undeb Seryddol Rhyngwladol.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Ursa Major

Y cytser
Oherwydd ei leoliad eithaf agos i begwn wybrennol y gogledd, mae Ursa Major yn ambegynol o rhan eang o hemisffer gogleddol y byd. Mae hyn yn golygu bod y cytser yn wastad uwchben y gorwel yn Ewrop a Gogledd America, a byth yn machlud.

Lleolir nifer o alaethau eithaf disglair yn Ursa Major, yn cynnwys Messier 81, Messier 82 a Messier 101. Oherwydd bod y cytser yn eithaf pell o'r Llwybr Llaethog yn yr awyr, mae'r nifer o glysterau sêr a nifylau disglair yn isel. Mae'r nifwl planedol Nifwl y Tylluan, M97, i'w weld yn Ursa Major. tt.1922–2005 (yn Saesneg)

Fe ddewiswyd ardal bach yn Ursa Major am gyfres estynedig o arsylliadau yn 1995 gyda'r Telesgop Gofod Hubble. Adnabyddir y data hyn fel Maes Dyfn Hubble. Wnaeth yr arsylliadau argraff mawr ar ymchwil yn ymwneud â galaethau pell.

Yr Aradr
Adnabyddir y saith seren disgleiriaf yn Ursa Major fel Yr Aradr oherwydd roedd pobl canrifoedd yn ôl yn gweld patrwm aradr amaethyddol. Mae'r enw Saith Seren y Gogledd hefyd yn cael ei defnyddio yn Gymraeg. Mae enwau eraill yn cynnwys Y Llong Foel, Llun Y Llong, Yr Haeddel Fawr, Y Sospan, Jac a'i Wagen, a Men Carl. (yn Saesneg)

350px|bawd|canol|Saith seren Yr Aradr yng nghytser Ursa Major

Adnabyddir y saith seren heddiw fel Dubhe, Merak, Phad (neu Phecda), Megrez, Alioth, Mizar a Alkaid (neu Benetnash) mewn sawl iaith yn ôl eu hen enwau Arabaidd. Mae'r llythrennau Groeg α (Alffa), β (Beta), γ (Gamma), δ (Delta), ε (Epsilon), a η (Eta) yn cael eu defnyddio yn ôl cyfundrefn yr hen seryddwr Almaeneg Johann Bayer; felly mae Dubhe yn cael ei alw fel Alffa Ursae Majoris (neu α UMa), Merak fel Beta Ursae Majoris (neu β UMa), ag ati.

Mae'r ddwy seren ar y pwynt gorllewinol, Dubhe a Merak, yn cael eu galw'n Pwyntwyr, Pwyntyddion neu'r Cyfeirwyr oherwydd maen nhw'n pwyntio at Seren y Gogledd (Polaris).

Y saith seren yn yr Aradr yw:

 Enw Bayer  Enw  traddodiadol  Mantioliymddangosol  (gweladwy)  Math  sbectrol Alffa Ursae Majoris (α UMa)  Dubhe 1.81  K0 II Beta Ursae Majoris (β UMa)  Merak  2.37  A1 V Gamma Ursae Majoris (γ UMa)  Phad (Phecda)  2.44  A0 V  Delta Ursae Majoris (δ UMa)  Megrez  3.30  A3 V Epsilon Ursae Majoris (ε UMa)  Alioth  1.79  A0 Zeta Ursae Majoris (ζ UMa)  Mizar  2.40  A2 V  Eta Ursae Majoris (η UMa)  Alkaid (Benetnash)  1.87  B3 V

Seren lluosog ydy Mizar gyda dwy seren yn ymddangos trwy telesgop bach. Ond mae sbectrosgopau yn dangos bod y ddwy eu hunain yn sêr dwbl. Mae seren o'r enw Alcor hefyd i'w gweld yn agos i Mizar gyda llygaid noeth.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 "Ursa Major", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau