Brodordy Llan-faes

Brodordy yn perthyn i Urdd Sant Ffransis oedd Brodordy Llan-faes, ar safle yn Llan-faes, Ynys Môn. Safai ar lecyn ger Llan-faes heb fod nepell o lan Afon Menai, tua hanner ffordd rhwng safle Biwmares heddiw a Llangoed.

 Hanes 
200px|bawd|de|Wyneb y Dywysoges Siwan ar ei harch. Mae'r arch garreg i'w gweld yn Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares.
200px|bawd|de|Modrwy aur ganoloesol a ddarganfuwyd yn Llan-faes.
Cododd y Tywysog Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) fynachlog i'r Brodyr Troednoeth yn Llan-faes er anrhydedd i'w wraig Siwan, merch y brenin John o Loegr ar ôl iddi farw yn 1237. Ceir yr hanes yn Brut y Tywysogion:

Y flwyddyn ragwyneb y bu farw Dâm Siwan, ferch Ieuan frenin, gwraig Llywelyn ap Iorwerth, fis Chwefror yn llys Aber; ac y'i claddwyd mewn mynwent newydd ar lan y traeth a gysegrasai Hywel, esgob Llanelwy. Ac o'i hanrhydedd hi ydd adeiladawdd Llywelyn ap Iorwerth yno fynachlog (i'r Brodyr) Troednoeth a elwir Llan-faes ym Môn.Thomas Jones (gol.), Brut y Tywysogyon. Peniarth MS. 20 (Caerdydd, 1941). Orgraff ddiweddar.

Cysegrwyd Hywel ab Ednyfed yn Esgob Llanelwy yn 1240, felly ni allai'r adeiladau fod yn barod i wasanaethu fel brodordy tan o y flwyddyn honno neu ychydig ar ôl hynny.

Adeiladwyd y brodordy yng nghwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr, rhwng 1237 a dechrau'r 1240au ar ôl i Lywelyn roi grant o dir i'r Urdd. Roedd Llan-faes ei hun yn lle o bwys yn y cyfnod hwnnw gyda thref fechan fywiog a phorthladd gerllaw. Roedd fferi dros Afon Menai yn ei chysylltu ag Abergwyngregyn, safle prif lys Teyrnas Gwynedd yn y 12g.

Mynachlog cymharol tlawd oedd y Brodordy, a hynny o ddewis am nad oedd y Brodyr Troednoeth yn credu mewn eiddo materol.A. D. Carr, 'Tiroedd yr Eglwys a'r mynachlogydd', Atlas Môn (Llangefni, 1972).

Ar ôl goresgyniad Cymru gan Edward I, brenin Lloegr, cododd Madog ap Llywelyn mewn gwrthryfel yn erbyn y Saeson yn 1295 a dioddefodd y fynachlog ychydig o ddifrod yn sgil hynny. Cafodd ddifrod gwaeth ym 1401 gan i'r Brodyr ochri ag Owain Glyndŵr yn ei wrthyfel a bu'n rhaid gadael i'r lle fynd yn wag am gyfnod. Yn nheyrnasiad Harri V, brenin Lloegr, gwelodd y Brodordy fuddsoddiad a chafodd ei adfer unwaith yn rhagor. Fodd bynnag, gorchmynodd Harri VIII, brenin Lloegr, y dylid dymchwel y Brodordy am y tro olaf ym 1538; roedd hynny'n rhan o'i gynllun i ddiddymu'r mynachlogydd yn gyffredinol. Dechreuwyd ar y gwaith o wneud hynny flwyddyn yn ddiweddarach, ym 1539.

Yn y 19eg ganrif, symudwyd beddrod Siwan i Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares, lle mae i'w weld heddiw.

 Y safle heddiw 
Er gwaethaf protestiadau yn erbyn y cynllun, codwyd gwaith carthffosiaeth ar safle'r fynachlog yn y 1990au gan Dŵr Cymru.

 Cyfeiriadau 

Categori:Biwmares
Categori:Hanes Ynys Môn
Llan-faes
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Urdd Sant Ffransis yng Nghymru