Fitamin

Cyfansoddyn organig yw fitamin, sydd yn angenrheidiol ar lawer o organebau byw. Fel arfer mae'r organeb yn derbyn y fitamin drwy ei ddiet ond mae rhai eithriadau megis fitamin D sy'n dod o belydrau is-goch yr haul ac yn cael ei greu yn y croen.

Dosberthir fitaminau yn ôl yr hyn maen nhw'n ei wneud (eu gweithgaredd cemegol a biolegol yn hytrach na sut maen nhw wedi cael eu creu (hy eu gwneuthuriad strwythurol).

Mae dau fath o fitaminau: y rhai sy'n hydoddi mewn dŵr a'r rhai hynny sy'n hydoddi mewn olew.

 Ei bwrpas 
Mae llawer o effeithiau biocemegol i fitaminau yn y corff, a gallent gael effaith ar: hormonau (e.e. fitamin D), gwrthocsidant (e.e. fitamin E) a rheolwyr celloedd a datblygiad meinwe'r corff. Mae teulu fitaminau B yn rhagflaenu ensymau a chydensymau ('coenzymes') sy'n gweithio fel catalyddion y metaboledd. Yr adeg hon, maent yn clymu eu hunain yn sownd i'r ensymau a chânt eu galw yn gwrpiau prosthetig e.e. biotin, sy'n cynorthwyo ensymau i greu 'fatty acids' .

 Hanes 
Roedd yr hen Eifftiaid yn deall gwerth bwyta iau er mwyn gwella rhai afiechyd e.e. dallineb nos (nyctalopia); erbyn hyn fe wyddom mai diffyg fitamin A yw'r rheswm. Roedd fforwyr a morwyr y 17g hefyd yn deall pwysigrwydd ffrwythau ffres i gadw'r clefri poeth (neu 'sgyrfi') i ffwrdd; diffyg fitamin C oedd y tu ôl i'r cwbwl.

+ Blwyddyn eu darganfod a'u tarddiad Blwyddynei darganfod Fitamin Tarddiad 1909  Fitamin A (retinol)  olew penfras 1912  Fitamin B1 (thiamin)  reis 1912  Fitamin C (asid ascorbig)  lemonau	 1918  Fitamin D (calciferol)  olew penfras 1920  Fitamin B2 (ribofflafin)  wyau ieir 1922  Fitamin E (tocofferol)  gwenith, cosmetic and iau  1926  Fitamin B12 (cobalamin)  iau 1929  Fitamin K  alfalfa 1931  Fitamin B5 (asid pantothenig)  iau 1931  Fitamin B7 (biotin)  iau 1934  Fitamin B6 (pyridocsin)  reis 1936  Fitamin B3 (niacin)  iau 1941  Fitamin B9 (asid ffolig)  iau

bawd|dim|350px|Roedd yr hen Eifftiaid yn deall gwerth bwyta iau (neu afu (yng nghefn y llun) er mwyn gwella rhai afiechyd e.e. dallineb nos (nyctalopia).

Gweler hefyd
Diffyg maeth

Cyfeiriadau


Categori:Diet