Evan Jones (Ieuan Gwynedd)

Bardd, awdur ysgrifau a newyddiadurwr o Gymru oedd Evan Jones (5 Medi 1820 – 23 Chwefror 1852), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol Ieuan Gwynedd.

Bywgraffiad
Ganed Ieuan Gwynedd yn nhyddyn Bryntynoriad ar ochr y Garneddwen yn Rhydymain, ger Dolgellau, Meirionnydd (de Gwynedd) yn 1820. Yn y Tŷ Croes ychydig yn is i lawr i gyfeiriad Dolgellau, y treuliodd ei febyd. Yn 1837 aeth oddi cartref i ysgol yn Aberhonddu a bu'n weinidog gyda'r Annibynwyr yn Nhredegar, yn yr hen Sir Fynwy am gyfnod. Priododd Catherine Sankey, o Swydd Amwythig, tra yn Nhredegar, ond bu farw hithau a'u plentyn yn ifanc. Gadawodd ei eglwys ac ymroddodd i lenyddiaeth a newyddiaduriaeth. Gweithiodd fel golygydd papurau newydd radicalaidd yn Llundain (The Standard of Freedom) ac yng Nghymru (Y Gymraes, Yr Adolygydd). 

Yna, priododd am yr ail dro a Rachel Lewis o Dredwstan. Ond dirywiodd ei iechyd yntau a bu farw yn 31 oed ar fore Chwefror 23, 1852, yng Nghaerdydd.Bywyd Ieuan Gwynedd (1900). Cafodd ei gladdu ym mynwent Capel Methodistaidd Groeswen, lle ceir cofeb ar ei fedd.

Gwaith llenyddol
Mae ei waith llenyddol yn cynnwys nifer o ysgrifau ac erthyglau ar bynciau fel dirwest ac anghydffurfiaeth a bu'n un o'r rhai a ymatebodd yn chwyrn i'r "enllib" ar foes y Cymry a defnyddioldeb yr iaith Gymraeg a geir yn y Llyfrau Gleision (1847). Saesneg oedd iaith nifer o'r ysgrifau am eu bod wedi eu hanelu at y Saeson yn bennaf, i amddiffyn anrhydedd Cymru a'r Gymraeg.

Cyfansoddodd nifer o gerddi ar y mesurau caeth a rhydd hefyd, yn cynnwys yr awdl 'Adgyfodiad' a fu'n fuddugol yn yr Eisteddfod.

Bu'n olygydd y papur Yr Adolygydd a'r Gymraes.

Dylanwad a chof
Ar ddiwedd y 19g daeth yn un o arwyr gwladgar mudiad Cymru Fydd, diolch i waith Owen M. Edwards ac eraill yn dod a'i waith i sylw'r cyhoedd.

Mae'r ysgol gynradd yn Rhyd-y-main wedi ei henwi ar ei ôl, sef Ysgol Ieuan Gwynedd.

 Llyfryddiaeth 

 A Vindication of the Educational and Moral Conditions of Wales (1848)
 Bywyd Ieuan Gwynedd, ganddo ef ei hun (Cyfres y Fil, Caernarfon, 1900). Ysgrifau hunangofianol, detholiad o gerddi ac ysgrifau eraill, golygwyd gan O. M. Edwards.

Ceir casgliad o ysgrifau wedi eu golygu gan Brinley Rees (Cyfres Llyfrau Deunaw, 1957).

 E. Wyn James, ‘Ieuan Gwynedd: Arwr Cenedl’ (Darlith Goffa R. Tudur Jones a Pennar Davies am 2022, dan nawdd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg): https://www.youtube.com/watch?v=UQ2Kdc4wX1

Cyfeiriadau

Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1852
Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl o Ddolgellau