Peuliniog

Un o wyth cwmwd canoloesol Cantref Gwarthaf yn ne-orllewin Cymru oedd Peuliniog.  Yn wreiddiol yn rhan o deyrnas Dyfed, daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth.  Heddiw mae tiriogaeth y cwmwd yn gorwedd yn bennaf yn Sir Gaerfyrddin.

bawd|canol|400px|Cwmwd Peuliniog yng nghantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll), wedi'i amgylchynu gan gymydau Amgoed, Efelffre, Talacharn, Ystlwyf ac Elfed

Gorweddai Peuliniog yng ngogledd-orllewin a chanolbarth Cantref Gwarthaf.  Roedd yn ffinio ag Efelffre ac Amgoed i'r gorllewin, rhan o gantref Emlyn i'r gogledd, cymydau Elfed ac Ystlwyf i'r dwyrain, a chwmd Talacharn i'r de, gyda'r tri olaf yn rhan o Gantref Gwarthaf ei hun.

Prif ganolfan y cwmwd yn yr Oesoedd Canol oedd Sanclêr, a ddaeth yn ganolfan strategol bwysig i'r Normaniaid yn ne-orllewin Cymru.

Yn bwysicach o safbwyt Cymreig oedd y ffaith fod clas hynafol yr Hendy-gwyn ar Daf yn gorwedd ym Mheuliniog. Dan nawdd yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd, datblygodd abaty Sistersaidd y Tŷ Gwyn i fod yn ganolfan grefyddol a diwylliannol fawr; oddi yno sefydlwyd canghennau Abaty Ystrad Fflur, Abaty Ystrad Marchell ac Abaty Cwm-hir. Claddwyd y bardd Dafydd Nanmor yn y Tŷ Gwyn.

 Gweler hefyd
 Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Dyfed