Carreg Cadfan

Carreg Cadfan yw'r enghraifft gyntaf o'r iaith Gymraeg sy'n dyddio o'r 7-9g.

 Lleoliad 
bawd|chwith|Arysgrif o ddechrau'r nawfed ganrif ar feddfaen yn Eglwys Sant Cadfan
Y tu mewn i Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd (Cyfesurynnau OS: SH5881400954) ceir croes arysgrifiedig o'r enw Carreg Cadfan (weithiau Maen Cadfan). Arni y mae'r enghraifft gynharaf, yn ôl pob tebyg, o'r iaith Gymraeg. Ni ddylid cymysgu rhyngddi a'r garreg sy'n coffáu Cadfan ap Iago yn eglwys Llangadwaladr ym Môn.

Yn wreiddiol roedd y garreg dros 2.3m o uchder, ond mae bellach yn mesur 2.18m o uchder wrth 0.25m wrth 0.2m.Gwefan Coflein; adalwyd 20 Ebrill 2021

 Dyddiad 

Fe'i dyddiwyd gan Ifor Williams i'r 8g ac adlewyrchir y farn honno yn Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig.John Davies, Menna Baines, Nigel Jenkins a Peredur Lynch (gol.), Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2008), tud. 2288 Cynigir dyddiad rhwng y 7g a'r 9g ar Coflein, gwefan Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Mae astudiaeth ddiweddar gan Patrick Sims-Williams yn dyddio Carreg Cadfan i tua dechrau'r 9g.

 Ystyr yr arysgrifiadau 

Dyma ddehongliad Patrick Sims-Williams (sydd wedi ei seilio ar waith cynharach Ifor Williams) o'r prif arysgrifau ar y pedair ochr (A, B, C, a D):

A. Tengrumui cimalted gu (reic) adgan
D. ant erunc du but marciau
'Tengrumwy wraig Addian (sy'n gorwedd yma) yn agos iawn i Bud a Meirchiaw.'

B. cun ben celen
C. tricet nitanam
'Cun wraig Celyn: erys poen a cholled.'

Ar y garreg hefyd y mae’r hyn a alwodd Ifor Williams yn ddau ‘olnod’. Ar ochr C darlleniad Williams yw:

mort
cicpe
tuar

Ei ddehongliad o hyn yw ‘mortcic petuar’ (‘cofeb pedwar’).

Ar ochr A darlleniad Williams yw:

mc
Ertri

Ei ddehongliad o hynny, ar sail cymharu ag olnod C, yw ‘m(ortci)c er tri’ (‘cofeb er tri’).

 Cysylltiadau llenyddol 

Er ei phwysiced, cymharol ychydig o sylw a gafodd Carreg Cadfan gan lenorion Cymraeg. Mae'r eithriadau'n cynnwys y cerddi 'Cofebion Tywyn' gan Owain OwainOwain Owain, 'Cofebion Tywyn', Y Faner, 7 April 1972. ac 'Y boen' gan Myrddin ap Dafydd.Myrddin ap Dafydd, Clawdd Cam (Llanrwst, 2003), t. 32.

 Cyfeiriadau 

Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Tywyn
Categori:Arteffactau Cymru