George Lewis

Diwinydd, athro a gweinidog Annibynnol o Sir Gaerfyrddin oedd George Lewis (1763 – 5 Mehefin 1822). Roedd yn ysgolhaig galluog a chafodd ei waith ddylanwad mawr ar ddatblygiad diwinyddiaeth yng Nghymru yn y 19g. Mae Lewis yn fwyaf adnabyddus fel awdur y gyfrol o ddiwinyddiaeth systematig, Y Drych Ysgrythyrol,  a gyhoeddwyd gyntaf ym 1796. Daeth y gyfrol sylweddol hon yn werslyfr ar gyfer addysg ddiwinyddol Gymraeg yn ystod y 19g.

Cefndir ac addysg
Ganed Lewis ym 1763 mewn bwthyn gwledig o'r enw 'Y Coed' oedd yn sefyll rhwng Sanclêr a Thre-lech, Sir Gaerfyrddin, yn unig blentyn William a Rachel Lewis. Pan oedd yn faban symudodd y teulu i fferm Y Fantais oedd ychydig yn nes i Dre-lech. Aelodau o Eglwys Loegr, oedd ei rieni, ond, yn ddiweddarach, daeth y tad yn aelod o'r eglwys Annibynnol yn Nhre-lech. Cafodd Lewis fanteision addysgol gwell na'r arfer i fechgyn cefn gwlad Cymru ei oes. Cafodd hyfforddiant cychwynnol mewn ysgolion offeiriaid Llanddowror a Thre-lech. Pan ymunodd ei dad a'r Annibynwyr dechreuodd Owen Davies, gweinidog yr Eglwys Annibynnol yn Nhre-lech dysgu George ifanc. Mynychodd ysgol John Griffiths, Glandŵr ac ysgol enwog Dafydd Dafis Castellhywel. Ym 1781 derbyniwyd ef i'r coleg Presbyteraidd yng Nghaerfyrddin, lle bu'n astudio am radd Doethur Diwinyddiaeth (D.D.) o dan Robert Gentleman.THE CONGREGATIONAL HISTORY CIRCLE MAGAZINE Cyfrol 2, Rhif. 7, 1991-9 tudalen 25 "Robert Gentleman ( 1745-1795)- Minister, Tutor and Youth Leader gan Trevor Watts adalwyd 6 Mehefin 2021

 Gyrfa 

 Gweinidog yr efengyl 
Ymunodd Lewis ag Eglwys Annibynnol y Graig, Tre-lech, pan oedd yn un ar bymtheg oed. Yn fuan ar ôl dod yn aelod dechreuodd bregethu a mynegi ei awydd i ddod yn weinidog.

Ymadawodd a'r coleg ar ddiwedd 1784 ac ar ddechrau 1785 derbyniodd alwad i fod yn weinidog ar Annibynwyr tref Caernarfon a'r cylch. Er bod ychydig o Annibynwyr wedi bod yng Nghaernarfon ers 1722, dim ond dwy flynedd ynghynt y sefydlwyd achos ffurfiol gan yr enwad yn yr ardal. Roedd y gynulleidfa yn cyfarfod mewn tŷ wrth ymyl y dref, o'r enw Treffynnon oedd yn sefyll ar y ffordd i Lanberis. Yn y tŷ hwn ordeiniwyd Lewis.Y Dysgedydd Crefyddol Cyf. XVIII rhif. 207 - Chwefror 1839 tud 62-65 "AD-AGORIAD ADDOLDY YR ANNIBYNWYR YN NGHAERYNARFON"  adalwyd 6 Mehefin 2021 Yn ystod ei gyfnod o ddeng mlynedd yn y dref aeth Lewis ati i gryfhau'r achos ac i adeiladu capeli pwrpasol yn y cylch gan gynnwys Capel Pendref a agorwyd yn 1792.

Er ei lwyddiant i gryfhau'r achos wynebodd Lewis lawer o wrthwynebiad câs gan arweinwyr a chefnogwyr yr Eglwys Sefydledig yn yr ardal. Perodd yr wrthwynebiad iddo droi yn weriniaethwr cryf a phenderfynodd ymfudo i'r Unol Daleithiau a oedd newydd ennill ei ryddid oddi wrth goron Lloegr. Perswadiwyd o i beidio croesi'r Iwerydd pan gafodd gwahoddiad gan Thomas Jones, gŵr cyfoethog o Gaer, iddo fod yn arolygydd ar nifer o Ysgolion Teithiol y bwriadaid eu sefydlu yng ngogledd Cymru.

Ar yr un pryd a chafodd Lewis gynnig i fod yn arolygydd ysgolion Jones, derbyniodd hefyd galwad i fod yn weinidog achos Annibynwyr Llanuwchllyn. Dechreuodd ei weinidogaeth yn Llanuwchllyn ym 1795 a pharhaodd 17 mlynedd hyd 1812Y Cenhadwr Americanaidd; Cyf. 29 rhif. 348 - Rhagfyr 1868 tud 356, Y Parch George Lewis DD adalwyd 6 Mehefin 2021

Ychydig ar ôl iddo ymsefydlu yn Llanuwchllyn cyhoeddwyd llyfr gyntaf Lewis, Drych Ysgrythyrol; neu Gorph o Dduwinyddiaeth; yn cynnwys eglurhad a phrawf o amrywiol ganghennau yr athrawiaeth sydd yn ôl duwioldeb Er ei holl lafur yn arolygu ysgolion a pharatoi llyfrau daeth o hyd i amser i hyrwyddo a chynnal adfywiad crefyddol pwerus ymysg Annibynwyr Penllyn.

 Athro 
Yn ystod ei gyfnod yn Llanuwchllyn derbyniodd Lewis nifer o alwadau gan eglwysi eraill gan gynnwys Dinbych, Machynlleth, Llanfyllin a Llundain, ond fe'i gwrthododd i gyd. Y mae'n eglur na feddyliodd symud o Lanuwchllyn. Ym 1812 daeth cynnig iddo a berodd iddo newid ei feddwl sef cyfle iddo i ymgymryd â gwaith athro Coleg.

Sefydlwyd Athrofa i baratoi dynion ar gyfer weinidogaeth yr Annibynwyr Cymreig yn y Fenni ym 1757. Apwyntiwyd David Jardine, gweinidog Annibynnol y dref, yn bennaeth. Ym 1781, symudodd yr Athrofa i Groesoswallt i fod dan ofal Dr Edward Williams. Pan symudodd Dr Williams i fod yn weinidog yn Birmingham symudodd yr Athrofa i Wrecsam, lle yr arhosodd am 24 mlynedd dan ofal Jenkin Lewis, gweinidog y dref.Y Llenor Cyf. 15, Rh. 1-4, 1936 YR ACADEMIAU ANGHYDFFURFIOL YNG NGHYMRU II. ACADEMIAU'R ANNIBYNWYR. Adferwyd 4 Meh 2021 Ym 1811, gwahoddwyd Jenkin Lewis i gychwyn athrofa ym Manceinion a chydsyniodd. Penodwyd George Lewis fel olynydd Jenkin Lewis.

Ymhen tair blynedd ar ôl ei benodi yn athro, derbyniodd Lewis dwy alwad, y naill oddi wrth eglwys Gymraeg yn Lerpwl, a'r llall o Lanfyllin. Ni oedd y Bwrdd yn fodlon symud yr Athrofa i Lerpwl, ond nid oedd ganddo unrhyw wrthwynebiad i Lewis dderbyn yr alwad o Lanfyllin. Wedi i Lewis sefydlu yn Llanfyllin dechreuodd ei iechyd dirywio a phenderfynwyd penodi ail athro i'w cynorthwyo yn y gwaith, sef Edward Davies, a ddaeth wedyn yn fab yng nghyfraith iddo.

 Myfyrwyr 
Ymysg myfyrwyr George Lewis fu:
Samuel Roberts (S. R.), Llanbrynmair
Michael Jones, pennaeth cyntaf Coleg Annibynwyr y Bala
Robert Everett, gweinidog yn Ninbych ac Utica, Efrog Newydd
David Griffiths cennad Madagascar
Cadwaladr Jones, Yr Hen Olygydd, Dolgellau
William Williams o'r Wern
Samuel Bowen, bu, am gyfnod, yn athro yn yr athrofa
John Breese, Lerpwl a Heol Awst
Teulu
Ar 22 Hydref 1787, yn Eglwys Gadeiriol Bangor, priododd Lewis â Jane, ail ferch Thomas Jones, o Bodermid. Bu iddynt dri o blant; Llawfeddyg yn Wrecsam oedd George, yr hynaf; Roedd William J. Lewis, yr ail fab, hefyd yn feddyg, ac yn dad i'r archeolegydd Bunnell Lewis, ac i Samuel Savage Lewis, Cymrawd a Llyfrgellydd Coleg Corpus Christi, Caergrawnt; priododd eu merch, Sara, ag Edward Davies, ei athro cynorthwyol yn yr athrofa.

Marwolaeth
Ar ôl cyfnod o bum mlynedd yn Llanfyllin danfonodd Lewis lythyr i fwrdd yr athrofa am ganiatâd i symud yr academi o Lanfyllin i'r Drenewydd. Roedd ei iechyd yn gwaethygu ac roedd un o'i feibion, ar y pryd, yn feddyg yn y Drenewydd. Methiant bu pob triniaeth gan ei fab a bu farw Lewis yn 59 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent y Capel Newydd, Drenewydd.

Cyhoeddiadau
 Drych Ysgrythyrol; neu Gorph o Dduwinyddiaeth; yn cynnwys eglurhad a phrawf o amrywiol ganghennau yr athrawiaeth sydd yn ol duwioldeb. (Jones a Crane, Caer 1797)
Esboniad ar y Testament Newydd, 7 cyfrol
Cyfrol I. Matthew, Marc, Luc. (1802.)
II. Ioan, Actau.
III. Rhufeiniaid. (1810.)
IV. 1, 2 Corinthiaid, Galatiaid. (1815.)
V. Ephesiaid, Colossiaid, Philippiaid, 1, 2 Thesaloniaid, 1, 2 Timotheus, Titus. (1825.)
VI. Hebreaid, Iago, 1, 2 Pedr, 1, 2, 3 Ioan, Iwdas. (1828.)
VII. Datguddiad. 
Cyfiawnhad trwy ffydd neu draethawd yn gosod allan y dull a'r amser y mae Cyfiawnder Crist yn cael ei weithredol gyfrif i bechadur
Galwad ar Ieuengctyd i gofio eu creawdur.
Athrawiaeth Etholedigaeth wedi ei gosod allan mewn pregeth (1 Thess. 1:4).
Henuriaid yn mhob eglwys neu sylwedd pregeth ar Actau 14:23
Buddioldeb dwyfol wirioneddau, neu sylwedd tair pregeth ar Actau 20:20
Arweinydd i'r Anwybodus, yn cynnwys cyfarwyddiadau i'r anllythrennog i ddysgu darllen.
Catecism athrawiaethol ac ymarferol
Galwad gyffredinol yr Efengyl
 Gorfoledd Crist yn y nef.
Catecism y Gymanfa.
Catecism eglwysig, neu hyfforddiad Ysgrythyrol mewn perthynas i natur eglwys Efengylaidd, ei hawdurdod a'i rhagoriaethau ei swyddogion, ei disgyblaeth.
Mawl o enau plant bychain neu gasgliad bychan o hymnau Ysgolion Sabbothol allan o waith Isaac Watts, D.D. (35 o Emynau).
Arweinydd i blentyn.
Gogoneddus ddirgelwch trugaredd Duw. (Traddodwyd y bregeth ym Methania, Sir Gaerfyrddin, Mehefin 1, 1809)

Cyhoeddodd, hefyd, nifer o emynau, ond prin yw unrhyw ddefnydd ohonynt mewn canu cynulleidfaol bellach.

Nodiadau

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1763
Categori:Marwolaethau 1822
Categori:Addysgwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Addysgwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Diwinyddion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Diwinyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Ysgolheigion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru