Eilian

Sant cynnar o ogledd Cymru oedd Eilian (weithiau Elian, hefyd Eilian Geimiad) (fl. 6g?).T. D. Breverton, The Book of Welsh Saints (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000), tt. 223-234. Ei ddydd gŵyl yw 13 Ionawr.

Hanes a thraddodiad
Yn gyfoeswr i'r seintiau Cybi a Seiriol, fe'i cysylltir ag Ynys Môn a chantref Rhos (Sir Conwy).  Yn ôl rhai o'r achau traddodiadol, roedd yn fab i'r Santes Canna.  Roedd yn nai i Sant Tegfan, a ymsefydlodd ym Môn.

Eglwysi
Sefydlodd eglwys yn Llaneilian, Môn.  Ceir hen goffr derw 'Cyff Eilian' yn yr eglwys, a ddefnyddid i gadw offrymau iddo.  Ceir Ffynnon Eilian ger y traeth yn Llaneilian, lle arferid bendithio da byw.

Cysylltir ef â Chapel Sant Trillo, Llaneilian-yn-Rhos (yn Sir Conwy heddiw), a fu'n enwog ar un adeg am Ffynnon Eilian (arall), sy'n gorwedd tua hanner milltir o eglwys y plwyf. Roedd y ffynnon yn adnabyddus am filltiroedd o gwmpas hyd at ddechrau'r 20g fel "ffynnon felltith". Byddai ceidwad y ffynnon, yn gyfnewid am swm o arian, yn gollwng pin a darn o blwm gyda phapur ag enw rhywun arno wedi'i blygu tu mewn iddo i'r ffynnon ac yn yngan swyn i felltithio'r anffodusyn. Ond roedd yn ffynnon fendithiol hefyd; roedd yn gallu gwella cleifion, yn ôl y sôn, ac arferid clymu clytiau i goeden uwchben y ffynnon.  Cyfeiria'r hynafiaethydd Thomas Pennant ati yn ei lyfr Tours in Wales.

Cyfeiriadau

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Llaneilian
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd