Cymry Llundain

Term a ddaeth yn ffasiynol ddiwedd y 18g a dechrau'r ganrif olynol i ddisgrifio'r Cymry oedd yn byw a gweithio (dros dro neu fel arall) yn ninas Llundain yw Cymry Llundain. Yn ogystal â'r bobl o Gymru a oedd/sydd yn byw yno, mae'r term yn cael ei ddefnyddio yn aml i gyfeirio at weithgareddau diwyllianol ayyb y gymuned alltud hefyd.

 Hanes 
Yn anad un ddinas arall yn Lloegr mae gan Lundain gysylltiadau hir â Chymru. Mae Cymry Llundain wedi cael eu disgrifio fel "yr hynaf a'r fwyaf o'r holl gymunedau o alltudion o Gymru".  O'r Oesoedd Canol Diweddar ymlaen, ceir cofnodion am Gymry yn ymweld â Llundain - ac weithiau'n aros yno - fel milwyr hur, masnachwyr, ac ati. Cynyddodd y llif yn sylweddol ar ôl buddugoliaeth Harri Tudur ar Faes Bosworth yn 1485. Aeth nifer o uchelwyr i'r ddinas i lys y brenin newydd, er enghraifft, a bu eraill yn byw yno yn gweithio fel gweinyddwyr a chyfreithwyr. Roedd porthmyn cynnar o Gymru yn adnabod y ddinas hefyd, er na fyddent fel rheol yn ymsefydlu yno.

Erbyn canol y 18g roedd cymuned bur sylweddol o Gymry alltud yn byw yno, naill ai dros dro neu'n barhaol. Am fod Cymru yn amddifad o brifddinas a chanolfannau trefol mawr, daeth Llundain yn ganolbwynt i lenorion a hynafiaethwyr hefyd a sefydlwyd sawl cymdeithas ddiwylliannol wladgarol yno, gan gynnwys y Gwyneddigion a'r Cymmrodorion. Er eu bod yn gweithio o Lundain, un o brif amcanion y cymdeithasau hyn oedd hyrwyddo llenyddiaeth Gymraeg ac astudiaethau hynafiaethol yng Nghymru ei hun, yn ogystal â cheisio ennill parch at etifeddiaeth Cymru yng nghylchoedd deallusion Lloegr. Mae'r bobl a gysylltir a'r gweithgareddau hyn yn cynnwys Morrisiaid Môn (yn enwedig Lewis Morris), William Owen Pughe, Owain Myfyr, Goronwy Owen a Iolo Morganwg. I Iolo yn enwedig roedd hawlio Llundain yn ôl gan y Cymry, fel petai, o arwyddocad symbolaidd, a chynhaliodd gyfarfod cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain yno. Dyma pryd sefydlwyd Ysgol Gymraeg Llundain hefyd, a fu'n gartref i lawysgrifau Cymraeg pwysig am gyfnod, yn ogystal â lle i ddarparu addysg Gymraeg.

Bu trai ar y gweithgareddau hyn yn y 19eg ganrif, wrth i argraffweisg niferus gael eu sefydlu yng Nghymru ac ysbryd Ymneilltuaeth afael yn y wlad. Ond erbyn canol y ganrif, am resymau economaidd yn bennaf, ymfudodd nifer o bobl o haenau is cymdeithas i Lundain er mwyn cael gwaith, yn enwedig o rannau gwledig o dde-orllewin Cymru fel Ceredigion a Sir Gaerfyrddin (tueddai pobl yn y Gogledd i geisio gwaith yn Lerpwl). Roedd y porthmyn wedi arfer cyrchu gwartheg i Lundain ers canrifoedd, ond heb aros yno fel rheol. Ond rwan aeth nifer o werthwyr llaeth gyda nhw ac ymsefydlu yno gan fod galw am eu cynnyrch yn y farchnad, a Llundain yn tyfu mor gyflym. Codwyd sawl capel Cymraeg yn Llundain yn y cyfnod yma hefyd.

Ond erbyn diwedd y 19eg ganrif roedd nifer o Gymry deallus yn y ddinas yn dechrau poeni am gyflwr Cymru ac yn enwedig ei diffyg sefydliadau cenedlaethol.  Cymerodd Cymdeithas y Cymmrodorion ran bwysig yn yr ymgyrch i sefydlu Prifysgol Cymru, Amgueddfa Genedlaethol Cymru a'r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.

Rhwng y ddau ryfel byd daeth Llundain yn ganolfan bur bwysig i lenorion Cymru unwaith eto. Mae'r rhai a fu'n gweithio yno neu a ymsefydlodd yno yn cynnwys Caradog Prichard (awdur Un Nos Ola Leuad), Dylan Thomas, Aneirin Talfan Davies a Llewelyn Wyn Griffith. Roedd siop lyfrau y Brodyr Griffiths - "Siop Griffs" - ger Charing Cross yn ganolfan bwysig.

Daeth newid pwysig yn y 1950au a'r 1960au gyda chyhoeddi Caerdydd yn brifddinas Cymru a'r cynnydd mewn gwaith gweinyddol a ddaeth yn sgil hynny, a lleihaodd nifer y Cymry a aethai i Lundain er mwyn eu gyrfa broffesiynol.

Amcangyfrifir gan rai fod tua 100,000 o bobl a aned yng Nghymru (heb sôn am bobl o dras Gymreig) yn byw yn Llundain heddiw, ond erbyn hyn mae rhwymau cymdeithas wedi llacio a bychan iawn mewn cymhariaeth â'r hen ddyddiau y mae cymdeithas Gymraeg/Gymreig y ddinas erbyn heddiw.

 Llefydd 
 Canolfan Cymry Llundain, Kings Cross
 Clwb rygbi'r undeb Cymry Llundain, Richmond
 Ysgol Gymraeg Llundain, Wembley
 Uwcheglwys San Bened, Paul’s Wharf, EC4
 Capel Jewin, 70 Fann Street, EC1
 Eglwys Unedig Canol Llundain, 30 Eastcastle Street W1
 Capel Y Boro, 90 Southwark Bridge Road, SE1
 Capel Dewi Sant Mary's Terrace Paddington Green, W2
 Capel Seion, Ealing Green, W5
 Capel Harrow, Lower Road
 Capel Clapham Junction, Beauchamp Road, SW11
 Capel Sutton, Lind Road
 Capel Cockfosters, Freston Gardens, EN9
 Capel Moreia, Leytonstone, 881 High Road, E11
 Capel Lewisham, 289 Lewisham Way, SE4
 Tafarn y Tri Brenin Enwog (dim ond i edrych ar gemau rygbi rhyngwladol)

 Cymdeithasau 
 Cymru yn Llundain
 Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion
 Cymdeithas Maldwyn

 Corau 
 Côr Meibion Llundain
 Côr Meibion Gwalia
 Corâl Cymry Llundain
 Côr Clwb Rygbi Cymry Llundain
 Côr Merched Cymry Llundain
 Côr Llundain

 Golygfeydd 
bawd|Cofeb Iolo Morganwg ar Fryn y Briallu
 Bryn y Briallu

 Dolenni allanol 
Canolfan Cymry Llundain
(Saesneg) Clwb Rygbi Cymry Llundain
Ysgol Gymraeg Llundain 
Capeli Llundain
Eglwys Bened Sant 
(Saesneg) Y Tri Brenin Enwog 
(Saesneg) Cymru yn Lundain 
Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion 
Cymdeithas Maldwyn
(Saesneg) Côr Meibion Llundain
(Saesneg) Côr Meibion Gwalia
(Saesneg) Corâl Cymry Llundain
(Saesneg) Côr Clwb Rygbi Cymry Llundain 


Categori:Cymry
Categori:Hanes Llundain
Categori:Llundain
Categori:Hanes Cymru