Llys y Sesiwn Fawr

Erthygl am y drefn gyfreithiol yw hon. Am yr ŵyl gerddorol gweler Sesiwn Fawr Dolgellau.
Llys y Sesiwn Fawr (Saesneg: The Court of Great Sessions), y cyfeirir ato yn aml fel Y Sesiwn Fawr, oedd y prif lys barn ar gyfer erlyn troseddau difrifol yng Nghymru rhwng pasio'r ail o'r Deddfau Uno yn 1542 a diddymiad y llys hwnnw yn 1830.

Hanes
Sefydlwyd y Sesiwn Fawr dan y Ddeddfau Uno a ymgorfforodd Gymru yn system gyfreithiol Lloegr.  Allan o'r 13 o siroedd yng Nghymru, rhai ohonyn nhw wedi'u creu gan y Deddfau Uno ac eraill yn bodoli eisoes, roedd 12 - h.y. y cyfan ac eithrio Sir Fynwy - yn ffurfio cylchdeithiau llys newydd.  Y cylchdeithiau hyn oedd Caer (yn cynnwys Sir y Fflint, Sir Ddinbych a Sir Faldwyn; Gogledd Cymru (Sir Fôn, Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd); Brycheiniog (Sir Frycheiniog, Sir Forgannwg, a Sir Faesyfed); a Chaerfyrddin (Sir Gaerfyrddin, Sir Aberteifi, a Sir Benfro). Ychwanegwyd y Sir Fynwy newydd i gylchdaith Rhydychen dan drefn llysoedd Lloegr.

Roedd y Sesiynau yn cwrdd ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir, yn gweinyddu Cyfraith Lloegr trwy gyfrwng y Saesneg yn unig; nid oedd lle i'r Gymraeg o gwbl dan y drefn newydd er bod trwch poblogaeth Cymru yn uniaith Gymraeg. Allan o'r 217 o farnwyr a eisteddodd ar ei feinciau yng nghwrs 288 mlynedd ei fodolaeth, dim ond 30 ohonynt oedd yn Gymry ac mae'n annhebygol fod mwy na llond llaw o'r rheini - uchelwyr wedi'u Seisnigeiddio - yn medru siarad neu ddeall Cymraeg.A. O. H. Jarman, "Cymru'n rhan o Loegr, 1485-1800", Seiliau Hanesyddol Cenedlaetholdeb Cymru (Caerdydd, 1950), t.97.

Roedd gan y Sesiwn Fawr yr un grymoedd dan gyfraith sifil â Mainc y Brenin yn Lloegr, ac roedd ei awdurdod cyfreithiol yr un fath a sesiynau (assizes) sirol Lloegr.

Yn ôl yr hanesydd John Davies, rhoddodd triniaeth Sir Fynwy dan y drefn hon y sylfaen i'r gred gyfeiliornus fod y sir honno yn rhan o Loegr yn hytrach na Chymru,John Davies, Hanes Cymru, 1993, ISBN 0-140-28475-3 cred a welir yn y dywediad hen ffasiwn "Cymru a Sir Fynwy".

Mae cofnodion llysoedd y Sesiwn Fawr - yn Lladin hyd dechrau'r 18g ac yn Saesneg gydag ambell bwt o Gymraeg wedyn - yn ffynhonnell bwysig i ymchwilwyr i hanes cymdeithasol Cymru.

Llyfryddiaeth
 Murray Ll. Chapman (gol.), Criminal proceedings in the Montgomeryshire court of Great Sessions: transcripts of Commonwealth gaol files (Aberystwyth, 1996)
 Glyn Parry, Guide to the records of Great Sessions in Wales (Aberystwyth, 1995)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Cronfa data i'w chwilio, Llyfrgell Genedlaethol Cymru
  Early Modern Resources - "The Court of Great Sessions in Wales" 

Categori:16eg ganrif yng Nghymru
Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Cyfraith Cymru
Categori:Dadsefydliadau 1830
Categori:Hanes cyfreithiol Cymru
Sesiwn Fawr
Categori:Sefydliadau 1542