Brwmffild ac Iâl

Arglwyddiaeth yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd Brwmffild a IâlGwyddoniadur Cymru (2008); Gwasg Prifysgol Cymru; gol: John Davies, Peredur Lynch. (Saesneg: Bromfield and Yale).

Ar ôl cwymp Tywysogaeth Cymru yn 1282-83, cafodd cantrefi Nanheudwy, Iâl a Maelor Gymraeg, a fu'n rhan o dywysogaeth Powys Fadog, eu huno i ffurfio arglwyddiaeth Brwmffild a Iâl. Fe'i rhoddwyd gan Edward I o Loegr i John Warrene, Iarll Surrey, un o arglwyddi Eingl-Normanaidd y Mers. Cododd yr Iarll Warrene gastell newydd yn Holt i gymryd lle Castell Dinas Brân, a gafodd ei led-ddinistrio yn ystod y rhyfel, fel canolfan i'r arglwyddiaeth. Dywedir fod rhai o'i denantiaid Cymreig wedi llosgi castell yr Iarll yng "Nglyn" (lleoliad ansicr: Erddig, efallai) ac felly roedd rhesymau ymarferol ganddo i sefydlu ei bencadlys yn nes at y ffin â Lloegr yn 1311.

Rhwng 1318-22 roedd ym meddiant Thomas o Gaerhirfryn. Aeth yr arglwyddiaeth i deulu Fitzalan trwy briodas yn 1347 ac i deulu Mowbray yn 1413, ar ddiwedd gwrthryfel Owain Glyndŵr. Daeth i ddwylo Syr William Stanley yn 1483 ond cafodd hwnnw ei ddifreintio o'i diroedd yn 1495 a phasiodd Brwmffild a Iâl i ddwylo Coron Lloegr.

Daeth yn rhan o'r Sir Ddinbych newydd yn 1536. O blasdy Plas yn Iâl roedd teulu Yale yn arglwyddiaethu ar gymdeithas y fro; un o'r teulu hwnnw oedd Elihu Yale, y cymwynaswr addysg yr enwir Prifysgol Yale yn UDA ar ei ôl. Heddiw mae bro Iâl yn rhan o Sir Ddinbych eto ar ôl cyfnod yn sir Clwyd. Gorwedd Brwmffild (Maelor Gymraeg) ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam.

Oriel

Cyfeiriadau
David Cathcart King, 'The Stone Castles', yn The Archaeology of Clwyd (Cyngor Sir Clwyd, 1991)
Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Caerdydd, 1992)
Gwyddoniadur Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru; 2008) tud. 96.

Llyfryddiaeth
The First Extent of Bromfield and Yale A.D. 1315, gol. T. P. Ellis (Cymmrodorion Record Series, 1924). Arolwg neu 'stent' o'r arglwyddiaeth gan y Goron yn 1315.

Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Hanes Wrecsam