Cynog Ferthyr

Erthygl am y sant cynnar yw hon. Gweler hefyd Cynog (gwahaniaethu) a Cynog (esgob).

Sant o Gymru oedd Cynog Ferthyr, Cynog ap Brychan neu'r Abad Cynog (bu farw 492). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 7 neu 8 Hydref.

Yn ôl De Situ Brecheniauc Cynog oedd mab hynaf Brychan, brenin Brycheiniog.  Yn ôl y Cognatio Brychan fe'i bedyddiwyd gan Sant Gastayn a oedd ag eglwys yn Mara, ger Llangasty Tal-y-llyn.

Dywedir i dad Brychan, Anlach, ei roi fel gwystl i Banadl, brenin Powys, pan oedd yn ifanc, ond cafodd Brychan berthynas gyda merch Banadl, sef Banhadlwedd a chafodd fab - Cynog.Welsh Classical Dictionary: People in History and Legend up to about A.D. 1000; adalwyd 8 Hydref 2017. Rhoddodd Brychan un o sawl torch o'i fraich yn anrheg i Cynon a chadwyd hi fel crair am ganrifoedd. Claddwyd ef ym Merthyr Cynog. Disgrifiodd Gerallt Gymro'r dorch fel 'breichled o liw, pwysau a theimlad ag aur; mae mewn pedair rhan wedi'u cysylltu gyda'i gilydd gan ben ci a'i ddannedd am allan' (Itin.Kamb., I.2). Cuddiodd Rhys ap Gruffudd, neu'r 'Arglwydd Rhys' y dorch er mwyn ei gadw'n ofalus yn Ninefwr (Itin. Kamb., II.2).

Cafodd ei ladd naill ai gan y Sacsoniaid neu gan fôrladron o Iwerddon ym Merthyr Gynog, Brycheiniog, yn y flwyddyn 492.

Eglwysi
Dywedir fod Cynog wedi sefydlu eglwysi yn Llangynog ym Mhowys, Defynnog, Ystrad Gynlais, Penderyn a Merthyr Cynog. Fe'i cysylltir hefyd â Llangynog (Sir Fynwy) (Llangunnock yn Saesneg; i'r de o Llanfihangel Tor-y-mynydd) a Llangunnock (Llangynog) yn Sir Henffordd.visionofbritain.org.uk; adalwyd 8 Hydref 2017.

Nodir ei enw yn y rhestr Gernyweg o blant Brychan, a cheir 'Boconnoc' ('Bod-conoke' yn 1382) (II.269) dair milltir i'r gogledd-ddwyrain o Lostwydhyel (Saesneg: Lostwithiel). Ceisiodd rhai ei gysylltu gyda Mochonóc, yn y rhestr Wyddelig, ond mae hyn yn annhebygol.

 # Eglwys neu Gymuned Delwedd Cyfesurynnau Lleoliad Wicidata 1 Defynnog center|128px  Maescar Q5251744 2 Eglwys Sant Cynog center|128px  Merthyr Cynog Q17741862 3 Eglwys Sant Cynog center|128px  PowysLlangynog Q17743050 4 Eglwys Sant Cynog center|128px  Maescar Q17743393 5 Eglwys Sant Cynog center|128px  Ysgir Q29485864 6 Eglwys Sant Cynog center|128px  Y Clas-ar-Wy Q29494786 7 Eglwys Sant Cynog center|128px  Hirwaun Q29495593 8 Eglwys Sant Cynog center|128px  Llangynog Q29504306 9 Eglwys Sant Gwynog center|128px  Caersŵs Q17744091 10 Eglwys St Cynog center|128px  Powys Q114614829 11 Llangynog center|128px  Sir Gaerfyrddin Q6661578 12 Llangynog center|128px  Powys Q13129653 13 Merthyr Cynog center|128px  Powys Q3404562 14 Pluw Voskennek center|128px  Cernyw Q1969237

Teithio
Mae'n debyg y bu ganddo gell meudwy. Ceir traddodiad iddo deithio i Gernyw gyda Sant Cadog.

Cyfeiria Gerallt Gymro at freichled a roddwyd i Gynog gan Frychan ac a addolwyd fel crair ar ddiwedd y 12g.

Iolo Morganwg
Priodolodd Iolo Morganwg nifer o wirebau (dywediadau doeth) i Gynog a gyhoeddwyd yn y Myvyrian Archaiology of Wales, ond gwyddys erbyn hyn eu bod yn ffrwyth dychymyg Iolo ei hun.

Gweler hefyd
Rhestr o seintiau Cymru
Cynog Dafis

Cyfeiriadau
T. D. Breverton, The Book of Welsh Saints (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)

Categori:Creiriau sanctaidd Cristnogol
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 492
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Brycheiniog