Magna Carta

Siarter cyfreithiol Seisnig a gyhoeddwyd am y tro cyntaf ym 1215 yn Lladin yw'r Magna Carta (Lladin am "Siarter Mawr").

Roedd y Magna Carta yn ymofyn i John, brenin Lloegr ddatgan hawliau penodol (hawliau ei farwniaid yn bennaf), i barchu rhai trefnau cyfreithiol, a derbyn nad oedd ei ewyllys yn gallu cael ei rwymo gan y gyfraith. Roedd yn amddiffyn rhai o hawliau deiliaid y brenin yn benodol, heb ots a oeddent yn rhydd neu'n llyffethair — yn fwyaf nodweddiadol, roedd gwrit y habeas corpus, a oedd yn caniatáu apêl yn erbyn carchariad anghyfreithlon.

Gellir dadalau mai'r Magna Carta oedd y dylanwad cynnar mwyaf nodweddiadol ar hanes y broses helaeth a arweiniodd at reol cyfraith gyfansoddiadol heddiw yn y rhannau hynny o'r byd lle siaredir Saesneg. Fe gafodd y Magna Carta ddylanwad ar ddatblygiad cyfraith gyffredin a nifer o ddogfenni cyfansoddiadol, gan gynnwys Cyfansoddiad yr Unol Daleithiau. Adnewyddwyd nifer o'r cymalau yn yr Oesoedd Canol, a pharhaodd i gael ei adnewyddu hyd yr 18g. Erbyn ail hanner yr 19g, roedd y rhan fwyaf o'r cymalau yn eu ffurf wreiddiol wedi cael eu diddymu o gyfraith Lloegr.

Y Magna Carta oedd y ddogfen gyntaf i gael ei gorfodi ar frenin Seisnig gan ei ddeiliaid (y barwniaid) mewn ymdrech i gyfyngu ei bŵerau mewn cyfraith, ac i amddiffyn eu breintiau. Roedd Siarter Rhyddid 1100 yn rhagflaenydd i'r Magna Carta, ynddi ddatganodd Harri I, brenin Lloegr yn wirfoddol fod ei bŵerau o dan reolaeth y gyfraith.

 Barwniaid 
Barwniaid mach ar gyfer gorfodaeth y Magna Carta:

William d'Albini, Arglwydd Belvoir Castell. 
Roger Bigod, Iarll Norfolk a Suffolk. 
Hugh Bigod, etifedd iarllaeth Norfolk a Suffolk. 
Henry de Bohun, Iarll Henffordd. 
Richard de Clare, Iarll Hertford. 
Gilbert de Clare, etifedd iarllaeth Hertford. 
John FitzRobert, Arglwydd Castell Warkworth. 
Robert Fitzwalter, Arglwydd Castell Dunmow. 
William de Fortibus, Iarll Albemarle. 
William Hardel, **Maer Dinas Llundain. 
William de Huntingfield, Sheriff of Norfolk and Suffolk.
John de Lacie, Arglwydd Castell Pontefract. 
William de Lanvallei, Arglwydd Standway Castell. 
William Malet, Siryf Gwlad yr Haf a Dorset. 
Geoffrey de Mandeville, Iarll Essex a Caerloyw. 
William Marshall Jr, etifedd iarllaeth Penfro. 
Roger de Montbegon, Arglwydd Castell Hornby, Swydd Gaerhirfryn. 
Richard de Montfichet, Barwn. 
William de Mowbray, Arglwydd Castell Axholme. 
Richard de Percy, Barwn. 
Saire/Saher de Quincy, Iarll Caerwynt. 
Robert de Roos, Arglwydd Hamlake Castell. 
Geoffrey de Saye, Baron. 
Robert de Vere, etifedd iarllaeth Rhydychen. 
Eustace de Vesci, Arglwydd Alnwick Castell.

 Esgobion 
Roed yr esgobion rhain yn dystion (cyfeirir atynt gan y brenin a'i gynhorwyr yn y ystod y pernderfyniad i arwyddo'r ddogfen):

Stephen Langton, Archesgob Caergaint, Cardinal yr Eglwys Sanctaidd Rhufeinig,
 Henry, Archesgob Dulyn, Henry de Loundres,
E. Esgob Llundain 
J. Esgob Bath, Jocelin o Wells,
P. Esgob Winchester, Peter des Roches,
H. Esgob Lincoln, Hugh de Wells,
R. Esgob Salisbury, Herbert Poore - "Robert", 
W. Esgob Rochester, 
W. Esgob Worcester, Walter de Gray,
J. Esgob Ely, Geoffrey de Burgo,
H. Esgob Hereford, Hugh de Mapenor,
R. Esgob Chichester, Richard Poore (brawd Herbert/Robert uchod),
W. Esgob Caerwysg.

 Abadau 
Roedd yr abadau isod hefyd yn dystion:

Abad Sant Edmunds 
Abad Sant Albans 
Abad Bello
Abad Abaty Sant Augustines yng Nghaergaint
Abad Evesham
Abad Westminster 
Abad Peterborough 
Abad Reading
Abad Abingdon 
Abad Abaty Malmesbury
Abad Winchcomb 
Abad Hyde 
Abad Certesey
Abad Sherborne 
Abad Cerne 
Abad Abbotebir
Abad Middleton 
Abad Selby 
Abad Cirencester
Abad Hartstary

 Eraill 
 Llywelyn Fawr a thywysogion Cymreig eraill
 Master Pandulff, is-ddeacon ac aelod y Tŷ Pabaidd
 Y Brawd Aymeric, Meistr Templary Marchogion yn Lloegr
 Alexander II, brenin yr Alban

 Cyfeiriadau 

"Magna Carta". Encyclopedia Britannica Ar-lein.
Erthygl gan Tŷ Senedd Awstralia ynglŷn â berthnasedd y Magna Carta 

Jennings: Magna Carta and its influence in the world today
H. Butterfield; Magna Carta in the Historiography of the 16th and 17th Centuries
G.R.C. Davis; Magna Carta
J. C. Dickinson; The Great Charter
G. B. Adams; Constitutional History of England
A. Pallister; Magna Carta the Legacy of Liberty
A. Lyon; Constitutional History of the United Kingdom
G. Williams and J. Ramsden; Ruling Britannia, A Political History of Britain 1688-1988
Royal letter promulgating the text of Magna Carta (1215), treasure 3  of the British Library displayed via The European Library

 Dolenni allanol 
"Treasures in Full: Magna Carta" , dau gopi o 1215 yn y Llyfrgell Prydeinig
Cyfieithiad Saesneg gyda nodiadau o fersiwn 1215 
"Magna Carta" Lladin ochr yn ochr gyda'r cyfieithiad Saesneg
"Magna Carta" Lladin

Categori:Cyfraith Lloegr
Categori:Hawliau dynol
Categori:Llawysgrifau
Categori:Siarterau gwleidyddol