Cadwallon ap Madog

Arglwydd Maelienydd oedd Cadwallon ap Madog (bu farw 22 Medi 1179). Bu'n ymladd am feddiant o Faelienydd yn erbyn teulu'r Mortimeriaid. Roedd yn fab i Madog ab Idnerth, a fu farw yn 1140; roedd Idnerth yn or-ŵyr i Elystan Glodrydd, sylfaenydd llinach yn Rhwng Gwy a Hafren.

Bywgraffiad
Ceir y cofnod cyntaf am Gadwallon yn 1160, pan ffraeodd a'i frawd Einion Clud o Elfael.  Ymddengys iddo goncro Maelienydd tua diwedd y 1150au neu ynghynt. Tua'r cyfnod yma priododd ag Efa ferch Madog, merch y brenin Madog ap Maredudd o Bowys; cofir Efa am i'r bardd Cynddelw Brydydd Mawr ganu gerdd arbennig iddi.

Yn 1175 dilynodd Cadwallon Rhys ap Gruffudd i Gaerloyw, lle gwnaeth gytundeb a Harri II, brenin Lloegr. Ymddengys iddo adeiladu nifer o gestyll, yn cynnwys Castell Crug Eryr, Llanfihangel Nant Melan ac i Gastell Cymaron fod yn ei feddiant. Pan fu farw Einion Clud yn 1176, Cadwallon a gafodd ei diroedd.

Yn 1179 lladdwyd Cadwallon gan rhai o ddeiliaid Roger Mortimer wrth iddo ddychwelyd i Bowys ar ôl ymweld â llys Harri II, brenin Lloegr. Gan fod Cadwallon yn ddeiliad i'r brenin mewn enw, carcharwyd Roger Mortimer gan y brenin, a geisiai danseilio grym arglwyddi Normanaidd annibynnol y Mers, ac etifeddwyd Maelienydd gan fab Cadwallon, Maelgwn ap Cadwallon. Pan ryddhawyd Roger Mortimer o'r carchar cipiodd ran helaeth yr arglwyddiaeth, ond yn ddiweddarach llwyddodd Maelgwn i adfer ei feddiant gyda chymorth Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth. Ar ôl marwolaeth Rhys cipiwyd y diriogaeth gan y Mortimeriaid eto.

Llyfryddiaeth
 Remfry, P.M., The Political History of Abbey Cwmhir, 1176 to 1282 and the Families of Elystan Godrydd, Mortimer and the Princes of Gwynedd (SCS Publishing, 1994)
 Remfry, P.M., The Native Welsh Dynasties of Rhwng Gwy a Hafren, 1066 to 1282 (traethawd MPhil, Prifysgol Aberystwyth, 1989)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1179
Categori:Pobl o Faesyfed
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Powys