Dewi Emrys

Bardd o Dde-Orllewin Cymru oedd Dewi Emrys (David Emrys James; 28 Mai 1881 – 20 Medi 1952).  Ef oedd cystadleuydd mynychaf a mwyaf llwyddiannus yr 20g yng nghystadleuaeth y Gadair yn ôl nifer y cadeiriau enillodd fodd bynnag roedd yn ffigwr dadleuol ac ecsentrig, yr un os nad yn fwy enwog am ei fywyd personol cythryblus ag am ei farddoniaeth.

Bywyd cynnar 1881-1903
Ganed David Emrys James yn Majorca House, Ceinewydd, Ceredigion ar 28 Mai 1881. Gweinidog Annibynnol oedd ei dad, y
Parch Emrys James. Pan oedd Dewi yn wyth oed, symudodd y teulu i Rosycaerau, Sir Benfro, ac yno y treuliodd Dewi flynyddoedd ei ieuenctid cynnar.BBC: Dewi Emrys: 	Rhan 1 - (1881-1908) O'r Cei i Lundain Aeth i'r ysgol ym Mhencaer ac  Ysgol Ramadeg Jenkins Abergwaun cyn mynd fel prentis newyddiadurwr a chysodwr ar y County Echo yn y dre honno. Ar ôl marwolaeth ei dad, symudodd y teulu i Gaerfyrddin ac aeth Dewi i weithio ar y Carmarthen Journal.

Fel bachgen ifanc bu'n llwyddiannus iawn wrth gystadlu mewn Esiteddfodau fel adroddwr; ffaith, mae'n bosib, a'i ysgododd i fynychu'r coleg Presbyteraidd yn 1903 er mwyn dilyn llwybr ei dad i'r weinidogaeth.

Dewi'r pregethwr 1903-1917
O'r cychwyn cyntaf roedd galw mawr am wasanaethau Dewi Emrys fel pregethwr Annibynol a bu cryn syndod pan dderbyniodd alwad gydag enwad gwahanol, Eglwys Rydd y Cymry, yn Merton Road yn Bootle yn 1905.Phillips 1971, t. 45. Roedd eisoes yn cyhoeddi barddoniaeth ac yn ymgeisio mewn eisteddfodau lleol.Phillips 1971, t. 57. Erbyn 1907 roedd yn ôl gyda'r Annibynwyr yn weinidog yn Nowlais, lle sefydlodd Gymdeithas Lenyddol.Phillips 1971, t. 59-60. Y flwyddyn ganlynol fodd bynnag derbyniodd alwad gan Eglwys Saesneg
Bwcle, Sir y Fflint, yn 1908, lle arhosodd tan 1911.Phillips 1971, t. 62.  Yn yr un flwyddyn, priododd â Cissie Jenkins, merch o Gaerfyrddin, a ganwyd dau fab, Alun a Gwyn, ym Mwcle. Awgryma cofiannydd Dewi, Eluned Phillips, mai proiodas lled anhapus fuodd hi o'r dechrau; gydag aelodau o'r gymuned yn ystyried Jenkins yn annheilwng i fod yn wraig i weinidog a'i beirniadu am gyflwr y tŷ.Phillips 1971, t. 67.

Ymddengys iddynt orfod gadael Bwcle oherwydd problemau ariannol, neu o bosib rhyw fath o sgandal.Phillips 1971, t. 67-8.  Serch hynny symudodd y teulu yn 1911 er mwyn i Dewi dderbyn gweinidogaeth eto fyth, y tro hwn ym Mhontypridd. Yno byddai Dewi'n cyrraedd "anterth ei boblogrwydd fel pregethwr,"Phillips 1971, t. 69. ac ennill enw iddo'i hun drwy Gymru fel pregethwr a darlithiwr; fodd bynnag ni pheidiodd y problemau ariannol a phersonol fyddai'n ei ddilyn am weddill ei oes. Parhaodd i gystadlu, gan ennill cadair Eisteddfod Môn yn 1914; fodd bynnag nid oedd yn bresennol i dderbyn y wobr.Phillips 1971, t. 69-70.  Symudodd y teulu eto fyth i Llundain yn 1915 pan gynigwyd cyflog uwch gan gapel yno, ond parhau gwnaeth problemau'r teulu. 

Nid yw natur llawn y problemau hyn yn hollol hysbys erbyn hyn ond yn amlwg roedd dyledion; mae cofiannydd Dewi Emrys, Eluned Phillips, yn awgrymu mai "anghymwyster mewn partneriaeth" y briodas oedd wrth fai,Phillips 1971, t. 70. nid yw'n beirniadu penderfyniad Dewi i adael ei deulu a'i eglwys yn 1917 i ymuno â'r fyddin. Ni fyddai'n dychwelyd at ei wraig a gwelodd ychydig iawn o'i feibion wedi hynny. Penderfyniad gwirfoddol ar ei ran oedd ymuno â'r fyddin: oherwydd ei fod yn weinidog nid oedd conscripsiwn yn effeithio arno. Mae dyddiadur Dewi yn tystio ei fod wedi ystyried y rhyfel yn "ymgyrch santaidd"; ond nid oes tystiolaeth iddo fynd i'r ffrynt na gweld brwydr.Phillips 1971, t. 81-88. 

Er gwaethaf ei fywyd cythryblus ni pheidiodd y cystadlu. 1917 oedd y flwyddyn gyntaf y mae'n hysbys iddo ymgeisio yng nghystadleuaeth Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol.Phillips 1971, t. 85.

Y bardd a'r crwydyn 1917-1941 
Ni ddychwelodd Dewi i bregethu ar ôl y Rhyfel Mawr; ond yn hytrach dychwelyd at newyddiaduraeth er mwyn ceisio cynnal ei hun. Er iddo werthu sawl darn i olygyddion Stryd y Fflyd, aeth pethau o  chwith iddo, a threuliodd sawl noson o dan y sêr  ar lannau Tafwys. Er mwyn ceisio cefnogaeth Cymry Llundain mae'n hysbys iddo ganu am damaid y tu allan i eglwysi'r ddinas, ei gap yn ei ddwylo.BBC: Dewi Emrys: Rhan 2 - (1908-1929) Mas a Lawr 

Treuliodd rhan helaeth yr 1920au yn ddigartref. Arestiwyd ef yn 1927 am fethu â thalu ei ddyledion. Serch hynny, daliai i gystadlu'n rheolaidd am wobrau mewn Eisteddfodau mawr a bach, ac fel yn achos Llew Llwyfo yn y ganrif flaenorol ymddengys iddo gystadlu'n rhannol er mwyn cynnal ei hun gyda'r enillion a ddeuai o'i lwyddiannau. 

Yn 1922, dechreuodd gyhoeddi colofn farddonol yn y Carmarthen Journal dan y teitl "Pabell Awen"; enw fyddai'n defnyddio eto yn 1936 mewn colofn enwocach yn Y Cymro.Phillips 1971, t. 96.

Ymgeisiodd am y Goron yn  1924; bu'n aflwyddiannus ond canmolwyd ei bryddest ar Atgof. Ymunodd yn y ddadl gyhoeddus ynghylch cerdd fuddugol E. Prosser Rhys, nid (fel y gwnaeth llawer) drwy feirniadu moesau'r gerdd, ond drwy ddadlau na allai'r prif feirniad, W. J. Gruffydd, werthfawrogi barddoniaeth.Phillips 1971, t. 106-115. Dyma ddechrau anghydfod rhwng y ddau fyddai'n parhau am weddill oes Dewi Emrys. 

Yngeisiodd am y Goron yn aflwyddiannus eto yn 1925 ond yn 1926 daeth ei fuddugoliaeth gyntaf mewn un o brif wobrau'r Eisteddfod pan enillodd Goron Eisteddfod Genedlaethol Abertawe. Yn anarferol, testun y flwyddyn honno oedd "chasgliad o gerddi" ynhytrach na phryddest a chasgliad buddugol Dewi oedd Rhigymau'r Ffordd Fawr, yn dwyn ar ei brofiad uniongyrchol o digartrefedd. Yn yr un Eisteddfod, enillodd gystadleuaeth ar gyfer Darn o Farddoniaeth mewn Tafodiaith gyda cherdd fyddai'n dod yn un o'i weithiau mwyaf adnabyddus, Pwllderi. Yn sgil ei lwyddiant, daeth ei wraig i chwilio amdano yn Abertawe, gan fod Dewi heb gyfrannu at gynhaliaeth ei deulu ers blynyddoedd. Fel canlyniad bu rhaid i Ddewi roi'r arian a enillwyd yn yr Eisteddfod i Cissie, begio rhagor gan ei ffrindiau, a hyd yn oed rhoi ei goron newydd mewn pawn shop yn Abertawe.Phillips 1971, t. 134-5.

Enillodd y Gadair o'r diwedd yn Lerpwl, 1929 gyda'i awdl ar Dafydd ap Gwilym, gan lwyddo eto'r flwyddyn olynnol yn Llanelli, 1930 gyda Y Galilead. Cafwyd dryswch yn 1930 oherwydd nad oedd awdurdodau'r Eisteddfod wedi rhoi gwybod iddo mai ef oedd wedi ennill, ac er mai penderfyniad bwriadol oedd hyn er mwyn ceisio osgoi rhyddhau enw'r ymgeisydd buddugol o flaen llaw, cymrodd Dewi Emrys mai sarhad personol yn ei erbyn ef oedd y drefn newydd.

Erbyn 1931 roedd ganddo dŷ rhent yn Abertawe, ond daliai i gysgu allan pan yn teithio. Cynhaliai ei hun drwy ei wobrau ac ambell daliad y derbyniai o bryd i'w gilydd am waith newyddiadurol neu ddarlithio, a thrwy garedigrwydd eraill.Phillips 1971, t. 165. Roedd 1936 yn flwyddyn bwysig yn ei hanes, oherwydd y flwyddyn honno gwelwyd dechrau colofn barddonol dan olygyddiaeth Dewi yn Y Cymro dan y teitl Y Babell Awen. Gwahoddai'r golofn gyfraniadau barddonol gan ddarllenwyr a byddai Dewi yn eu beirniadu a'u canmol; roedd yn golofn ddylanwadol iawn ar y pryd a arweiniodd at gyhoeddi cyfrol, Beirdd y Babell, o'r farddoniaeth a gyflwynwyd. Parhaodd i olygu'r golofn hyd ei farwolaeth yn 1952. Erbyn yr 1930au hefyd ymddangosodd nifer o gyfrolau o'i eiddo, gan gynnwys Rhymes of the Road (1930), fersiwn Saesneg o Rhigymau'r Ffordd Fawr, casgliad o farddoniaeth, Y Cwm Unig (1930), casgliad o Ysgrifau (1937), a llyfr dylanwadol, Odl a Chynghanedd (1937), oedd yn ganllaw i ysgrifennu barddoniaeth (caeth a rhydd) yn Gymraeg a fu'n dylanwadol am gyfnod hir.

Ymddengys y bu gan Dewi Emrys nifer o gariadon drwy'r blynyddoedd, yn eu plith y bardd Dilys Cadwaladr; ganwyd iddi hi a Dewi Emrys ferch o'r enw Dwynwen yn 1930.Phillips 1971, t. 164.

Blynyddoedd olaf 1941-1952
Aeth Dewi Emrys i fyw, gyda'i ferch Dwynwen, yn "Y Bwthyn", Talgarreg, Sir Aberteifi yn 1941 ac yn y fan honno treuliodd ei ddegawd olaf. Daeth y tŷ yn ganolbwynt i gymuned o feirdd a llenorion. Daliai i olygu Y Babell Awen ac i gystadlu: enillodd ei drydedd Gadair yn Bangor, 1943 gyda'i awdl Cymylau Amser, a'i bedwaredd ac olaf gydag Yr Alltud ym Mhen-y-bont ar Ogwr 1948. Yr olaf o'r rhain oedd ei awdl orau yn ei farn ef.Phillips 1971t. 247 Cystadleuodd hefyd ddwsinau o weithiau am fân wobrwyau mewn eisteddfodau am sonedau, englynion neu gerddi eraill, a thestun un o'r cystadlaethau hyn yn Eisteddfod Genedlaethol 1947 oedd un o'i gerddi enwocaf, yr englyn Y Gorwel.Llwyd, Alan (2006) Y Gaer Fechan Olaf: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1937-1950, Cyhoeddiadau Barddas. t.220 
Cyhoeddodd gyfrol arall o farddoniaeth, Cerddi'r Bwthyn, yn 1948, a chafodd ei wahodd i feirniadu csytadleuaeth y Gadair yn 1949, yr unig dro iddo dderbyn yr anrhydedd.Phillips 1971 t.255. 

Bu farw yn Aberystwyth ym mis Medi, 1952, a chafodd ei gladdu ym mynwent Capel Pisgah, yn agos i Dalgarreg. Dywedodd ei gyfaill, y Prifardd T. Llew Jones am yr achlysur:

Bu farw Dewi Emrys yn ysbyty Aberystwyth ar Fedi'r 20fed 1952 a chladdwyd ef ym mynwent Pisgah, Talgarreg. Ychydig iawn o bobl a welodd yn
dda i ddod i'r angladd. Yn wir, roedd y capel yn hanner gwag.

Codwyd cofgolofn iddo ym Mhwllderi, Sir Benfro, y man a gysylltwyd ag un o'i gerddi enwocaf.

Gwaddol

Fodd bynnag rhaid ystyried hyn yng nghyd-destun ei gystadlu parhaus mewn Eisteddfodau am gyfnod o ddeugain mlynedd, o'i ymdrechion cyntaf yn yr 1910au hyd at ei farwolaeth. Cystadleuodd mewn Eisteddfodau cenedlaethol a lleol, ac am gerddi mawr a bach. Yn ei chofiant, cynigiodd Eluned Philips tystiolaeth bod Emrys wedi cystadlu ar gyfer y Gadair am y tro cyntaf yn 1917, ac wedi hynny yn 1919, 1920, 1927, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1937, 1943, 1946, a 1948. Dangosodd hefyd iddo ymgeisio am y Goron yn 1924, 1925, 1926, 1929, 1931, 1932, 1936, a 1946; mae'n debyg iawn nad yw'r rhestrau yma'n gyflawn a rhaid ychwanegu at hynny gannoedd o gystadleuthau llai ar yr englyn, cywydd, soned, telyneg ac ati. Mae tystiolaeth iddo ail-gyflwyno hen gerddi cyflawn i gystadleuthau newydd, ac roedd "byth a beunydd yn ail-wampio, ac yn cynnwys darnau o gerddi yn blith-draphlith mewn cerddi eraill."Phillips 1971, t. 56. Nid oedd hynny'n groes i unrhyw reolau fel y cyfryw; fodd bynnag mae tystiolaeth hefyd iddo dorri'r rheolau ar o leiaf un achlysur drwy ymgeisio ddwywaith yn yr un gystadleuaeth, a cheir awgrym bod cerddi a gyfansoddwyd gan Dewi Emrys wedi ymddangos dan enw arall mewn cystadleuaeth eisteddfodol, a'i fod o bosib wedi eu gwerthu.Ceir tystiolaeth ynghylch yr holl weithgarwch uchod yn Eluned Phillips, Dewi Emrys, (1971) Gomer. Gweler tt.175-182 am helynt "G. Dawkins."

Delir yn gyffredinol bod y cystadlu di-ddiwedd yma wedi effeithio ar ansawdd ei gynnyrch:
Gwendid, neu anffawd Dewi Emrys oedd iddo gystadlu bron heb ball... Cynhyrchion eistedddfodol sydd ymron pob cyfrol, ac y mae'r ail-wampio, a'r pentwr llinellau llanw (er bodloni gofynion cystadleuaeth) yn ei gwneud hi'n anodd gweld rhagoriaethau ambell awdl neu bryddest.Phillips 1971 t.273
Bardd ceidwadol oedd Dewi Emrys ac mae ei farddoniaeth yn debycach i arddull delynegol troad yr 20g na'i gyfoeswyr mwy arloesol; "Bardd wedi aros ym myd y cyfnod 1910-1930" oedd ym marn Tecwyn Lloyd.Phillips 1971 t.276 Er iddo gystadlu ar ystod eang o fesurau barddol, dangosodd Eluned Phillips ei fod yn tueddu gweld mwy o lwyddiant mewn cystadleuaethau canu caeth na rhydd, o bosib oherwydd bod cyfyngiadau'r mesurau caeth yn caniatau iddo gyfansoddi'n geidwadol tra bod beirniaid yn disgwyl gweld rhagor o fentro gyda mesurau fel y bryddest.Phillips 1971 t.242 Mae'n arwyddocaol mai unwaith yn unig bu'n fuddugol wrth gystadlu am y Goron er iddo ymgeisio'n rheolaidd, ac arwyddocaol hefyd yw'r ffaith i'r fuddugoliaeth honno ddod mewn blwyddyn pan ofynnwyd am gyfrol o gerddi byr ynlle pryddest. Tueddir i feirniadu'r cyfansoddiadau enillodd y prif wobrau iddo erbyn heddiw: mae Rhigymau'r Ffordd Fawr yn "gasgliad barddonllyd a di-wefr" ym marn Alan Llwyd.Canrif o Brifwyl 1926 "Ceir rhai darnau telynegol derbyniol" meddai am awdl Dewi o 1929 ar Dafydd ap Gwilym, "ond mae'r eirfa awdlaidd a mynegiant afrwydd yn ei handwyo, ac mae diffyg unoliaeth yn yr awdl yn ogystal".Canrif o Brifwyl 1929 Roedd Y Galilead, ei ymdrech lwyddiannus y flwyddyn ganlynol, yn "awdl hen-ffaswn ei dull hyd yn oed yn 1930".Canrif o Brifwyl 1930 Yr Alltud 1948 oedd ffefryn Dewi Emrys ei hun o blith ei awdlau, ond ym marn Llwyd "difethir yr awdl gan gynganeddu cras, geirfa hynaflyd, ar brydiau, a mynegiant afrwydd."Canrif o Brifwyl 1948 Serch hynny, teg yw nodi na fyddai ei gyfansoddiadau wedi ennill pe na baent wedi enill clod a brwdfrydedd y beirniaid ar y pryd, oedd yn cynnwys rhai o ffigurau mawr barddoniaeth Gymraeg, gan gynnwys T. Gwynn Jones, W. J. Gruffydd, R. Williams Parry a T. H. Parry Williams.Canrif o Brifwyl 1943

Mae rhai cerddi byrrach o eiddo Dewi Emrys wedi parhau'n rhan o ganon Barddoniaeth y Gymraeg, yn enwedig y gerdd dafodieithol Pwllderi a'r englyn Y Gorwel,https://www.hanesabergwaun.org.uk/places/education/henner-school/dewi-emrysPhillips 1971 t.275. cerdd yr oedd Alan Llwyd yn fodlon ei galw'n gampwaith.Llwyd, Alan (2006) Y Gaer Fechan Olaf: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1937-1950, Cyhoeddiadau Barddas. t.220 Cyfansoddwyd y ddwy gerdd ar gyfer cystadlaethau ac maent yn cael eu cynnwys yn rheolaidd mewn blodeugerddau Cymraeg: mae Pwllderi yn Hoff Gerddi Cymru, Y Gorwel yn Mwy o Hoff Gerddi Cymru a Cerddi'r Cewri a'r ddwy gerdd yn yr Oxford Book of Welsh Verse a Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif. Mae rhai beirniaid wedi bod yn fwy cadarhanol eu hasesiad o allbwn Dewi Emrys yn ei gyfanrwydd. Roedd yn "un o feistri cerdd dafod" yn ôl R. Gerallt Jones; ac meddai Aneirin Talfan Davies amdano:
Y mae rhyw gryfder hoyw yn y gynghanedd yn nwylo Dewi Emrys. Efallai i hyn ddirywio yn ddiweddarach dan ddylanwad yr ysfa gystadlu. Er hynny y mae her i rywun eistedd i lawr i astudio'r cyfan o'i farddoniaeth a'i gosod yn y fantol. Bryd hynny, 'rwy'n meddwl, fe geir bod ynddi fwy nag a freuddwydiwyd, efallai, o ffrwyth yr awen wir.Phillips 1971 t.279.

Roedd ei waith fel athro barddonol drwy gyfrwng Y Babell Awen a'i lyfr Odl a Chynghanedd yn dra phwysig a dylanwadol ac awgryma Eluned Philips mai "Fel athro beirdd y cofir Dewi yn bennaf", a bod o leiaf pymtheg o'r cyfranwyr i Y Babell Awen rhwng 1936-52 wedi ennill y Goron neu'r Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol erbyn 1971.Phillips 1971 t.271.

Llyfryddiaeth
Barddoniaeth
Rhigymau'r ffordd fawr (1926)Rhigymau'r Ffordd Fawr ar Wicidestun
Rhymes of the road (1928) (fersiwn Saesneg o Rhigymau'r Ffordd Fawr)
Y Cwm Unig  (1930)
Cerddi'r Bwthyn (1948)Cerddi'r Bwthyn ar Wicidestun
Wedi'r Storom (1965) (detholiad o'i farddoniaeth a luniwyd fel cyfrol deyrnged iddo)

Eraill
 Ysgrifau (1937)Ysgrifau (Dewi Emrys) ar Wicidestun
Odl a Chynghanedd  (1937)
Beirdd y Babell (gol.), (1939)

 Oriel 

Ffynonellau

Cyfeiriadau

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd