Blodeuwedd (drama)

Drama fydryddol bedair act gan Saunders Lewis yw Blodeuwedd (cyhoeddwyd 1948). Ymddangosodd y ddwy act gyntaf yn Y Llenor yn 1923 a 1925 ond ym 1947 y gorffennodd Lewis y gwaith pan ofynnodd Chwaraewyr Garthewin iddo am ddrama i'w hactio. Mae'n seiliedig ar hanes Blodeuwedd fel y'i ceir yn y chwedl Math fab Mathonwy, yr olaf o Bedair Cainc y Mabinogi.

 Disgrifiad byr 
Blodeuwedd, y ferch a wnaed o flodau gan y dewin Gwydion er mwyn trechu tair tynged ei gŵr Llew Llaw Gyffes drwy roi iddo “…enw, ac arfau, a’r wraig ryfeddaf a grëwyd”. Ond daw'r heliwr golygus Gronw Pebr i newid ei byd, a drysu ei holl feddwl a'i theimladau.

 Cefndir 
Cais gan Morris Jones, am ddrama i'w chyflwyno gan Chwaraewyr Garthewin oedd yr hwb a barodd i Saunders Lewis gwblhau'r gwaith ym 1947. Er nad oedd yn berffaith hapus gydag "addasrwydd" y ddrama i gwmni Theatr Garthewin, cytunodd, ond bu cryn drafferth i gastio'r ddrama. Bu'n rhaid aros tan Hydref 1948, er mwyn gweld y llwyfaniad cyntaf ohoni.

Mewn ymateb i gais gan y cyfarwyddwr am gymorth o ran llwyfannu, fe atebodd Saunders mewn llythyr ato drwy ddweud : "Nid wyf yn credu mewn rhoddi llawer o gyfarwyddiadau llwyfan yn yr argraffiad printiedig. Fy meddwl i yw mai gorau po leiaf a geir—tasg i'r cynhyrchydd [cyfarwyddwr] yw gwneud ei gyfarwyddiadau ei hun a dylai fod yn rhydd i wneud fel y dymuna. Dylai'r ddrama fel llyfr gynnwys dim ond y minimwm er mwyn rhoi llaw rydd i'r cynhyrchydd."

Eglurodd Saunders wrth Morris Jones mai gweld Sybil Thorndike yn actio Medea gan Ewripides a roes y syniad o Blodeuwedd iddo. 
bawd|Cynllun gwisgoedd cynhyrchiad 1948 gan Chwaraewyr Garthewin
Dechreuwyd ymarfer ym mis Mai 1948. Cynlluniodd Morris Jones y gwisgoedd, a bu i Jane Owen eu darlunio, a Lalla Thomas eu creu. Morris fu hefyd yn ngofal cynllunio'r set, gyda Moses Ellis, Nora Lee Jones a Jane Owen yn ei hadeiladu. Morris Jones oedd hefyd yn gyfrifol am yr awgrym o sgrech tylluan ar ddiwedd y ddrama, er i eraill honni yr un modd. Cyfaddefodd Saunders yn ddiweddarach, wedi cyhoeddi'r ddrama, petai'n cael y cyfle i ail-sgwennu'r ddrama y byddai'n dileu sgrech arallfydol y dylluan am ei bod hi'n "llawer rhy theatrig".

Cyhoeddwyd y ddrama gan Wasg Gee cyn y perfformiad cyntaf, er bod y sgript a lwyfannwyd ym mis Medi 1948 [sgript a anfonwyd at Morris Jones ddiwedd 1947] yn wahanol i'r testun printiedig. Addaswyd y ddrama mewn argraffiad ar gyfer plant a phobol ifanc yn 2000, gan CBAC.Gwefan Waterstones

Darlledwyd rhaglen arbennig am hanes y ddrama a'i chysylltiad â Garthewin ar S4C ar 19 Gorffennaf 1986 o dan yr enw Garthewin a'r Flodeuwedd Gyntaf.

 Beirniadaeth 
Bu peth beirniadu ar adeiladwaith y ddrama, a rhoddir y bai am hyn yn y saib o ugain mlynedd rhwng creu y ddwy act gyntaf, a'r ddwy act olaf. Nododd Emyr Humphreys "Rhwng yr ail a'r drydedd act o'r ddrama hon y ffurfiwyd y Blaid Genedlaethol, y sefydlwyd Y Ddraig Goch, y gosodwyd seiliau cymdeithaseg Gymraeg newydd, y llosgwyd yr Ysgol Fomio, y danfonwyd y tri i'r carchar, y diswyddwyd y dramodydd a'i droi allan o Brifysgol Cymru, y cychwynnwyd cyfres arwrol Cwrs y Byd yn Y Faner a llu o helyntion eraill, gan gynnwys yr Ail Ryfel Byd." Dadleua Ceri Sherlock bod Saunders wedi dychwelyd at y "campwaith dramatig" yma, "yn ddyn gwahanol, gan ail-afael mewn byd theatr gwahanol".

Er i'r perfformiadau cychwynol yng Ngarthewin fod yn llwyddiant, pan aed â'r ddrama ar daith yn ystod 1949 "nid ymatebodd y gwahanol gynulleidfaoedd â'r un brwdfrydedd" ag a welwyd ym 1948. Dryswch sail hanesyddol a chwedlonol y ddrama oedd un feirniadaeth, ac "anfoesoldeb ac anweddustra" ymysg y gweddill. Mae llawer mwy o droeson trwstan y cynhyrchiad i'w weld yng nghyfrol Hazel Walford Davies, Saunders Lewis a Theatr Garthewin (Gomer 1995). 

Cymeriadau
Blodeuwedd (y prif gymeriad),
Llew Llaw Gyffes (gŵr Blodeuwedd),
Gronw Pebr (Arglwydd Penllyn),
Gwydion (dewin, ewythr Llew Llaw Gyffes),
Rhagnell (morwyn Blodeuwedd),
Penteulu Penllyn, Milwyr a Gweision

 Cynyrchiadau nodedig 

 1940au -1970au 
bawd|Cynhyrchiad Garthewin o Blodeuwedd 1948
bawd|Hysbyseb yn y Rhos Herald am Blodeuwedd 1949
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Chwaraewyr Garthewin ar 23 Medi 1948. Cyfarwyddwr: Morris Jones; cast:  

 Blodeuwedd - Ellen Wyn Jones
 Rhagnell - Nora Jones
 Llew Llaw Gyffes - Edwin Williams
 Gronw Pebr - Dafydd Jones
 Gwydion - Raymond Edwards
 Penteulu - Tom Charles
 Rhannau eraill - Richard Jones, Gwyn Jones, Jac Jones a Morris Jones. 
Er iddo fethu gweld cynhyrchiad Garthewin o Amlyn ac Amig, fe lwyddodd Saunders Lewis i gyrraedd Dyffryn Clwyd, er mwyn gweld Blodeuwedd, a hynny ar y noson agoriadol. Yno hefyd yn adolygu'r ddrama ar gyfer Y Faner, roedd Kate Roberts. Nodwyd bod y "peiriant cynhyrchu trydan" wedi methu am ychydig funudau yn ystod yr Act gyntaf, "a bu bron i Ellen Wyn Jones (Blodeuwedd) grogi Nora Jones (Rhagnell) yn go iawn yn yr ail act wrth rwymo pleth ei gwallt yn rhy dynn o amgylch ei gwddf".

 1980au - 2000au 
bawd|Rhaglen cynhyrchiad 1985 gan TheatrigCafwyd addasiad gan Theatrig ym 1985, fel teyrnged i Saunders Lewis. Cyfarwyddwr : Ceri Sherlock; cynllunydd : Simon Banham; cast: 

 Blodeuwedd - Betsan Llwyd
 Rhagnell - Judith Humphreys
 Llew Llaw Gyffes - Alun Elidyr
 Gronw Pebr - Richard Elfyn
 Gwydion - Trefor Selway
 Penteulu - Eryl Huw Phillips.
 Llefarydd - Rhian Cadwaladr
Addaswyd a chyfieithwyd y ddrama ym 1991 gan Siôn Eirian a'i galw'n Woman of Flowers a'i chyflwyno gan yr Actors Touring Company, ac wedyn gan Theatr y Sherman yn Gymraeg ym 1992.

Cafwyd llwyfaniad dadleuol neu "anghonfensiynol" arall o'r ddrama gan Gwmni Theatr Gwynedd yn 2002, dan gyfarwyddyd Ian Rowlands; cynllunydd : Rhiannon Matthews; cast:
bawd|Poster cynhyrchiad 2002 gan Gwmni Theatr Gwynedd
 Blodeuwedd - Elin Wmffras
 Rhagnell - Rhian Cadwaladr
 Llew Llaw Gyffes - Owen Arwyn
 Gronw Pebr - Dyfed Potter
 Gwydion - Dyfan Roberts
 Penteulu - Gwyn Parry

"Cynhyrchiad anghonfensiynol dros ben" oedd hwn, yn ôl yr adolygydd Dyfrig Jones yn Barn [Hydref 2002] "Amharwyd ddim ar y geiriau eu hunain – neu ddim ddigon i mi sylwi beth bynnag – ond mae hi’n amlwg wrth wylio’r cynhyrchiad fod y cyfarwyddwr wedi ceisio ymbellau cymaint ag y medr oddi wrth y ddelwedd draddodiadol o’r ferch o flodau," ychwanegodd. 

Cytuno wnaeth Catrin Jones ar wefan BBC Cymru : "Roedd Blodeuwedd, y ferch o flodau, yn gwisgo dillad lledr tywyll a sgidiau du at ei phenliniau. Amdani hefyd roedd rhwyd ddu, oedd yn cyfleu rhyw fath o sgert, a llinell lachar werdd fel rhyw fath o olau laser yn gloywi'r rhwyd. Dyma chwalu'r ddelwedd draddodiadol o Flodeuwedd yn syth."

 2010au i'r presennol 
bawd|Iddon Jones a Morfydd Clark mewn golygfa o Blodeuwedd yn 2013
Yn 2013, trawsblannwyd y chwedl o’r Oesoedd Canol i gyfnod yr Ail Ryfel Byd gan Theatr Genedlaethol Cymru. Llwyfannwyd y ddrama ar leoliad yn Nhomen y Mur, Trawsfynydd, o dan gyfarwyddyd Arwel Gruffydd; cynllunydd Carl Davies; sain Dyfan Jones; cast:

 Blodeuwedd - Morfydd Clark
 Rhagnell - Non Haf
 Llew Llaw Gyffes - Iddon Jones
 Gronw Pebr - Rhys Bidder
 Gwydion - Glyn Pritchard
 Penteulu - Martin Thomas
 Milwr - Owain Llŷr Edwards.

bawd|Delwedd hysbysebu Theatr Genedlaethol Cymru 2014
Ail-deithwyd y cynhyrchiad o gwmpas theatrau Cymru yn 2014 gyda'r cast canlynol:

 Blodeuwedd - Rhian Blythe
 Rhagnell - Non Haf
 Llew Llaw Gyffes - Carwyn Jones
 Gronw Pebr - Rhys Bidder
 Gwydion - Glyn Pritchard
 Penteulu - Rhodri Siôn
 Milwr - Owain Llŷr Edwards.

"Er mawr siom i rai, ail-gastiwyd rhan Blodeuwedd" nododd yr adolygydd Lowri Haf Cooke, "gan nad oedd Morfydd Clark ar gael [...] Penodwyd actores ei chenhedlaeth yn ei lle, oedd yn benderfyniad gwych; Rhian Blythe, heb os, oedd seren y sioe – taenodd ei hud ar hyd y cynhyrchiad." Yn anffodus, nododd hefyd nad oedd "gronnyn o gemeg rhwng ei Gronw Pebr ef [Rhys Bidder] a Blodeuwedd Rhian Blythe, a fu’n siom i nifer fawr yn Theatr y Sherman."

Ail-lwyfannwyd addasiad Saesneg Siôn Eirian yn 2018 [Woman of Flowers] gan Cwmni Theatr Pena a Chanolfan Gelfyddydau Taliesin. 

 Addasiadau 
Er i Robert O. F. Wynne geisio cyfieithu Blodeuwedd i'r Saesneg ar gyfer ei darlledu ar Radio'r BBC [fel yn achos Amlyn ac Amig] ni chafodd lwyddiant. 

Addaswyd y ddrama ar gyfer y teledu gan BBC Cymru ym 1965, a'i darlledu am y tro cyntaf ar 1 Mawrth 1965. Roedd y cast yn cynnwys Nerys Hughes, Ray Smith, Philip Madoc, Dillwyn Owen, Josephine Price a Stewart Jones. Cafwyd cerddoriaeth gan Alun Hoddinott a'r cyfarwyddydd oedd Emyr Humphreys. 

Cynhyrchwyd addasiad ffilm [Blodeuwedd (ffilm 1990)] gan Ffilmiau Bryngwyn ar gyfer S4C a'i darlledu ar 1 Mawrth 1990.

 Cyfeiriadau 

Categori:Dramâu 1948
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1948
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru