Ben Bowen

Bardd Cymraeg oedd Ben Bowen (1878 - 16 Awst 1903). Er iddo farw yn ddim ond bedair ar hugain oed, ystyriwyd ef yn fardd addawol iawn gan ei gyfoeswyr ac roedd ei farwolaeth cynnar yn destun galar cyhoeddus ymysg ei gyd-Gymru.Chapman, t. 3. Roedd yn enghraifft o'r Bardd Newydd.Tom Parry, "Y Bardd Newydd Newydd",  Y Traethodydd 1939,  94(8) tt.169-178.Chapman, t. 57. 

Bywgraffiad
Ganed ef yn Nhreorci, yn fab i Thomas a Dinah Bowen. Aeth i weithio fel glöwr yn weddol ieuanc, a dechreuodd ymddiddori mewn barddoniaeth a chystadlu mewn eisteddfodau lleol.

Gadawodd y pwll glo yn 1897 er mwyn astudio ar gyfer y weinidogaeth gyda'r Bedyddwyr. Aeth i Brifysgol Caerdydd, ond oherwydd afiechyd, ni allodd orffen ei flwyddyn gyntaf. Daeth yn ail am y goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1900, gyda phryddest ar y testun "Pantycelyn". Codwyd tysteb iddo fynd i Dde Affrica i geisio gwella ei iechyd yn 1901 a 1902. Parhaodd ei iechyd i ddirywio wedi iddo ddychwelyd, a bu farw yn 1903.

Gwaddol
Er ei fod wedi tramgwyddo rhai wrth gyhoeddi ei erthyglau dadleuol, roedd ei farwolaeth ifanc yn destun cryn dristwch a galar ymysg ei gyfoedion: mynychwyd ei angladd gan filoedd er gwaethaf glaw trwm y diwrnod hwnnw. Roedd ei farddoniaeth wedi ennill gwobrau iddo mewn rhai eisteddfodau lleol ond nid enillodd yr un o brif wobrau'r Eisteddfod Genedlaethol, er iddo ymgeisio am y Goron yn 1900, y Gadair yn 1901 a 1902Chapman, t. 54. a gadael awdl anorffenedig ar 'Y Celt' (testun Cadair 1903) ar ei ôl wedi iddo farw.Chapman, t. 67. Serch hynny, adeg ei farwolaeth rhagwelodd rhai y byddai'n ymuno â rhengoedd anfarwolion barddoniaeth.Chapman, t. 6-7.

Bu Bowen ei hun yn ymwybodol o'i iechyd bregus, ac yn fodlon manteisio ar y ddelwedd ohono fel ffigwr trasig, er enghraifft drwy gymharu ei hun i â'r bardd Golyddan. Mae ei waddol ysgrifenedig yn tystio i ffydd sylweddol yn ei allu ef ei hun fel bardd.Chapman, t. 7. Fodd bynnag, yn wahanol i feirdd Cymraeg eraill fu farw'n ifanc, megis Golyddan, Ann Griffiths, Gwenffrwd a Hedd Wyn, ychydig o barch sydd i farddoniaeth Ben Bowen erbyn heddiw. Mae'r astudiaeth academaidd fwyaf sylweddol o'i fywyd a'i waith yn dadlau bod stori ei fywyd a'r "cwlt" o'i amgylch o fwy o ddiddordeb na'i waith fel bardd.Chapman, t. 5. Roedd yn enghraifft o'r Bardd Newydd, mudiad yr ystyrir ei gynnyrch o ychydig iawn o werth llenyddol erbyn heddiw.Rhys, Robert "Llenyddiaeth Gymraeg y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg" yn Geraint Jenkins (gol.) (1999) Gwnewch Bopeth yn Gymraeg, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t.261 Alun Llywelyn-Williams, "Y Bardd Newydd" yn Dyfnallt Morgan (gol.), Gwŷr Llên y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg, 1968. t268, 277. Er bod ei gofnod yn y Bywgraffiadur (a luniwyd gan ei nai, Ben Bowen Thomas) yn hawlio bod rhai o'i awdlau a phryddestau o "safon uchel" mae'n cyfaddef fod "ffurfiau llenyddol ac egwyddorion artistig y 19eg ganrif" wedi "[cyfyngu] arno fel bardd". Er gwaethaf diddordeb ei fywyd ac ymateb y byd Cymreig iddo, fel bardd roedd yn "mediocre poet of immoderate self-belief" chwedl T. Robin Champman.

Teulu
Roedd Ben Bowen yn perthyn i nifer o feirdd Cymraeg diweddarach. Roedd ei frawd hŷn, David Bowen (Myfyr Hefin)  (1874-1955) yn fardd ond ei gyfraniad mwyaf oedd golygu a chyhoeddi gwaith Ben Bowen mewn pum cyfrol dros gyfnod o ddegawdau (gweler Llyfryddiaeth isod); roedd ganddo 'obsesiwn' â chyrhaeddiadau ei frawd a threfnodd gosod plac ar ei dŷ a chofeb marmor ar ei fedd. Defnyddiodd yr elw o werthu gweithiau ei frawd i gynnal ysgoloriaeth yn ei enw yng Ngholeg Harlech. Bu aelod arall o'r teulu, Ben Bowen Thomas (1899-1977), sef nai Ben Bowen (merch ei chwaer), yn warden yr un coleg; daeth yn ddiweddarach yn bennaeth Prifysgol Cymru.

Brawd arall i Ben Bowen a Myfyr Hefin oedd Thomas Bowen; daeth yntau yn dad i ddau o brifeirdd yr 20g sef Euros Bowen (1904-1988) a Geraint Bowen (1915-2011).

Ffynonellau

Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd nifer o gasgliadau o'i waith dan olygyddiaeth ei frawd, Myfyr Hefin:
 Cofiant a Barddoniaeth Ben Bowen (1904)
 Rhyddiaith Ben Bowen (1909)
 Blagur Awen Ben Bowen (1915)
 Ben Bowen yn Neheudir Affrica (1928). Ei ddydiadur.
 Ben Bowen i'r Ifanc (1928).

Cyfeiriadau

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Pobl o Dreorci