Y Dydd Olaf

Erthygl am y nofel wyddonias yw hon; am albwm Gwenno Saunders gweler yma.

Nofel wyddonias neu ffug-wyddonol gan Owain Owain yw'r Dydd Olaf a gyhoeddwyd yn 1976 gan Wasg Gomer, Llandysul. Cafodd ei hailargraffu yn 2021 yn Gymraeg, a chafwyd addasiad Saesneg yn 2024 a chyfiethiad Pwyleg yn 2025. Ysgrifennwyd y nofel yn 1968 ac 1969 pan oedd yr awdur yn byw yn Llanuwchllyn a danfonwyd hi i gystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Rhydaman yn 1970. 

Rhyddhawyd albwm o gerddi a seiliwyd ar gynnwys y nofel gan Gwenno Saunders ar label annibynnol Peski Records yn Hydref 2014 a gwerthwyd y cyfan. Cafodd ei ail-ryddhau ledled y byd yn 2015 gan Heavenly Recordings. Yn 2016 rhyddhawyd sengl, remics, o'r gan 'Fratolish Hiang Perpeski' gan y cerddor Tim Gane.open.spotify.com;
bawd|Clawr Y Dydd Olaf (Gwasg y Bwthyn; 2021)
bawd|Clawr y fersiwn Cernyweg An Jydh Finek (Sam Brown; Mehefin 2020)

Mae un o'r prif gymeriadau'n berson du, galluog, sy'n anarferol iawn i lyfr o'r cyfnod hwn.

Dywedodd y beirniad llenyddol Pennar Davies am y nofel (gweler y broliant) Ni welwyd dim byd tebyg i'r llyfr hwn (Y Dydd Olaf) yn ein hiaith o'r blaen, na dim byd hollol debyg mewn unrhyw iaith. Llawenhewn fod y math yma o ddisgleirdeb yn bosibl yn y Gymraeg."  Mewn adolygiad o'r gyfrol yn 2014 dywedodd Miriam Elin Jones, 'I ddweud y gwir, mae rhagymadrodd Pennar Davies i’r nofel hon yn dweud y cwbl. Dyma nofel wreiddiol yn y Gymraeg, a nofel fydd yn eich syfrdanu... clasur Cymraeg, heb os.'  Enw'r wefan: GWYDDONIAS; Teitl: ‘TOP 10′ O LYFRAU FFUG-WYDD CYMRAEG GAN MIRIAM ELIN JONES; adalwyd 16 Hydref 2014 Mewn cyfweliad gyda Gwenno Saunders a mab Owain, sef Robin Llwyd ab Owain dywedwyd i'r gwaith gael ei ysgrifennu yn 1967/8 ond na chyhoeddwyd y gwaith tan i'r awdur ddanfon y proflenni at Pennar Davies, wedi methu cael unrhyw wasg i gyhoeddi'r nofel. 9 mlynedd yn ddiweddarach, yn 1976, wedi derbyn broliant Pennar Davies, cyhoeddwyd y nofel.Radio Cymru; 'Sesiynau'r 'Steddfod'.

Cyfieithiadau ac addasiadau
Oddeutu 2013 fe'i digideiddiwyd ar ffurf elyfr nid-am-arian ar wefan Y Twll (Carl Morris) a gwefan Slebog.Gwefan Y Twll; Carl Morris; adalwyd 16 Gorffennaf 2017. 

Yn 2020 fe'i cyfieithwyd i'r Gernyweg gan yr awdur Sam BrownCopi am ddim o'r fersiwn Cernyweg, fersiwn ar ffurf PDF i'w lawrlwytho am ddim.

Yng Ngorffennaf 2021 cafwyd ailargraffiad Cymraeg gan Wasg y Bwthyn, wedi i'r llyfr fod allan o brint ers bron i 50 mlynedd.cantamil.com; adalwyd 13 Awst 2021.golwg.360.cymru; Golwg 360; cyfweliad gan Non Tudur; adalwyd 13 Awst 2021

Yn 2024 cyhoeddwyd fersiwn Saesneg The Last Day gan Parthian Books, addasiad gan Emyr Wallace Humphreys.

Yn 2025 cyhoeddwyd fersiwn Pwyleg Ostatni Dzień gan Wydawnictwo Wolski, fersiwn a gyfieithwyd gan Marta Listewnik.

 Remixes o'r albwm Y Dydd Olaf 

Mae sawl artist wedi creu remix neu ail-ddehongliad o ganeuon o'r albwm Y Dydd Olaf gan Gwenno. Ymhlith y rhain:

 Andrew Weatherall – remix o Chwyldro gyda sain seicedelig hirfaith.
 TOY – remix o Fratolish Hiang Perpeshki gyda dylanwad seicedelig.
 ISLET – ail-gyflwyniad arbrofol o Golau Arall.
 PLYCI – remix electronig a thôn glitchy o Patriarchaeth.
 Tim Gane (Stereolab) – fersiwn retro-futurist o Fratolish Hiang Perpeshki.
 R.Seiliog – remix amgylcheddol a rhythmig o Chwyldro.
 Malcolm Neon – cover newydd o Nefolaidd gydag ymagwedd ffres.

Mae'r casgliad yma o remixes yn cynnig amrywiaeth o safbwyntiau cerddorol, gan gyflwyno gweledigaeth Gwenno mewn ffyrdd gwahanol.

Plot
bawd|chwith|Murlun o Gwenno Saunders a'r Dydd Olaf; Stryd Womanby, Caerdydd; 2017.
Mae'r stori'n ymdrin a bachgen o'r enw Marc a phytiau o'i ddyddiaduron a llythyrau ato, sy'n nodi gafael y 'Brawd Mawr' arno ef, a llithra bob yn hyn a hyn wedi ei gyflyru i iaith synthetig y Frawdoliaeth: ‘Fratolish Hiang Perpeski'. mae hyn yn brawf o effeithiolrwydd y cyflyru y ceisia ddianc rhagddo - dianc oddi wrth y dyfodol dystopaidd. Ymgais sydd yma gan yr awdur i'n rhybuddio o'r dull tawel mae'r 'Ddelwedd Fawr' yn cyflyru ei dinasyddion, drwy eu moldio'n un corff totalitaraidd, unffurf, neu fel y dywed Owain dro ar ôl tro yn ei gerddi - y 'llwydni llwyd'. 

Ceir yma hefyd stori garu rhwng y cymeriadau, gyda rhai'n derbyn pliwtoniwm i wrth-weithio'n erbyn y cyflyru, tra bod eraill yn ymgorffori'n rhan o'r Frawdoliaeth, gan gynnwys y dyn Cwansa, sy'n troi o fod yn lledmerydd dros hawliau lleiafrifoedd i fod yn eu rheoli. Isthema arall yw a ellir cyfiawnhau gweithred niweidiol, negyddol fel aberthu unigolyn er mwyn achub dynoliaeth. Penderfyniad Marc yw peidio a gwneud hynny, a thry'r byd i ddwylo'r Frawdoliaeth.

Ymhen peth amser, daw oes y robotiaid i ben, o bosib oherwydd rhyfel niwclear, ac o'r ychydig rai sy'n weddill, gwelid oes newydd, a'r unig destun neu wybodaeth sydd wedi goroesi yw dyddiaduron a llythyrau Marc, a guddiodd mewn cod mewn iaith fechan (y Gymraeg) nad oedd yr Uchel Gyfrifydd yn ei deall. Gwnaed hyn gyda chymorth rhyw gant o ffrindiau oedd wedi derbyn y pliwtoniwm, ac Alffa-Omega 'pwy bynnag (neu beth bynnag) yw hwnnw'.

Proffwydo
Mae'r nofel yn rhagweld nifer o bethau sydd wedi cael eu gwireddu ers 1967-8, gan gynnwys:

 gwartheg yn cael eu cadw i fewn drwy'r flwyddyn, heb weld porfa.
 cynaeafu DNA dyn a'i impio i anifail, robot neu greadur sy'n gyfuniad o'r ddau
 gwair a choed plastig
 robotiaid yn cael eu defnyddio i bwrpas rhyw
 na ellir gwahaniaethu rhwng robot a dyn 
 pobl di-ryw / dirywiaid, di-fronnau nad ydynt yn geni plant
 cuddio cod cyfriadurol drwy ei roi mewn 'is-is-is ffeil', mewn iaith gyfrin ayb
 gwladwriaethau'n dileu'r syniad o 'gyfoeth yr amrywiaeth' drwy gyflyru eu dinasyddion.

Adwaith i'r gyfrol
Eisteddfod Genedlaethol Rhydaman, 1970
Danfonwyd y nofel i gystadleuaeth y Fedal Ryddiaeth dan y ffugenw Caethwas; gw. Cyfansoddiadau a Beirniadaethau Eisteddfod Genedlaethol Rhydaman, 1970. Ataliwyd y wobr. Dywedodd y tri beirniad, Rhiannon Davies Jones, Alun Llywelyn-Williams a Thomas Parry: 

Dyma waith cymhleth ac uchelgeisiol. sef cip ar y dyfodol ar ffurf dyddiaduron gan ŵr sy'n mynd yn aberth i'r drefn newydd, thema feiddgar a gwreiddiol yn Gymraeg. (tud. 102)...Datgelir pethau arswydus a phur ddigalon. Y mae gan yr awdur ddychymyg i amgyffred  cymeriadau a dyfeisgarwch i greu amgylchfyd sy'n dychryn. Cyfrodeddwyd dogfennau o'r presennol a'r dyfodol... ac mae gorfod symud yn ôl ac ymlaen yn peri straen feddyliol ar y darllenydd.

Arall
 Adolygwyd yr addasiad Saesneg gan y beirniad llenyddol John Gower.nation.cymru; cylchgrawn: Nation.Cymru; teitl: Book review: The Last Day/Y Dydd Olaf by Owain Owain; awdur: John Gower; adalwyd Hydref 2024.
 Gosododd y Dr Miriam Elin Jones y nofel yn gyntaf o'r holl waith ffugwyddonol a sgwennwyd erioed yn y Gymraeg. Nododd, "Dyma nofel wreiddiol yn y Gymraeg, a nofel fydd yn eich syfrdanu. Clasur Cymraeg, heb os".Miriam Elin Jones sy’n rhestri nofelau ffug-wydd Cymraeg sy’n werth eu darllen.; adalwyd 29 Tachwedd 2020.
 Yn ôl yr Athro Gareth Ffowc Roberts yn Mae Pawb yn Cyfrif: "Un o ryfeddodau llenyddiaeth Gymraeg yw cyfrol Owain Owain Y Dydd Olaf a ysgrifennwyd 1966-8; llyfr ffug-wyddonol sy'n rhagweld dylanwad cyfrifiaduron ar ein byd a phwysigrwydd dal ein gafael ar y meddwl rhydd annibynnol."
 Cyhoeddodd Dr Rhodri ap Dyfrig, Comisiynydd Cynnwys Arlein S4, "Does dim un nofel Gymraeg wedi trafod effeithiau cymdeithasol datblygiad technoleg mewn ffordd mor aeddfed a gwreiddiol, a hynny mor bell cyn i'r effeithiau hynny ddechrau ein taro ni."
 "Mae'n nofel fer, gweddol hawdd ei deall. Byddai disgyblion ysgol yn gallu ei chymharu a The Terminator, Blade Runner neu Westworld er enghraifft." medd Elan Gug Muse; Golwg; 10 Medi 2020.
 Mewn cyfweliad yn Golwg ac ar wefan WelshNot yn 2014 dywedodd y gantores Gwenno Saunders, "Darllenais lyfr fantastig y llynedd - Y Dydd Olaf gan wyddonydd a drodd yn nofelydd, Owain Owain. Mae am bobl yn troi'n beiriannau rhywdro yn y dyfodol a chofnodir hynny mewn dyddiadur gan y prif gymeriad - yn Gymraeg lle bod y peiriannau'n deall.Gwefan www.welshnot.com; I read a fantastic book last year called ‘Y Dydd Olaf’ (The Last Day) by a scientist turned novelist called Owain Owain. It’s about people being turned into machines sometime in the future and the main character writes a diary documenting it all in Welsh so the machines can’t understand it. I liked the idea of a language being able to protect you, and the blur of where a human being ends and a machine/computer begins. Rhyddhawyd albwm ganddi hi o'r un enw (Y Dydd Olaf) ar label Peski records, am thema'r nofel.http://fiverosespress.net/;  Taking its cue, and title, from Owain Owain’s 1976 novel about a dystopian future where the robots have taken over and are busily turning the human race into clones through the use of medication, Y DYDD OLAF blends big themes (including patriarchal society, government-funded media propaganda, cultural control, technology, isolation and the importance of, and threat to minority languages), great tunes, and a real sense of revolution to produce a powerful, politically-charged concept album. Gwefan Gwenno Saunders adalwyd 8 Medi 2014

Murlun Caerdydd

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Testun llawn ac e-lyfr Y Dydd Olaf

Categori:Llyfrau Cymreig 1976
Categori:Nofelau 1976
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau gwyddonias Cymraeg o Gymru
Category:Owain Owain