Elystan Glodrydd

Brenin Celtaidd a sefydlydd traddodiadol y pumed o Lwythau Brenhinol Cymru, yn ôl yr Achau Cymreig, oedd Elystan Glodrydd (975 - 1010).Cadogan: A Chelsea Family; cyhoeddwyd Tachwedd 2024 gan Unicorn]]; tud. 12. 

Sonir amdano yn Brut y Tywysogion, ond ychydig iawn a wyddys am Elystan ei hun. Gwyddom, fodd bynnag, iddo etifeddu Buellt a Gwrtheyrnion, a dyblodd maint ei dir greu ardal Rhwng Gwy a Hafren (Maesyfed heddiw) yng nghanolbarth Cymru. Yr enw arall ar y tir hwn yw Fferllys (hefyd Fferleg; Saesneg Ferlix), sydd yn ôl yr hanesydd John Davies yn dod o'r gair 'fferyll', gan gofnodi cysylltiad y rhan yma o'r wlad gyda chrefft trin haearn y gofaint.Cadogan: A Chelsea Family; cyhoeddwyd Tachwedd 2024 gan Unicorn]]; tud. 12. Ar ochr ddwyreiniol ei diroedd codwyd Clawdd Offa, rhyw ddau gan mlynedd ynghynt. Yn Essex, trigai Æthelred Ddrwg ei Gynghor (neu'r 'Amharod'), a oedd y pryd hynny'n treulio pob awr o'r dydd yn ymladd, neu'n talu'r Llychlynwyr i gadw draw. Ond mewn cyferbyniad, llysenw da a phositif gafodd Elystan - y Clodrydd,  cyfansawdd clod a rhydd.

Achau a llinach
bawd|chwith|Cadwgan ap Elystan Glodrydd, mab Elystan
bawd|Trelystan, Cefn Digoll, Powys, lle codwyd eglwys yn y fan lle lladdwyd Elystan mewn brwydr un-i-un.Cadogan: A Chelsea Family; cyhoeddwyd Tachwedd 2024 gan Unicorn]]; tud. 20. 

Ei dad oedd Culhelyn ab Ifor, Arglwydd Buellt (Culhelyn ab Ifor ap Severus ap Cadwr Wenwyn ab Idnerth ab Iorwerth Hirflawdd). Ganwyd yr olaf, sef y 6ed yn yr ach, tua 770: gyda'r saith ach (gan gynnwys Elystan) dros 220 o flynyddoedd. Gwen oedd ei fam, a'i mamgu ar ochr ei thad oedd Angharad, ferch Hywel Dda.

Priododd ddwywaith yn ôl Lewys Dwnn (c. 1550-1616):
 Gwenllian (neu Gwen) ferch Einion ab Owain ap Hywel Dda.
 Gwladyd ferch Rhûn ab Ednowain Bendew, Arglwydd Tegeingl (Sir y Fflint heddiw)
Dim on Gwenllian, mae Bartrum yn ei henwi yn ei wyth cyfrol Welsh Genealogies AD 300-1400, fodd bynnag. 

O'r plant a enwir, Cadwgan ab Elystan yw'r un sy'n etifeddu teyrnas ei dad a chafodd fwy nag un gwraig, gan gynnwys Efa ferch Gwrgant ab Ithel - ei brawd Iestyn ap Gwrgant oedd Tywysog Morgannwg a phen 4ydd Llwyth Brenhinol Cymru. Priododd Iestyn chwaer Elystan, sef Angharad. Mae bedd Cadwgan i'w weld oddi fewn i Eglwys Sant Dogfan yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Nodir mewn Lladin ar y garreg: Cwgan filiau Edelstan a all, o bosib gyfeirio at 'Cadwgan mab Elystan'.Cadogan: A Chelsea Family; cyhoeddwyd Tachwedd 2024 gan Unicorn]]; tud. 20. Llywelyn ap Cadwgan m. 1099), drwy orchfygu llawer o'i gefndryd a etifeddodd dir ac eiddo'i dad; ceir darn arian cyfred a fathwyd yn ei gastell yn Rhyd y Gors, Caerfyrddin gyda'r geiriau Llywelyn ap Cadwgan, Rex arnynt.Cadogan: A Chelsea Family; cyhoeddwyd Tachwedd 2024 gan Unicorn]]; tud. 20.

Gwyddom hefyd bod ei ddisgynyddion, yn cynnwys Cadwallon ap Madog a oedd yn rheoli rhan o ardal Rhwng Gwy a Hafren.P. C. Bartrum, Early Welsh Genealogical Tracts (Caerdydd, 1966), t. 104. Roedd disgynyddion eraill iddo yn teyrnasu ym Maelienydd ac Elfael.Bartrum, op. cit., t. 104. gyda changen arall yn rheoli Cedewain.Bartrum, op. cit., t. 105. Gorweddai'r tiriogaethau hyn i gyd yn y rhan o Gymru a elwid yn Rhwng Gwy a Hafren yn yr Oesoedd Canol ac sy'n cyfateb yn fras i ardaloedd Maldwyn a Maesyfed ym Mhowys heddiw.

Mae un o'r achau Cymreig yn cofnodi bod Elystan yn gorwedd yn y seithfed ach o Iorwerth Hirflawdd,Bartrum, op. cit., t. 104. pennaeth neu frenin o ardal Rhwng Gwy a Hafren a fu farw tua diwedd y 9g, yn ôl pob tebyg.

Roedd Owain Cyfeiliog (c.1130-1197), y bardd-dywysog o Teyrnas Powys yn fab i Gruffudd ap Maredudd a'i wraig Gwerful ferch Gwrgenau, o linach Elystan Glodrydd.

Chelsea a Llundain

Oherwydd y cysylltiad gyda theulu Cadogan dros y canrifoedd ceir nifer o lefydd yn Chelsea, Llundain sy'n dwyn yr enw Elystan:
 Elystan Street
 Elystan Place
A defnyddir y llysenw 'the Renowned' - y Glodrydd - ar y ddau le.Cadogan: A Chelsea Family; cyhoeddwyd Tachwedd 2024 gan Unicorn]]; tud. 12.

Llefydd cysylltiedig eraill
 Trelystan

Gweler hefyd
Brwydr Aberllech

Cyfeiriadau

Categori:Marwolaethau'r 1010au
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Powys