Arglwyddi'r Mers

Arglwyddi'r Mers oedd arglwyddi Normanaidd a reolodd diroedd Y Mers yng Nghymru fu gynt o dan reolaeth y Cymry. 

 Goresgyniad William Goncwerwr 
Ar ôl concro Lloegr, fe roddodd Wiliam I, brenin Lloegr diroedd Seisnig ar y ffin i'r teuluoedd ufydd a ddaeth i Loegr gydag ef gan gynnwys Henffordd. Ar ymweliad i Dyddewi yn 1081, fe adnabyddodd Rhys ap Tewdwr fel brenin Teyrnas Deheubarth. Ar y llaw arall, daliwyd Gruffudd ap Cynan gan Hugh d'Avranches, Iarll 1af Caer (Hugh Tew) a ddaliodd Gruffudd mewn carchar am oleiaf deuddeg mlynedd. Ym Mhowys, daliodd Roger, Iarll Amwythig pedwar o gantrefi.

Ar ôl i William III, brenin Lloegr ddod i bŵer, lladdwyd Rhys ap Tedwr gan Bernard de Neufmarché a daliwyd Teyrnas Brycheiniog. Sawl mis yn ddiweddarach fe aeth Roger, Iarll Amwythig o Bowys i fewn i Deyrnas Ceredigion ac aeth ei fab i sefydlu Castell Penfro. Ym Morgannwg, cymerwyd y tiroedd isel rhwng ogwr ac usk yn rhan gyntaf o goncwest y Normaniaid ond am genedlaethau bu dylanwad arglwydd Morgannwg yn wan ar yr ucheldir. Roedd angen adeiladu sawl castell gostus cyn daeth yr ardal o dan ddylanwad arglwydd Caerdydd. Er i'r Normaniad godi sawl castell yng Nghymru, roedd eu dylanwad ond yn gryf mewn rhai ardaloedd.

 Cymry yn ailddal tiroedd 
Erbyn marwolaeth Wiliam II, brenin Lloegr yn 1100, fe ddaeth rhan fwyaf o Gymru dan reloaeth Gymreig unwaith eto. Roedd hyn diolch i waith meibion Bleddyn ap Cynfyn, sef Cadwgan, Iorwerth a Maredudd.

Yn 1093 daliwyd gastell mongomery, ac ailenillwyd Gwynedd, Ceredigion a rhan fwyaf o Bowys. Curwyd y Normaniad brycheiniog, Cidwely, Gwent a Gŵyr. Yn 1094, diancodd Gruffydd ap Cynan o'r carchar ac ail defydlu'i hun fel brenin Gwynedd.

Fe ddaeth Powys a Deheubarth o dan reloaeth Cadwgan fab Bleddyn ap Cynfyn.

 Sefydlu'r Mers yn hirdymor 
Yn 1097, anfonodd William II filwyr brenhinol i Gymru a sicrhaodd fod Argwyddiaethau'r Mers yn goroesi. Erbyn teyrnasiaeth Harri I, brenin Lloegr (1100-1135) sefydlwyd ffiniau Pura Wallia a Marchia Wallie a rheolwyd y ffin gan y Cymry. Yn Marchia Wallie, neu y Mers, defnyddiodd Arglwyddi'r Mers Gyfraith y Mers - Cyfraith Cymru yn ôl un diffiniad.

 Cyfeiriadau 

Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru