Emlyn Is Cuch

Un o ddau gwmwd yng nghantref Emlyn, yn nheyrnas Dyfed, oedd Emlyn Is Cuch. (Y llall oedd Emlyn Uwch Cuch.) Roedd yn gwmwd o fryniau isel, coedwigoedd a chymoedd. Heddiw mae ei diriogaeth yn gorwedd yn Sir Benfro. 

bawd|canol|400px|Cwmwd Emlyn Is Cuch yng nghantref Emlyn (gwyrdd tywyll), i'r gorllewin o gwmwd Emlyn Uwch Cuch 

Roedd afon Cuch yn dynodi'r ffin rhwng Emlyn Is Cuch a'r ail gwmwd, Emlyn Uwch Cuch. I'r gogledd ffiniai Emlyn Is Cuch â chwmwd Is Coed, cantref Is Aeron, gydag afon Teifi yn ffin naturiol rhyngddynt. I'r de ffiniai â chwmwd Elfed, cantref Gwarthaf, ac i'r gorllewin â chantref Cemais.

Ni wyddys nemor ddim am hanes cynnar y cwmwd. Ar y dechrau bu'n rhan o deyrnas Dyfed ac wedyn Deheubarth. Fe'i meddianwyd gan y Normaniaid yn y 12g a daeth yn rhan o diriogaeth Normanaidd y De, a oedd yn estyniad o'r Mers. Codwyd Castell Cilgerran gan y Normaniaid yng ngogledd y cwmwd i warchod afon Teifi. Roedd y cwmwd yn cynnwys y plwyfi Bridell, Cilgerran, Clydau, Capel Colman, Llanfihangel Penbedw, Manordeifi a Penrydd, a rhan orllewinol CilrhedynMelville Richards, Welsh Administrative and Territorial Units (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969), tud. 66

Yn ddiweddarach creuwyd "cantref" (hundred) Cilgerran dan y Deddfau Uno yn 1536, seiliedig ar diriogaeth yr hen gantref. Fe'i rheolwyd o fwrdeistref ganoloesol Cilgerran.

Lleolir golygfa agoriadol Pedair Cainc y Mabinogi yn y cwmwd. Roedd llys Pwyll Pendefig Dyfed yn Arberth, cantref Penfro. Un diwrnod aeth allan i hela yng Nglyn Cuch lle cyfarfu Arawn brenin Annwn a chychwyn cylch chwedlau'r Pedair Cainc.

Mae'n debygol fod y bardd canoloesol Prydydd Breuan (fl. ganol y 14g) yn frodor o'r cwmwd hwn.Gwaith Prydydd Breuan a cherddi dychan eraill o Lyfr Coch Hergest, gol. Huw Meirion Edwards (Aberystwyth, 2000)

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau

J. E. Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, 1937)

Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Dyfed