Brighton

bawd|dde|250px|Arddangosfa Mini ar ôl taith yrru o Lundain i Brighton
bawd|dde|250px|Pier Brighton yn ystod machlud

Tref ar arfordir sir seremonïol Dwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy Brighton,British Place Names; adalwyd 20 Tachwedd 2019 sydd ynghyd a'i Hove yn ffurfio Dinas Brighton a Hove. Brighton yw un o drefi glan-môr mwyaf ac enwocaf ym Mhrydain.

Mae anheddiad hynafol Brighthelmston yn dyddio o cyn Llyfr Dydd y Farn (1086), ond trodd yn gyrchfan iechyd yn ystod yr 18g a chyrchfan poblogaidd ar gyfer trip un diwrnod gyda dyfodiad y rheilffordd yn 1841. Profiadodd Brighton dŵf poblogaeth cyflym iawn gan gyrraedd uchafbwynt poblogaeth o 160,000 erbyn 1961.Carder, Timothy (1990). The Encyclopedia of Brighton. S.127 East Sussex County Libraries. ISBN 0-86147-315-9 Mae Brighton cyfoes yn ffurfio rhan o glymdref Brighton, Worthing a Littlehampton sy'n ymestyn i lawr yr arfordir, gyda poblogaeth cyfan o tua 480,000. KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas
bawd|chwith|Lewes Crescent yn Kemptown

Mae Brighton yn gyrchfan twristiaeth poblogaidd gyda nifer o westai, tai bwyta a chyfleusterau adloniant sydd hefyd yn helpu i weini diwydiant cynhadledd busnes. Mae dinas gyfoes Brighton a Hove hefyd yn ganolfan addysg pwysig gyda dwy brifysgol a nifer o ysgolion Seisnig.

 Hanes 
Yn Llyfr Dydd y Farn, gelwyd Brighton yn Bristelmestune a sefydlwyd rhent o 4,000 o benwaig. Ym mis Mehefin 1514, llosgwyd Brighthelmstone i'r ddaear gan yr ysbeilwyr Ffrengig yn ystod rhyfel rhwng Lloegr a Ffrainc. Dim ond rhan o Eglwys Sant Nicholas a phatrwm y strydoedd a adnabyddir heddiw fel y Lanes a  oroesodd yr ymosodiad. Cyflawnwyd y darlun cyntaf a wyddwn amdano o Brighthelmstone yn 1545, mae'n dangos beth a gredir yw ymosodiadau 1514.Carder (1990), s.17
Yn ystod yr 1740au a'r 1750au, dechreuodd y meddyg Richard Russell o Lewes, ddarnodi defnydd meddyginiaethol dŵr môr Brighton iw gleifion. Erbyn 1780, roedd datblygiad y terasau Rhaglywiaeth wedi dechrau a daeth y pentref yma'n fuan yn gylchfan ffasiynol  Brighton. Annogwyd tef y dref yn bellach yn dilyn nawddogaeth y Tywysog Rhaglyw (yn ddiweddarach Siôr IV) ar ôl ei ymweliad cyntaf yn 1783.Carder (1990), s.71 Treuliodd lawer o'i amser hamdden yn y dref ac adeiladodd y Pafiliwn Brenhinol drud ac egsotig yn ystod ddyddiau cynnar ei raglywiaeth.

Gyda dyfodiad y rheilffordd yn 1841, daeth Brighton o fewn cyrraedd teithwyr un diwrnod o Lundain, a gwelodd dwf poblogaeth cyflym o tua 7,000 yn 1801 i dros 120,000 erbyn 1901.Carder (1990), s.127 Gwelodd yr Oes Fictoraidd adeilad nifer o dirnodau enwog  yn Brighton gan gynnwys y Grand Hotel (1864), Pier y Gorllewin (1866) a Pier y Palas (1899).

Enwogion
Eleanor Vere Boyle (1825-1916), arlunydd
Frederick Courtenay Morgan (1834-1909), gwleidydd
Charles Hanbury-Tracy (1840-1922), gwleidydd
Emily Gravett (g. 1972), darlunydd ac awdures
Samantha Womack (g. 1972), actores
Jordan (Katie Price) (g. 1978), model
Stephanie Parker (1987-2009), actores

Cyfeiriadau

 Dolenni allanol 
  Gwybodaeth twristiaeth ayb. ar city-of-brighton.com 
  Gwybodaeth twristiaeth ar visitbrighton.com
 Llun Satellite o Brighton ar Google Maps
  'Brighton Museum & Art Gallery' 
  History of Brighton and the Royal Pavilion palace
  Brighton & Hove mewn lluniau 


Categori:Dinas Brighton a Hove
Categori:Trefi Dwyrain Sussex