John Williams (Ab Ithel)

Am bobl eraill o'r enw John Williams, gweler John Williams.

Hynafiaethydd a chlerigwr o Gymru oedd John Williams (Ab Ithel) (7 Ebrill 1811 – 27 Awst 1862).

Bywgraffiad
Ganed ef yn Llangynhafal, Sir Ddinbych, yn fab i Roger ac Elizabeth Williams. Cymerodd ei enw barddol "Ab Ithel" o enw ei daid, William Bethell. Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen a daeth yn gurad yn Llanfor, ac yno y priododd Elizabeth Lloyd Williams. Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, Eglwys Loegr yn Anymddibynol ar Eglwys Rhufain yn 1836. Yn 1843 daeth yn gurad parhaol Nercwys, ac yn 1849 daeth yn rheithor Llanymawddwy. Yn 1846 dechreuodd gyhoeddi Archaeologia Cambrensis gyda H. Longueville Jones, a bu yn ei olygu o 1846 hyd 1853, ac roedd ganddo ran amlwg yn sefydlu Cymdeithas Hynafiaethau Cymru.

Daeth Ab Ithel yn amlwg iawn ym maes ysgolheictod Gymreig yn ei ddydd, ac wedi marwolaeth Aneurin Owen penodwyd ef gan The Welsh Manuscripts Society i gwblhau'r cynllun o gyhoeddi yr Annales Cambriae a Brut y Tywysogion, a ymddangosodd yn 1860. Roedd yn drwm dan ddylanwad syniadau Iolo Morganwg, ac nid ystyrir ei waith o fawr werth gan ysgolheigion diweddar. Roedd yn un o brif drefnwyr Eisteddfod Fawr Llangollen yn 1858, pan wrthodwyd y wobr i Thomas Stephens am draethawd ar chwedl Madog am nad oedd yn derbyn gwirionedd yr hanes.

Ym Mawrth 1862 symudwyd ef i blwyf Llanenddwyn a Llanddwywe (Dyffryn Ardudwy), ond bu farw rai misoedd wedyn a chladdwyd ef yn Llanddwywe.

Cyhoeddiadau
Gwaith gwreiddiol
 Eglwys Loegr yn Anymddibynol ar Eglwys Rhufain (1836).
 Ecclesiastical Antiquities of the Cymry (1844)
Golygiadau
Dosparth Edeyrn Davod Aur (1856)
Annales Cambriae and Brut y Tywysogion (1860)
Meddygon Myddfai (1861)
Barddas (1862)

Cyfeiriadau

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1862
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Ysgolheigion o Gymru