Ffraid (santes)

Santes oedd Ffraid neu Brîd (Gwyddeleg: Naomh Bhríde neu Brigit, Saesneg: Bridget) (fl. 451 – 525) yn arweinydd cymuned Cristnogol yn Iwerddon. Ystyrir hi yn un o nawdd-saint Iwerddon gyda Padrig a Colum Cille. Mae nifer o eglwysi yng Nghymru hefyd wedi eu cysegru iddi.
bawd|chwith|Croes gwellt Brid o Cil Dara
Y buchedd cynharaf yw Vita Brigitae gan Cogitosus, gwaith y credir ei fod yn dyddio i tua 650. Yn ôl traddodiad ganed Ffraid yn Faughart ger Dundalk, Swydd Louth. Roedd ei thad, Dubhthach, yn bagan, tra yr oedd ei mam, Brocca, yn gaethferch Bictaidd oedd wedi ei bedyddio gan Sant Padrig.  Mae hanes amdani, pan yn blentyn, yn gwerthu cleddyf gwerthfawr ei thad gan ddefnyddio yr arian a'i cafodd i fwydo tlodion a mabwysiadwyd hi fel nawdd-santes y Mudiad Heddwch yn Iwerddon yn ail haner y 20g. Gelwir Brîd weithiau yn 'Mair y Gaeliaid' yn Iwerddon. Mae traddodiad amdani yn dweud eu fod hi yn arfer gwneud croes allan o wellt er mwyn esbonio am groeshoeliad Iesu i'r werin. Yn Iwerddon mae hi'n nawdd-santes y tân a'r aelwyd.
bawd|120px|Ffenestr Eglwys Llansantffraid, Ceredigion

Mynnodd Ffraid dilyn ffydd ei mam, a chredir iddi sefydlu ei chymuned gyntaf yn Clara, Swydd Offaly. Tua 470 sefydlodd cymuned Cristnogol, i ddynion a menywod, yn  Kildare. Daeth Abaty Kildare yn enwog trwy Ewrop. Bu farw yno tua 525 a'i chladdu ger yr allor, ond yn ddiweddarach symudwyd ei gweddillion.

Mae chwedl poblogaidd yn dweud fod hi oedd y byd-wraig a cynorthwyodd Mair wrth iddi esgor a'r Iesu. Ni all y Brîd hon fod Brîd o Gildara ond efallai y mae yn tystiolaeth i gymorth a rhoddwyd gan santesau i famau oedd yn esgor.

Ystyrir Ffraid fel nawdd-santes Trearddur ar Ynys Môn, lle mae chwedl amdani yn croesi'r môr o Iwerddon ar dywarchen. Wedi iddi lanio tyfodd y dywarchen yn fryncyn, ac adeiladodd hi gapel arno; gelwir y safle yn Tywyn y Capel. Ceir gweddillion mynwent Gristionogol gynnar yma. Ceir yr un chwedl yn gysylltiedig ag aber Afon Conwy, lle ceir un o'r pentrefi o'r enw Llansanffraid, sef Llansanffraid Glan Conwy. Ceir hefyd Llansanffraid-ym-Mechain ym Mhowys a Llansanffraid Glyn Ceiriog, a hefyd Sain Ffrêd yn Sir Benfro a Llansanffraid-ar-Elai ym Mro Morgannwg.

Sylwodd Emrys George Bowen at y ffaith fod Ffraid yw'r unig un o'r saint Celtaidd gyda llefydd wedi cysegru iddi ar draws Cymru, yn lle cyfuno'r cysegriadau i gyd mewn un ardal. Awgrymodd dau reswm am hwn. Efallai daeth nifer o disgyblion Brîd i Gymru a daeth cysegriad i Brîd yn gyfystyr i gysegriad i un o'r santesau Gwyddelig.  Efallai fod mwy nag un santes o'r un enw.E. G. Bowen, The Settlements of the Celtic Saints in Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1954) Mae Brîd yn mwy cyffredin yn y dde a Ffraid yn y gogledd. Ar benrhyn Llŷn ac yn ardal Llansanffraid Glan Conwy mae traddodiad leol yn cyfeirio at Ffraid fel nawdd-santes pysgotwyr; teyrnged i santes leol efallai. Meddai Henken fod hanesion a thraddodiadau cysylltiedig a Brîd o Gildara, a rhai am Brigitta o Sweden wedi cymysgu i'r fath raddau gyda santes, neu santesau brodorol fel nid oes modd eu gwahanu.E. R. Henken, Traditions of the Welsh Saints (Caergrawnt, 1987)

 Cysylltiad gyda'r Ffraid Baganaidd 
Oherwydd ei bod yn rhannu'i henw a'i gŵyl gyda'r dduwies Baganaidd Brigid, mae rhai pobl o'r farn fod y Santes Ffraid yn greadigaeth a seilir yn rhannol neu yn gyfan gwbl ar y ffigur Paganaidd, er mwyn trosi'r Celtiaid i Gristnogaeth; roedd y dröedigaeth grefyddol o ffigurau a thraddodiadau Paganaidd yn arfer cyffredin. Sut bynnag, y mae'n bosibl y cafodd yr ŵyl ei henwi ar ei hôl hi. Cafodd cenhadon Cristionogol wrthwynebiad wrth bregethu'r efengyl yn Iwerddon.

Mewn Neo-baganiaeth, caiff Ffraid ei dathlu ar adeg pan yw'r haul yn tyfu a gorfod cael ei annog trwy fisoedd o aeaf oer. Gŵyl y Canhwyllau (Imbolc) yw'r ŵyl Baganaidd ar gyfer y dathliad hwn, a dathlir ef gan danio canhwyllau i symboleiddio'r broses bwysig hon. Cafodd ei gŵyl ei hychwanegu i'r calendr i gyd-ddigwydd gyda Gŵyl Fair y Canhwyllau, dydd pan mae Catholigion yn dathlu gŵyl puredigaeth y Forwyn Fair, a ddathlir gyda seremoni mewn golau cannwyll.

Eglwysi ac enwau llefydd

 # Eglwys neu Gymuned Delwedd Cyfesurynnau Lleoliad Wicidata 1 Bae Sain Ffraid center|128px  Sir Benfro Q1426232 2 Birgitta o Sweden center|128px   Q204996 3 Bothwell Parish Church center|128px  De Swydd Lanark Q28820889 4 Bridstow center|128px  Swydd Henffordd Q3784039 5 Brigid of Kildare Chapel (Kronenburg) center|128px  Dahlem Q19820309 6 Brigid's cross center|128px   Q3003581 7 Brigidakapel center|128px  Eijsden-Margraten Q17442534 8 Brigidakapelle center|128px  Raeren Q115219218 9 Brigidastraat   Eijsden-Margraten Q18971192 10 Brigidine Sisters center|128px   Q916840 11 Brigittengäßchen center|128px  Altstadt-Nord Q109333669 12 Cannistown Church center|128px  Swydd Meath Q28232177 13 Cappella di Santa Brigida center|128px  Piasco Q90681260 14 Chapel of Saint Brigid center|128px  Eupen Q130706254 15 Chapelle Sainte-Brigide center|128px  Fosses-la-Ville Q2957080 16 Church of Grüfflingen center|128px  Burg-Reuland Q13103592 17 Church of St Bridget center|128px  Bridgerule Q17527433 18 Church of St Bridget center|128px  Bridestowe Q17537626 19 Eglwys Sant Bridget    Q114773928 20 Eglwys Santes Ffraed center|128px  Llansantffraid Q17744046 21 Eglwys Santes Ffraed center|128px  Tal-y-bont ar Wysg Q29498483 22 Eglwys Santes Ffraid center|128px  Dinas Lerpwl Q5117032 23 Eglwys Santes Ffraid center|128px  Casnewydd Q17741341 24 Eglwys Santes Ffraid center|128px  Llansantffraid (cymuned) Q17741371 25 Eglwys Santes Ffraid   Llansanffraid-ar-Ogwr Q29489733 26 Eglwys Santes Ffraid center|128px  Sain Siorys Q29491634 27 Eglwys Santes Ffraid center|128px  Corwen Q29493285 28 Eglwys Santes Ffraid center|128px  Rhayader Q29493888 29 Eglwys Santes Ffraid center|128px  Marloes a Sain Ffraid Q29496806 30 Eglwys Santes Ffraid center|128px  Caer-went Q29500193 31 Eglwys Santes Ffraid center|128px  Llansantffraid Glyn Ceiriog Q29504468 32 Eglwys Santes Ffraid a Sant Cwyfan center|128px  Diserth Q17741403 33 Eglwys St Bridget center|128px  Brockley Q5117379 34 Eglwys St Bridget center|128px  Saint-y-bridSaint-y-brid Q17744432 35 Eglwys St Bridget, Brigham center|128px  Brigham Q7592717 36 Eglwys St Bridget, Calder Bridge center|128px  Ponsonby Q7592718 37 Eglwys St Ffraid center|128px  Bwrdeistref Sirol Conwy Q29480871 38 Eglwys y Santes Ffraid center|128px  Llangatwg Feibion Afel Q7587367 39 Eglwys y Santes Ffraid center|128px  Brean Q17553409 40 Eglwys y Santes Ffraid center|128px  Llanofer Q17744109 41 Feast of Saint Brigid (Bride)    Q130237311 42 Kilbride, Swydd Westmeath   Swydd WestmeathFartullagh Q22084050 43 Kildare Cathedral center|128px  Cill Dara Q2942469 44 Kilree center|128px  Swydd Kilkenny Q3320296 45 Kirche St. Brigitta center|128px  Büllingen Q59707351 46 Llansanffraid Glan Conwy center|128px  Bwrdeistref Sirol Conwy Q5566589 47 Llansantffraed (Aberhonddu) center|128px  Tal-y-bont ar Wysg Q6661758 48 Llansantffraid center|128px  Ceredigion Q6661753 49 Llansantffraid (cymuned)   Powys Q13129671 50 Llansantffraid Glyn Ceiriog center|128px  Bwrdeistref Sirol Wrecsam Q5572835 51 Mount St. Bride center|128px  Alberta Q22554511 52 Our Lady and St Brigid's Church, Northfield center|128px  Northfield Q20127966 53 Plaza de Santa Brígida center|128px  Valladolid Q118108528 54 Sain Ffrêd center|128px  Sir Benfro Q7592714 55 Saint Brigid chapel center|128px  Amblar-Don Q104767317 56 Saint Brigid church center|128px  Trento Q59712160 57 Saint Brigid church center|128px  Roncegno Terme Q81406768 58 Saint Brigid church center|128px  Amblar-Don Q104767340 59 Saint Brigid's Church center|128px  Ottawa Q4505141 60 Saint Brigid's Well   Swydd KilkennyPollroneAfaddy Q126487395 61 Saint Brigid's Well (site of) center|128px  Swydd KilkennyAharney Q126436485 62 Sankt Brigida center|128px  Pollenfeld Q14912286 63 Santa Brigida center|128px  Pontassieve Q3672896 64 Santa Brigida, Piacenza center|128px  Piacenza Q124570696 65 Santuario della Beata Vergine Addolorata center|128px  Santa Brigida Q3949642 66 Sint-Antonius van Padua en Brigidakerk center|128px  Bladel Q3988423 67 Sint-Brigidabron center|128px  Eijsden-Margraten Q2690389 68 Sint-Brigidakerk center|128px  Beringen Q1920214 69 Sint-Brigidakerk center|128px  Eijsden-Margraten Q7477373 70 Sint-Lambertuskerk center|128px  Mook en Middelaar Q17436394 71 St Bride's Chapel center|128px  De Swydd Lanark Q2788158 72 St Bride's Church, City of London center|128px  Dinas Llundain Q1112579 73 St Bride's Church, East Kilbride center|128px  De Swydd Lanark Q11839003 74 St Bride's Church, Glasgow center|128px  Dinas Glasgow Q7592708 75 St Bride's Church, Liverpool center|128px  Dinas Lerpwl Q7592709 76 St Bridget's Church, West Kirby center|128px  Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri Q7592720 77 St Bridget's Kirk center|128px  Fife Q1836683 78 St Briget's Well   Swydd KilkennyKilbride Q126681256 79 St Brigid's Church, Kilbirnie center|128px  Gogledd Swydd Ayr Q16985281 80 St Brigid's Church, Perth center|128px  Gorllewin AwstraliaCity of Perth Q7592723 81 St Brigid's Church, Red Hill center|128px  Queensland Q7592726 82 St Brigid's Church, Stuart center|128px  Queensland Q24189919 83 St Brigid's Well center|128px  Swydd KilkennyBallycallanToberbreedia Q126487358 84 St Brigid's Well center|128px  Swydd LaoisBallyadams Q135300974 85 St Brigids Catholic Church, Rosewood center|128px  Queensland Q24089827 86 St Thomas' Well   Swydd KilkennyGraigavine Q126486300 87 St. Bridget's Well   Swydd KilkennyNewtown (Shea)Earlstown Q126454471 88 St. Bridget’s Well   Swydd KilkennyTullahought Q126485854 89 St. Brigid Island   Ardal Cytundeb Antarctig Q95944406 90 St. Brigid's Church, Straffan center|128px  Straffan Q55886375 91 St. Brigid's Roman Catholic Church center|128px  Manhattan Q7587375 92 St. Brigida center|128px  Hellenthal Q2317698 93 St. Brigida center|128px  Legden Q2317704 94 St. Brigida center|128px  Kreuzau Q27478740 95 St. Brigida center|128px  Oberstadtfeld Q95196826 96 St. Brigida (Baal) center|128px   Q50691373 97 St. Brigiden center|128px  Altstadt-Nord Q1549854 98 St. Brigitta center|128px  Hohberg Q19963132 99 Tobar Brigid   Swydd KilkennyKilmacoliver Q126919343 100 Tobar Bríde   Swydd KilkennyGraiguenamanaghBrandondale Q126888633 101 Toberbride center|128px  Swydd KilkennyKells Q122222699 102 Toberbride center|128px  Swydd KilkennyCallanBaunta Commons Q122258940

 Cyfeiriadau 

Categori:Marwolaethau 525
Categori:Merched y 5ed ganrif
Categori:Merched y 6ed ganrif
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Iwerddon