Brwydr Crug Mawr

Ystyrir Brwydr Crug Mawr, a ymladdwyd ar 10 Hydref 1136, yn un o brif fuddugoliaethau Cymru; roedd yn rhan o ymdrech y Cymry dan eu tywysog Owain Gwynedd i adfeddiannu Ceredigion, oedd wedi ei chipio am gyfnod byr gan yr Anglo-Normaniaid. Lladdwyd rhwng 300 a 3,000 o Anglo-Normaniaid. Saif Crug Mawr tua 3 km i'r gogledd-ddwyrain o Aberteifi.

bawd|310px|dim|Lleoliad Brwydr Crug Mawr

Bu farw Harri I, brenin Lloegr ar 1 Rhagfyr 1135 a chafwyd cyfnod a elwir yn Saesneg yn 'Gyfnod yr Anarchiaeth',  pan oedd Lloegr mewn dipyn o anhrefn. Manteisiodd y Cymry ar hyn a dechreuodd gwrthryfel Gymreig 1136 yn erbyn y Normanaid yn ne Cymry pan enillodd y Cymry fuddugoliaeth ar 1 Ionawr 1136, gan ladd tua 500 o Normaniaid mewn brwydr rhwng Llwchwr ac Abertawe. Yna, lladdwyd yr arglwydd Normanaidd Richard Fitz Gilbert de Clare, dri mis wedyn, mewn rhagod yng Nghoed Gwryne ger y Fenni; fe'i lladdwyd gan wŷr Iorwerth ab Owain, ŵyr Caradog ap Gruffydd. Brwydr Crug Mawr, a ymladdwyd yn Hydref y flwyddyn honno oedd y drydedd fuddugoliaeth.Gwefan meysyddbrwydro.cbhc.gov.uk; adalwyd 22 Gprffennaf 2018. Yn filitariadd, yn ôl ymchwiliad 2009 i'r ffynonellau gwreiddiol, mae i'r frwydr hon 'arwyddocâd eithriadol' oherwydd cryfder y fyddin Gymreig - y mwyaf ers buddugoliaeth Cadwgan ap Bleddyn
yng Nghoed Yspwys yn 1093.Mae ymateb y Saeson i'r frwydr hon yn eithriadol e.e. gweler ysgrif Gesta Stephani, gol. & traws. K. R. Potter & R.H.C. Davis (Rhydychen, 1976), The Chronicle of John of Worcester, gol. P. McGurk (Rhydychen 1998) III, 221-223 a
R.R. Darlington (ed.), ‘Winchcombe Annals, 1049-1181’, in A Medieval Miscellany for Doris Mary
Stenton, gol. P. M Barnes & C.F. Slade, Pipe Rolls Society Vol. 36 (Llundain, 1960), 118.

Disgrifiodd Gerallt Gymro garnedd ar gopa Crug Mawr o gofio'r frwydr.Chronicle of John of Worcester, gol. McGurk, III, 220-1. Ceir cofnod o'r garnedd hon ar fap 1810 yr OS ond diflanod erbyn 1888, o bosib oherwydd aredig y tir neu fwyngloddio. Yn 1810 ysgrifennodd Samuel Meyrick fod y garnedd yn dal yno; ceir cofnod ohoni hyd at ganol y 19g.S. Davies, Welsh Military Institutions 633-1283 (Caerdydd, 2004), 129n. Nid ar chwarae bach mae hepgor tystiolaeth Gerallt mai yma oedd lleoliad y frwydr; dylid cofio i'w dad William fitz Odo de Barri fod yno'n filwr a dau o'i ewyrthod: Maurice a William fitz Gerald. Ceir bryncyn arall  300m i'r gogledd o Grug Mawr (a elwir mewn dogfennau Saesneg yn "Banc-y-Warren"), sef "Cnwc y Saeson", ac sydd o bosib â chysylltiad â'r frwydr.

Digwyddiadau'n arwain tuag at y frwydr
Cyfeirir at y frwydr yn nhestun Peniarth MS 20 o Frut y Tywysogion fel 'y Sadwrn Du' ac yn Annales Cambriae fel 
Blake Saterndey. Noda Chronicle of John of Worcester i'r frwydr ddigwydd 'yn yr ail wythnos o Hydref, 1136', h.y. 10 Hydref.

Ymatebodd Gwynedd i'r gwrthryfel drwy yrru byddin dan arweiniad Owain Gwynedd a Cadwaladr ap Gruffudd, meibion y Brenin Gruffudd ap Cynan, i Geredigion. Cipiasant nifer o gestyll Ceredigion, gan gynnwys Castell Aberystwyth, Castell Dineirth (SN 4949
6237) a Chaerwedros (SN 3761 5577), cyn dychwelyd adref gyda'r ysbail. Tua Gŵyl Sant Mihangel ymosodasant ar Geredigion eto, a gwnaethant gynghrair gyda Gruffydd ap Rhys, Tywysog Deheubarth. Ymdeithiodd byddin Gwynedd a Deheubarth tuag Aberteifi a oedd yn ôl Brut y Tywysogion "yn cynnwys cannoedd o wŷr meirch"; ymhlith capteiniaid y fyddin Gymreig roedd Madog ap Idnerth, arglwydd Cynllibwg a Hywel ap Maredudd o Gantref Bychan a'i ddau fab Maredudd a Rhys ap Hywel). Gruffydd ap Rhys oedd prif arweinydd y fyddin.Gweler testun 'C' o'r Annales Cambriae a gwaith Gerallt Gymro.

Ger Crug Mawr, ddwy filltir y tu allan i Aberteifi, wynebwyd y Cymry gan fyddin o Anglo-Normaniaid, gan gynnwys milwyr Richard de Clare, meibion Gerald of Windsor a holl arglwyddiaethau Normanaidd De Cymru a nifer o Fflemiaid. Arweiniwyd y llu, o dros 3,000, gan Robert fitz Martin, arglwydd Cemais; Robert fitz Stephen, cwnstabl Castell Aberteifi; a William a Maurice fitz Gerald, ewythrod Gerallt o Windsor.

Y frwydr
Yn ôl y cofnod manwl Anglo-Normanaidd Gesta Stephani, a sgwennwyd yn y 1140au disgrifir i'r fyddin Gymreig:

A'r Gesta Stephani rhagddo i nodi i'r frwydr ddigwydd ger y bont dros Afon teifi a ddymchwelwyd o ganlyniad i'r frwydr a noda ymhellach:

Felly, wedi ymladd caled, ffôdd y Normaniaid, ac ymlidiwyd hwy cyn belled ag Afon Teifi. Ceisiodd llawer o'r ffoaduriaid groesi'r bont dros yr afon, ond torrodd dan y pwysau, a boddwyd llawer ohonynt. Dywedwyd fod cymaint o gyrff dynion a cheffylau nes atal llif yr afon. Ffôdd eraill i dref Aberteifi, ond cipiwyd y dref gan y Cymry a'i llosgi. Fodd bynnag, llwyddodd Robert fitz Martin i gadw gafael ar y castell, yr unig un oedd yn parhau yn nwylo'r Normyn erbyn diwedd y gwrthryfel. Yn ôl yr Annales Cambriae, yma o flaen y castell y cychwynodd y brwydro. Llosgwyd y dref Seisnig ac yn ôl Gesta Stephani o Gaerloyw ac atodwr y Chronicle of John of Worcester cymerwyd 10,000 o wragedd gweddw Seisnig yn garcharorion gan y Cymry.

Ceir cerdd o waith Cynddelw Brydydd Mawr (fl. c. 1155-1200) ac a sgwennwyd rhwng 1157 a 1167 o'r enw Arwyrain Owain Gwynedd a gyfansoddwyd rhwng 1157 a 1167 sy'n cyfeirio at y frwydr.

Maint y byddinoedd
Cofnodir yn Peniarth MS 20 a fersiwn RBH o'r Brut fod byddinoedd Owain ac Cadwaladr, yn unig, yn cynnwys a numerous army of picked warriors, about 6,000 fine infantry and 2,000 mailed horsemen most brave and ready for battle, ond ni sonir am y rhan arall o'r fyddin Gymreig. Yn ôl Gesta Stephani, roedd y fyddin Anglo-Normanaidd yn cynnwys three thousand, including footsoldiers (ad tria milia cum peditum).

Lladdwyd o amglych teir mil o Anglo-Normaniaid yn ôl Peniarth MS 20 a fersiwn RBH o'r Brut, ond dywed Cynddelw mai trychant celain (300) oedd y nifer. Rhaid nodi felly i rhwng 300 a 3,000 gael eu lladd.

Wedi'r frwydr
Daeth Ceredigion yn rhan o Deyrnas Gwynedd am gyfnod wedi'r frwydr hon, nes i Rhys ap Gruffydd, tywysog Deheubarth, ei hawlio flynyddoedd yn ddiweddarach. Cafwyd hyd i nifer o benglogau E.M. Pritchard, Cardigan Priory in the Olden Days (London 1904), 35. yn y 1900au ger pont Aberteifi, gydag olion bwyelli arnynt.

Gweler hefyd
Richard FitzGilbert de Clare, Iarll 1af Hertford

Cyfeiriadau

Categori:1136
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Crug Mawr
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru