Pumlumon

Pumlumon yw'r mynydd uchaf yng nghanolbarth Cymru, yn yr Elenydd. Ceir pum prif gopa ar y mynydd: yr uchaf yw Pen Pumlumon Fawr (752 m). Mae ochrau gogleddol y mynydd-dir yn greigiog a'r ochrau deheuol yn llwm a mawnog.

Ystyr llumon yw "simnai" neu "corn y mwg". Felly "Y Pum Simnai" yw ystyr lythrennol yr enw Pumlumon (llurguniad Seisnigaidd yw'r ffurf Plynlimon). Y pum llumon yw:
Pen Pumlumon Fawr (752 m)
Pen Pumlumon Arwystli (741 m)
Y Garn (Pumlumon) (684 m)
Pumlumon Fach (668 m)
Pumlumon Cwmbiga (620 m)

Mae'r mynydd yn gorwedd yng ngogledd-ddwyrain Ceredigion gan ffurfio pwynt(au) uchaf yr ucheldir mawnog agored sy'n gorwedd rhwng Aberystwyth i'r gorllewin, Machynlleth i'r gogledd, Llanidloes i'r dwyrain a Ponterwyd i'r de. Ar lethrau dwyreiniol Pumlumon, o fewn tair milltir i'w gilydd, ceir tarddleoedd afonydd Hafren (yr afon hwyaf ym Mhrydain) a Gwy. Yng nghesail y mynydd, islaw ymyl ysgathrog gogledd Pumlumon, mae Llyn Llygad Rheidol, tarddle afon Rheidol. I'r gorllewin o'r mynydd ceir cronfa ddŵr Nant-y-moch.

Ymladdwyd Brwydr Hyddgen ger Pumlumon yn haf 1401, pan drechodd lluoedd Owain Glyndŵr lu o Saeson a Ffleminiaid. Bu ardal Pumlumon yn gadarnle i wŷr Glyn Dŵr ar gyfer ymosodiadau ar ardaloedd yn y Gororau.

Cerdded
Y llwybr hawsaf i gopa Pen Pumlumon Fawr yw'r hwnnw sy'n cychwyn o Eisteddfa Gurig, tua 427 m (1,400 troedfedd) i fyny ger y bwlch a ddringir gan yr A44 rhwng Aberystwyth a Llangurig. Ceir llwybr arall sy'n cychwyn o Nant-y-moch. Mae ardal Pumlumon yn adnabyddus am ei thirwedd mawnog a nodweddir gan nifer o gorsydd, ffrydiau a llynnoedd bychain. Mewn niwl mae'n gallu bod yn dir twyllodrus i gerddwyr ac mae map a chwmpawd yn hanfodol.

Pumlumon mewn llenyddiaeth
Hedegodd y "celwyddfarwn" Münchhausen o Bumlumon i'r Unol Daleithiau yn y llyfr enwog, Anturiaethau Barwn Münchhausen gan Rudolph Erich Raspe, pennod 31.

Copaon
bawd|Golygfa o Fanc y Garn
bawd|chwith|upright=1.9|Lleoliad y copaon o Aberystwyth i'r Trallwng

+  Rhwng Aberystwyth a'r Trallwng Enw  Cyfesurynnau OS  Cyfesurynnau DaearyddolBanc Bugeilyn:  SN826925 52.517°N, 3.731°WBanc Bwlchygarreg:  SN729918 52.509°N, 3.874°WBanc Bwlchygarreg (copa gorllewinol):  SN716914 52.505°N, 3.893°WBanc Llechwedd-mawr:  SN775898 52.492°N, 3.805°WBanc Mynyddgorddu:  SN667866 52.461°N, 3.963°WBanc y Garn:  SN706844 52.442°N, 3.905°WBanc yr Wyn:  SN741902 52.495°N, 3.855°WBryn Amlwg:  SN921973 52.562°N, 3.593°WBryn y Fan:  SN931884 52.483°N, 3.575°WBryn y Fedwen:  SN840953 52.543°N, 3.711°WBryn yr Ŵyn:  SN839925 52.517°N, 3.712°WBryn-hir:  SN615861 52.455°N, 4.039°WBryn-y-Brain:  SN817997 52.582°N, 3.747°WBryn-y-tail:  SN916874 52.473°N, 3.597°WCarn Hyddgen (Carn Gwilym):  SN792908 52.501°N, 3.781°WCarnedd Wen:  SH924099 52.676°N, 3.592°WCarnfachbugeilyn:  SN826903 52.497°N, 3.73°WCefn Coch (Ffridd Esgair-yr-owen):  SH815025 52.607°N, 3.751°WCefn Crin:  SJ145045 52.631°N, 3.264°WClipyn Du (Tarren Bwlch-gwyn) (Siambr Trawsfynydd):  SN799931 52.522°N, 3.771°WCoed Mawr:  SO013874 52.475°N, 3.454°WDinas (mynydd):  SN904885 52.483°N, 3.615°WDisgwylfa Fawr:  SN737847 52.445°N, 3.859°WDrosgol:  SN759878 52.473°N, 3.828°WDrybedd:  SN772833 52.433°N, 3.807°WEsgair Ddu:  SH873106 52.681°N, 3.668°WEsgair y Maesnant (copa de-ddwyreiniol):  SN842856 52.456°N, 3.705°WFfridd Pen-y-Graig:  SH842018 52.601°N, 3.711°WFoel Fadian:  SN828953 52.542°N, 3.729°WFoel Fras (Pumlumon):  SN765926 52.517°N, 3.821°WFoel Grafiau:  SN765920 52.511°N, 3.821°WFoel Uchaf:  SN802911 52.504°N, 3.766°WFron Goch:  SH822013 52.596°N, 3.74°WGarreg-hir:  SN998977 52.567°N, 3.479°WLlechwedd Hirgoed (copa de-ddwyreiniol):  SN820832 52.433°N, 3.737°WLlechwedd Hirgoed (copa gorllewinol):  SN813836 52.437°N, 3.747°WLlechwedd y Glyn:  SN864872 52.47°N, 3.673°WMoel Hyddgen (Pen y Darren):  SN764943 52.532°N, 3.823°WMoel y Llyn:  SN712916 52.507°N, 3.899°WMynydd Moelfre:  SN848983 52.57°N, 3.701°WMynydd Garth-Gwynion:  SN733986 52.57°N, 3.87°WNewydd Fynyddog:  SH914004 52.59°N, 3.604°WPen Carreg Gopa:  SN721947 52.535°N, 3.887°WPen Creigiau'r Llan:  SN745939 52.528°N, 3.851°WPen Pumlumon Arwystli:  SN814877 52.474°N, 3.747°WPen Pumlumon Llygad-bychan (copa dwyreiniol):  SN799871 52.468°N, 3.769°WPen Pumlumon Llygad-bychan (is-gopa):  SN801873 52.47°N, 3.766°WPen yr Allt-fawr:  SN787961 52.549°N, 3.79°WPen-caenion:  SO141964 52.558°N, 3.268°WPencerrigtewion:  SN800881 52.477°N, 3.768°WPenglais:  SN595831 52.427°N, 4.067°WPumlumon Cwmbiga:  SN830899 52.494°N, 3.724°WPumlumon Fach:  SN787874 52.471°N, 3.787°WPumlumon Fawr:  SN789869 52.466°N, 3.784°WRhos Fawr (mynydd):  SN999883 52.483°N, 3.475°WStingwern Hill:  SJ132014 52.603°N, 3.283°WUpper Park:  SJ189052 52.638°N, 3.199°WY Foel:  SN838842 52.443°N, 3.711°WY Garn (Pumlumon):  SN775851 52.45°N, 3.803°W

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Ffynonellau
Terry Marsh, The Mountains of Wales (Llundain, 1985)
Ioan Bowen Rees, Dringo Mynyddoedd Cymru (Dinbych, 1965)

Categori:Blaenrheidol
Categori:Mynyddoedd a bryniau Ceredigion
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Pumlumon