Thomas Edwards (Yr Hwntw Mawr)

Roedd Thomas Edwards, sy'n fwy adnabyddus fel Yr Hwntw Mawr (bu farw 17 Ebrill 1813), yn llofrudd a'r llofrudd olaf i gael ei grogi'n gyhoeddus yn Sir Feirionnydd. (Y dyn olaf i'w grogi'n gyhoeddus ym Meirionnydd oedd John Greenwood a grogwyd am geisio prynu diod yng Ngwesty'r Llew Aur, Dolgellau, gyda papur £5 ffug 15 Mai 1813.)

Er gwaethaf ei enw, ymddengys mai gogleddwr oedd yr Hwntw, ac iddo gael y llysenw oherwydd iddo weithio yn y de am gyfnod. Bu hefyd yn gweithio yng ngwaith copr Mynydd Parys ar Ynys Môn. Dywedir ei fod o faint a chryfder anarferol.

Pan faluriwyd y Cob ym Mhorthmadog gan storm ym mis Chwefror 1812, lai na phedwar mis ar ôl ei hadeiladu, daethpwyd â nifer fawr o weithwyr i'w drwsio, gyda Thomas Edwards yn eu plith. Daeth i wybod fod swm sylweddol o arian yn cael ei gadw yn ffermdy Penrhyn Isaf, heb fod ymhell o Minffordd a gerllaw Portmeirion. Ar 7 Medi 1812, diwrnod pan oedd yn credu fod pawb yn brysur gyda'r cynhaeaf, aeth i'r ffermdy a cheisio agor drôr y seld lle cedwid yr arian. Roedd morwyn ddeunaw oed o'r enw Mary Jones gartref yn paratoi bwyd i'r cynaeafwyr, a daeth i mewn i'r ystafell a dal yr Hwntw. Llofruddiodd yntau hi â gwellaif gneifio.

Parodd y llofruddiaeth ddychryn mawr yn yr ardal, a syrthiodd amheuaeth ar yr Hwntw. Ceisiodd yntau ddianc gyda chriw o ddynion ar ei ôl, a bu ymladdfa wrth iddo geisio croesi Afon Dwyryd. Boddwyd un o'r ymlidwyr, Robert Williams, ewythr i Mary Jones, ond daliwyd yr Hwntw. Gyrrwyd ef i dref Dolgellau yng ngofal chwech cwnstabl, ac wedi ei rwymo ar gefn ceffyl. Er hynny, llwyddodd i ddianc ar y ffordd. Rai dyddiau'n ddiweddarach daliwyd ef gan ŵr o'r enw John Jones, Ynysfor. Aed ag ef i Ddolgellau i'r carchar. Cynhaliwyd yr achos yn ei erbyn yn Llys y Sesiwn Fawr yn y Bala, a chafwyd ef yn euog. Crogwyd ef yn gyhoeddus yn Nolgellau ar 17 Ebrill 1813. Gellir gweld bedd Mary Jones ym mynwent eglwys Llanfrothen.

Llyfryddiaeth
 T. Llew Jones, "Yr Hwntw Mawr", yn Gwaed ar eu Dwylo (Gwasg Gomer, 1966), tt.13–18

Categori:Genedigaethau'r 18fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1813
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llofruddion o Gymru
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Troseddwyr y 19eg ganrif o Gymru