Y Normaniaid yng Nghymru

Cyrhaeddodd milwyr o Normandi Gymru yn 1051, pan ddaeth Ralff o Mantes (nai edward Gyffeswr) yn iarll Henffordd, gan sefydlu rhan o'i fyddin ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr.Gwyddoniadur Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru; 2008). Olynydd brenhinoedd Sacsonaidd oedd Wiliam I (Gwilym Goncwerwr), ac felly nid oedd ganddo fryd ar feddiannu Cymru, a phwrpas amddiffynnol oedd i'w gtynlluniau yn gosod ei fyddin ar y ffin hwn.

O achos cwymp Gruffudd ap Llywelyn ym 1063 doedd Cymru ddim yn wlad gref pan gyrhaeddodd Wiliam I Loegr a meddiannu coron y deyrnas honno yn 1066 ar ôl ennill Brwydr Hastings. Sefydlodd iarllaethau yng Nghaer (iarllaeth Caer, Amwythig (iarllaeth Amwythig) a Henffordd (iarllaeth Henffordd). Ond wedi peth amser, brwydrodd yr ieirll hyn yn erbyn y Cymry, gan ehangu eu tir ac adeiladu cestyll. O ganlyniad daeth brenhiniaeth Gwent i ben ym 1086 ac aeth tiriogaeth teyrnas Gwynedd yn llai a llai. Ceir y cyfeiriad cyntaf at y Normaniaid mewn llawysgrifau Cymreig yn 1072 pan laddwyd Maredudd ab Owain o Ddeheubarth gan y Normaniaid.

Er mwyn cadw'r heddwch, cafodd rhai o arweinwyr y Cymry eu cydnabod gan y brenin newydd: Rhys ap Tewdwr yn Neheubarth ac Iestyn ap Gwrgant ym Morgannwg, ond newidiodd y sefyllfa ar ôl i Wilym farw ym 1087. Cipiwyd Morgannwg a Brycheiniog ac aeth Roger o Montgomery, iarll Amwythig, i dde Dyfed lle cododd gastell Penfro.

Bu Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd yn llwyddiannus am gyfnod yn ymladd yn erbyn y Normaniaid, ac yr un fath Rhys ap Tewdwr yn Neheubarth.

Wiliam II
Nid oedd gan fab Wiliam, sef William II yr un parch at y Cymry, a gan nad oedd yn anrhydeddu cytundebau ei dad ymestynnodd i mewn i rannau dwyreiniol o Gymru, gan gynnwys ymdrechion Bernard de Neufmarché (c. 1050–c. 1125) a lwyddodd i gipio'r tir o'r ffin hyd at Aberhonddu erbyn 1093. lle cododd gastell iddo'i hun a sefydlu Arglwyddiaeth Brycheiniog er mwyn ceisio rheoli'r ardal. Ymladdodd Rhys ap Tewdwr yn ei erbyn, a bu farw; o hynny ymlaen, cynyddodd gafael y Normaniaid ar ddwyrain Deheubarth. Cododd Arnulf Montgomery gastell ym Mhenfro a phenodi Gerald o Windsor (taid Gerallt Gymro) yn gwnstabl.

Yng nghanolbarth Cymru y sefydlodd Philip de Breos. Syrthiodd Morgannwg a oedd yn un o bedair prif deyrnas Cymru, i ddwylo Robert Fitz Hammo.

Erbyn 1135 roedd y rhan fwyaf o'r de yn nwylo'r Normaniaid, ond nid am hir!

1204
Pan goronwyd Harri II, o linach Angyw yn 1154, ac yn sicr erbyn i Loegr golli Normandi yn 1204, daeth terfyn ar drefn y Normaniaid yng Nghymru.

Brwydrau
Brwydr Afon Rhymni
Brwydr Aberllech
Brwydr Crogen
Brwydr Crug Mawr
Brwydr Cwnsyllt 
Brwydr Garn Goch
Brwydr Gelli Carnant
Brwydr Llanllieni
Brwydr Tal Moelfre
Brwydr Trefynwy

Gweler hefyd
Castell mwnt a beili
Y Mers
Normaniaid

 Cyfeiriadau 


Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Cymru