History of the Gwydir Family

Llyfr hanes teuluol gan Syr John Wynn o Wydir (1553-1627) yw History of the Gwydir Family, a ysgrifennwyd yn negawdau olaf yr 16g. Mae'n gyfrol sy'n rhoi golwg unigryw ar gyflwr cymdeithas gogledd Cymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar a dechrau'r Cyfnod Modern.

Ni ellir fod yn sicr pryd yn union y cafodd yr hanes ei lunio, ond credir i Syr John ddechrau ei sgwennu yn y 1580au ar ôl iddo etifeddu ystâd Gwydir ac iddo ychwanegu deunydd o bryd i'w gilydd. Ni chafodd ei gyhoeddi yn oes yr awdur, ond ceir nifer o gopïau o'r testun mewn sawl llawysgrif. Fe'i cyhoeddwyd am y tro cyntaf gan Dames Barrington yn 1770, a chafwyd sawl argraffiad arall ar ôl hynny (1781, 1827, 1878, 1927, 1990).

Prif amcan Syr John wrth sgwennu'r llyfr oedd cadarnhau ei hawl i fod yn ddisgynnydd uniongyrchol i dywysogion Gwynedd ac felly o linach brenhinol. Ond ymddengys iddo wyrio rhai o'r achau yn y llyfr i brofi hynny ac nid oedd pawb yn barod i dderbyn ei honiadau. Cyflwynodd Tomos Prys o Blas Iolyn achos llys yn ei erbyn a bu rhaid i Syr John amddiffyn ei hun yn y llys. Ond enillodd yr achos a chafodd ei gydnabod yn gyfreithiol fel prif etifedd gwrywaidd Talaith Gwynedd ac felly, yn ôl Cyfraith Hywel, yn Dywysog de jure Gwynedd. Fodd bynnag, roedd disgynyddion Dafydd Goch, mab llwyn a pherth y Tywysog Dafydd ap Gruffudd, yn hawlio'r fraint honno yn ogystal.

Mae'r History yn gyfrol unigryw. Dyma'r unig gronicl o'i fath i gael ei ysgrifennu yn y Cyfnod Modern cynnar yng Nghymru. Ceir ynddo bwyslais ar y berthynas - a'r gwrthdaro - rhwng teuluoedd uchelwrol a'r effaith a gafodd hynny ar gymdeithas. Ond yn ogystal mae Syr John, yn ei ffordd unllygeidiog ei hun, yn rhoi i ni bortreadau cofiadwy o'r prif gymeriadau a'u ymdrechion i ymdopi ac addasu fel etifeddwyr hen draddodiadau mewn cornel o'r wlad a ystyrid yn wyllt ac anghysbell wrth i'r drefn o'u cwmpas newid. Gwelir cymdeithas newydd yn ymffurfio, a geisiodd fanteisio i'r eithaf â'r cyfleu i ymddyrchafu dan y drefn newydd, yn sgîl buddugoliaeth Harri Tudur ar Faes Bosworth a roddodd derfyn ar y cyfreithiau penyd, hiliol, a oedd yn gostwng y Cymry i statws israddol yn eu gwlad eu hunain. Yn ogystal â bod yn ffynhonnell hanesyddol pwysig, mae'r llyfr yn darllen difyr sy'n cael ei ystyried yn glasur.

Llyfryddiaeth
Syr John Wynn, History of the Gwydir Family and Memoirs, gol. J. Gwynfor Jones, Cyfres The Welsh Classics (Gwasg Gomer, 1990).  Cyfrol ragorol gyda rhagymadrodd a nodiadau.

Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau hanes Saesneg
Categori:Llyfrau'r 16eg ganrif
Categori:Teuluoedd o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd