Llygad Gŵr

Un o Feirdd y Tywysogion yn ail hanner y 13g oedd Llygad Gŵr (fl. 1268). Canodd i dywysogion lleol Powys Fadog (gogledd Powys) ac yn arbennig i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, pan fu'r tywysog hwnnw ar ei anterth. Yn ei waith adlewyrchir ysbryd optimistaidd cenedlaetholgar y cyfnod hwnnw a cheir ynddo fynegiad eglur o genedligrwydd Cymru a'r Cymry.Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Aberystwyth, 1996).

Bywgraffiad
Mae'r enw 'Llygad Gŵr' ymhlith y mwyaf trawiadol o enwau beirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol. Ceir mwy nag un enghaifft o 'Llygad' mewn enwau pobl o'r cyfnod. Fel rheol mae'n golygu nodwedd arbennig yn y llygaid. Ystyr arferol y gair 'gŵr' yn Gymraeg Canol yw "rhyfelwr". Mae'n bosibl felly mai cyfeirio at y ffaith fod ganddo archoll ar ei lygad a gafodd mewn brwydr y mae'r enw. Ni cheir unrhyw dystiolaeth ddibyniadwy am enw bedydd y bardd.

Yn ôl Gwilym Ddu o Arfon roedd yn perthyn i deulu'r Hendwr, Llandrillo, Meirionnydd. Fe'i cysylltir â chwmwd Edeirnion mewn cofnod trethi o'r cyfnod 1292-1293, ond byddai mewn gwth o oedran erbyn hynny. Os yr un yw'r Llygad Gŵr yn y cofnod ag y bardd ei hun, roedd ganddo fymryn o dir yn ardal Carrog, ond dim llawer. Mae tystiolaeth arall yn ei gysylltu â disgynyddion Owain Brogyntyn yn yr un ardal (fu'n rhan o Bowys ar un adeg).

Ei gerddi
Dim ond pump o destunau gan Llygad Gŵr sydd wedi goroesi. Gellir eu rhannu'n naturiol yn ddau ddosbarth. Yn y cyntaf ceir pedair cerdd i fân arglwyddi Powys Fadog, sef Gruffudd ap Madog (dwy gerdd) a'i fab Llywelyn ap Gruffudd ap Madog (un), a Hywel ap Madog (un farwnad), brawd Gruffudd.

Ond gwelir gwir fawredd y bardd yn ei gerdd hir i foli Llywelyn Ein Llyw Olaf. Dyma'r gerdd gynharaf o'i waith a'r enwocaf o lawer. Mae'n debyg iddo ganu'r gerdd tua'r flwyddyn 1258 yn fuan ar ôl i Lywelyn gael ei ddyrchafu'n Dywysog Cymru ar ôl dwy flynedd o frwydro caled ledled Cymru. Dywed y bardd fod Tair Talaith Cymru (Aberffraw, Mathrafal a Dinefwr) wedi ei uno yn Llywelyn ac mai ef bellach yw "gwir frenin Cymru". Canmolir y ffaith nad yw'r tywysog, sydd heb neb tebyg iddo ymhlith y Cymry, am ildio troedfedd o dir Cymru i'r Saeson drwy eu trais:

Draig Arfon, arfod wythlonedd,
Dragon dihefeirch, heirddfeirch harddedd,
Ni chaiff Sais i drais droedfedd — o'i fro!
Nis oes o Gymro ei gymrodedd!

Fel cenedlaetholwr cynnar a lladmerydd polisi Gwynedd mae Llygad Gŵr yn debyg iawn yn ei agwedd wleidyddol i'w gyfoeswr Dafydd Benfras.

Llyfryddiaeth
Golygir testunau Llygad Gŵr gan Peredur Lynch yn,
Rhian M. Andrews et al. (gol.), Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Aberystwyth, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

Cyfeiriadau

Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Powys Fadog
Categori:Teyrnas Gwynedd