Leeds

Dinas yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw Leeds.British Place Names; adalwyd 2 Awst 2020 Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Leeds.

Daw'r enw o'r enw ar fforest yn nheyrnas Elfed, sef Loidis. Saif ar lan Afon Aire yng Ngorllewin Swydd Efrog gyda chamlesi hanesyddol yn ei chysylltu â Lerpwl a Goole. Sefydlwyd Prifysgol Leeds yno yn 1904.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Leeds boblogaeth o 474,632.City Population; adalwyd 2 Awst 2020

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol cynnar roedd teyrnas Elfed - a gyfeirir yn aml fel Elmet - yn gysylltiedig â'r rhan yma o Swydd Efrog. Teyrnas Frythonig ôl-Rufeinig oedd Elmet. Nid oes sicrwydd am ei ffiniau, ond credir fod Afon Sheaf yn ffin iddi yn y de, ac Afon Wharfe yn y dwyrain. Yn y gogledd roedd yn ffinio ar Deira ac yn y de ar Mersia.

Ymosodwyd ar Elmet gan Northumbria yn hydref 616 neu 626. yn yr Historia Brittonum, a briodolir i Nennius, ceir sôn am Edwin, brenin Northumbria "occupauit Elmet, et expulit Cretic, regem illius regionis" ("meddiannodd Elmet ac alltudiodd Certic, brenin y wlad honno").
bawd|chwith|Canol dref Leeds
bawd|dde|Bridgewater Place

Cedwir yr enw mewn nifer o enwau lleoedd yn y cylch, megis Barwick-in-Elmet a Sherburn-in-Elmet. Gelwir yr etholaeth seneddol hon hefyd yn "Elmet".

Mae'r deyrnas wedi cael ei choffau gan nifer o feirdd o Gymru o'r 6g hyd y presennol.

Roedd y bardd Ted Hughes hefyd yn ymwybodol iawn o etifediaeth Frythoneg ei sir enedigol a chyhoeddodd lyfr o gerddi a ffotograffiau o'r enw "Remains of Elmet" hefo Fay Godwin ym 1979. Ail-gyhoeddwyd y llyfr ym 1994 gan Faber and Faber dan yr enw "Elmet".

Mae'r ddinas hefyd yn enwog iawn am ei thim pêl-droed fu'n hynod llwyddiannus yn y 60au a'r 70au ac yn enillwyr cyson yn haen uchaf cynghreiriau Lloegr ac yn y cwpannau Ewropeaidd o dan arweiniaeth Don Revie - bu Terry Yorath cyn gapten a rheolwr Cymru yn rhan allweddol o dim a gynhwysai Billy Bremner, Joe Jordan, Peter Lorimer ac eraill. Cafodd y cyfnod cythrublys a ddilynodd ymadawiad Revie pan ddaeth Brian Clough i reoli'r time ei goffau yn llyfr enwog David Peace - 'The Damned United' a wnaethpwyd yn ffilm gyda'r Cymro Michael Sheen yn actio Clough. Bellach mae Leeds United yn chwarae ym mhencampwriaeth Lloegr - sel ail reng y cynghreiriau.

Mae ar y ffordd Ewropeaidd E22.

Adeiladau a chofadeiladau
Abaty Kirkstall
Adeilad Lumiere 
Marchnad Kirkgate
Neuadd y Dref
Neuadd Lotherton
Plas Bridgewater ("Y Dalek")
Y gyfnewidfa ŷd, sydd bellach yn llawn siopau bach a gweithdai crefft.

Enwogion
John Smeaton (1724-1792), peiriannydd
Theresa Garnett (1888 - 1966), ffeminist a swffragét
Ernie Wise (1925-1999), comediwr
Peter O'Toole (g. 1932), actor
Alan Bennett (g. 1934), awdur
Tony Harrison (g. 1937), bardd
Elizabeth Dawn (g. 1939), actores (Vera Duckworth)
Jeremy Paxman (g. 1950), newyddiadurwr
Marco Pierre White (g. 1961), cogydd
Chris Moyles (g. 1974), cyflwynydd radio

Gefeilldrefi
  – Brno
  – Colombo, Sri Lanca"International relations"
  – Dortmund"Leeds - Dortmund partnership"
  – Durban"Leeds - Durban partnership"
  – Hangzhou
  – Lille
  – Louisville, Kentucky
  – Siegen"Leeds - Siegen partnership"
  – Braşov
  – St Mary 
  – Stockholm 

Dinaswedd

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Leeds

Cyfeiriadau

Categori:Dinas Leeds
Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog