Teilo

Roedd Sant Teilo (neu Eliau; Cernyweg: Eliud), (fl. 6g) yn un o brif seintiau yr eglwys gynnar yng Nghymru.

Hanes a thraddodiad
220px|bawd|chwith|Sant Teilo
220px|bawd|chwith|Croes Geltaidd o Landeilo Fawr.
200px|bawd|chwith|Cerflun o Teilo yn Eglwys Saint-Théleau yn Plogoneg.

Cysylltir ef a de-orllewin Cymru yn bennaf, a dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion. Yn ôl buchedd lawer diweddarach, ganed ef ger Penalun yn ne Sir Benfro a bu'n ddisgybl i sant Dyfrig cyn astudio dan Peulin yn Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin. Roedd yn gyfoeswr i Dewi ac mae traddodiad iddo fod ar bererindod i Jerusalem gydag ef. Dywedir iddo fod yn Esgob Llandeilo ac Esgob Tyddewi. Dywedir iddo ffoi i Lydaw rhag y Fad Felen yn 547, ac ymweld a sant Samson yn Dol. Mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro.

Mae cyfeiriadau yn Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn "Llyfr Teilo" yn ôl pob tebyg, yn profi ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr 8fed a'r 9g. Mae Buchedd Teilo yn Llyfr Llandaf yn dyddio o'r 12g.

Prif sefydliad Teilo oedd y clas yn Llandeilo Fawr yn Sir Gaerfyrddin. Dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf, ac mae nifer sylweddol o eglwysi eraill yn ne Cymru wedi eu cysegru iddo. Yn ôl traddodiad, bu'n pregethu yn Llydaw hefyd, ac mae nifer o enwau lleoledd yno yn cyfeirio ato. Ei ddydd gŵyl yw 9 Chwefror.

Ceir eglwys wedi ei gysegru iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan, Caerdydd. Enwir Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant yng Nghaerdydd ar ei ôl hefyd, Eglwys Sant Teilo.

Pentrefi ac Eglwysi'n dwyn ei enw
Ceir dros 25 o bentrefi ac eglwysi (neu 'glasau' cyn hynny), mewn tair gwlad, sy'n dwyn ei enw gan gynnwys:
Cymru

Llydaw
Ceir 5 plwyf yn Llydaw a enwyd ar ôl Teilo.

Landelau
Landêliau
Saint-Thélo

Cernyw

 Llyfryddiaeth 
 G. H. Doble. Saint Teilo (Welsh Saints Series,No. 3) (Llanbedr Pont Steffan, 1942)

 # Eglwys neu Gymuned Delwedd Cyfesurynnau Lleoliad Wicidata 1 Eglwys Gadeiriol Llandaf center|128px  Caerdydd Q747856 2 Eglwys Merthyr Dyfan center|128px  y Barri Q17744123 3 Eglwys Saint-Théleau center|128px  Plogonnec Q2957014 4 Eglwys Sant  Andreas a Sant Teilo center|128px  Cathays Q29379240 5 Eglwys Sant Teilo center|128px  Breudeth Q1722868 6 Eglwys Sant Teilo center|128px  Sain Ffagan Q13128105 7 Eglwys Sant Teilo center|128px  Llandeilo Ferwallt Q17743635 8 Eglwys Sant Teilo center|128px  Llan-arth Q17743795 9 Eglwys Sant Teilo center|128px  Caerdydd Q99436069 10 Eglwys Sant Teilo center|128px  Llangynog Q114773963 11 Eglwys Sant Teilo a'r Grog Sanctaidd   Dinbych-y-pysgod Q29485485 12 Eglwys Sant Teilo,  Llandeilo Graban center|128px  Llandeilo GrabanCastell-paen Q17742141 13 Eglwys Sant Teilo, Abertawe   Penderi Q29508044 14 Eglwys Sant Teilo, Llanddowror center|128px  Llanddowror Q29488188 15 Eglwys Sant Teilo, Llandeilo center|128px  Llandeilo Q24183192 16 Eglwys Sant Teilo, Llandeilo Bertholau center|128px  Llandeilo Bertholau Q5117723 17 Eglwys Sant Teilo, Llandeilo Gresynni center|128px  Llandeilo Gresynni Q5117722 18 Eglwys Sant Teilo, Llandeilo'r Fan center|128px  Maescar Q29507491 19 Eglwys Sant Teilo, Merthyr Mawr center|128px  Merthyr Mawr Q17738980 20 Eglwys Teilo Sant center|128px   Q114773957 21 Eglwys Teilo Sant    Q114773958 22 Eglwys Teilo Sant    Q114773974 23 Eglwys Teilo Sant   Solfach Q114774002 24 Eglwys y Plwyf, San Teilo center|128px  Arberth Q29485736 25 Landaol center|128px  Mor-BihanAuray Quiberon Terre Atlantiquearrondissement of Lorient Q71048 26 Landelo center|128px  Penn-ar-Bed Q475612 27 Llan-lwy center|128px  Sir Benfro Q15242553 28 Llandeilo center|128px  Sir Gaerfyrddin Q2204179 29 Llandeilo Abercywyn center|128px  Sir Gaerfyrddin Q17486733 30 Llandeilo Bertholau center|128px  Sir Fynwy Q6661799 31 Llandeilo Graban center|128px  Powys Q20593492 32 Llandeilo Llwydiarth center|128px  Sir Benfro Q6661188 33 Pledeliav center|128px  arrondissement of Saint-Brieuc Q1013479

Gweler hefyd
Buchedd Teilo
Eglwys Sant Teilo
Llyfr Teilo

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Esgobion Llandaf
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Teyrnas Dyfed