Ebenezer Thomas (Eben Fardd)

Bardd ac ysgolfeistr oedd Ebenezer Thomas, sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol, Eben Fardd (Awst 1802 - 17 Chwefror 1863). Roedd yn un o feirdd Cymraeg emwocaf ei oes ac yn ffigwr llenyddol dylanwadol yn rhinwedd ei weithgarwch fel beirniad eisteddfodol, ac er gwaethaf rhai beirniadaethau ynghylch agweddau ar ei waith ystyrir ef hyd heddiw yn un o feirdd pennaf ei oes.Jones, R. M. (1988) 'Rhagymadrodd' yn Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg, Barddas. Ysgrifennai yn y mesurau caeth a rhydd ac fel emynydd, ac roedd yn ffigwr cynnar allweddol ar ddiwedd clasuriaeth a dechrau rhamantiaeth mewn llenyddiaeth Gymraeg.Millward, E.G. (1988) Eben Fardd. Caernarfon. t.49 Roedd yn un o Feirdd Eifionydd.

Bywgraffiad
Bywyd Cynnar a Dechrau Barddoni
Ganed Ebenezer Thomas gerllaw Llangybi yn Eifionydd, yn fab i wehydd. Addysgwyd ef yn Llanarmon, Llangybi ac Abererch. Pan fu farw ei frawd, Evan, oedd yn cadw ysgol yn Llangybi, cymerodd ofal yr ysgol yn 1822. Daeth i adnabod beirdd amlwg y cylch, gan gynnwys Robert ap Gwilym Ddu, Siôn Wyn ac yn enwedig Dewi Wyn, a ddaeth yn fath o athro barddonol wrth i Eben ddechrau barddoni ei hun pan oedd dal yn ei arddegau. Y beirdd hyn oedd ei ddylanwadau mawr cyntaf ac roeddynt, ynghyd ag Eben Fardd ei hun, yn grŵp o feirdd o Eifionydd a ystyrid, ar y pryd, yn rai o feirdd pennaf Cymru. Yn ddiweddarach byddai'n talu teyrnged i'r beirdd hyn ac eraill yn y gerdd Eifionydd. Roedd Goronwy Owen hefyd yn ddylanwad pwysig arno.W. J. Gruffydd, "Eben Fardd", Y Llenor (1926), t.145Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, gol. Meic Stephens (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1997), t.705 Mae'r cerddi cynharaf o'i eiddo sydd wedi goroesi yn cynnwys cywyddau diolch ac englynion coffa, yn ogystal â cherddi rhydd mewn dull cyn-ramantaidd megis Myfyrdod Ymysg y Beddau a Myfyrdod ar Lan Afon. Cyhoeddwyd llawer o'r cerddi hyn dan y ffugenw "Cybi o Eifion".

Dinistr Jerusalem

Daeth ei lwyddiant mawr cyntaf yn 1824 pan enillodd gadair Eisteddfod Powys yn y Trallwng gydag awdl ar y testun Dinistr Jerusalem gan y Rhufeiniaid. Er gwaethaf y ffaith mai cynnyrch bardd ifanc dwy ar hugain oed ydoedd, hwyrach mai'r gerdd a gyfansoddodd ar gyfer y gystadleuaeth hon yw ei gerdd fwyaf adnabyddus hyd heddiw, yn sicr o blith ei gyfansoddiadau Eisteddfodol.Gruffydd, "Eben Fardd", t.252 Oherwydd mor ifanc oedd y bardd adeg ei fuddugoliaeth, bu cyhuddiadau o lên-ladrad ar y pryd: honwyd (yn ddi-sail) mai Dewi Wyn oedd gwir awdur y gerdd.Millward, E.G., 'Agweddau ar waith Eben Fardd', Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion, 1980, t149. 

Yn 1825 aeth i gadw ysgol yn Llanarmon, ac yn 1827 aeth i Glynnog Fawr, lle byddai'n byw am weddill ei oes yn gweithio fel ysgolfeistr. Yn ddiweddarach dechreuodd ei ysgol dderbyn nawdd y Methodistiaid Calfinaidd. Ymhlith ei ddisgyblion oedd sawl un o feirdd y genhedlaeth nesaf, gan gynnwys GlasynysMorgan, T. (gol; 1907) Enwogion Cymru 1700-1900, Treforys: Jones & Son, t.87. ac Elis Wyn o Wyrfai.Y Bywgraffiadur Fel llawer o athrawon y cyfnod yng Nghymru, mae'n hysbys i Eben Fardd ddefnyddio'r Welsh Not yn ei ystafell ddosbarth a chosbi'i ddisgyblion am siarad Cymraeg.Johnes, Martin (2024) Welsh Not: Elementary Education and the Anglicisation of Wales, Gwasg Prifysgol Cymru, t.49. 

Yn 1830 priododd Mary Williams. Cawsant bedwar o blant; gweithiai Mary fel pobyddes ac ategai Eben at eu hincwm drwy gadw siop, rhwymo llyfrau, ac yn ddiweddarach drwy ddod yn bostfeistr.

Ffigwr Cenedlaethol
Ymgeisiodd yn aflwyddiannus yn Eisteddfod Biwmares 1832 gydag awdl ar ddryllio'r Rothsay Castle;Cymru Cyf. 21 (1901) t.26 Caledfryn oedd yn fuddugol yr adeg honno. Ond bu'n fuddugol yn Eisteddfod Lerpwl yn 1840 gyda'i awdl Cystudd, Amynedd, ac Adferiad Iob; cyhoeddwyd yr awdl honno a Dinistr Jerusalem yn 1841; yn sgil y llwyddiant newydd hwn ystyriwyd ef yn un o feirdd mawr y genedl gan ei gyfoeswyr a thua'r adeg hon y dechreuwyd cyfeirio ato fel "Eben Fardd".

Nid awdl fodd bynnag oedd ei waith mwyaf uchelgeisiol, ond y bryddest hir Yr Atgyfodiad, cerdd o bron i 3,000 o linellau a ysgrifennodd yn 1850. Bu methiant y gerdd yn Eisteddfod Rhuddlan - cerdd symlach a byrrach o lawer gan Ieuan Glan Geirionydd oedd yn fuddugol - yn siomedigaeth fawr i'r bardd; fodd bynnag profodd y bryddest, a dderbyniodd glod gan y beirniaid, yn un bwysig iawn yn ei yrfa ac yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Er mai colli a wnaeth, cafodd y gerdd groeso brwd yn y wasg gyda beirdd fel Gwilym Hiraethog (a aeth ymlaen i ysgrifennu ei arwrgerdd yntau Emmanuel) yn ei disgrifio fel campwaith. Daeth y gerdd yn fodel ar gyfer nifer o arwrgerddi diweddarach.Millward, E.G., 'Agweddau ar waith Eben Fardd', Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion, 1980, t155. Roedd Yr Atgyfodiad yn gerdd allweddol felly yn hanes yr arwrgerdd yn Gymraeg, gan ddechrau ffasiwn am bryddestau hirion fyddai'n parhau am weddill y ganrif ac arwain at sefydlu Coron yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer y bryddest orau.

Blynyddoedd Olaf
bawd|chwith|150px|Bedd Ebenezer Thomas, Clynnog, c.1885 
Roedd Eben yn aelod o'r Methodistiaid Calfinaidd, eglwys ei rieni, am y rhan fwyaf o'i oes, ar wahân i gyfnod y tu allan i'r eglwys yn yr 1820au. Ysgrifennodd nifer o emynau, y mwyaf adnabyddus yn eu plith yw Crist yn Graig Ddisigl, a ddaeth yn emyn boblogaidd ymysg cynulleidfaoedd y capeli. Ysgrifennwyd yr emyn hwn, y cyfeirir ato weithiau gan ei llinell cyntaf, "O! fy Iesu bendigedig," yn hwyr yn yr 1850au wedi marwolaethau Mary a thri o'i bedwar plentyn o fewn cyfnod byr.

Yn 1858 enillodd ei drydedd gadair (a'i un olaf) yn Eisteddfod Llangollen gydag awdl ar y testun Brwydr Maes Bosworth. Nid enillodd yr un o wobrau'r Eisteddfod Genedlaethol gan nad oedd y sefydliad hwnnw'n bodoli am y rhan fwyaf o'i oes. Cystadleuodd yn aflwyddiannus, fodd bynnag, gyda'i Awdl Y Flwyddyn ar gyfer Cadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1862, a enillwyd gan Hwfa Môn.

Bu farw Eben yn 1863; claddwyd ef ym mynwent Eglwys Clynnog. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno cyhoeddwyd awdl hwyr o eiddo'r bardd, Cyff Beuno, a gyfansoddwyd ar Eglwys Clynnog. Cyhoeddwyd casgliadau o'i waith yn 1873 ac yn yr ugeinfed ganrif fel rhan o Gyfres y Fil; cyhoeddwyd detholiad o'i waith yn 2025 gan Melin Bapur.https://melinbapur.cymru/products/dinistr-jerusalem-a-cherddi-eraill-eben-fardd?srsltid=AfmBOoprZOTOHK4aeGPAlIAFkGLmEfQEL5puxfam3nn5_iz6hl7iteNK

Gwaddol
Yn ystod ei fywyd ei hun ystyriwyd Eben Fardd yn un o feirdd pennaf yr iaith Gymraeg; ac hyd heddiw fe'i hystyrir yn un o feirdd Cymraeg gorau a phwysicaf hanner gyntaf yr 19g. Ym marn Thomas Parry roedd gan Eben Fardd "fwy o anianawd y gwir fardd nag odid neb o feirdd eisteddfodol y 19eg ganrif."  Serch hynny, ystyrir ei waith ar y cyfan yn anghyson, gyda llawer iawn ohono'n methu â chyrraedd safon ei weithiau gorau.Millward, E.G., 'Agweddau ar waith Eben Fardd', Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion, 1980, tt246-7.

Yn wahanol i lawer o feirdd y cyfnod, rhagorai mewn sawl traddodiad gwahanol o fewn barddoniaeth Gymraeg: y canu caeth Eisteddfodol, y canu telynegol, rhamantaidd, ac fel emynydd. Fel llawer o'i gyfoeswyr, yn eu plith Ieuan Glan Geirionydd a Gwallter Mechain, roedd ganddo bryderon ynghylch y gynghanedd fel cyfrwng ac ysgrifennodd gerddi'n dychanu'r pedwar mesur ar hugain. Serch hynny, fodd bynnag, a serch dylanwad ei bryddest Yr Atgyfodiad, daliodd ati i ysgrifennu awdlau hyd ddiwedd ei oes a hwythau oedd ei gerddi gorau yn nhyb llawer, er enghraifft O. M. Edwards, a gynhwysodd tair cerdd yn unig yng nghyfrol Eben Fardd yn Nghyfres y Fil sef yr awdlau Dinistr Jerusalem, Brwydr Maes Bosworth ac Y Flwyddyn.

Fodd bynnag, tra'n cydnabod llwyddiant cydnabyddedig Dinistr Jerusalem (sydd, er yn awdl o ychydig gannoedd o linellau, yn gerdd gymharol fer o'i chymharu â llawer o gerddi hir y bedwaredd ganrif ar bymtheg) ar ddechrau ei yrfa, dadleuodd Robert Rhys mai cerddi byr y bardd yw ei rai gorau: "Yn y darnau llai uchelgeisiol y gwelir doniau Eben Fardd yn cael llonydd gan oruchelgais ei gyfnod: yn y Cywydd Ymweliad â Llangybi, Eifionydd (1854), yn y tribannau swynol Molawd Clynnog ac yn y gerdd ar y mesur tri-thrawiad i'w fro enedigol, Eifionydd, ac yn bennaf oll yn yr emyn ingol brofiadol, Crist yn Graig Ddisigl...".<ref>Rhys, Robert (1999) 'Llenyddiaeth y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg' yn Gwnewch Bopeth yn Gymraeg: Yr Iaith Gymraeg a'i Pheuoedd, 1801-1911. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. t.256</ref>

O'i holl weithiau barddonol, enwir yr Awdl Dinistr Jerusalem yn amlaf fel ei gampwaith, er mai gwaith cynnar iawn ydoedd. Enwyd y gerdd yn awdl orau'r 19g,Bedwyr Leiws Jones (1965) Blodeugerdd o'r XIX Ganrif, Aberystwyth: Cymdeithas Llyfrau Ceredigion. t.xviii ac yn un o "awdlau gwychaf yr iaith Gymraeg" cyn yr ugeinfed ganrif. Ym marn E. G. Millward ni lwyddodd Eben Fardd atgynhyrchu llwyddiant yr awdl hon yn yr un o'i gyfansoddiadau Eisteddfodol diweddarach, er bod rhinweddau i rannau o Cystudd Iob a Brwydr Maes Bosworth ymysg eraill. Erbyn degawdau olaf ei oes ystyrid Eben Fardd yn un o feirdd pwysicaf ei gyfnod, a bu'n feirniad mewn eisteddfodau ac yn ddylanwadol iawn yn y rhinwedd hwnnw, gan osod seiliau cadarnach i farddoniaeth a mynnu "mai'r hyn oedd gan y bardd i'w ddweud" oedd fwyaf pwysig. Yn ystod Eisteddfod Aberffraw yn 1849 bu helynt pan enillodd Nicander y wobr am ei awdl Y Greadigaeth, er bod Eben Fardd eisiau rhoi'r wobr i awdl arall gan Emrys. Fodd bynnag, gallai fod yn rhy geidwadol yn ei feirniadaethau hefyd, yn enwedig tua diwedd ei oes. Yn Eisteddfod Genedlaethol Dinbych 1960 er enghraifft, barnodd bod rhannau o bryddest Golyddan Iesu cystal â gwaith Milton neu Dante; serch hynny rhoddodd y wobr i Nicander gan fod Golyddan, ym marn Eben Fardd, yn "dangos gormod beiddgarwch yn ei gynllun, ei syniadau a'i ddull mynegi".Jones, R. M. (1988) 'Rhagymadrodd' yn Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg, Barddas. t.12 

Bu'n dylanwad pwysig ar nifer fawr o feirdd eraill gan gynnwys Hwfa Môn, Tudno, Talhaiarn a Dyfed; fodd bynnag dadleuodd W. J. Gruffydd (a ystyriai mai Eben Fardd oedd bardd Cymraeg gorau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg) mai negyddol fu'r dylanwad hwnnw ar y cyfan, oherwydd culni ei fyd-olwg. Cytunai E. G. Millward, gan nodi mai camgymeriad dilynwyr Eben Fardd oedd efelychu ei weithiau gwael yn hytrach na'r gorau o'i waith. Er mai methiant fu'r gerdd yng nghystadleuaeth yr Eisteddfod, roedd Yr Atgyfodiad yn enwedig yn ddylanwad sylweddol ar feirdd diweddarach yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gan "agor... y drws ar Oes Aur yr arwrgerdd yng Nghymru".

Nodweddir llawer o'i waith gan brudd-der difrifol, sy'n amlwg mewn teitlau nifer sylweddol o'i gerddi, megis Myfyrdod Ymysg y Beddau, Cân yr Unig, Gwagedd y Byd yn Angau ac O'r Byd i'r Bedd. Yn y gerdd Mangofion am Chwilog (1836), ceir y llinellau:     Mae eto’r fath bleser mewn prudd-der,
     A mwyniant o drymder ar dro
     Na fynnwn, pe medrwn ymatal,
     Byth beidio a’u cynnal mewn co!Bardd oedd a'i waith yn pontio rhwng dau gyfnod barddonol, sef clasuriaeth y ddeunawfed ganrif, fel y cynrychiolir gan Goronwy Owen, a rhamantiaeth y bedwaredd ganrif, a flodeuodd yn llawn yng ngwaith beirdd diweddarach fel Islwyn a Ceiriog. Meddai E. G. Millward amdano, "Cychwynodd Eben Fardd ei yrfa â'i wreiddiau yng nghlasuriaeth y ddeunawfed ganrif... Cyn bo hir, bu'n ymagweddu fel beirdd cyn-rhamantaidd Lloegr a chyn diwedd ei fywyd nid gormod dweud ei fod yn un o arloeswyr pwysicaf rhamantiaeth Gymreig."

Manion
Mae ganddo le cefndirol ond pwysig yn y nofel Y Llyfrgell (2009) gan Fflur Dafydd. Mae'r cymeriad Eben Prydderch yn sylwi bod pob cyfeiriad ato wedi diflannu'n llwyr o gofnodion y llyfrgell.

Llyfryddiaeth
 Dinistr Jerusalem a Cherddi Eraill (Melin Bapur, 2025) (Detholiad o'i gerddi mewn orgraff fodern).
 Cyff Beuno' (1863)
 Gweithiau Barddonol, etc., Eben Fardd (1873)
'Emyn Mawr Eben Fardd': gwerthfawrogiad o'r emyn 'O! fy Iesu bendigedig' gan yr Athro E. Wyn James ar Utgorn Cymru'', rhifyn 101 (Gwanwyn 2020) - https://uwchgwyrfai.cymru/

Cyfeiriadau

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1863
Categori:Pobl o Eifionydd