Apache

Mae'r erthygl yma yn trafod y grwp ethnig Apache. Am ystyron eraill, gweler Apache (gwahaniaethu)
bawd|de|200px|Geronimo, un o arweinwyr enwocaf yr Apache
Apache yw'r gair a ddefnyddir am nifer o grwpiau ethnig cysylltiedig sy'n frodorol i dde-orllewin yr Unol Daleithiau. Maent yn grwpiau sy'n siarad iaith Dde Athabasgaidd neu "Apacheaidd". Nid yw'r term fel y defnyddir ef heddiw yn cynnwys y Nafacho (Navaho), er eu bod hwythau'n siarad iaith debyg ac yn cael eu hystyried yn bobl Apacheaidd. Mae'n bosibl fod y gair Apache yn dod o'r Sbaeneg. Cofnodir ef gyntaf gan Juan de Oñate yn 1598, ond nis gwyddir beth oedd ei darddiad. Mae eraill yn cynnig ei fod yn tarddu o'r gair Zuni apachu ('gelyn') neu o'r gair Yuman e-patch ('dyn'). Geilw yr Apacheiaid eu hunain yn N'De neu Déné, sef "Y Bobl".
Rhennir yr Apache yn:
 Apache Gorllewinol 
 Chiricahua
 Mescalero 
 Jicarilla
 Lipan
 Apache y Gwastadeddau (gynt y Kiowa-Apache).
Ceir hwy yn byw yn nhaleithiau Arizona, Mecsico Newydd, Oklahoma a Texas.
bawd|canol|350px|Prif leoliadau y grwpiau Apacheaidd heddiw
Bu llawer o ymladd rhwng yr Apache a'r Sbaenwyr, Mecsicaniaid a'r Unol Daleithiau, a daethant yn adnabyddus fel ymladdwyr ffyrnig a galluog. Ymhlith yr enwocaf o'r harweinwyr oedd Mangas Coloradas, Cochise, Victorio a Geronimo. Dan arweiniad Geronimo, grŵp bychan o Apache Chiricahua oedd yr Indiaid olaf i ymostwng i reolaeth llywodraeth yr Unol Daleithiau, ar ddiwedd y Rhyfeloedd Apache yn 1886.
 Apache enwog 
 Cochise, pennaeth Apache Chiricahua 
 Mangas Coloradas, pennaeth Apache 
 Loco, pennaeth Apache 
 Taza, pennaeth Apache 
 Nana, pennaeth Apache 
 Chihuahua, pennaeth Apache 
 Geronimo, arweinydd Apache
 Naiche, pennaeth Apache 
 Victorio, pennaeth Apache 
 Lozen, rhyfelwraig, chwaer Victorio 
 Chatto, sgowt Apache 
 Jay Tavare, actor 
 Raoul Trujillo, actor a dawnsiwr

 Llyfryddiaeth 
 David Roberts, Once they moved like the wind: Cochise, Geronimo and the Apache Wars (Simon & Schuster, 1994; argraffiad newydd, Pimlico, 1998)

 Gweler hefyd 
 Rhyfeloedd Apache


Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America