Humphrey Lhuyd

bawd|Yr Eglwys Wen (neu 'Llanfarchell'), Dinbych, lle'i claddwyd
bawd|Cofeb neu feddrod Llwyd, gyda glôb ar ei ben i nodi'i gyfraniad i gartograffeg; Yr Eglwys Wen.

Meddyg, cartograffydd, hynafiaethydd ac awdur o Gymru oedd Humphrey Lhuyd, weithiau Humphrey Llwyd (1527 – 21 Awst 1568).Dyddiad marwolaeth yn ol LlGC ar Trydar oedd 21 Awst 1568. Gweler: Trydar.

Bywgraffiad
Ganed ef yn Foxhall yn Ninbych yn fab i Robert Llwyd (a oedd yn ddisgynnydd i Harry Rossendale, un o swyddogion 3ydd Iarll Lincoln). Symudodd Foulk Rosindale o Loegr i Gymru a phriododd un o deulu Llwydiaid Aston, o ble daeth y cyfenw gan roi enw'r Foulkes ar y plasty newydd 'Foulkes Hall' - Foxhall bellach, sy'n dal i sefyll.

Fe'i addysgwyd yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen ac roedd yn gyfoeswr i Thomas Salisbury a William Morgan. Bu'n feddyg preifat i Henry FitzAlan, 19eg Iarll Arundel am gyfnod, cyn dychwelyd i Ddinbych ym 1563. Ynghyd â llyfrgell Arundel, ei lyfrgell personol ef oedd craidd y Casgliad Brenhinol - a gedwir heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig.R. Brinley Jones, ‘Llwyd, Humphrey (1527–1568)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004 Bu'n Aelod Seneddol dros East Grinstead yn ystod teyrnasiad Elisabeth I, Brenhines Lloegr (1559).

Ei arwyddair oedd: Hwy pery klod na golyd. Cedwir ar glawr marwnad iddo gan Lewis ab Edward. Priododd Barbara, aeres yr Arglwydd Lumley, a bu iddynt bedwar o blant. Bu farw yn Ninbych, a chladdwyd ef yn yr Eglwys Wen yno.

Ei waith

Yn ogystal a'r cyhoeddiadau a nodir isod, cyhoeddodd Lhuyd The Description of Cambria, fersiwn wedi ei helaethu o lyfryn gan Syr John Prise, Aberhonddu. Defnyddiodd David Powel y gwaith hwn fel sylfaen i'w lyfr The Historie of Cambria (1584).

Roedd yn adnabod Abraham Ortelius, ac ymddangosodd dau fap o waith Lhuyd fel atodiad i Theatrum Orbis Terrarum Ortelius yn 1573, un o Gymru (Cambriae Typus) ac un o Gymru a Lloegr (Angliae Regni Florentissimi Nova Descriptio). Rhain oedd y mapiau cyntaf o'r gwledydd hyn i'w hargraffu ar wahân.

Rheol Tintur
Efallai nad yw'n syndod, o gofio ei ddiddordeb ac ymwneud â maes argraffu a mapiau, i Humphrey Lhuyd lunio Rheol Tintur (The Rule of Tincture) ar y ddefnydd a chyferbyniad lliw wrth lunio arfbeisiau a dylunio'n gyffredinol. Mae'r rheolau yma mor gyfredol heddiw ag yr oeddynt yn 1568 pan ysgrifennodd Lhuyd, "metal should not be put on metal, nor colour on colour"; metal = lliw aur (melyn) arian (gwyn) ar liw, coch, glas, gwyrdd ag ati: rheol y mae, yn eironig, hanner waelod baner Cymru yn ei dorri wrth i hanner waelod y Ddraig Goch orwedd ar lain werdd - gan, felly, dorri rheol i beidio rhoi "lliw ar liw" Lhuyd.

Cyhoeddiadau
 An Almanack and Kalender containing the Day, Hour, and Minute of the Change of the Moon for ever
 Cronica Walliae (1559)
 De Mona Druidium Insulâ (sef 'Ynglŷn â Derwyddon Ynys Môn')
 Commentarioli Descriptionis Britannicae Fragmentum (Cwlen, 1572) - cyfieithwyd i'r Saesneg gan Thomas Twyne fel The Breviary of Britayne (1573)
 The Treasury of Health'' (1585)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Erthygl ar Humphrey Lhuyd gan G. Penrhyn Jones 

Categori:Genedigaethau 1527
Categori:Marwolaethau 1568
Categori:Cartograffwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Daearyddwyr yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Meddygon yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ddinbych