Cadog

Roedd Sant Cadog, weithiau Catwg (neu Catwg Ddoeth yn ffugiadau Iolo Morganwg), yn un o'r pwysicaf o'r seintiau Cymreig yn y 6g. Mae'n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd clas Llancarfan ym Mro Morgannwg.

Bywgraffiad
Ysgrifennwyd Buchedd Cadog tua 1100 gan Lifris o Lancarfan in circa 1100, c ysgrifennwyd un arall o waith Caradog o Lancarfan rai blynyddoedd yn ddiweddarach. Nid oes llawer o werth hanesyddol iddynt, ond dywedir fod Cadog yn fab i Gwynllyw, brenin Gwynllŵg yn ne Cymru, brawd Sant Pedrog. Dywedir i Gwnllyw gipio buwch yn perthyn i'r mynach Gwyddelig Sant Tathyw, a phan ddaeth Tathyw ato i hawlio ei fuwch yn ôl, penderfynodd Gwynllyw roi ei fab iddo i'w addysgu.

Bu Cadog yn efengylu yng Nghymru a Llydaw, ac mae nifer sylweddol o eglwysi a chysylltiad ag ef yn y ddwy wlad, er enhraifft Llangadog yn Sir Gaerfyrddin, Belz, Locoal-Mendon a Gouenac'h yn Llydaw. Dywedir iddo hefyd adeiladu mynachlog yn yr Alban islaw "Mynydd Bannauc" (yn ôl y farn gyffredinol, i'r de-orllewin o Stirling). Yn ôl ei fuchedd aeth ar brererindod i Rufain a Jerusalem, a daeth i wrthdrawiad a'r Brenin Arthur ac a Maelgwn Gwynedd. Dywedir iddo dreulio cyfnod yn byw fel meudwy gyda Gildas ar ynys ym mae Morbihan yn Llydaw.

Ffugiadau Iolo Morganwg
Tadogodd yr hynafiaethydd a ffugiwr traddodiad enwog Iolo Morganwg gyfres o drioedd diarebol a dywediadau ar Sant Cadog/Catwg dan yr enw "Trioedd Catwg Ddoeth".

Gŵyl mabsant
Ei ddydd gŵyl yw 24 Ionawr (ac weithiau ar y 25 Ionawr).oxfordindex.oup.com; adalwyd 24 Ionawr 2017. Gelwir arno i iachau byddardod.

Eglwysi

 # Eglwys neu Gymuned Delwedd Cyfesurynnau Lleoliad Wicidata 1 Eglwys Cadog Sant center|128px  Trefddyn Q25999200 2 Eglwys Sant Cado, Llydaw center|128px  Gwenrann Q2957167 3 Eglwys Sant Cadog center|128px  Rhaglan Q5117381 4 Eglwys Sant Cadog center|128px  CasnewyddCaerllion Q7401071 5 Eglwys Sant Cadog center|128px  Llangadog Q17742799 6 Eglwys Sant Cadog center|128px  Llanofer Q17744068 7 Eglwys Sant Cadog   Caerdydd Q99471683 8 Eglwys Sant Cadog, Cheriton, Abertawe center|128px  Llangynydd, Llanmadog a Cheriton Q17743651 9 Eglwys Sant Cadog, Glyn Nedd center|128px  AberpergwmGlyn-nedd Q17740083 10 Eglwys Sant Cadog, Llangatwg Lingoed center|128px  Y Grysmwnt Q5117380 11 Eglwys Sant Cadog, Pendoylan center|128px  Y Bont-faenPendeulwyn Q17722609 12 Eglwys Sant Cadwg center|128px  Glyn Tarell Q29485886 13 Eglwys Sant Cattwg    Q114773981 14 Eglwys Sant Cattwg, Tregatwg center|128px  y Barri Q17744116 15 Eglwys Sant Catwg center|128px  Blaenhonddan Q17739556 16 Eglwys Sant Catwg center|128px  Llangatwg Q17740423 17 Eglwys Sant Catwg center|128px  Llangatwg Feibion Afel Q17743968 18 Eglwys Sant Catwg center|128px  Llan-faes Q17744228 19 Eglwys Sant Catwg center|128px  Llanfihangel Troddi Q17744316 20 Eglwys Sant Catwg center|128px  Pentyrch Q29499987 21 Eglwys Sant Catwg center|128px  Gelli-gaer Q29502466 22 Eglwys y Plwyf, Llangadog, Llancarfan center|128px  Llancarfan Q17743863 23 Prieuré Saint-Cado d'Auray center|128px  An Alre Q22927260 24 Saint-Cado   Belz Q110802611 25 Tregatwg center|128px  Bro Morgannwg Q13132002

Llyfryddiaeth
 E.G. Bowen, Saints, Seaways and Settlements in the Celtic Lands (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969)

 Cyfeiriadau 

Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Teyrnas Morgannwg