Hwch Ddu Gwta

Hwch (o rywogaeth baeddon neu foch) oruwchnaturiol yn llên gwerin Cymru a gysylltir â Nos Galan Gaeaf yw'r Hwch Ddu Gwta (Hwch Ddu Gota yn y De).

Yng Nghymru fe'i cysylltir yn bennaf â'r gogledd-orllewin, yn enwedig Ynys Môn, ond ceir traddodiadau amdani yng Nghlwyd a Morgannwg yn ogystal.

Yr arfer ar Nos Galan Gaeaf oedd cynneu coelcerthi mawr lle byddai pawb yn ymgynnull i wledda ac yfed a chael hwyl. Mae'n arfer sy'n deillio o gyfnod y Celtiaid a defodau sy'n gysylltiedig â gŵyl Samhain, a nodai ddechrau'r Flwyddyn Geltaidd (atgof gwan o hyn a geir yng nghoelcerthi Noson Guto Ffowc heddiw). Ond roedd yna ochr dywyll i'r miri. Credid bod yr Hwch Ddu Gwta yn ymrithio o wreichion olaf y goelcerth ac yn rhuthro ar ôl yr olaf i adael i'w bwyta.

Yn ardal Mynydd Hiraethog, Clwyd, byddai pawb yn ei heglu hi adref gan weiddi,

Adre', adre' am y cynta:
Hwch Ddu Gwta a gipio'r ola!

Roedd y traddodiad yn arbennig o gryf ym Môn, hyd yn oed yn hanner cyntaf y 19g. Cedwir un fersiwn o'r rhigwm a genid yno:

Hwch Ddu Gwta
A Ladi Wen
Heb ddim pen.
Hwch Ddu Gwta
A gipio'r ola.
Hwch Ddu Gwta
Nos G'lan Gaea,
Lladron yn dwad
Tan weu sana.

Yn Arfon a'r cylch credid bod yr Hwch Ddu Gwta yn eistedd ar ben y gamfa yn aros ei chyfle. Disgrifia'r hynafiaethydd a chasglwr llên gwerin John Jones (Myrddin Fardd) fel y byddai coelcerthi yn cael eu cynnau "ar uchelfannau amlwg" ac yna, "wedi i'r goelcerth losgi allan, a phan na byddai dim ond tywyllwch yn teyrnasu" byddai pawb yn gweiddi:

Hwch ddu gwta
Ar ben pob camfa
Yn nyddu a chardio
Bob nos G'langaua'.

Nos G'langaua'
Ar ben pob camfa,
Hwch ddu gwta
Gipio yr ola'.

Sonnir hefyd am "Ladi wen / ar ben bob pren", a "Bwbach ar bob camfa". Mae'r cyfeiriad at "nyddu a chardio" yn atgoffa dyn o'r darlun o dduwies Ffawd yn gweu Tynged.

Ar y Gororau roedd hi i'w gweld hefyd, gyda chynffon gron, yn ymdroelli ar ben y gamfa. O Forgannwg nid oes cofnod o enw'r Hwch Ddu, ond ceir rhigymau tebyg i'r uchod sy'n gorffen â'r geiriau,

Mae'n un o'r gloch,
Mae'n ddau o'r gloch,
Mae'n bryd i'r moch gael cinio!

Cyfeiriadau
John Jones (Myrddin Fardd), Llên Gwerin Sir Gaernarfon (Caernarfon, 1908), d.g. Calan Gaea.
T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-Custom (1930; arg. newydd 1979), tt. 148-49.

Gweler hefyd
 Henwen
 Twrch Trwyth

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Llên gwerin Cymru