Howell Elvet Lewis (Elfed)

Am y bardd Elfed mae'r dudalen hon. Am ddefnyddiau eraill, gweler Elfed.

Bardd, emynydd a gweinidog Annibynnol oedd Howell Elvet Lewis (14 Ebrill 1860 – 10 Rhagfyr 1953), sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol Elfed. Roedd yn Eisteddfodwr llwyddiannus ac yn ffigwr llenyddol o bwys yn ystod ei oes,Stephens, Meic (gol.) (1997) Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t.435 yn ogystal ag yn bregethwr dylanwadol a phoblogaidd. Gwasanaethodd fel Archdderwydd rhwng 1924 a 1928. Mae wedi'i ddisgrifio fel "bardd [Cymraeg] mwyaf diddorol" diwedd y 19g.

Bywgraffiad
Fe'i ganed yn y Gangell, Blaen-y-coed, yng nghwmwd Elfed yn Sir Gaerfyrddin. Roedd ei enw barddol yn adlewyrchu bro ei febyd ond hefyd ei enw canol 'Elvet', ffurf Seisnig ar 'Elfed. Ef oedd yr hynaf o ddeg o blant a anwyd i was tŷ.  Derbyniodd addysg yn ysgol y capel lleol a dod yn athro-ddisgybl i'r plant iau, fel fyddai'n gyffredin i ddisgyblion medrus yn y cyfnod. Yn 14 oed aberthodd ei rieni tlawd lawer i'w anfon i ysgol ramadeg yng Nghastell Newydd Emlyn; roedd eisoes yn pregethu ac anfonwyd ef yn 16 oed i Goleg Presbyteraidd Caerfyrddin i hyfforddi fel gweinidog. Astudiodd yr iaith Almaeneg tra yn y coleg.

Wedi cwblhau ei astudiaethau yn 1880, derbyniodd alwad i ddod yn weinidog ar eglwys Annibynol Saesneg ei hiaith ym Mwcle, Sir y Fflint. Wedi pedair mlynedd yno symudodd i eglwys yn Hull; lle'r arhosodd tan 1891; er ei fod yn Lloegr am y cyfnod hwn fodd bynnag dyma pryd y dechreuodd ymhyfrydu yn llenyddiaeth Gymraeg, gan farddoni a chyfansoddi traethodau llenyddol.

bawd|chwith|180px|Elfed (ar y dde) gyda Ben Davies, (enillwr y Goron) yn Eisteddfod 1894.Ail hanner yr 1880au a'r 1890au oedd anterth ei weithgaredd a'i boblogrwydd fel bardd, ac enillodd Coron yr Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam yn 1888 am ei bryddest, Y Sabbath yng Nghymru, ynghyd â'r rhieingerdd a thraethawd ar Ceiriog; soniwyd am Eisteddfod y flwyddyn honno fel 'Eisteddfod Elfed' oherwydd ei lwyddiannau niferus. Enillodd y Goron am yr eildro yn Aberhonddu y flwyddyn olynnol am 'Llewelyn ein Llyw Olaf', a'r Gadair yng Nghaernarfon yn 1894 am awdl ar 'Hunan-Aberth'. Cyhoeddwyd dwy gyfrol o farddoniaeth o'i eiddo dan y teitl Caniadau yn 1895 a 1901, ynghyd â chyfrol o ysgrifau, Plannu Coed yn 1898. I'r cyfnod hwn hefyd y perthyn llawer o'i emynau mwyaf poblogaidd.

Reodd wedi dychwelyd i Gymru yn 1891 a dod yn weinidog mewn capel Saesneg yn Llanelli. Roedd yn rhan o fudiad Cymru Fydd, a threchu cynnig ganddo ef mewm cyfarfod yng Nghasnewydd yn 1896 arweiniodd at ddymchwel y mudiad hwnnw.Millward, E. G. 1998 Yr Arwrgerdd Gymraeg: Ei Thwf a'i Thranc, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. t280</ref> 

bawd|dde|180px|Eglwys y Tabernacl yn Kings Cross lle gwasanaethodd Elfed o 1904 hyd 1940. Yn 1898 symudodd i Lundain i wasanaethu fel Gweinidog ar gapel yn Harecourt; yn 1904 daeth yn Weinidog ar gapel Cymraeg y Tabernacl yn King's Cross, ei gapel olaf fel gweinidog, lle gwasanaethodd am nifer o ddegawdau gan ddod yn ffigwr dylanwadol iawn yng nghylchoedd Cymry'r ddinas. 1904 oedd blwyddyn y Diwygiad a chyfrannodd Elfed at ledaenu'r brwdfrydedd i Gymry alltud y brifddinas.

Cyfranodd yn ddiwyd hefyd at fywyd llenyddol ei oes gan ysgrifennu erthyglau a thraethodau beirniadol, gwasanaethu fel beirniad eisteddfodol gan gynnwys yn y prif Gystadleuthau ac fel Archdderwydd rhwng 1924 ac 1928; fodd bynnag dim ond ychydig iawn o farddoniaeth Gymraeg gyfansoddodd Elfed ar ôl 1900. Yn 1909 cyfunwyd y ddwy gyfrol o Caniadau, oedd eisoes wedi'u cyhoeddi, mewn un llyfr ac ychwanegu'r awdl ar Hunan-Aberth a enillodd iddo'r Gadair, ond  yn 1894 y lluniwyd y gerdd honno. Daliodd i gyfrannu at gyfnodolion fodd bynnag, a chyhoeddodd cyfieithiad o ddrama Almaeneg Friedrich Schiller Gwilym Tel yn 1924 fel rhan o Gyfres y Werin; cyhoeddwyd cyfrol o farddoniaeth Saesneg, Songs of Assisi yn 1938, a chyfrol fer o ysgrifau a cherddi, Lampau'r Hwyr yn 1945.

Erbyn yr 1930au roedd yn gynyddol ddall, ond â chymorth ei drydedd gwraig, Mary Davies, llwyddodd i barhau fel Gweinidog hyd nes iddo ymddeol yn 1940. Symudodd wedyn i Benarth. Yn 85 oed, roedd yn bresennol yn Eisteddfod 1945 pan gyhoeddwyd diwedd yr Ail Ryfel Byd; adroddodd gweddi gyhoeddus fel rhan o'r gwasanaeth diolchgarwch a drefnwyd.Llwyd, Alan (2006) Y Gaer Fechan Olaf, Cyhoeddiadau Barddas. t.119

Awgryma Brawnen Jarvis nad oes tystiolaeth bod Elfed wedi teimlo llawer o hiraeth dros Gymru na'r Gymraeg yn ystod ei alltudiaeth, er teg yw nodi na pheidiodd erioed ag ymwneud â bywyd ei genedl, ac iddo ddychwelyd yno wedi ei ymddeoliaeth. Bu farw ym Mhenarth yn 1953.

Bywyd Personol a Theulu
Priododd Elfed deirgwaith. Priododd ei wraig gyntaf, Mary Taylor o Fwcle yn 1887, a ganwyd iddynt saith o blant. Bu farw hithau yn 1918; pum mlynedd yn ddiweddarach yn 1923 priododd Elfed Elizabeth Lloyd ond bu farw hithau yn 1927, ond wedi hynny cyfarfu â Mary Davies, aelod o'i gynulleidfa yn Nhabernacl Kings Cross, a'i phriodi hithau yn 1930.

Daeth nifer o frodyr iau Elfed yn adnabyddus mewn meysydd amrywiol. Bu ei frawd Tom yn Athro Hebraeg ym Manceinion ac yn brifathro Coleg Diwinyddol Aberhonddu am 39 mlynedd. Roedd brawd arall, Dan, yn newyddiadurwr yn Lerpwl ac wedyn yn olygydd y Glamorgan Free Press ym Mhontypridd. Efallai mai'r enwocaf y tu allan i Gymru oedd y pensaer a pheirianwr sifil Lewis Holme Lewis. Teilwr oedd John Lewis, tadcu Elfed Lewys, ac yr unig un o'r brodyr a chwiorydd a fagodd blant yn Gymraeg.Elfed - Cawr ar goesau byr. Ioan Robers. Lolfa 2000

Gwaddol Llenyddol
Ar ddiwedd y 19g roedd Elfed ymhlith beirdd mwyaf adnabyddus a llwyddiannus ei wlad.'Caniadau Elfed', Y Cymro, Mai 9 1895, t.3 Ond er iddo brofi'n ffigwr cyhoeddus poblogaidd yn yr 20g a byw hyd 1953, ysgrifennodd ychydig iawn o farddoniaeth Gymraeg ar ôl 1900 ac fel bardd mae'n perthyn felly i'r bedwaredd ganrif ar bymtheg; "nid oes iddo ran o werth ym mywyd barddonol yr ugeinfed ganrif."Rhys, Robert "Llenyddiaeth Gymraeg y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg" yn Geraint Jenkins (gol.) (1999) Gwnewch Bopeth yn Gymraeg, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t.261.

Fel Emynydd
Ym maes yr emyn gwnaeth ei gyfraniad barddonol mwyaf poblogaidd ac arhosol, ac mae poblogrwydd ei emynau yn parhau hyd heddiw gyda chymaint â 44 ohonynt yn y casgliad safonol rhyng-enwadol Caneuon Ffydd, mwy nag unrhyw emynydd arall heblaw Williams Pantycelyn. Mae cymaint â chant o emynau o'i eiddo yng nghasgliadau'r Annibynwyr. Cyhoeddodd ei emyn gyntaf, 'O Dywysog Pob Daioni', yn 1881 ar ddechrau ei yrfa a daliodd i'w hysgrifennu am weddill ei oes; cyfieithodd rhai emynau o'r Almaeneg hefyd. Wrth drafod ei waith fel emynydd, meddai Branwen Jarvis:
Mae cysgod cyfnod ar ei gynnyrch a'i syniadau. Eithr y mae ehangder a chyffredinolrwydd ei apêl yn ddiamheuol. Gallodd dynnu ar y tannau hynny sy'n rhan, nid yn unig o brofiad y mwyafrif, ond o ddyhead y mwyafrif hefyd. Adnabu galon ei gynulleidfa, a mynegodd yr adnabyddiaeth honno yn loyw lân. 
Ymhlith yr enwocaf o'i emynau yw'r emyn wladgarol 'Cofia'n gwlad Benllywydd tirion', sydd wedi'i ddisgrifio fel "math o ail anthem genedlaethol";Jarvis, Branwen (2004). "Lewis, Howell Elvet [pseud. Elfed] (1860–1953)". Oxford Dictionary of National Biography (Arlein). Prifysol Rhydychen. mae ei emyn Saenseg 'Lord of Light, Your Name Outshining' wedi'i chyhoeddi mewn llyfrau emynau ym Mhrydain ac Unol Daleithau America.

Fel Bardd
Ystyrir yn gyffredinol bod degawdau olaf y 19g, sef y cyfnod pan cyfansoddodd Elfed y rhan fwyaf o'i farddoniaeth, yn bwynt isel yn hanes barddoniaeth Gymraeg.Stephens, Meic (1997), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t.36. Dyma gyfnod Y Bardd Newydd, a feirniadwyd am feithder ac aneglurdeb eu barddoniaeth; cysylltir Elfed gyda'r mudiad hwnnw weithiau er dylir nodi bod beirniaid eraill wedi gwrthod y term wrth drafod Elfed.J. Dyfnallt Owen, "Coffâd y Parch. H. Elvet Lewis", Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion, 1953, t.118. O ran cerddi Elfed ei hun, mae'r Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru yn dweud yn blaen "Ni pherthyn dim arbenigrwydd i'w farddoniaeth, ag eithrio ei emynau." 

Serch hynny, mewn ffynhonellau eraill awgrymir bod gwaith Elfed ar y cyfan yn osgoi tueddiadau gwaethaf y Bardd Newydd. Yn wahanol i rai o'i gyfoeswyr roedd Elfed yn gyfarwydd ac yn ymddiddori mewn llenyddiaeth a thraddodiadau diwylliant gwerin Cymru a'r chwedlau, yn ogystal â thraddodiad Rhamantaidd Ewrop. Er cyndabod nad oes iddo ran ym marddoniaeth Gymraeg yr 20g awgryma beirniaid bod rhai agweddau ar ei waith yn rhagflaenu'r dadeni mewn barddoniaeth Gymraeg a welwyd mewn ymateb i'r Bardd Newydd ar ddechrau'r ganrif honno yng ngwaith beirdd fel T. Gwynn Jones ac W. J. Gruffydd. Ym marn Gruffydd ei hun Elfed oedd "seren fore" y dadeni, ac un o unig feirdd diwedd y 19g y darllenai yntau â phleser.W. J. Gruffydd, 'Atgofion', Y Llenor Cyf. 28, 1949 tt.68-74 Mae syniad Gruffydd bod Elfed yn sefyll uwchlaw ei gyfoeswyr wedi'i adleisio yng ngwaith beirniaid eraill. Ym marn Robert Rhys, yn ei farddoniaeth orau fel ei delynegion 'Gwyn ap Nudd' (am frenin y Tylwyth Teg) a'r 'Ddau Frawd', llwyddodd i "apelio at edmygwyr Ceiriog ac Islwyn drwy gyfuno pertrwydd y nail â rhyw fesur o fyfyrdod athronyddol y llall". Mae cerddi Elfed wedi'u cynnwys mewn blodeugerddi, megis Blodeugerdd Rhydychen a Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg.

Er bod ei emynau a'i delynegion yn uwch eu bri erbyn heddiw, yn unol â ffasiwn ei gyfnod ymddiddorai Elfed yn yr arwrgerdd a chyfansoddodd sawl cerdd gweddol faith, y mwyafrif helaeth ar destunau crefyddol neu foesol. Ymhlith y rhain oedd y cerddi enillodd iddo Gadair a Choron yr Eisteddfod Genedlaethol: awdl ar 'Hunan-aberth' (buddugol yn Eisteddfod Genedlaethol 1894) a phryddestau ar 'Y Sabath yng Nghymru' (Coron 1888) a 'Llewelyn ein Llyw Olaf' (Coron 1889) ymysg eraill, megis pryddest ar 'Gorsedd Gras' a ystyriwyd ymhlith cerddi gorau Elfed ar y pryd,'Nodion o Fôn ac Arfon', Y Cymro, Ebrill 25 1895, t.3 ac oedd yn un o ffefrynau Elfed o brith ei gyfansoddiadau ei hun. Nid oes erbyn heddiw lawer mwy o ddarllen ar y cerddi hyn nag o gerddi hir eraill y cyfnod,R. Gwilym Hughes, Y Goleuad 22 Hydref 1982 serch hynny mewn trafodaethau o'r arwrgerdd Gymraeg sonir am bryddest Elfed ar Llywelyn fel y gorau o blith holl bryddestau arobyn y Goron yn y 19g: hithau'n unig ohonynt sy'n meddu ar unrhyw wir rinwedd lenyddol ym marn Derwyn JonesJones, Derwyn (1965) 'Yr Arwrgerdd' yn Gwŷr Llên y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg, Llandybie: Llyfrau'r Dryw, t.244 ac mae'n "llawer mwy darllenadwy na'r rhan fwyaf o'i gyfoeswyr" chwedl E. G. Millward.<ref name=llywelynmill>Millward, E. G. 1998 Yr Arwrgerdd Gymraeg: Ei Thwf a'i Thranc, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. t278 Y gerdd honno oedd ei "gampwaith" o blith ei gerddi hir chwedl un beirniad o gyfoeswr.W. Eilir Evans, 'Our Living Welsh Bards IV. Elfed', Young Wales, Cyf. IX:104 Awst 1903, tt.185-187

Fel Beirniad Llenyddol
Fel hanesydd llên, cyhoeddodd Elfed gyfrolau ar waith Ceiriog, Morgan Rhys ac Ann Griffiths; ynghyd ag astudiaethau ar Emynyddiaeth ac ystod o destunau llenyddol eraill. Ym marn ei gofiannydd Dafydd Owen fodd bynnag nid oedd yn feirniad craff.Dafydd Owen (1964), Elfed a'i Waith Abertawe Diwinyddiaeth yn hytrach na llenyddiaeth neu feirniadaeth oedd maes ei holl addysg a hyfforddiant. Awgryma Branwen Jarvis bod Elfed, er yn "ysgolhaig gofalus a thrylwyr", yn aml iawn yn methu â disosg ei rôl fel pregethwr yn ei waith beirniadol, ac na fyddai ei waith yn bodloni safonau ysgolheictod modern.

Llyfryddiaeth ddethol
Gwaith Elfed
My Christ and other poems (1891). Cerddi Saesneg.
Caniadau (Dwy gyfrol: 1895, 1901; daethpwyd a'r ddwy ynghyd gyda rhai ychwanegiadau mewn un llyfr yn 1909). Cerddi Cymraeg.
Planu Coed (1898). Ysgrifau.
Gwilym Tel (1924). Cyfieithiad o Ddrama.
Songs of Assisi (1938). Cerddi Saesneg.
Lampau'r Hwyr (1945). Ysgrifau a cherddi Cymraeg.

Astudiaethau
Emlyn G. Jenkins, Cofiant Elfed 1860-1953 (Aberystwyth 1957)
Dafydd Owen, Elfed a'i Waith (Abertawe 1964)

Cyfeiriadau

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Prifeirdd