Llyfr Iorwerth

Llyfr Iorwerth yw'r term a ddefnyddir gan ysgolheigion i ddynodi'r dull ar y Cyfreithiau Cymreig canoloesol a ddatblygodd yng Ngwynedd yn Oes y Tywysogion. Fe'i gelwir hefyd yn 'Dull Gwynedd' (Saesneg, Venedotian Code, yn nosbarthaid Aneurin Owen yn ei gyfrol Ancient Laws and Institutes of Wales, 1840). Gyda Llyfr Blegywryd ('Dull Dyfed') a Llyfr Cyfnerth (a elwir hefyd, yn gamarweiniol, yn 'Ddull Gwent'), Llyfr Iorwerth yw un o'r tri dull taleithiol ar Gyfraith Hywel.

Y prif nodweddion ar y grŵp o lawysgrifau a elwir yn Llyfr Iorwerth mewn cymhariaeth a'r dulliau eraill yw:
Yn ôl traddodiad, golygwyd y Gyfraith yn y dull hwn gan gyfreithiwr o'r enw Iorwerth ap Madog ap Rhawd, gŵr a oedd yn perthyn i dylwyth uchelwrol a oedd yn dal dir yng Ngwynedd yn y 13g.
Pwysleisir pwysigrwydd a statws arbennig brenin Aberffraw (tywysog Gwynedd).
Mae llawer o'r llawygrifau yn cynnwys deunydd chwedlonol/traddodiadol sy'n ymwneud ag arwyr a gysylltir â Gwynedd, e.e. Maelgwn Gwynedd a Breiniau Gwŷr Gwynedd ('Breintiau Gwŷr Gwynedd').
Ceir adran arbennig am y brenin traddodiadol Dyfnwal Moelmud sy'n honni mai ef a greodd y drefn gyntaf ar y cyfreithiau, canrifoedd cyn amser Hywel Dda.
Traethawd arbennig (cyfar) nas ceir yn y Dulliau eraill, a chyfresi o Ddamweiniau (achosion llys enghreifftiol).
Amrywiaethau ymarferol yn yr adran am weinyddu'r gyfraith sy'n awgrymu trefn neilltuol yng Ngwynedd.
Mân amrywiadau yn yr eirfa arbennigol. e.e. uchelwr yn lle breyr, taeog yn lle mab aillt.

Credir i'r gwahaniaethau hyn adlewyrchu twf dylanwad Gwynedd yn Oes y Tywysogion ac uchelgais gwleidyddol ei thywsogion i arwain Cymru. Ceir tua 25 llawysgrif o Ddull Gwynedd. Perthyn y testunau cynharaf i'r 13g, cyfnod Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd.

Llyfryddiaeth
Aled Rhys Wiliam (gol.), Llyfr Iorwerth (Caerdydd, 1960). Testun cyfansawdd golygiedig, seiliedig ar destunau'r llawysgrifau pwysicaf.
Morfydd E. Owen, 'Y Cyfreithiau', yn Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol (Gwasg Gomer, 1974)

Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Llyfrau'r 13eg ganrif