Llawysgrif Hendregadredd

Llawysgrif Hendregadredd yw un o'r llawysgrifau Cymreig cynharaf a phwysicaf i oroesi ac un o'n dwy brif ffynhonnell am waith Beirdd y Tywysogion, ynghyd â Llyfr Coch Hergest. Mae'r brif law yn dyddio o tua 1300-1310. Mae'n llawysgrif ar femrwn sy'n cynnwys 126 o dudalennau ac yn mesur 8.2 x 6 modfedd. Yn ddiweddarach, tua'r 1330au, ychwanegwyd rhai testunau o waith y cywyddwyr, gan gynnwys rhai o gywyddau Dafydd ap Gwilym a Gruffudd Gryg. Cred rhai ysgolheigion mai Dafydd ei hun a ysgrifennodd y testunau hynny.

Hanes y llawysgrif
Mae hanes y llawysgrif yn ddiddorol. Ar ddechrau'r 14g roedd ym meddiant Ieuan Llwyd ap Ieuan ap Gruffudd Foel o Barcrydderch ger Llangeitho. Tua chanol y 16g roedd ym meddiant yr achyddwr Gruffudd Dwnn ac yna aeth i feddiant y bardd Wiliam Llŷn (tua 1580). Cafodd ei lle yn llyfrgell enwog yr hynafiaethydd Robert Vaughan yn Hengwrt lle gwnaeth John Davies o Fallwyd gopi ohono yn 1617: y copi hwnnw sy'n sail i destun adran y Gogynfeirdd yn y Myvyrian Archaiology of Wales. Aeth y llawysgrif o'r golwg yn y 19g, a thybiwyd ei bod ar goll, ond yn 1910 fe'i darganfuwyd gan John Jones (Myrddin Fardd) ac Edward Breeze mewn hen wardrob ym mhlasty Hendregadredd, ger Cricieth. Cafodd gan aelodau o deulu Gregynog pan roddodd ei berchennog John Ignatius Williams o Hendregadredd hi mewn arwerthiant yn Llundain. Heddiw mae'n ddiogel yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Rhai o'r beirdd y ceir testunau o'u gwaith yn y llawysgrif
Prif law
Bleddyn Fardd
Casnodyn
Cynddelw Brydydd Mawr
Daniel ap Llosgwrn Mew
Dafydd Benfras
Einion ap Gwalchmai
Elidir Sais
Gwalchmai ap Meilyr
Gwilym Ryfel
Gwynfardd Brycheiniog
Hywel ab Owain Gwynedd
Llygad Gŵr
Llywarch ap Llywelyn (Llywarch Brydydd y Moch)
Llywelyn Fardd
Meilyr Brydydd
Owain Cyfeiliog
Seisyll Bryffwrch

Ychwanegiadau
Dafydd ap Gwilym
Gruffudd Gryg

Llyfryddiaeth
John Morris-Jones a T. H. Parry-Williams (gol.), Llawysgrif Hendregadredd (Caerdydd, 1933; sawl argraffiad arall ers hynny)

Dolen allanol
Lluniau o'r llawysgrif ar safle Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Hendregadredd
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif