Croes Eliseg

Mae Croes Eliseg neu Golofn Eliseg yn golofn sy'n coffhau Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys. Saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen, Sir Ddinbych; . Credir mai camgymeriad ar ran y cerfiwr oedd cerfio "Eliseg" yn lle "Elisedd".

Y Groes
Codwyd y golofn gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell. Mae'r arysgrif Ladin ar y golofn bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond yr oedd yn gliriach yn oes Edward Llwyd a wnaeth gopi ohono. Mae cyfieithiad o'r rhan o'r arysgrif sy'n delio ag Elisedd fel a ganlyn :
250px|bawd|chwith|Ysgrifen ar Groes Eliseg

 + Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc.
 + A'r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen yma ar gyfer ei hen daid Eliseg.
 + Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . .  allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân.
 + Pwy bynnag sy'n ailadrodd yr arysgrif yma, rhoed fendith ar enaid Eliseg.John Edward Lloyd (1911) A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.).

Mae'r golofn yn awr yng ngofal Cadw.

Y mwnt
Crug crwn ydy'r mwnt lle saif y Groes. Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE015.Cofrestr Cadw. Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Fe godwyd y crug gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw.
250px|bawd|chwith|Lleoliad Croes Eliseg

 Cyfeiriadau 

Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
 Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
 Beddrod siambr
 Carnedd
 Siambr gladdu hir

Dolen allanol
 Crug a Chroes Eliseg ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)

Categori:8fed ganrif yng Nghymru
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Categori:Arysgrifau Lladin yng Nghymru
Categori:Crugiau crynion Sir Ddinbych
Categori:Llangollen
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Arteffactau Cymru