Flavius Aëtius

Roedd Flavius Aëtius neu Aetius, (c. 396 - 21 Medi 454), yn gadfridog Rhufeinig yng nhyfnod olaf yr ymerodraeth yn y gorllewin. Mae'n fwyaf enwog am gael y gorau ar Attila, brenin yr Hyniaid ym Mrwydr Chalons yn 451.

Ganed Aëtius yn Durostorum yn nhalaith Moesia (Silistra, Bwlgaria heddiw). Roedd ei fam yn frodor o'r Eidal a'i dad yn Sgythiad. Ymunodd a'r fyddin a daeth i amlygrwydd yn fuan. Treuliodd rai blynyddoedd fel gwystl, yn gyntaf yn llys Alaric I, brein y Gothiaid (efallai 405–408), ac yn ddiweddarach yn llys Rugila, brenin yr Hyniaid. Yn In 425, arweiniodd Aëtius fyddin o Hyniaid i'r Eidal i gefnogi Joannes, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Erbyn iddo gyrraedd Ravenna roedd Joannes eisoes wedi ei orchfygu a'i ddienyddio. Daeth Aëtius i gytundeb a Galla Placidia, oedd yn rheoli dros ei mab ieuanc Valentinian III, a phenodwyd ef i'r swydd o Magister militum per Gallias ("Meistr y Milwyr yng Ngâl").

Gorchfygodd Aëtius y Fisigothiaid ger Arles. Yn 432 aeth yn frwydr yn yr Eidal rhyngddo ef a chadfridog Rhufeinig arall, Bonifacius. Byddin Bonifacius gafodd y gorau o'r frwydr, ond clwyfwyd ef mor ddifrifol nes iddo farw rai misoedd wedyn. Rhwng 433 a 450, Aëtius oedd yn rheoli'r ymerodraeth yn y gorllewin mewn gwirionedd.

Yn 451, ymosododd Attila ar y gorllewin gyda byddimn enfawr o Hyniaid, Ostrogothiaid a chyngheiriaid eraill. Gwnaeth Aëtius gytundeb a Theodoric I, brenin y Fisigothiaid, ynghyd a'r Alaniaid a'r Ffranciaid, i wrthwynebu Attila. Bu brwydr fawr ger Châlons-en-Champagne ar  20 Medi, 451 (neu 20 Mehefin yn ôl rhai ffynonellau). Er i Theoderic gael ei ladd yn y frwydr, gorfodwyd i'r Hyniaid encilio. Y flwyddyn wedyn ymosodoss Attila ar yr Eidal.

Roedd yr ymerawdwr Valentinian yn amheus o Aëtius, a llwyddodd  y seneddwr Petronius Maximus a'r siambrlen Heraclius i berswadio Valentinian i ladd Aëtius. Ar  21 Medi, 454, pan ddaeth Aëtius i lys Valentinian yn Ravenna i gyflwyno adroddiad ariannol, lladdodd yr ymerawdwr ef. Y flwyddyn wedyn llofruddiwyd Valentinian ei hun gan Optila a Thraustila, dau Hyn oedd yn gyfeillion i Aëtius.

Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Categori:Genedigaethau 396
Categori:Marwolaethau 454