Cymru Fydd (drama)

Gweler hefyd Cymru Fydd (gwahaniaethu)

Trasiedi mewn tair act gan Saunders Lewis yw Cymru Fydd, a gyhoeddwyd yn 1967. Drama gomisiwn gan Bwyllgor Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Feirionnydd 1967 sy'n ymwneud â gwleidyddiaeth a chrefydd. Mae'n ymdroi o gwmpas argyfwng seicolegol Dewi, mab i weinidog sy'n fân leidr ac wedi troi ei gefn ar Gristnogaeth a Chymru.

"Gorffennwyd sgrifennu'r ddrama yn gynnar yn 1966," eglura'r dramodydd yn Rhagair y cyhoeddiad; "Y pryd hynny yr oedd rhai digwyddiadau y cyfeirir atynt yn y ddrama eto'n fyw yn y cof".

"Man cychwyn y ddrama oedd darllen mewn papur newydd Saesneg am fam weddw ganol oed a gawsai dri mis o garchar yn gosb greulon am iddi guddio ei hunig fab a oedd wedi dianc o garchar. Trosglwyddais innau'r sefyllfa i amgylchiadau a chymdeithas yr wyf yn perthyn iddynt, a daeth gwahoddiad y Bala yn ei bryd", ychwanegodd Saunders.

Digwydd y ddrama i gyd o fewn pedair awr ar hugain, yng nghartref y teulu.

Dyma'r drydedd o dair drama gan Saunders Lewis sy'n trafod materion neu fywyd cyfoes yng Nghymru, gydag Excelsior a Problemau Prifysgol yn rhagflaenu. "Ni chafodd y gyntaf ei dangos ond unwaith ar y sgrin deledu", yn ôl Saunders, "[...] Y mae cyfraith athrod Lloegr yn lladd dychan [...] Am yr ail ddrama ni fynnai neb mohoni; nis llwyfannwyd, nis teledwyd, nis cyhoeddwyd, druan fach. A hynny, yn ôl llawer beirniad, a ddylsai fod yn dynged Cymru Fydd. Ond i mi y maent yn driawd."

Mae'r enw yn adlewyrchiad eironig o'r mudiad gwleidyddol gwladgarol Cymru Fydd a weithiai dros hunanlywodraeth i Gymru ar ddiwedd y 19g ac ar droad yr 20g.

Cyflwynwyd y ddrama am y tro cyntaf ar y 7fed ac 8fed o Awst 1967 gan Gwmni Theatr Cymru. John Ogwen fu'n portreadu'r myfyriwr Dewi a dyma'r cyfle cyntaf iddo actio'n broffesiynol. 

 Cymeriadau 

 Y Parchedig John Rhys 
 Dora, ei wraig
 Dewi, eu mab
 Bet Edward
 Y Cwnstabl Jones
 Inspector Evans
 Dau blismon arall

 Cynyrchiadau nodedig 
bawd|Criw cynhyrchiad Cymru Fydd Cwmni Theatr Cymru yn ymarfer y ddrama 1967
bawd|Criw cynhyrchiad Cymru Fydd Cwmni Theatr Cymru yn ymarfer y ddrama 1967
bawd|John Ogwen yn Cymru Fydd Cwmni Theatr Cymru 1967
 1960au 
Cwmni Theatr Cymru gafodd y fraint o lwyfanu'r ddrama am y tro cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Y Bala 1967. Cyfarwyddwr Wilbert Lloyd Roberts; cynorthwydd llwyfan Iola Gregory;  is-gynhyrchydd Iona Banks; cynorthwywr Beryl Williams; cast:

 Y Parchedig John Rhys - Conrad Evans
 Dora, ei wraig - Emily Davies
 Dewi, eu mab - John Hughes (myfyriwr oedd John Ogwen ar y pryd ac fe'i cyflwynwyd fel 'John Hughes'.)
 Bet Edward - Lisabeth Miles
 Y Cwnstabl Jones - Peter Gruffydd
 Inspector Evans - Ieuan Rhys Williams

Diolchodd Saunders Lewis i'r actorion, ac i Wilbert Lloyd Roberts, ym 1967:"Cefais y fantais o ddiwygio'r ddrama hon yn ystod tridiau o baratoi ac ymarfer da yn Y Felinheli gydag actorion a chynhyrchydd y Cwmni Theatr Cymraeg. Y mae Mr Wilbert Lloyd Roberts a phob un o'r actorion wedi helpu i wella rhyw ran o'r dialog neu ddywediad neu frawddeg neu weithred. Dyma'r math o gydweithio sydd wrth fodd calon dramaydd".Yn ei hunangofiant, Hogyn O Sling, mae John Ogwen yn sôn am y cyfnod ymarfer yn Y Felinheli, a'r cyfle gafodd o i ofyn cwestiwn i Saunders: "Oherwydd bod cymeriad Dewi yn un pur gymhleth yr oeddwn am wybod, ynghanol ei gelwyddau (os celwyddau hefyd) a oedd yn ddidwyll wrth ddweud un araith wrth Bet. Anghofiai i byth mo'r ateb: 'Dim ond rhoi beth mae'r cymeriad yn ei ddweud y bydda i. Chi sydd i benderfynu beth mae'n ei feddwl'. Wnes i ddim gofyn cwestiwn arall".

Ond mae John hefyd yn sôn am sut y bu'n rhaid rhoi terfyn cynnar ar ei berfformiad proffesiynol cyntaf! "Newydd ddechrau'r ail act yr oedd Lisabeth Miles a minnau pan sylwais for tipyn o gynnwrf yn y gynulleidfa.[...] Gan fy mod yn wynebu'r gynulleidfa welwn i mo'r mwg yn codi o'r llenni yn y cefn ond buan iawn y clywais ei oglau. Llanwyd y neuadd â mwg yn sydyn iawn a gorfodwyd ni i adael y llwyfan a phawb o'r gynulleidfa i ymadael. Mewn gwirionedd doedd 'na fawr o dân. Un o'r llenni duon yn y cefn oedd wedi'i lapio'i hun am un o'r lampau ac wedi bod yn mudlosgi trwy'r act gyntaf. Doedd dim posib cario 'mlaen y noson honno [...] Daeth pawb yn ôl am unarddeg fore trannoeth - y gynulleidfa a ninnau! A dyma ddechrau eto o'r ail act. "

Ar ôl wythnos yr Eisteddfod, fe deithiwyd y cynhyrchiad ar y cyd â'r Welsh Theatre Company.

 Oriel 

Cyfeiriadau

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1967
Categori:Dramâu Comisiwn Eisteddfod
Categori:Llyfrau Cymreig 1967
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru