Rhifau yn y Gymraeg

Ceir dau brif fath o eiriau am rifau naturiol yn y Gymraeg: rhifolion (un, dau, tri, ...) a threfnolion (cyntaf, ail, trydydd, ...). System ugeiniol yw'r system draddodiadol gan fwyaf, ond dyfeisiwyd system ddegol ar gyfer y rhifolion yn yr 19g. Honnir fod manteision sylweddol i'r system ddegol Gymraeg o ran dysgu rhifyddeg elfennol, o'i chymharu â'r system Saesneg a'r system draddodiadol. Y system ddegol a ddefnyddir mewn ysgolion Cymraeg. Clywir y ddwy system ar waith o hyd ond araf dihoeni o genhedlaeth i genhedlaeth mae'r defnydd o'r rhifau ugeiniol. Clywir mwy o ddefnydd ar y rhifau ugeiniol hyd at ddeg ar hugain a rhwng deugain a deg a thrigain nag a glywir ar y rhifau ugeiniol eraill.

Rhifolion

Mae'r hen system a'r system ddegol yn cytuno hyd at 10. Dynoda (*) fod treiglad meddal yn dilyn, (**) treiglad llaes.

 Ffurf gwrywaiddFfurf benywaiddO flaen enw1unun*2dau*dwy*3tri**tair4pedwarpedair5pumppumppum6chwechchwechchwe**7saithsaith8wythwyth9nawnaw10degdeg

Rhifolion degol

Dyma'r rhifolion degol o 11 hyd at 20:
11un-deg-un12un-deg-dau13un-deg-tri14un-deg-pedwar15un-deg-pump16un-deg-chwech17un-deg-saith18un-deg-wyth19un-deg-naw20dau ddeg

Mae'r rhifolion yn parhau mewn dilyniant rhesymegol, gyda'r degau fel a ganlyn

10deg20dau ddeg30tri deg40pedwar deg50pump deg60chwech deg70saith deg80wyth deg90naw deg100cant

Wedi'r cant, mae'r patrwm yn newid ychydig:

101cant ac un102cant a dau103cant a thri......199cant a nawdeg naw200dau gant201dau gant ac un

Dyma sylfaen y rhifau mwy:

1,000mil (benywaidd)1,000,000miliwn (benywaidd)1,000,000,000biliwn (gwrywaidd)

Hyd at 999 mae dewis cystrawen i gael i'r rhifau degol; naill ai:
 rhif + enw unigol, e.e. wythdeg saith car
 rhif + o + enw lluosog, e.e. wythdeg saith o geir
Gan fod mil, miliwn a biliwn yn enwau yn hytrach nag yn rifolion, dim ond y ffurf rhif + o + enw lluosog a ellir ei ddefnyddio o'r fil ymlaen, e.e. mil tri chant wythdeg saith o flynyddoedd.

Dyma enghraifft o sut i ddarllen rhifolion mawr:

2,002,593,786  dau biliwn, dwy filiwn, pump cant a nawdeg tair mil, saith gant ac wythdeg chwech

Rhifolion Ugeiniol
Mae'r system draddodiadol o ffurfio rhifolion yn y Gymraeg yn ugeiniol gan fwyaf, h.y. mynegir rhifau fel rhif llai na 20 wedi ei adio at luoswm o 20. Defnyddir 10 a 15 yn ogystal â 20 fel seilrifau; e.e. tri afal ar ddeg ar hugain wedi'r cant. Y rhifau unigol yw 1 hyd 10, 15, 18, 20, 40, 60, ac 80. Mae'r rhifau yn gyfuniad o rif unigol a ddaw gyntaf, enw'r peth a gyfrifir ac yna'r seilrifau. Neu gellir nodi'r rhif yn gyntaf ac yna enwi'r grŵp o bethau a gyfrir; e.e. tri ar ddeg ar hugain wedi'r cant o afalau. Yn enwedig gyda rhifau mwy, ceir mwy nag un ffordd o'u mynegi.

11un ar ddeg12deuddeg13tri ar ddeg14pedwar ar ddeg15pymtheg16un ar bymtheg17dau ar bymtheg18deunaw19pedwar ar bymtheg20ugain

30deg ar hugain31un ar ddeg ar hugain32deuddeg ar hugain39pedwar ar bymtheg ar hugain(deugain namyn un)40deugain41un a deugain(deugain ac un (tafodieithol))45pump a deugain(deugain a phump (tafodieithol))50hanner cant(deg a deugain)51hanner cant ac un52hanner cant a dau60trigain61un a thrigain(trigain ac un (tafodieithol))62dau a thrigain(trigain a dau (tafodieithol))70deg a thrigain71un ar ddeg a thrigain72deuddeg a thrigain78deunaw a thrigain(pedwar ugain namyn dau)80pedwar ugain81un a phedwar ugain(pedwar ugain ac un (tafodieithol))82dau a phedwar ugain(pedwar ugain a dau (tafodieithol))90deg a phedwar ugain91un ar ddeg a phedwar ugain92deuddeg a phedwar ugain99pedwar ar bymtheg a phedwar ugain(cant namyn un)100cant(pum ugain)

101cant ac un102cant a dau103cant a thri120cant ac ugain(chweugain)150cant a hanner199cant a phedwar ar bymtheg a phedwar ugain(dau gant namyn un)200dau gant201dau gant ac un1000mil1001mil ac un

Trefnolion
Defnyddir y system ugeiniol yn unig ar gyfer trefnolion yn y Gymraeg. I ysgrifennu byrfodd ar gyfer trefnol defnyddir llythrennau diwethaf y rhan o'r rhif sy'n llai na chant, e.e. 131ain, sef yr unfed ar ddeg ar hugain wedi'r cant.

ByrfoddTrefnolByrfoddTrefnol1afcyntaf11egunfed ar ddeg2ilail12feddeuddegfed3ydd/3eddtrydydd/trydedd13egtrydydd/trydedd ar ddeg4ydd/4eddpedwerydd/pedwaredd14egpedwerydd/pedwaredd ar ddeg5edpumed15fedpymthegfed6edchweched16egunfed ar bymtheg7fedseithfed17egail ar bymtheg8fedwythfed18feddeunawfed9fednawfed19egpedwerydd/pedwaredd ar bymtheg10feddegfed20fedugeinfed       37ainail ar bymtheg ar hugain50fedhanner canfed157ainail ar bymtheg a deugain wedi'r cant160fedtrigeinfed wedi'r cant1277ainail ar bymtheg a thrigain wedi'r fil a dau gant1280fedpedwar ugeinfed wedi'r fil a dau gant300fedtri chanfed500fedpum canfed1,000fedmilfed1,000,000fedmiliynfed

Defnydd ac arfer y gwahanol rifau

Ffynonellau
Rhiannon Ifans, Y Golygiadur (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2006)
Peter Wynn Thomas, Gramadeg y Gymraeg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996)

Categori:Rhifau
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg