Dosbarthiad gwyddonol

Mewn bioleg, tacsonomeg (o'r Groeg hynafol  τάξις     sef tacsis) yw'r astudiaeth wyddonol o enwi, diffinio a dosbarthu grwpiau o organebau biolegol yn seiliedig ar nodweddion cyffredin. Mae organebau wedi'u grwpio'n tacsa (unigol: tacson) a rhoddir rheng dacsonomig i'r grwpiau hyn; gellir rhestru rheng benodol i ffurfio grŵp mwy cynhwysol o safle uwch, gan greu yr hyn a elwir yn 'hierarchaeth dacsonomig'. Y prif rengoedd heddiw yw parth, teyrnas, ffylwm (defnyddir rhaniad weithiau mewn botaneg yn lle ffylwm), dosbarth, urdd, teulu, genws, a rhywogaeth. Ystyrir y botanegydd o Sweden, Carl Linnaeus, fel sylfaenydd y system dacsonomeg, wrth iddo ddatblygu system restredig a elwir yn dacsonomeg Linnaeaidd ar gyfer categoreiddio organebau ac enwau deuenwol ar gyfer enwi organebau.

Gyda datblygiadau mewn theori, data a thechnoleg ddadansoddol o systemateg fiolegol, mae'r system Linnaeaidd wedi trawsnewid yn system o ddosbarthu biolegol modern gyda'r bwriad o adlewyrchu'r perthnasoedd esblygiadol rhwng organebau byw ac wedi difodi.

 Diffiniad 
Mae union ddiffiniad tacsonomeg yn amrywio o ffynhonnell i ffynhonnell, ond erys craidd y ddisgyblaeth: cenhedlu, enwi a dosbarthu grwpiau o organebau. Fel pwyntiau cyfeirio, cyflwynir diffiniadau diweddar o dacsonomeg isod:

 Y theori a'r ymarfer o grwpio unigolion yn rywogaethau, trefnu rhywogaethau yn grwpiau mwy, a rhoi enwau i'r grwpiau hynny, gan gynhyrchu 'dosbarthiad'.
 Maes gwyddoniaeth (a phrif gydran systemateg) sy'n cwmpasu disgrifio, adnabod, enwi a dosbarthu.
 Gwyddor dosbarthiad. Mewn bioleg trefnu organebau yn ddosbarthiad.Kirk, P.M., Cannon, P.F., Minter, D.W., Stalpers, J.A. eds. (2008) "Taxonomy". In Dictionary of the Fungi, 10th edition. CABI, Netherlands.
 "Gwyddor dosbarthiad fel y'i cymhwysir i organebau byw, gan gynnwys astudio dulliau ffurfio rhywogaethau, ac ati."
 "Dadansoddiad o nodweddion organeb i'r dibenion o'u dosbarthu".
 "Mae systemeg yn astudiaeth o ffylogenedd i ddarparu patrwm y gellir ei gyfieithu i ddosbarthiad ac enwau  mwy cynhwysol ym maes tacsonomeg" (a restrir fel diffiniad dymunol ond anarferol).

Mae'r diffiniadau amrywiol hyn naill ai'n gosod tacsonomeg fel is-faes o systemateg (diffiniad 2), yn gwrthdroi'r berthynas honno (diffiniad 6), neu'n ymddangos eu bod yn ystyried y ddau derm yn gyfystyr. Ceir rhywfaint o anghytundeb a yw enwi biolegol yn cael ei ystyried yn rhan o dacsonomeg (diffiniadau 1 a 2), neu’n rhan o systemateg y tu allan i dacsonomeg. Er enghraifft, mae diffiniad 6 wedi'i baru â'r diffiniad canlynol o systemateg sy'n gosod y gyfundrefn enwau (nomenclature) y tu allan i dacsonomeg:

 Systemateg : "Yr Astudiaeth o adnabod, tacsonomeg, ac enwi organebau, gan gynnwys dosbarthu pethau byw o ran eu perthnasoedd naturiol ac astudio amrywiad ac esblygiad tacsa".

 System hierarchaidd 
Dyma'r hierarchaeth o dacsonau, gyda'r prif rengau mewn teip trwm.

Parth (Parthau) Regio
Teyrnas (Teyrnasoedd) Regnum
Is-deyrnas Subregnum
Uwch-ffylwm Superphylum
Ffylwm (Ffyla) Phylum ¹
Is-ffylwm Subphylum
Uwch-ddosbarth Superclassis
Dosbarth (Dosbarthiadau) Classis
Is-ddosbarth Subclassis
Uwch-urdd Superordo
Urdd (Urddau) Ordo
Is-urdd Subordo
Uwch-deulu Superfamilia
Teulu (Teuluoedd) Familia
Is-deulu Subfamilia
Llwyth (Llwythau) Tribus
Genws (Genera) Genus
Uwch-rywogaeth Superspecies
Rhywogaeth (Rhywogaethau) Species
Is-rywogaeth Subspecies

¹ Rhaniad neu adran Divisio: dewis arall i Ffylwm ar gyfer planhigion, ffyngau a bacteria

 Enghreifftiau 
RhencPryf ffrwythauBod dynolPysenAmanita'r pryfedE. coliParthEukaryotaEukaryotaEukaryota EukaryotaBacteriaTeyrnasAnimaliaAnimaliaPlantae FungiFfylwmArthropodaChordataMagnoliophytaBasidiomycotaProteobacteriaIs-ffylwmHexapodaVertebrataMagnoliophytinaHymenomycotinaDosbarthInsectaMammaliaMagnoliopsida HomobasidiomycetaeGammaproteobacteriaIs-ddosbarthPterygotaPlacentaliaMagnoliidaeHymenomycetes UrddDipteraPrimatesFabalesAgaricalesEnterobacterialesIs-urddBrachyceraHaplorrhiniFabineaeAgaricineaeTeuluDrosophilidaeHominidaeFabaceaeAmanitaceaeEnterobacteriaceaeIs-deuluDrosophilinaeHomininaeFaboideae AmanitoideaeGenwsDrosophilaHomoPisum AmanitaEscherichiaRhywogaethD. melanogasterH. sapiensP. sativumA. muscariaE. coli

Teyrnas a Pharth

Yn yr Yr Oesoedd Canol disgrifiwyd rhywogaethau gwahanol o fewn genws gyda rhestr hir o dermau Lladin. Nid tan y 18fed ganrif y cyflwynodd Carolus Linnaeus (1707-1778) y system sy’n dal mewn defnydd heddiw, lle defnyddir dim ond dau air, un am y genws ac un am y rhywogaeth. Yr enw am y system hon yw'r system ddeuenwol. Yn Systema Naturae Carolus Linnaeus (1735), rhennir pethau byw yn ddwy deyrnas: Animalia a Vegetabilia. Ers hynny, datblygodd gwayddoniaeth a thechnoleg ac mae llawer wedi ei ganfod ynglŷn ag organebau un-gellog, ymysg pethau eraill, felly roedd angen system mwy cynnil.Gweler: , article 3.1  Yn y 1960au cyflwynwyd y gair 'Rank' a newidiwyd yn ei dro i 'Domain' (Cymraeg: Parth).

Un system o'r fath yw'r system 6-teyrnas a ddefnyddir yn UDA, lle rhennir organebau yn Bacteria, Archaea, Protista, Fungi (Ffwng), Plantae (Planhigion) ac Animalia (neu 'Anifeiliaid'). Yng ngwledydd Prydain, India, Awstralia ac America Ladin, fodd bynnag, defnyddir 5-teyrnas, sef: Anifeiliaid, Planhigion, Ffwng, Protista a Monera. Mae rhai dulliau o ddosbarthu bywyd yn hepgor y term "Teyrnas", gan nodi nad yw'r teyrnasoedd traddodiadol yn perthyn i un hynafiad cyffredin.

Mae'r tabl canlynol yn crynhoi datblygiad y systemau o ddosbarthu pethau byw dros y blynyddoedd.

 Cyfeiriadau 

 Internet Archive: Dosbarthiad Pethau Byw Canolfan Edward Llwyd, Prifysgol Cymru



de:Taxonomie#Taxonomie in der Biologie
nl:Taxonomie#Taxonomie in de biologie