Romeo a Juliet

Trasedi gan William Shakespeare yw Romeo a Juliet (Teitl gwreiddiol Saesneg: The Most Excellent and Lamentable Tragedy of Romeo and Juliet neu Romeo and Juliet) am y berthynas rhwng dau Eidalwr ifanc o deuluoedd gelyniaethus gwahanol.  Roedd hi ymhlith dramâu mwyaf poblogaidd Shakespeare yn ystod ei oes ac, ynghyd â Hamlet, yn un o'r rhai a berfformiwyd amlaf. Dyma'r ddrama olaf o waith Shakespeare i J. T. Jones ei chyfieithu i'r Gymraeg, a hynny cyn ei farw yn Nhachwedd 1975. Cafodd y cyfieithiad ei chyhoeddi gan Wasg Gwynedd ym 1983, ar y cyd â'i gyfieithiad o Bid Wrth Eich Bodd.

 Cymeriadau 
Tylwyth llywodraethol Verona
Enw ShakespeareEnw J. T. JonesDisgrifiadPrince EscalusEscalwsTywysog VeronaCount ParisParisuchelwr ieuanc, perthynas i'r Tywysog a Mercŵtio.MercutioMercŵtioperthynas i'r Tywysog a chyfaill Romeo
Tylwyth Cápwlet
Enw ShakespeareEnw J. T. JonesDisgrifiadCapuletCápwletpennaeth teulu yn Verona, gelyniaethus i'r Montagiwiaid.Lady CapuletYr Arglwyddes CápwletJuliet CapuletJulietmerch Cápwlet 13 oedTybaltTuboltnai yr Arglwyddes CápwletThe NurseNyrssef Nyrs i Juliet a'i mam-faeth gyntRosalineRosalingwrthrych serch Romeo cyn cwrdd â JulietPeterPitarun o weision Cápwlet, yn gweini ar y NyrsSampsonSampsongwas yn nhŷ CápwletGregoryGrigorgwas yn nhŷ CápwletHenwryn perthyn i deulu CápwletAntonigwas yn nhŷ CápwletPotpangwas yn nhŷ CápwletClowngwas yn nhŷ CápwletGweithwyrgweision yn nhŷ Cápwlet
Tylwyth Móntagiw
Enw ShakespeareEnw J. T. JonesDisgrifiadMontagueMóntagiwpennaeth teulu yn Verona, gelyniaethus i'r CapwletiaidLady MontagueYr Arglwyddes MóntagiwRomeo MontagueRomeomab MóntagiwBenvolioBenvolionai Móntagiw, a chyfaill Romeo a MercŵtioAbramAbramun o weision MóntagiwBalthasarBalthasarun arall o weision Móntagiw, a chyfaill Romeo a Mercŵtio
Eraill
Enw ShakespeareEnw J. T. JonesDisgrifiadFriar LaurenceY Brawd Lorenso urdd San FfransisFriar JohnY Brawd Siôno urdd San FfransisAn ApothecaryApothecariym MántiwâChorusCorwsSeimon Catrin
Huw Rebeca

Siôn SeinbostTri CherddorGwylwyrDineswyr yn Verona, masgwyr, tors-gludwyr, ac eraill

 Crynodeb 
"Yn nhre' Verona gynt, lle dodwn ni

'R olygfa hon, fe dry'r genfigen faith

Cyd-rhwng dau dylwyth o gyfartal bri

Yn gweryl gwaedlyd am y ganfed waith".Mae'r ddrama, a leolir yn Verona, yr Eidal, yn cychwyn gyda brwydr stryd rhwng gweision tylwythau Móntagiw a Cápwlet, sydd yr un mor elyniaethus a'u meistri, tuag at ei gilydd. Mae'r Tywysog Escalws o Verona yn ymyrryd, gan roi terfyn ar y brwydro, ac yn datgan "dan berygl tranc, ewch ymaith yn ddi-oed". Yn ddiweddarach, mae'r Iarll Paris yn siarad â Cápwlet, ac yn gofyn am gael priodi ei ferch Juliet, ond mae Cápwlet, yn gofyn iddo aros ddwy flynedd, ac yn ei wahodd i fynychu dawns yng nghartref y Capwletiaid. Mae'r Arglwyddes Cápwlet, a Nyrs Juliet yn ceisio perswadio Juliet i dderbyn carwriaeth Paris. 

Yn y cyfamser, mae Benvolio'n siarad â'i gefnder Romeo, mab Móntagiw, am iselder diweddar Romeo. Mae Benvolio'n cael arddeall fod iselder ei gefnder yn deillio o'i gariad at ferch o'r enw Rosalin, un o nithoedd Cápwlet. Wedi'i berswadio gan Benvolio a Mercŵtio, mae Romeo yn mynychu'r ddawns yn nhŷ Cápwlet gan obeithio cwrdd â Rosalin. Fodd bynnag, mae Romeo yn cwrdd ac yn syrthio mewn cariad â Juliet. Mae cefnder Juliet, Tubolt, yn gandryll gyda Romeo am sleifio i mewn i'r ddawns ond mae tad Juliet yn ei atal rhag lladd Romeo, am nad yw am golli gwaed yn ei dŷ. Ar ôl y ddawns, yn yr hyn a adnabyddir bellach fel yr "olygfa balconi" enwog, mae Romeo yn canfod ei ffordd i berllan Cápwlet ac yn clywed Juliet yn addo ei chariad iddo, er gwaethaf casineb ei theulu at y Montagiwiaid. Mae Romeo'n gwneud ei hun yn hysbys iddi, ac maent yn cytuno i briodi. Gyda chymorth y Brawd Lorens, maent yn priodi'n gyfrinachol y diwrnod canlynol, yn y gobaith o gymodi'r ddau deulu trwy undeb eu plant."O Romeo, Romeo! Paham wŷd [chwantu] Romeo di?

Ymwâd â'r enw: ymwâd â'th deulu a'th dad;

Neu, twng i'r Nef dy fod yn gariad im, –

Mi wadaf innau yr enw Cápwlet!"Mae Tubolt sy'n dal yn gandryll bod Romeo wedi myned i'r ddawns, yn ei herio i ornest. Mae Romeo, sydd bellach yn ystyried Tubolt yn berthynas iddo, yn gwrthod ymladd. Mae Mercŵtio wedi'i dramgwyddo gan haerllugrwydd Tubolt, ac yn derbyn yr ornest ar ran Romeo. Mae Mercŵtio'n cael ei anafu'n angheuol, wrth i Romeo geisio rhoi terfyn ar y frwydr, ac yn adrodd y linell enwog "Plag arnoch-chi, ddau deulu!". Drwy ei eiriau, mae Mercŵtio'n tyngu melltith ar y ddau deulu cyn iddo farw. Wedi'i alaru a'i boeni gan euogrwydd, mae Romeo'n wynebu ac yn lladd Tubolt.

Mae Móntagiw'n dadlau bod llofruddiaeth Tubolt gan Romeo yn weithred deg, am bod Tubolt wedi llofruddio Mercŵtio. Mae'r Tywysog, sydd bellach wedi colli perthynas yn sgil y rhyfel rhwng y ddau deulu, yn alltudio Romeo o Verona, dan fygwth ei gosbi â marwolaeth os bydd byth yn dychwelyd. Yn guddiedig a chyfrinachol, mae Romeo'n treulio'r nos yn ystafell Juliet, gan selio eu priodas. O gamddehongli galar a thristwch ei ferch Juliet, mae Cápwlet yn cytuno i'w phriodi â'r Iarll Paris, gan fygwth ei dileu o'r teulu os bydd hi'n gwrthod.  Gwrthod cais ei merch i ohirio'r briodas wna ei mam hefyd. 

Mae Juliet yn ymweld â'r Brawd Lorens am gymorth, ac mae'n cynnig diod iddi, fydd yn ei rhoi mewn trwmgwsg neu goma tebyg i farwolaeth am "ddeugain awr a dwy". Mae'r Brawd yn addo anfon negesydd, y Brawd Siôn, i hysbysu Romeo o'r cynllun fel y gall ymuno â hi, pan fydd hi'n deffro. Y noson cyn y briodas, mae hi'n cymryd y cyffur a, phan gaiff ei darganfod yn farw i bob golwg, caiff ei rhoi ym meddrod y teulu. "Yn union deg fe draidd rhyw oerni swrth 

Trwy dy holl wythi, a bydd curiadau'r gwaed 

Yn mynd yn llai a llai, nes peidio'n llwyr: 

Ni all na gwres nad anadl ddweud wrth neb 

Dy fod yn fyw; fe dry rhosynnau gwridog  

Dy fin a'th foch yn lludw llwyd; fe syrth 

Llenni dy lygaid, a daw nos i'th drem, 

Fel pe bai tranc yn diffodd golau dydd" Fodd bynnag, nid yw'r Brawd Siôn yn gallu cyfleu'r neges am Juliet i Romeo oherwydd bod y "pla" ym Mántiwâ wedi atal unrhyw un rhag teithio yno. Mae Romeo yn clywed am "farwolaeth" ymddangosiadol Juliet gan ei was, Balthasar, ac yn torri ei galon. Mae'n prynu gwenwyn gan yr apothecari ac yn mynd i feddrod y teulu Cápwlet . Mae'n cwrdd â Paris sydd wedi dod i alaru'n breifat am Juliet. Gan gredu bod Romeo ar drywydd rhyw ddrwgweithredu, mae Paris yn ymosod arno, ac yn y frwydr ddilynol, mae Romeo'n lladd Paris. Gan barhau i gredu bod Juliet wedi marw, mae Romeo yn yfed y gwenwyn. Yna mae Juliet yn deffro ac, wrth ddarganfod bod Romeo wedi marw, mae'n trywanu ei hun â'i chleddyf ac yn marw gyda'i phriod. Mae'r ddau deulu sy'n dal i ffraeo gyda'r Tywysog yn cwrdd wrth y bedd ac yn dod o hyd i'r tri yn farw. Mae'r Brawd Lorens yn adrodd hanes y "ddau gariad [...] drist eu ffawd" a gollwyd, gan gyflawni'r felltith a dyngodd Mercŵtio. Mae'r teuluoedd yn cymodi gan farwolaethau eu plant ac yn cytuno i ddod â'u ffrae dreisgar i ben. Mae'r ddrama'n gorffen gyda marwnad y Tywysog i'r cariadon: "Heddiw, tangnefedd trist yw rhodd y wawr:

Mae yntau'r haul yn cuddio'i wyneb prudd.

Ewch, a thrafodwch y drychineb fawr.

Daw cosb i rai: i eraill, pardwn fydd.

Cans ni fu stori dristach ers cyn co',

Na stori Juli-et a Rome-o."

 Cefndir 
Nid yw'n hysbys pryd yn union y cyfansoddodd Shakespeare Romeo a Juliet. Mae Nyrs Juliet yn cyfeirio at ddaeargryn a ddigwyddodd "11 mlynedd yn ôl". Gall hyn gyfeirio at ddaeargryn yng Nghulfor Dover ym 1580, a fyddai'n rhoi inni'r flwyddyn 1591. Mae daeargrynfeydd eraill—yn Lloegr ac yn Verona—wedi'u cynnig i gefnogi dyddiadau gwahanol. Ond gan fod tebygrwydd arddull y ddrama i A Midsummer Night's Dream a dramâu eraill, fe'i dyddir yn gonfensiynol tua 1594–95, a gosod ei chyfansoddiad rywbryd rhwng 1591 a 1595. 

Mae Romeo a Juliet yn perthyn i draddodiad o ramantau trasig sy'n ymestyn yn ôl i'r henfyd. Mae'r plot yn seiliedig ar stori Eidalaidd a ysgrifennwyd gan Matteo Bandello, ac a gyfieithwyd ar gân farddonol gan Arthur Brooke ym 1562 fel The Tragical History of Romeus and Juliet. Benthycodd Shakespeare yn helaeth o'r plot trwy ddatblygu nifer o gymeriadau cefnogol, yn enwedig Mercŵtio a Paris. Cyhoeddwyd y ddrama gyntaf ym 1597, ond roedd y testun o ansawdd gwael, a chywirwyd fersiynnau diweddarach i gydymffurfio'n agosach â gwaith gwreiddiol Shakespeare.

Canmolwyd defnydd Shakespeare o strwythur dramatig barddonol (gan gynnwys effeithiau fel newid rhwng comedi a thrasiedi i gynyddu tensiwn, ehangu cymeriadau cefndir, a nifer o is-blotiau i addurno'r stori) fel arwydd cynnar o'i sgil dramatig. Mae'r ddrama'n priodoli gwahanol ffurfiau barddonol i wahanol gymeriadau, gan newid y ffurf weithiau wrth i'r cymeriad ddatblygu. Mae Romeo, er enghraifft, yn dod yn fwy medrus yn y soned dros gyfnod y ddrama.

 Cynyrchiadau nodedig 
Ystyrir Romeo a Juliet, ynghyd â Hamlet, yn un o ddramâu mwyaf poblogaidd Shakespeare. Hyd yn oed yn oes Shakespeare ei hun, roedd hi'n hynod boblogaidd. Mae'r ysgolhaig Gary Taylor yn gosod y ddrama fel y chweched mwyaf poblogaidd o ddramâu Shakespeare, yn y cyfnod ar ôl marwolaeth Christopher Marlowe a Thomas Kyd ond cyn goruchafiaeth Ben Jonson, pan oedd Shakespeare yn cael ei ystyried fel dramodydd mwyaf blaenllaw Llundain.

Nid yw dyddiad y perfformiad cyntaf yn hysbys. Nodwyd yn argraffiad 1597 bod y ddrama wedi'i llwyfannu'n gyson : "it hath been often (and with great applause) plaid publiquely", gan osod y perfformiad cyntaf cyn y flwyddyn honno. Mae'n eithaf sicr mai Cwmni Gŵyr yr Arglwydd Siambrlen oedd y cyntaf i'w llwyfannu. Ar wahân i'w cysylltiadau cryf â Shakespeare, mae un argraffiad yn enwi un o actorion y cwmni, Will Kemp, yn hytrach na Pitar, mewn llinell yn Act V. Mae'n debyg mai Richard Burbage oedd y Romeo cyntaf, gan mai ef oedd prif drasiediwr y cwmni; a Robert Goffe (bachgen) fel y Juliet gyntaf. Tybir mai yn Y Theatr y cafwyd y cynhyrchiad cyntaf, gyda chynyrchiadau cynnar eraill yn y Theatr y Curtain.

Yn ystod Yr Adferiad, cafodd ei hadfywio a'i diwygio'n helaeth gan William Davenant. Cadwodd fersiwn John Gielgud ym 1935 yn agos iawn at destun Shakespeare a defnyddiodd wisgoedd a llwyfannu Elisabethaidd i wella'r ddrama.

 Cyfieithiad Cymraeg 
bawd|Poster cynhyrchiad 2003
Wedi i gyfieithiad J. T. Jones gael ei chyhoeddi ym 1983, bu'n rhaid aros tan 2003 i Theatr Genedlaethol Cymru ei chyflwyno am y tro cyntaf o dan gyfarwyddyd Cefin Roberts; cynllunydd Guy O'Donnell; goleuo Mark Satchell; cyfansoddwr John Quirk; coreograffi Frances Newman; cast
Escalws -ParisDave TaylorMercŵtioOwen ArwynCápwletMaldwyn JohnYr Arglwyddes CápwletBuddug Verona JamesJulietRhian BlytheTuboltGeraint PickardNyrsChristine PritchardPitarHuw DaviesSampsonOwen ArwynGrigorDave TaylorMóntagiwHuw DaviesYr Arglwyddes MóntagiwDelyth WynRomeoLee Haven JonesBenvolioChristopher Wallter-EvansAbramGeraint PickardBalthasarHuw DaviesY Brawd LorensWynford Ellis OwenY Brawd SiônOwen ArwynApothecariDelyth WynCorwsDineswyr yn Verona, masgwyr, tors-gludwyr, ac eraillCarys Eleri Evans
bawd|Clawr Golwg [25 Medi 2025] yn hysbysebu cynhyrchiad 2025
Ail lwyfannwyd y ddrama gan yr un cwmni yn 2025, dan gyfarwyddyd Steffan Donnelly, ynghyd â'i nifer o gyd-gyfarwyddwyr. Hysbysebwyd y cynhyrchiad fel un "arloesol" gan eu bod am gyflwyno'r ddrama yn ddwy-ieithog, yn union fel ag y gwnaeth y cynhyrchiad blaenorol yn 2003.
ParisImad EldeenMercŵtioOwain GwynnCápwletJonathan NefyddYr Arglwyddes CápwletMichelle McTernanJulietIsabella Colby Browne (Annes Elwy a gyhoeddwyd yn wreiddiol)TuboltScott GutteridgeNyrsLlinor ap GwyneddY Tywysog / PeterGabin KongoloRomeoSteffan CennyddBenvolioSiôn Eifion (Dom James a gyhoeddwyd yn wreiddiol)Y Brawd LorensEiry Thomas

 Addasiadau 
Cafodd y ddrama ei haddasu sawl gwaith ar gyfer llwyfannau amrywiol fel ffilmiau, sioeau cerdd ac operâu. Yn yr 20fed ganrif ac i mewn i'r 21ain ganrif, mae'r ddrama wedi'i haddasu ar ffilm gan George Cukor (1936), Franco Zeffirelli (1968), Romeo + Juliet gan Baz Luhrmann (1996), a Romeo and Juliet gan Carlo Carlei (2013).

Gweler hefyd
 Romeo a Juliet a Bid wrth eich Bodd
 Ffynonellau 
 William Shakespeare, Romeo a Juliet. Bid wrth eich bodd, cyfieithiwyd gan T. J. Jones (Caernarfon: Gwasg Gwynedd, 1983).

Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu 1595
Categori:William Shakespeare