Cwm-iou

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw Cwm-iou"Enwau Lleoedd Safonol Cymru", Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 12 Ebrill 2025 (Saesneg: Cwmyoy).British Place Names; adalwyd 15 Chwefror 2022 Fe'i lleolir filltir i'r gorllewin o'r Pandy yng ngogledd-orllewin eithaf y sir ar ffordd fynydd sy'n arwain i fyny cwm hir Dyffryn Ewias i ardal Capel-y-ffin a thros Fwlch yr Efengyl i'r Gelli Gandryll.

Gorwedd y pentref ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ar lan Afon Honddu. Rhai milltiroedd yn uwch i fyny'r cwm ceir Llanddewi Nant Hodni lle ceir adfeilion abaty canoloesol.

Mae'r pentref yn adnabyddus am yr eglwys blwyf, Eglwys Sant Martin, sy'n dyddio o'r 12g a 13g.  Mae'n sefyll ar lethr serth ar ochr ddwyreiniol y dyffryn sy'n agored i dirlithriadau. Mae'r sylfeini ansefydlog wedi arwain at adeilad sydd prin yn meddu ar ongl sgwâr neu wal unionsyth. Mae wedi cael ei galw yr "eglwys fwyaf cam ym Mhrydain Fawr"."St Martin's Cwmyoy", St Teilo's Church with Bettws Chapel; adalwyd 12 Ebrill 2025

Roedd y Gymraeg yn parhau ar wefusau trigolion yr ardal mor ddiweddar â c.1890.John E. Southall, Wales and her Language (1892)

Cyfeiriadau

Categori:Crucornau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)