Y Berwyn

Cadwyn hir o fryniau sy'n rhedeg rhwng Bwlch y Groes, ger Aran Benllyn, i gyffiniau Corwen a Llangollen yw'r Berwyn. Mae'n ffurfio ffin naturiol rhwng Edeirnion, neu Penllyn (dwyrain Meirionnydd, Gwynedd) a Maldwyn, Powys. Ei bwynt uchaf yw Moel Sych (2,713').

Geirdarddiad
Mae'n bosibl fod yr enw yn golygu "Bryn(iau) Gwyn (ap Nudd)" (Cymraeg Cynnar bre 'hill' yn troi'n ber + Gwyn), yn ôl T. Gwynn Jones ac eraill, ac felly'n dwyn enw Gwyn ap Nudd, brenin Y Tylwyth Teg.T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-Custom (1930; arg. new. 1979). Ceir sawl enw lle arall sy'n cynnwys yr elfen 'Gwyn' yn yr ardal.

Disgrifiad
250px|bawd|Cadair Berwyn a Llyn Lluncaws
Yn y gorllewin mae'r Berwyn yn dechrau ger Bwlch y Groes, hanner ffordd rhwng pentrefi Mallwyd a Dinas Mawddwy a phentref Llanuwchllyn ar lan Llyn Tegid. Mae'r gadwyn yn ymestyn i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain am o gwmpas pymtheg milltir. Y copa cyntaf yw Foel y Geifr, sy'n edrych i lawr ar gronfa dŵr Llyn Efyrnwy a bryniau Powys Fadog. Mae dwy lôn fynydd yn croesi'r ucheldir undonog rhwng y copa hwnnw a Chadair Berwyn (2230'), y gyntaf yn cysylltu Abertridwr ar lan Efyrnwy â'r Bala a'r llall yn mynd o'r Bala i Langynog ac ymlaen i'r Trallwng.

Gorwedd y rhan uchaf o'r Berwyn rhwng Bwlch y Filltir Gerrig ar y lôn olaf honno a Glyndyfrdwy. Mae'r copaon, sydd ddim yn greigiog, yn cynnwys Cadair Berwyn a'i gymydog Moel Sych (2713'), Cadair Fronwen (2572'), Pen-plaenau (1775') a Moel Fferna (2071'). Daw'r Berwyn ei hun i ben uwchlaw Nantyr yng Nglyndyfrdwy, rhwng Corwen a Llangollen.

Nid yw'n gadwyn greigiog, er bod ambell glogwyn, ond yn hytrach mae'n gyfres o foelau agored, grugog iawn, sy'n lle da i adar y mynydd, fel y Cwtiad Aur. Y gadwyn debygach iddi yng Nghymru yw'r Carneddau yng ngogledd Eryri, ond bod y Berwyn yn is a llai syrth.

Ar odrau dwyreiniol y Berwyn ceir sawl llecyn braf diarffordd, fel Llyn Efyrnwy, Pennant Melangell a'i eglwys hynafol, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Pistyll Rhaeadr a Dyffryn Ceiriog. I'r gogledd mae llethrau coediog Coedwig Penllyn, y Bala a Llyn Tegid, Dyffryn Edeirnion a Chorwen.

Bywyd gwyllt
Mae'r ardal yn gartref i sawl rhywogaeth o adar yr ucheldir, gan gynnwys adar ysglyfaeth fel y Boda tinwyn (Circus cyaneus), y Llamsydyn (Falco columbarius), a'r Hebog tramor (Falco peregrinus) (tua 14-18 o bariau bridiau yn achos pob un o'r rhywogaethau hyn, 1-2% o'r cyfanswm poblogaeth yng ngwledydd Prydain), ac felly'n Ardal Warchod Arbennig. Mae bywyd gwyllt arall yn cynnwys  tylluanod clustiog, cigfrain, bodaon, ffwlbartiaid a'r plufynnau aur.

Copaon
bawd|chwith|upright=1.9|Lleoliad

+  Mynyddoedd y Berwyn Enw Cyfesurynnau OS  Cyfesurynnau DaearyddolAllt y Gader:  SJ149176 52.749°N, 3.262°WAllt y Main:  SJ162151 52.727°N, 3.242°WBryn Du (Y Fawnen):   SJ145360 52.914°N, 3.272°WBryn Gwyn (mynydd):   SJ042295 52.854°N, 3.424°WBryn-llus:   SJ085408 52.956°N, 3.363°WCadair Berwyn:   SJ071323 52.88°N, 3.381°WCadair Berwyn (copa gogleddol):   SJ072327 52.883°N, 3.38°WCadair Bronwen:   SJ077346 52.9°N, 3.373°WCadair Bronwen (copa gogledd-ddwyrain):   SJ087352 52.906°N, 3.358°WCarnedd Das Eithin:   SJ051238 52.803°N, 3.409°WCefn Coch:   SH923266 52.826°N, 3.599°WCefn Gwyntog:   SH976265 52.826°N, 3.521°WCefn Gwyntog (copa gogleddol):   SH975274 52.834°N, 3.522°WCerrig Coediog:   SJ113386 52.937°N, 3.321°WCraig Berwyn:   SJ077335 52.891°N, 3.373°WCraig Rhiwarth:   SJ054271 52.833°N, 3.405°WCroes y Forwyn:   SJ029210 52.777°N, 3.44°WCyrniau:  SJ062251 52.815°N, 3.393°WCyrniau Nod:   SH988279 52.839°N, 3.503°WCyrniau y Llyn:   SJ000244 52.807°N, 3.484°WFfordd Gefn (Bryn Gwyn):   SJ033240 52.804°N, 3.435°WFoel Cwm Sian Llwyd:   SH995313 52.869°N, 3.494°WFoel Dugoed,   SH893131 52.704°N, 3.639°WFoel Figenau:   SH916284 52.842°N, 3.61°WFoel Goch (Berwyn):   SH943290 52.848°N, 3.57°WFoel Tyn-y-fron:   SH918257 52.817°N, 3.606°WFoel Wen:   SJ099333 52.889°N, 3.34°WFoel Wen (copa deheuol):   SJ102330 52.886°N, 3.336°WFoel y Geifr:   SH937275 52.834°N, 3.579°WGallt y Goedhwch:  SJ137159 52.733°N, 3.279°WGlan Hafon:   SJ080272 52.834°N, 3.367°WGodor:   SJ094307 52.866°N, 3.347°WGodor (copa gogleddol):  SJ089311 52.869°N, 3.354°WGyrn Moelfre:  SJ184293 52.854°N, 3.213°WJericho Hill:  SJ162202 52.772°N, 3.243°WMynydd Llanymynech:  SJ263221 52.791°N, 3.094°WLledwyn Mawr:  SH905287 52.844°N, 3.627°WMoel Bentyrch,   SJ055095 52.674°N, 3.399°WMoel Cae-howel:  SH978330 52.884°N, 3.52°WMoel Fferna:   SJ116397 52.947°N, 3.317°WMoel Hen-fache:   SJ109281 52.843°N, 3.324°WMoel Poethion:   SJ082306 52.865°N, 3.365°WMoel Sych:   SJ066318 52.875°N, 3.389°WMoel y Fronllwyd:  SJ121176 52.748°N, 3.303°WMoel y Gwelltyn:   SJ170277 52.84°N, 3.233°WMoel yr Ewig:   SJ080317 52.874°N, 3.368°WMoel yr Henfaes:   SJ077385 52.935°N, 3.374°WMoel yr Henfaes (Copa Pen Bwlch Llandrillo):   SJ089369 52.921°N, 3.356°WMoel yr Henfaes (copa gorllewinol):   SJ099374 52.926°N, 3.341°WMynydd Mawr:   SJ132286 52.847°N, 3.29°WMynydd Mynyllod:  SJ002395 52.943°N, 3.486°WMynydd Tarw:   SJ112324 52.881°N, 3.321°WMynydd y Bryn:  SJ217268 52.833°N, 3.163°WMynydd y Glyn:   SJ153222 52.79°N, 3.257°WMynydd-y-briw:   SJ174260 52.825°N, 3.227°WPen y Berth,   SJ081127 52.704°N, 3.361°WPen y Boncyn Trefeilw:   SH962283 52.842°N, 3.542°WPen y Cerrig Duon:   SH953281 52.84°N, 3.555°WPen-y-coed:  SJ226414 52.964°N, 3.153°WPost Gwyn:   SJ048293 52.852°N, 3.415°WRhialgwm:   SJ055211 52.779°N, 3.402°WRhiwaedog-uwch-afon:   SH938313 52.868°N, 3.579°WRhos (Llanarmon Dyffryn Ceiriog):   SJ125323 52.881°N, 3.301°WRhwng y Ddwynant:   SH978248 52.811°N, 3.517°WStac Rhos:   SH969279 52.838°N, 3.532°WTir Rhiwiog:  SH929162 52.732°N, 3.587°WTomle:   SJ085335 52.891°N, 3.361°WTrum y Gwragedd:   SH941284 52.842°N, 3.573°WMynydd Feifod:   SJ169400 52.95°N, 3.238°WY Golfa:  SJ182070 52.654°N, 3.21°WY Groes Fagl:   SH988290 52.848°N, 3.504°WYr Allt:  SJ242102 52.684°N, 3.122°WBryn yr Orsedd  SJ142485 53.026°N, 3.28°WCyrn-y-Brain  SJ208488 53.03°N, 3.182°WMynydd Eglwyseg  SJ231464 53.009°N, 3.147°WFron Fawr  SJ208450 52.996°N, 3.181°WMoel Morfydd (Mynydd Llantysilio)  SJ159457 53.001°N, 3.254°WMoel Tan y Coed  SJ200439 52.986°N, 3.193°WMoel y Faen (Mynydd Llantysilio) SJ185475 53.018°N, 3.216°WMoel y Gaer, Llandysilio  SJ166463 53.007°N, 3.244°WMoel y Gamelin  SJ176465 53.009°N, 3.229°W

Gweler hefyd
 Digwyddiad y Berwyn
 Rhestr Copaon Cymru
 Rhestr mynyddoedd Cymru

Cyfeiriadau

Darllen pellach
T.I. Ellis, Crwydro Meirionnydd (Llandybie, 1954)
F. Wynn Jones, Godre'r Berwyn (Caerdydd: Hughes a'i Fab, d.d. = c.1952). Atgofion brodor o Ddyffryn Edeirnion.
Ioan Bowen Rees, Dringo Mynyddoedd Cymru (Llandybie, 1965). Pennod ar y Berwyn.

Berwyn, Y
Berwyn, Y
Berwyn, Y
Berwyn, Y
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru