Afon Ganga

Mae Afon GangaJones, Gareth (gol.). Yr Atlas Cymraeg Newydd (Collins-Longman, 1999), t. 97. (hefyd Ganges) yn afon fawr yng ngogledd India. Mae'n tarddu, dan yr enw Afon Bhagirathi, o rewlif Gangotri ym mynyddoedd yr Himalaya, ac yn uno ag Afon Alaknanda gerllaw Deoprayag i ffurfio'r Ganga. Mae'r afon 2,525 km (1,569 milltir), felly, yn codi yng ngorllewin yr Himalaya yn nhalaith Indiaidd Uttarakhand, ac yn llifo i'r de a'r dwyrain trwy Wastadedd Gogledd India i Bangladesh, lle mae'n gwagio i Fae Bengal. Hi yw'r drydedd afon fwyaf ar y Ddaear o ran arllwysiad.

Cyn cyrraedd y môr mae'n ymwahanu i nifer o afonydd llai, yn cynnwys Afon Hoogli ger Calcutta ac Afon Padma, sy'n llifo trwy Bangladesh. Mae'r gair Ganga yn golygu "afon" yn yr iaith Hindi.

Ystyrir y Ganga yn afon sanctaidd mewn Hindwaeth, a chaiff ei chynyrchioli gan y dduwies Maa Ganga (mam Ganga). Ceir nifer o leoedd sanctaidd ar lannau'r afon, yn cynnwys Varanasi a Haridwar. Dywedir fod ymdrochi unwaith yn yr afon yn dileu un pechod. Wedi llosgi corff marw, mae rhoi'r lludw yn y Ganga yn fodd i osgoi cylch ad-eni.

O gwmpas glannau'r afon, ceir tir ffrwythlon sy'n gallu cynnal poblogaeth fawr. Yn 2005), amcangyfrifid fod 8% o boblogaeth y byd yn byw yn nalgylch y Ganga. Mae'r Ganga'n gartref i oddeutu 140 o rywogaethau o bysgod a 90 o rywogaethau o amffibiaid ac yn cynnwys rhywogaethau sydd mewn perygl difrifol fel y dolial a dolffin afon De Asia.

Yn y blynyddoedd diwethaf mae llygredd yn yr afon wedi datblygu'n broblem enfawr, yn rhannol oherwydd fod cymaint o lwch dynol, a chyrff heb eu llosgi, yn cael eu rhoi yn yr afon. Mae lefelau bacteria colifform fecal, sy'n dod o wastraff dynol, yn yr afon ger Varanasi fwy na chan gwaith y lefel derbyniol, swyddogol y wlad. Ystyrir Cynllun Gweithredu'r Ganga, sef menter amgylcheddol i lanhau'r afon, yn cael ei ystyried yn fethiant a briodolir ddiffyg ewyllys yn y llywodraeth, arbenigedd technegol gwael, diffyg cynllunio amgylcheddol  a diffyg cefnogaeth gan yr awdurdodau crefyddol brodorol."Clean Up Or Perish", The Times of India, 19 Mawrth 2010

Daeareg
Mae is-gyfandir India yn gorwedd ar ben plât tectonig India, plât bach o fewn y Plât Indo-Awstraliaidd. [25] Dechreuodd ei brosesau daearegol diffiniol saith deg pum miliwn o flynyddoedd yn ôl, pan ddechreuodd, fel rhan o uwch-gyfandir deheuol Gondwana, ddrifft i'r gogledd-ddwyrain - a barodd hanner can miliwn o flynyddoedd - ar draws Cefnfor India, a oedd heb ei ffurfio ar y pryd. Arweiniodd gwrthdrawiad dilynol yr is-gyfandir â'r Plât Ewrasiaidd a'i dynnu oddi tano at yr Himalaya, mynyddoedd uchaf y blaned. Yn hen wely'r môr yn union i'r de o'r Himalaya sy'n dod i'r amlwg, creodd symudiad plât gafn anferth, sydd, ar ôl cael ei lenwi'n raddol â gwaddod a gludwyd gan yr Indus a'i llednentydd a'r Ganges a'i llednentydd,  bellach yn ffurfio'r Gwastadedd Indo-Gangetig.

Gelwir y Gwastadedd Indo-Gangetig yn ddaearegol fel basn foredeep neu blaendir.

Hanes
bawd|chwith|350px|Un o'r ghats yn Varanasi ar lan yr afon
Y teithiwr Ewropeaidd cyntaf i sôn am y Ganges oedd y llysgennad Groegaidd Megasthenes (tua 350–290 BCE). Gwnaeth hynny sawl gwaith yn ei waith Indica:

Ym 1951 cododd anghydfod rhannu dŵr rhwng India a Dwyrain Pacistan (Bangladesh bellach), ar ôl i India ddatgan ei bwriad i adeiladu Argae Farakka. Pwrpas gwreiddiol yr argae (weithiau: 'morglawdd'), a gwblhawyd ym 1975, oedd dargyfeirio hyd at 1,100 m3 / eiliad (39,000 cu tr / eil) o ddŵr o'r Ganga i'r Bhagirathi-Hooghly, er mwyn ailgychwyn mordwyo ym Mhorthladd Kolkata. Tybiwyd yn ystod y tymor sych gwaethaf y byddai llif y Ganges oddeutu 1,400 i 1,600 m3 / eil (49,000 i 57,000 cu tr / eil), gan adael 280 i 420 m3 / eil (9,900 i 14,800 cu tr / eil) ar gyfer  Dwyrain Pacistan. Gwrthwynebodd Dwyrain Pacistan a chafwyd anghydfod hirfaith. Ym 1996 arwyddwyd cytundeb 30 mlynedd gyda Bangladesh.

Mae telerau'r cytundeb yn gymhleth, ond yn y bôn maent yn nodi pe bai'r llif y Ganga yn Farakka yn llai na 2,000 m3 / eil (71,000 cu tr / eil) yna byddai India a Bangladesh yn derbyn 50% o'r dŵr, gyda phob un yn derbyn o leiaf 1,000 m3 / eil (35,000 cu tr / eil) am gyfnodau o ddeg diwrnod, bob yn ail. Fodd bynnag, o fewn blwyddyn gostyngodd y llif yn Farakka i lefelau ymhell islaw'r cyfartaledd hanesyddol, fwy na thebyg oeherwydd newid hinsawdd, gan ei gwneud yn amhosibl gweithredu rhannu dŵr yn ol y termau a gytunwyd. Ym Mawrth 1997, gostyngodd llif y Ganges ym Mangladesh i'w lefel isaf erioed, 180 m3 / eil (6,400 cu tr / eil). Dychwelodd llifoedd tymor sych i lefelau arferol yn y blynyddoedd canlynol, ond gwnaed ymdrechion i fynd i'r afael â'r broblem. Un cynllun yw i forglawdd arall gael ei hadeiladu yn Pangsha, Bangladesh, i'r gorllewin o Dhaka. Byddai'r argae hwn yn helpu Bangladesh i ddefnyddio'i chyfran o ddwr y Ganga yn well.
bawd|250px|Bore cynnar ar Afon Ganga

Economi

290px|bawd|chwith|Merch ifanc yn gwerthu poteli plastig i gario dŵr; Awst 2004
Mae Basn y Ganga, gyda'i bridd ffrwythlon, yn allweddol i economïau amaethyddol India a Bangladesh. Darpara'r llednentydd ffynhonnell ddyfrhau i ardal fawr. Ymhlith y prif gnydau sy'n cael eu tyfu yn yr ardal mae reis, siwgwr, corbys, hadau olew, tatws a gwenith. Ar hyd glannau’r afon, mae tir corsiog a'i llynnoedd yn darparu ardal gyfoethog i dyfu cnydau fel codlysiau, tsilis, mwstard, sesame, siwgr a jiwt. Ceir hefyd lawer o bysgota ar hyd yr afon, er ei fod yn parhau i fod yn llygredig iawn. Hefyd mae prif drefi diwydiannol Unnao a Kanpur yn ychwanegu at y llygredd.

Kanpur yw'r ddinas fwyaf ar y Ganges.

Twristiaeth
Mae twristiaeth yn weithgaredd gysylltiedig arall. Ceir tair tref sy'n sanctaidd i Hindŵaeth - Haridwar, Prayagraj (Allahabad), a Varanasi -  ac sy'n denu miliynau o bererinion i'w dyfroedd i gael eu trochi yn y Ganga, y credir eu bod yn glanhau pobl o'u pechodau ac yn sicrhau iachawdwriaeth. Mae dyfroedd gwyllt y Ganga hefyd yn boblogaidd ar gyfer rafftio afon yn nhref Rishikesh, gan ddenu anturwyr yn ystod misoedd yr haf. Datblygodd sawl dinas fel Kanpur, Kolkata a Patna yn rhodfeydd i gerdded ar hyd y glannau i ddenu twristiaid.

 Cyfeiriadau 

Ganga
Categori:Hindŵaeth