Anghydffurfiaeth

Anghydffurfiaeth neu ymneilltuaeth yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio Cristnogion sy'n gwrthod cydymffurfio ag athrawiaeth ac arferion Eglwys Sefydledig.

Daeth Anghydffurfiaeth i fod yn sgil y Diwygiad Protestannaidd yn y 16g. Yng ngwledydd Prydain arferir yr enw ar gyfer safle ac athrawiaeth enwadau fel y Methodistiaid (Calfinaidd a Wesleaidd), yr Annibynwyr a'r Bedyddwyr, ynghyd â rhai o'r enwadau llai uniongred megis y Crynwyr a'r Undodiaid.

Gorwedd Anghydffurfiaeth rhwng Pabyddiaeth ar y naill law a Phiwritaniaeth ar y llall. Cred yr Anghydffurfwyr fod yr Eglwys Sefydledig wedi gwyro oddi ar lwybr yr Eglwys Fore. Seiliant eu hawdurdod ar y Beibl.

Cymru

Y Cymro Anghydffurfiol cyntaf o bwys oedd John Penry, a ferthyrwyd ym 1593. Yr eglwys Anghydffurfiol gyntaf yn y wlad oedd honno yn Llanfaches (Sir Fynwy) a sefydlwyd gan Annibynwyr a Bedyddwyr ym 1639.

Ym myd gwleidyddiaeth tueddai'r Anghydffurfwyr cynnar i osgoi ymyrryd yn uniongyrchol yn y byd a'i bethau (heblaw am faterion eglwysig). Am gyfnod gellid dweud bod Ymneilltuaeth Gymreig wedi bod yn geidwadol ond erbyn y 19g dechreuai Ymneilltuwyr chwarae rhan gynyddol bwysig yng ngwleidyddiaeth y wlad ac erbyn ail hanner y ganrif honno tueddai'r achos Ymneilltuol i fod ynghlwm wrth Radicaliaeth a'r galw am Ddatgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru a hunanlywodraeth (neu Ymreolaeth) i Gymru. Un o ganlyniadau hyn oedd ffurfio mudiadau radicalaidd fel Cymru Fydd a chwyddo'r gefnogaeth i Ryddfrydiaeth.

Roedd cyfraniad awduron Anghydffurfiol i lenyddiaeth Gymraeg yn sylweddol iawn, ac er i'r enwadau dueddu i fod yn gul eu gorwelion llenyddol (yn erbyn y nofel, er enghraifft), esgorodd Anghydffurfiaeth ar rai o lenorion pwysicaf y Gymraeg, fel Morgan Llwyd, Ann Griffiths, William Williams Pantycelyn, Daniel Owen ac Owen Morgan Edwards.

Gweler hefyd
Piwritaniaeth
Ymneilltuaeth yng Nghymru
Yr Ysgol Sul

Llyfryddiaeth ddethol
James Evans (gol.), Dylanwad Ymneilltuaeth ar Fywyd y Genedl (1913)
R.I. Parry, Ymneilltuaeth (1962)

Categori:Anghydffurfiaeth
Categori:Cristnogaeth

bg:Антиконформизъм
uk:Нонконформізм