Wrwgwái

Mae Wrwgwái (yn swyddogol: Gweriniaeth Ddwyreiniol Wrwgwái), yn wlad sofran yn Ne America. Mae'n rhannu ffiniau â'r Ariannin i'r gorllewin a'r de-orllewin a Brasil i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain, tra'n ffinio â'r Río de la Plata i'r de a Chefnfor Iwerydd i'r de-ddwyrain. Arwynebedd Wrwgwái yw tua 176,215 metr sgw (68,037 mi sgw) a'i phoblogaeth yn ôl y Cyfrifiad diweddaraf yw  gyda bron i 2/3an ohonynt yn byw o fewn ardal fetropolitan ei phrifddinas a'i dinas fwyaf, sef Montevideo. Gellir cymharu'r boblogaeth yma gyda phoblogaeth Cymru, a oedd yn y Cyfrifiad diwethaf yn .

Cafodd yr ardal a ddaeth yn Wrwgwái ei thrin gyntaf gan grwpiau o helwyr a chasglwyr 13,000 o flynyddoedd yn ôl (CP). Y Portiwgaliad, Juan Díaz de Solís oedd y fforiwr Ewropeaidd cyntaf i gyrraedd y wlad, a hynny yn 1516, ond cafodd yr ardal ei gwladychu'n hwyrach na'i chymdogion. Ar adeg yma, y Charrúa oedd y llwyth mwyaf cyffredin yn yr ardal, ochr yn ochr â grwpiau eraill fel y Guaraní a'r Chaná. Fodd bynnag, nid oedd yr un o'r grwpiau hyn wedi'u trefnu'n gymdeithasol nac yn filwrol - dau ffactor a gyfrannodd at eu goresgyniad. Ynghanol anghydfodau tiriogaethol, sefydlodd y Portiwgaliaid Colônia do Sacramento ym 1680, a sefydlodd y Sbaenwyr Montevideo fel cadarnle milwrol. Sicrhaodd Wrwgwái ei hannibyniaeth rhwng 1811 ac 1828, yn dilyn brwydr bedair ffordd yn cynnwys Portiwgal, Sbaen, ac yn ddiweddarach Taleithiau Unedig y Río de la Plata ac Ymerodraeth Brasil. Ar 18 Gorffennaf 1830 cyhoeddodd ei chyfansoddiad ei hun, a chafodd ei sefydlu'n ffurfiol fel gwladwriaeth annibynnol.

Yn ystod y blynyddoedd yn union wedi annibyniaeth, parhaodd Wrwgwái i fod yn agored i ddylanwad ac ymyrraeth gan wledydd tramor, ynghyd â chyfres o wrthdaro mewnol a chythrwfl gwleidyddol. O ail hanner y 19g, gwelodd y wlad donnau sylweddol o fudo Ewropeaidd - yn bennaf o Sbaen, yr Eidal, a Ffrainc - a ddylanwadodd yn fawr ar ei demograffeg gan osod sylfaen ar gyfer diwylliant a chymdeithas Wrwgwái fodern. Ar ddechrau'r 20g, cyflwynwyd cyfres o ddiwygiadau economaidd, diwydiannol a chymdeithasol arloesol, gan arwain at sefydlu gwladwriaeth les ddatblygedig iawn. Ynghyd â'i sefydlogrwydd gwleidyddol, cyfrannodd hyn at y wlad yn cael ei hadnabod fel "Swistir yr Amerig".

Yn dilyn annibyniaeth Wrwgwái, roedd gwleidyddiaeth genedlaethol dan arweiniad dwy blaid wleidyddol: Plaid Colorado a'r Blaid Genedlaethol, a wrthdarodd mewn sawl rhyfel cartref yn ystod y 19g. Gelwir y pleidiau hyn yn 'Bleidiau Traddodiadol'. Ar wahanol adegau yn ei hanes, trefnwyd y Gangen Weithredol fel corff colegol, gyda'r achos olaf o hyn yn digwydd ym 1967. Arweiniodd cyfres o argyfyngau economaidd a'r frwydr yn erbyn rhyfel herwfilwrol (neu gerila) asgell chwith eithafol ddiwedd y 1960au a dechrau'r 1970au at y <i id="mwrg">coup d'état</i> ym 1973, a sefydlodd unbennaeth ddinesig-filwrol tan 1985. Mae Wrwgwái heddiw yn weriniaeth gyfansoddiadol ddemocrataidd, gydag arlywydd sy'n gwasanaethu fel pennaeth y wladwriaeth ac fel pennaeth y llywodraeth.

Yn 2023, cafodd Wrwgwái ei chategoreiddio fel "democratiaeth lawn" ym Mynegai Democratiaeth <i>The Economist</i>, ac mae wedi'i rhestru'n uchel mewn mesuriadau rhyngwladol o dryloywder llywodraeth, rhyddid economaidd, cynnydd cymdeithasol, cydraddoldeb incwm, incwm y pen, arloesedd a seilwaith. Mae'r wlad wedi cyfreithloni canabis yn llawn (y wlad gyntaf yn y byd i wneud hynny), yn ogystal â phriodas o'r un rhyw ac erthyliad. Mae'n aelod sefydlol o'r Cenhedloedd Unedig, OAS, a Mercosur.

 Geirdarddiad 
Daw'r gair Wrwgwái o'r Sbaeneg Uruguay  sy'n cymryd ei henw o'r Río Uruguay (Afon Wrwgwái) yn yr iaith Waraní Cynhenid. Ceir sawl dehongliad, gan gynnwys "aderyn-afon" ("afon yr uru ", trwy Charrua,  (gan ei fod yn enw cyffredin am unrhyw aderyn gwyllt). Gallai'r enw hefyd gyfeirio at falwen afon o'r enw  (Pomella megastoma, sy'n byw mewn afonydd) ac a oedd yn gyffredin iawn ar hyd ei glannau.

Cynigiwyd un o'r dehongliadau mwyaf poblogaidd o'r enw gan y bardd enwog o Wrwgwái, Juan Zorrilla de San Martín, "afon yr adar a beintiwyd"; er bod y dehongliad hwn yn amheus, mae ganddo arwyddocâd diwylliannol pwysig yn y wlad o hyd.

 Hanes 
chwith|bawd|Cofeb i'r pedwar Charrúa olaf, pobl frodorol Wrwgwái

 Cynhanes 
Ceir olion dynol yn y rhanbarth a elwir bellach yn Wrwgwái sy'n dyddio'n ôl i tua 13,000 o flynyddoedd CP, gyda thystiolaeth eang o gymunedau helwyr-gaslwyr."Hace 13.000 años cazadores-recolectores exploraron y colonizaron planicie del río Cuareim" [13,000 years ago, hunter-gatherers explored and colonized the Cuareim River plain]. archivo.presidencia.gub.uy (in Spanish). Archived from the original on Mawrth 18, 2014. Retrieved May 17, 2021.
Category:CS1: unfit URL
Category:CS1 Spanish-language sources (es) Amcangyfrifir fod tua 9,000 o aneddiadau y Charrúa a 6,000 o aneddiadau pobl Chaná yma pan laniodd y goresgynwyr cyntaf o Bortiwgal yn y 16g, ac roedd yno hefyd rai aneddiadau ar ynysoedd Guaraní.

Ceir casgliad archaeolegol helaeth o fwntiau claddu a wnaed gan y bobl a elwir yn "Cerritos de Indios" sef y Sbaeneg am 'Fryniau Bychan', yn rhan ddwyreiniol y wlad, rhai ohonynt yn dyddio 5,000 o flynyddoedd yn ôl, tua'r un pryd a chloddio Mwynfeydd Copr y Gogarth. Ychydig iawn a wyddys am y bobl a'u hadeiladodd gan nad ydynt wedi gadael unrhyw gofnod ysgrifenedig, ond ceir tystiolaeth o amaethyddiaeth frodorol a chŵn blewog, brodorol sydd bellach wedi eu difodi.

 Goresgyniad drefedigaethol 
chwith|bawd|Sefydlodd y Portiwgaliaid Colonia do Sacramento ym 1680.
Y Portiwgaliaid oedd yr Ewropeaid cyntaf i ddod i mewn i diriogaeth Wrwgwái a hynny yn 1512. Cyrhaeddodd y Sbaenwyr yn 1515 ond nhw oedd y cyntaf i'w hawlio ar gyfer Coron Sbaen. Gwrthwynebodd y bobl frodorol yn ffyrnig y goncwest, ac ni chawsant lawer o lwyddiant yn ystod y 16g a'r 17g. Yna daeth Wrwgwái asgwrn y gynnen rhwng ymerodraethau Sbaen a Phortiwgal. Yn 1603, dechreuodd y Sbaenwyr gyflwyno gwartheg, a ddaeth yn a chyfoeth i'r ardal. Sefydlwyd yr anheddiad Sbaenaidd parhaol cyntaf yn 1624 yn Soriano ar y Río Negro. Ym 1680, adeiladodd y Portiwgaliaid gaer yn Colonia del Sacramento.

Sefydlwyd Montevideo, prifddinas bresennol Wrwgwái, gan y Sbaenwyr yn 1726 fel cadarnle milwrol. Yn fuan datblygodd ei harbwr naturiol yn ardal fasnachol a oedd yn cystadlu â phrifddinas Río de la Plata, Buenos Aires.Bureau of Western Hemisphere Affairs. "Background Note: Uruguay". US Department of State. Archived from the original on 22 Ionawr 2017. Adalwyd 23 Chwefror 2011. Cafodd hanes Wrwgwái ddechrau'r 19g ei liwio gan frwydrau parhaus am oruchafiaeth yn rhanbarth Platina rhwng lluoedd Prydain, Sbaen, Portiwgal, a lluoedd trefedigaethol eraill. Yn 1806 a 1807, ceisiodd byddin Prydain gipio Buenos Aires a Montevideo fel rhan o Ryfeloedd Napoleon. Meddiannwyd Montevideo gan luoedd Prydain rhwng Chwefror a Medi 1807.

 Brwydr annibyniaeth 
bawd|Ym 1825, cychwynnodd llw'r Tri Deg a Thri Dwyreiniwr y broses lle enillodd Wrwgwái annibyniaeth oddi wrth Ymerodraeth Brasil.
Ym 1811, lansiodd José Gervasio Artigas, a ddaeth yn arwr cenedlaethol Wrwgwái, wrthryfel llwyddiannus yn erbyn awdurdodau Sbaen, gan eu trechu ar 18 Mai ym Mrwydr Las Piedras. Ym 1813, sefydlwyd llywodraeth newydd yn Buenos Aires, cynulliad cyfansoddol lle daeth Artigas i'r amlwg fel hyrwyddwr ffederaliaeth, gan fynnu ymreolaeth wleidyddol ac economaidd i bob ardal a'r Banda Oriental yn benodol. Gwrthododd y cynulliad roi sedd i'r cynrychiolwyr o'r Banda Oriental; fodd bynnag, dilynodd Buenos Aires system yn seiliedig ar ganoli unedol.

O ganlyniad, torrodd Artigas oddi wrth Buenos Aires a chafwyd gwarchae milwrol ar Montevideo, gan gipio'r ddinas ddechrau 1815. Unwaith i'r milwyr o Buenos Aires gamu'n ôl, penododd y Banda Oriental ei llywodraeth ymreolaethol gyntaf. Trefnodd Artigas y Gynghrair Ffederal (gan ei hamddiffyn), yn cynnwys chwe thalaith, ond aeth pump ohonynt yn rhan o'r Ariannin yn ddiweddarach.

Ym 1816, ymosododd 10,000 o filwyr Portiwgalaidd ar Banda Oriental ac fe ddalion nhw Montevideo yn Ionawr 1817. Ar ôl bron i bedair blynedd arall o frwydro, atododd Teyrnas Bortiwgalaidd Brasil Banda Oriental fel talaith o dan yr enw "Cisplatina". Daeth Ymerodraeth Brasil yn annibynnol oddi ar Bortiwgal yn 1822. Mewn ymateb i'r atodi hwn, cyhoeddodd y Tri Deg a Thri Dwyreiniwr, dan arweiniad Juan Antonio Lavalleja, annibyniaeth ar 25 Awst 1825, gyda chefnogaeth Taleithiau Unedig y Río de la Plata (Ariannin heddiw).<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBureau_of_Western_Hemisphere_Affairs">Bureau of Western Hemisphere Affairs. "Background Note: Uruguay". US Department of State. Archived from the original on 22 Ionawr 2017. Adalwyd  23 Chwefror 2011. Arweiniodd hyn at Ryfel Cisplatine a barodd 500 diwrnod. Ni chafodd y naill ochr na'r llall y llaw uchaf, ac ym 1828, rhoddodd Cytundeb Montevideo, a hyrwyddwyd gan y DU yn ei lle, trwy ymdrechion diplomyddol Is-iarll John Ponsonby. Dyma enedigaeth Wrwgwái fel gwladwriaeth annibynnol, sofran. Dethlir 25 Awst fel Diwrnod Annibyniaeth a gŵyl genedlaethol. Mabwysiadwyd cyfansoddiad cyntaf y genedl ar 18 Gorffennaf 1830.

 19eg ganrif 
Ar adeg annibyniaeth, roedd gan Wrwgwái boblogaeth o ychydig o dan 75,000. Rhannwyd y byd gwleidyddol yn Wrwgwái rhwng dwy blaid: y Blancos (y Gwynion) ceidwadol, dan arweiniad yr ail Arlywydd Manuel Oribe, yn cynrychioli buddiannau amaethyddol cefn gwlad, a'r Colorados (y Cochion) rhyddfrydol, dan arweiniad yr Arlywydd cyntaf Fructuoso Rivera, yn cynrychioli buddiannau busnes Montevideo. Derbyniodd pleidiau Wrwgwái gefnogaeth gan garfannau gwleidyddol rhyfelgar o'r Ariannini.

 Milwrol 
Mae Lluoedd Arfog Wrwgwái yn dod o dan arlywydd y Weriniaeth yn ôl Cyfansoddiad y wlad, trwy'r gweinidog amddiffyn.<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBureau_of_Western_Hemisphere_Affairs">Bureau of Western Hemisphere Affairs. "Background Note: Uruguay". US Department of State. Archived from the original on 22 Ionawr 2017. Retrieved 23 Chwefror 2011. Ar gyfartaledd, mae tua 18,000 o bersonél y lluoedd arfog yn y Fyddin, 6,000 yn y Llynges, a 3,000 yn yr Awyrlu. Mae cofrestru'n wirfoddol yn ystod amser heddwch, ond mae gan y llywodraeth yr awdurdod i gonsgriptio mewn argyfwng. Mae poblogaeth Wrwgwái a Chymru'n debyg iawn, ond yn wahanol i Wrwgwái, mae Lloegr dros y blynyddoedd wedi gwrthod yr hawl i Gymru reoli ei byddin ei hun.

Mae Wrwgwái yn gyntaf yn y byd o ran ei chyfraniadau i luoedd cadw heddwch y Cenhedloedd Unedig (ar sail y pen) gyda 2,513 o filwyr a swyddogion mewn 10 cenhadaeth cadw heddwch y Cenhedloedd Unedig.<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBureau_of_Western_Hemisphere_Affairs">Bureau of Western Hemisphere Affairs. "Background Note: Uruguay". US Department of State. Archived from the original on 33 Ionawr 2017. Retrieved  23 Chwefror 2011. Yn Chwefror 2010, roedd gan Wrwgwái 1,136 o bersonél milwrol yn Haiti yn cefnogi MINUSTAH a 1,360 yn cefnogi MONUC yn y Congo. Yn Rhagfyr 2010, penodwyd yr Uwchfrigadydd Gloodtdofsky o Wrwgwái yn Brif Sylwedydd Milwrol ac yn bennaeth Grŵp Sylwedydd Milwrol y Cenhedloedd Unedig yn India a Phacistan.

Ers Mai 2009, mae pobl hoyw wedi cael caniatâd i wasanaethu yn y fyddin ar ôl i'r gweinidog amddiffyn lofnodi archddyfarniad yn nodi na fyddai polisi recriwtio milwrol yn gwahaniaethu ar sail cyfeiriadedd rhywiol. Yn y flwyddyn ariannol 2010, darparodd yr Unol Daleithiau $1.7 miliwn i Wrwgwái miliwn mewn cymorth milwrol, gan gynnwys $1 miliwn mewn Cyllid Milwrol Tramor a $480,000 mewn Addysg a Hyfforddiant Milwrol Rhyngwladol.

 Economi 
bawd|Datblygiad CMC y pen ers 1900.
bawd|Canolfan Masnach y Byd Montevideo .
Yn 1991, profodd y wlad gynnydd mewn streiciau i hawlio iawndal cyflog i wrthbwyso chwyddiant ac i wrthwynebu'r preifateiddio a ddymunir gan lywodraeth Luis Alberto Lacalle. Galwyd streic gyffredinol ym 1992, a gwrthodwyd y polisi preifateiddio yn eang gan refferendwm. Yn 1994 a 1995, wynebodd Wrwgwái anawsterau economaidd a achoswyd gan ryddfrydoli masnach dramor, a gynyddodd y diffyg masnach (y  trade deficit). Trosglwyddwyd Cwmni Nwy Montevideo a chwmni hedfan Pluna i'r sector preifat, ond arafodd cyflymder preifateiddio ym 1996. Profodd Wrwgwái argyfwng economaidd ac ariannol mawr rhwng 1999 a 2002, oherwydd problemau economaidd yr Ariannin.Meyer, Peter J. (January 4, 2010). "Uruguay: Political and Economic Conditions and U.S. Relations" (PDF). Congressional Research Service. Archived (PDF) from the original on 8 Chwefror 2010. Retrieved 24 Chwefror 2011. Crebachodd yr economi 11%, a chododd diweithdra i 14–21%.

Yn 2004, llofnododd llywodraeth Batlle gytundeb tair blynedd o $1.1 biliwn wrth gefn gyda'r Gronfa Ariannol Ryngwladol (yr IMF), gan ymrwymo'r wlad i warged cyllidol sylfaenol sylweddol, chwyddiant isel, gostyngiadau sylweddol mewn dyled allanol, a sawl diwygiad strwythurol a gynlluniwyd i wella cystadleurwydd a denu buddsoddiad tramor.<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMeyer2010">Meyer, Peter J. (January 4, 2010). "Uruguay: Political and Economic Conditions and U.S. Relations" (PDF). Congressional Research Service. Archived (PDF) from the original on 8 Chwefror 2010. Retrieved  24 Chwefror 2011. Terfynodd Wrwgwái y cytundeb yn 2006 yn dilyn ad-dalu'r  ddyled yn gynnar. Creodd Vázquez, a gymerodd y llywodraeth ym mis Mawrth 2005, y Weinyddiaeth Datblygu Cymdeithasol a cheisiodd leihau cyfradd tlodi'r wlad gyda $240 miliwn Cynllun Cenedlaethol i Fynd i’r Afael â’r Argyfwng Cymdeithasol (PANES), a ddarparodd drosglwyddiad arian parod amodol misol o tua $75 i dros 100,000 o gartrefi mewn tlodi eithafol. Yn gyfnewid, roedd yn ofynnol i’r rhai a oedd yn derbyn y budd-daliadau gymryd rhan mewn gwaith cymunedol, sicrhau bod eu plant yn mynychu’r ysgol bob dydd, a chael archwiliadau iechyd rheolaidd.

Tyfodd yr economi ar gyfradd flynyddol o 6.7% yn ystod y cyfnod 2004–2008. Mae marchnadoedd allforio Wrwgwái wedi'u hailwampio er mwyn lleihau dibyniaeth ar yr Ariannin a Brasil. Gostyngwyd tlodi o 33% yn 2002 i 21.7% yng Ngorffennaf 2008, tra gostyngodd tlodi eithafol o 3.3% i 1.7%.

Rhwng 2007 a 2009, Wrwgwái oedd yr unig wlad yn yr Amerig nad oedd wedi profi dirwasgiad (gostyngiad mewn dau chwarter yn olynol). Cyrhaeddodd diweithdra ei lefel isaf erioed o 5.4% yn Rhagfyr 2010 cyn codi i 6.1% yn Ionawr 2011. Er bod diweithdra yn dal i fod ar lefel isel, gwelodd yr IMF gynnydd mewn chwyddiant, a chododd CMC Wrwgwái 10.4% ar gyfer hanner cyntaf 2010. 

Roedd Wrwgwái 62fed ar Fynegai Arloesi Byd-eang yn 2024. Mae nifer aelodau o undebau'r wlad wedi pedryblu ers 2003, gan godi o 110,000 i fwy na 400,000 yn 2015 ar gyfer poblogaeth weithio o 1.5 miliwn. Yn ôl Cydffederasiwn Undebau Llafur Rhyngwladol, mae Wrwgwái wedi "cadarnhau pob un o'r wyth Confensiwn Llafur craidd ILO". Cyfreithlonwyd tyfu, defnyddio a gwerthu canabis ar 11 Rhagfyr 2013, gan y cyn-arlywydd José "Pepe" Mujica, gan wneud Wrwgwái y wlad gyntaf yn y byd i gyfreithloni mariwana yn llawn. Pleidleisiwyd ar y gyfraith yn Senedd Wrwgwái ar yr un dyddiad gyda 16 pleidlais i'w chymeradwyo ac 13 yn erbyn.

 Twristiaeth 
alt=|bawd|Mae Punta del Este yn un o brif gyrchfannau twristaidd yn y Côn Deheuol .
Mae'r diwydiant twristiaeth yn Wrwgwái yn rhan bwysig o'i heconomi. Yn 2012, amcangyfrifwyd bod y sector yn cyfrif am 97,000 o swyddi a 9% o'i CMC. Wrwgwái yw'r wlad yn America Ladin sy'n derbyn y nifer fwyaf o dwristiaid o'i gymharu â'i phoblogaeth. Yn 2023, daeth 3.8 miliwn o dwristiaid i Wrwgwái ar eu gwyliau, ac roedd y mwyafrif ohonynt yn Arianninwyr a Brasilwyr, ac yna Chileaid, Paragweiaid, Americanwyr ac Ewropeaid o wahanol genhedloedd.

Mae profiadau diwylliannol yn Wrwgwái yn cynnwys archwilio treftadaeth drefedigaethol y wlad, fel y'i ceir yn Colonia del Sacramento. Ceir henebion hanesyddol gan gynnwys Amgueddfa Torres García ac Estadio Centenario. Un o brif atyniadau naturiol Wrwgwái yw Punta del Este, sydd wedi'i lleoli ar benrhyn bach oddi ar arfordir de-ddwyrain Wrwgwái. Mae ei draethau wedi'u rhannu'n Mansa, sef yr ochr ddof (o'r afon) a Brava, neu ochr garw (cefnfor). Mae Punta del Este yn ffinio â dinas Maldonado, tra i'r gogledd-ddwyrain ar hyd yr arfordir mae cyrchfannau llai La Barra a José Ignacio.

 Ynni 
Yn 2010, cymeradwyodd Weinyddiaeth Ynni, Mwyngloddio a Diwydiant Wrwgwái Archddyfarniad 354 ar Hyrwyddo Ynni Adnewyddadwy. Erbyn 2021, roedd gan Wrwgwái, o ran trydan adnewyddadwy, 1,538 MW mewn ynni dŵr, 1,514 MW mewn pŵer gwynt (35ain mwyaf yn y byd), 258 MW mewn pŵer solar (66ain mwyaf yn y byd), a 423 MW mewn biomas. Yn 2023, roedd 98% o drydan Wrwgwái yn dod o ynni adnewyddadwy. Daw'r rhan fwyaf o'r trydan o gyfleusterau trydan dŵr a pharciau gwynt. Nid yw Wrwgwái bellach yn mewnforio trydan.


 Iaith 
Sbaeneg yw'r iaith genedlaethol de facto. Mae Sbaeneg Wrwgwáiaidd, fel amrywiad o Rioplatense, yn defnyddio  a  (gyda  neu  ). Yn ardaloedd y ffin â Brasil yng ngogledd-ddwyrain y wlad, siaredir Portiwgaleg Wrwgwáiaidd, sy'n cynnwys cymysgedd o Sbaeneg a Phortiwgaleg Brasil. Mae'n dafodiaith heb orgraff wedi'i diffinio'n ffurfiol a heb unrhyw gydnabyddiaeth swyddogol. Saesneg yw'r iaith dramor fwyaf cyffredin ymhlith pobl Wrwgwáiaidd, gan ei bod yn rhan o'r cwricwlwm addysgol.

Gan mai ychydig o bobl frodorol sydd yn y boblogaeth, ni chredir bod unrhyw ieithoedd brodorol yn parhau i gael eu defnyddio'n weithredol yn y wlad. Tafodiaith arall a siaredir oedd y Patois, sy'n dafodiaith Ocsitaneg. Siaradwyd y dafodiaith yn bennaf yn Adran Colonia, lle ymsefydlodd y pererinion cyntaf, yn ninas La Paz. Mae darnau ysgrifenedig o'r iaith o hyd yn Llyfrgell y Waldensiaid (Biblioteca Valdense) yn nhref Colonia Valdense, Adran Colonia. Cyrhaeddodd siaradwyr Patois i Wrwgwái o Piedmont. Yn wreiddiol, roeddent yn Vaudois a ddaeth yn Waldensiaid, gan roi eu henw i'r ddinas Colonia Valdense, sy'n cyfieithu o'r Sbaeneg i olygu "Gwladfa Waldensaidd".

Yn 2001, cydnabuwyd Iaith Arwyddion Wrwgwái (LSU) fel iaith swyddogol Wrwgwái o dan Gyfraith 17.378. 

 Llenyddiaeth 

bawd|José Enrique Rodó
José Enrique Rodó (1871–1917), yw ffigwr llenyddol pwysicaf Wrwgwái. Mae ei lyfr, Ariel (1900), yn ymdrin â'r angen i gynnal gwerthoedd ysbrydol wrth ddilyn cynnydd materol a thechnegol. Mae hefyd yn pwysleisio'r frwydr yn erbyn diwylliant Ewrop a'r Unol Daleithiau. Yn nodedig ymhlith tramodwyr America Ladin mae Florencio Sánchez (1875–1910), a ysgrifennodd ddramâu am broblemau cymdeithasol ei hoes yn dal i gael eu perfformio heddiw.

O tua'r un cyfnod daeth barddoniaeth ramantus Juan Zorrilla de San Martín (1855–1931), a ysgrifennodd gerddi epig am hanes Wrwgwái. O bwys hefyd y mae Juana de Ibarbourou (1895–1979), Delmira Agustini (1866–1914), Idea Vilariño (1920–2009), a straeon byrion Horacio Quiroga a Juan José Morosoli (1899–1959). Mae straeon seicolegol Juan Carlos Onetti (megis "No Man's Land" a "The Shipyard") wedi ennill canmoliaeth eang gan feirniaid, fel y mae ysgrifau Mario Benedetti.

Awdur cyfoes mwyaf adnabyddus Uruguay yw Eduardo Galeano, awdur Las venas abiertas de América Latina (1971; "Gwythiennau Agored America Ladin") a'r drioleg Memoria del fuego (1982-87; "Y Cof am Dân"). Mae awduron Uruguayan modern eraill yn cynnwys Sylvia Lago, Jorge Majfud, a Jesús Moraes.

 Cyfryngau 
Mae mynegai rhyddid y wasg byd-eang Gohebwyr Heb Ffiniau wedi rhestru Wrwgwái yn 19fed allan o 180 o wledydd a ymchwiliwyd yn 2019. Mae rhyddid barn a'r cyfryngau wedi'u gwarantu gan Gyfansoddiad y Wlad. Cafodd rhyddid y wasg Wrwgwái ei gyfyngu'n ddifrifol yn ystod blynyddoedd unbennaeth filwrol. Ar ei ddiwrnod cyntaf yn y swydd ym mis Mawrth 1985, ailsefydlodd Sanguinetti ryddid y wasg - yn llwyr. O ganlyniad, ehangodd papurau newydd Montevideo eu cylchrediadau. Mae gan Wrwgweiiaid fynediad at fwy na 100 o bapurau newydd dyddiol ac wythnosol preifat, mwy na 100 o orsafoedd radio, a thua 20 o sianeli teledu daearol, ac mae teledu cebl ar gael yn eang. Mae'r nifer yma'n llawer uwch a gwell na'r hyn sydd yng Nghymru, sydd â'r un boblogaeth.

 Darllen pellach 

 Andrew, G. R. (2010). Blackness in the White Nation: A History of Afro-Uruguay, The University of North Carolina Press
 Behnke, A. (2009). Uruguay in Pictures, Twenty First Century Books
 Box, B. (2011). Footprint Focus: Uruguay, Footprint Travel Guides
 Burford, T. (2010). Bradt Travel Guide: Uruguay, Bradt Travel Guides
 Canel, E. (2010). Barrio Democracy in Latin America: Participatory Decentralization and Community Activism in Montevideo, The Pennsylvania State University Press
 Clark, G. (2008). Custom Guide: Uruguay, Lonely Planet
 Jawad, H. (2009). Four Weeks in Montevideo: The Story of World Cup 1930, Seventeen Media
 Lessa, F. and Druliolle, V. (eds.) (2011). The Memory of State Terrorism in the Southern Cone: Argentina, Chile, and Uruguay, Palgrave Macmillan
 Mool, M (2009). Budget Guide: Buenos Aires and Montevideo, Cybertours-X Verlag

 Llywodraeth 
 Wrwgwái – Gwefan swyddogol Gweriniaeth Ddwyreiniol Wrwgwái
 Llywodraeth – Gwefan swyddogol Llywodraeth Wrwgwái
 Arlywyddiaeth – gwefan swyddogol arlywydd Wrwgwái
 Cynulliad Cyffredinol – gwefan swyddogol Cynulliad Cyffredinol Wrwgwái
 Senedd – gwefan swyddogol Senedd Wrwgwái
 Siambr y Cynrychiolwyr – gwefan swyddogol Siambr Cynrychiolwyr Wrwgwái
 Ystadegau – gwefan swyddogol y Sefydliad Ystadegau Cenedlaethol

 Hanes 
 Wrwgwái (1811–2011)  – gwefan sy'n disgrifio Wrwgwái yn y cyfnod hwn
 "Hanes" - hanes Uruguayaidd yn Guía del Mundo

Cyfeiriadau


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd De America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg