Ieithoedd Celtaidd

Mae'r ieithoedd Celtaidd yn tarddu o Gelteg (hefyd ‘Celteg Cyffredin’), cangen orllewinol o'r teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Defnyddiwyd y term "Celteg" gyntaf i ddisgrifio'r grŵp hwn o ieithoedd gan Edward Lhuyd ym 1707.Cunliffe, Barry W. 2003. The Celts: a very short introduction. tud.48

Siaredir yr ieithoedd Celtaidd yn bennaf ar ymylon gorllewin Ewrop, yn enwedig yng Nghymru, yr Alban, Iwerddon, Llydaw, Cernyw ac Ynys Manaw, ac fe'u ceir ar Ynys Cape Breton yng Nghanada ac yng Ngwladfa Patagonia yn yr Ariannin. Gellir cael hyd i rai sy'n siarad yr ieithoedd mewn ardaloedd y bu siaradwyr ieithoedd Celtaidd yn ymfudo iddynt hefyd, fel yr Unol Daleithiau,"Language by State - Scottish Gaelic"  ar wefan Modern Language Association. Adalwyd 27 Rhagfyr 2007 Canada, Awstralia,"Languages Spoken At Home" o wefan Llywodraeth Awstralia Office of Multicultural Interests. Adalwyd 27 Rhagfyr 2007 a Seland Newydd.Languages Spoken:Total Responses o wefan Statistics New Zealand. Adalwyd 5 Awst 2008 Yn yr ardaloedd hyn i gyd, gan leiafrif o bobl y siaredir yr ieithoedd Celtaidd, er bod ymdrechion i'w hadfywio. Y Gymraeg yw'r unig iaith nad yw UNESCO yn ei dosbarthu'n iaith mewn perygl.

Yn ystod y mileniwm cyntaf CC, fe siaredid yr ieithoedd Celtaidd ar draws Ewrop, ar yr Orynys Iberaidd, o lannau Môr Iwerydd a Môr y Gogledd, drwy ddyffrynnoedd Rhein a Donwy hyd at y Môr Du, Gorynys Uchaf y Balcanau ac yng Ngalatia yn Asia Leiaf. Aeth Gaeleg yr Alban i Ynys Cape Breton a'r Gymraeg i Batagonia yn ystod y cyfnodau modern. Câi ieithoedd Celtaidd, yn enwedig yr Wyddeleg, eu siarad yn Awstralia cyn y cyfuno ym 1901 ac maent yn cael eu defnyddio yna o hyd i ryw raddau.

 Ieithoedd byw 
Rhestra Ethnologue chwe iaith Geltaidd "fyw", lle mae pedair ohonynt wedi dal gafael ar nifer sylweddol o siaradwyr brodorol, sef: y Gymraeg a'r Lydaweg (a darddodd o'r Frythoneg) a'r Wyddeleg a Gaeleg yr Alban a darddodd o Aeleg cyffredin, a elwir yn Wyddeleg Fodern Gynnar (neu Wyddeleg Clasurol).

Siaradwyd y ddwy iaith arall, y Gernyweg a'r Fanaweg, hyd at y cyfnodau cynnar ond buont farw yn iaith gymunedol. Ond bu mudiadau adfywiol i'r ddwy iaith sydd wedi dilyn i oedolion ddysgu'r iaith a hefyd siaradwyr plant brodorol.

Ar y cyfan, roedd tua miliwn o siaradwyr brodorol o'r ieithoedd Celtaidd ers y 2000au.

 Demograffeg 
 Iaith  Enw brodorol  Dosbarth  Nifer o siaradwyr brodorol  Nifer o bobl sydd wedi caffael un neu ragor o sgiliau yn yr iaith  Prif wlad/wledydd ymhle y siaredir yr iaith  Rheolir gan/corff iaith Cymraeg Cymraeg Brythonaidd Mae 562,000 (19.0% o boblogaeth Cymru) yn dweud eu bod yn "gallu siarad Cymraeg" yn ôl cyfrifiad 2011 Cyfanswm siaradwyr: ≈ 947,700 (2011) Cymru: 788,000 siaradwr, pob gallu (26.7% o'r boblogaeth) Lloegr: 150,000 Talaith Chubut, yr Ariannin: 5,000 yr Unol Daleithiau: 2,500 Canada: 2,200 Cymru;Y Wladfa, Chubut — Comisiynydd yr Iaith Gymraeg— Llywodraeth Cymru(Bwrdd yr Iaith Gymraeg gynt) Gwyddeleg  Gaeilge  Goidelig   40,000–80,000Yn y Weriniaeth, mae 94,000 yn defnyddio'r Wyddeleg yn ddyddiol, y tu allan i'r byd addysg.Central Statistics Office, 'Census 2011 - This is Ireland  - see table 33a'www.cso.ie  1,887,437Gweriniaeth Iwerddon:1,774,437y Deyrnas Unedig:95,000yr Unol Daleithiau:18,000  Iwerddon  Foras na Gaeilge Llydaweg  Brezhoneg  Brythonaidd  226,000 (2018)   206,000 Données clés sur breton, Ofis ar Brezhoneg    Llydaw  Ofis ar Brezhoneg Gaeleg  Gàidhlig  Goidelig  58,552 yn 2001 yn ogystal ag amcangyfrif o 400–1000 o siaradwyr brodorol ar Ynys Cape Breton   92,400  Yr Alban  Bòrd na Gàidhlig Cernyweg  Kernewek  Brythonaidd  600mae rhyw 600 o blant yn siaradwyr brodorol dwyieithog (amcangyfrif 2003, SIL Ethnologue).  3,000Tua 2,000 o siaradwyr rhugl.  Cernyw  Keskowethyans an Taves Kernewek Manaweg  Gaelg  Goidelig  100, gan gynnwys nifer bach o blant sydd yn siaradwyr brodorol newydd  1,700  Ynys Manaw  Coonceil ny Gaelgey

 Ieithoedd cymysg 
 Shelteg, cymysg o'r Wyddeleg, y Saesneg a'r Romaneg (tua 86,000 o siaradwyr yn 2009).
 Bungi creol, a cymysg Métisiaid o Aeleg yr Alban, y Gree ac ieithoedd eraill (bron wedi marw).
 Ambell i ffurf o Romani Cymru neu Kååle wedi'i chyfuno â Romani'i hun a'r Gymraeg a'r Saesneg (marw).

 Celteg Ynysig 
Rhennir yr ieithoedd Celtaidd gorllewinol, neu Ynysig, yn ddau deulu neu gangen o Gelteg Ynysig:

 Goideleg 
Mae tair iaith yn deillio o'r Goideleg, a elwir weithiau'n Gelteg Q, sef:
 Gwyddeleg
 Manaweg
 Gaeleg yr Alban

 Brythoneg 
Mae tair iaith yn deillio o'r Frythoneg, a elwir weithiau'n Gelteg P, sef:
 Cymraeg
 Cernyweg
 Llydaweg

Gweler hefyd:
 Cymbreg, tafodiaith gynnar o'r Frythoneg yn ardal Cumbria a'r Hen Ogledd. Mae ei statws ieithyddol - fel iaith neu dafodiaith - yn ddadleuol.

 Celteg y Cyfandir 
Roedd Celteg y Cyfandir neu Gelteg Gyfandirol yn cynnwys sawl iaith a thafodiaith Celteg a siaredid ar gyfandir Ewrop a rhan o Asia Leiaf, yn cynnwys,
 Galateg* (iaith y Galatiaid)
 Galeg* (iaith Gâl)
 Celtibereg* (iaith rhannau o Bortiwgal a Sbaen)
 Leponteg* (iaith Gallia Cisalpina yng ngogledd Yr Eidal)

Geiriau a fenthyciwyd o'r Gelteg drwy'r Lladin i'r Saesneg
Benthyciwyd:www.eupedia.com; adalwyd 19 Ionawr 2015
 Galeg  Lladin  Saesneg ambactos  ambactus  ambassador beccos  beccus beak bulgā  bulga  bilge (gwaelod cwch) brennos  drwy'r Ffrangeg 'bren'  bran bragos  drwy'r Gatalaneg 'brau'  brave bulgā  bulga  budget karros  carrum, carrus  car crāmum  drwy'r Ffrangeg cresme  creme kamb  cambire  change ambactos  ambasciata  embassy glanos  glennare  to glean (casglu) vorēdos  verēdus / paraverēdus  palfrey (ceffyl) trougo  truant  truant wasso  vassallus  vassal (gwas)

 Rhai Geiriau Celtaidd 
Rhifau

 Cymraeg un dau tri pedwar pump chwech saith wyth  naw deg Llydawegunandaoutripevarpempc'hwec'hseizheizhnavdek Gwyddelegaondótríceathaircúigséseachtochtnaoideich Gaeleg yr Albanaondàtrìceithircòigsiaseachdochdnaoideich

Lliwiau

 Cymraeg lliw du glas brown gwyrdd llwyd oren coch gwyn melyn Llydaweglivduglasgellgwerlouetliv-orañjezruzgwennmelen Gwyddelegdathdubhgormdonnuaine, glasliath, glasoráiste, flann-bhuideargbánbuí Gaeleg yr Albandathdubhgormdonnuaineglas, liathorainsdearggealbuidhe

Anifeiliaid
 Cymraeg arth cath buwch ci gafr ceffyl llygoden dafad blaidd pysgodyn Llydawegarzhkazhbuoc'hkigavrmarc'hlogodenndañvadbleizpesk Gwyddelegbéarcatbómadra, madadh, gadhar, cúgabharcapall, eachluchcaoramac-tíreiasc Gaeleg yr Albanmathancatbò, martcù, madadhgobhareachluchcaoramadadh-allaidhiasc

Rhagenwau
 Cymraeg fi, i ti fe, e hi ni chi nhw Llydawegmeteeñhinic'hwiint Gwyddelegmétúsé, ésí, ímuid, sinnsibhiad Gaeleg yr Albanmithueisinnsibhiad

 Cyfeiriadau 

Celtaidd, Ieithoedd