Ysbyty Ifan

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Ysbyty Ifan.British Place Names; adalwyd 21 Tachwedd 2021 Lleolir y pentref ar lannau Afon Conwy ifanc, rhai milltiroedd i'r de o Bentrefoelas ar lôn y B4407 (sy'n cysylltu Pentrefoelas ar yr A5 â Ffestiniog). Hen enw Ysbyty oedd "Dolgynwal".

250px|bawd|dim|Ysbyty Ifan

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol, roedd yr ardal yn rhan o gwmwd Is Aled, cantref Rhufoniog. Daw enw'r pentref o un o ysbytai Marchogion yr Ysbyty a sefydlwyd yno tua'r flwyddyn 1190 gan Ifan ap Rhys o Drebrys, yn ôl traddodiad; does dim olion o'r safle i'w gweld heddiw. Er bod Ysbyty Ifan yn ymddangos yn lle digon diarffordd heddiw, yn yr Oesoedd Canol safai ar ffordd bwysig a gysylltai Llŷn ac Eryri i'r gorllewin ac ardaloedd y Gororau i'r dwyrain. Cafodd yr Ysbyty nawdd gan Llywelyn Fawr a Llywelyn Ein Llyw Olaf ac yn y 13g roedd gan y sefydliad enw da am ei letygarwch. Roedd gan yr ysbyty (hosbis), a godwyd ar gyfer teithwyr a phererinion i Ynys Enlli, yr hawl gyfreithiol i fod yn noddfa ac yn ddiweddarach arweiniodd hynny at sawl herwr guddio yno neu yn y cyffiniau. Parhaodd y sefyllfa felly hyd y 15g pan roddodd yr uchelwr lleol Maredudd ap Ieuan derfyn arno.W. Ogwen Williams, "A note on the history of Ysbyty Ifan", Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, cyf. 15 (1954).

bawd|dim|Merched yr elusendai, tua 1875

Adeiladau hanesyddol
200px|bawd|Melin dŵr Ysbyty Ifan.
200px|bawd|Eglwys Sant Ioan
Pont a melin
Mae pont ddeniadol sy'n dyddio o'r 18g yn croesi Afon Conwy yn y pentref. Gerllaw ceir bythynnod traddodiadol sy'n nodweddiadol o bensaernïaeth werinol Eryri a'r cylch. Ar lan yr afon saif hen felin a adeiladwyd yn yr 17g. Am gyfnod defnyddid olwyn dŵr y felin i gynhyrchu trydan (hyd 1961).

Yr eglwys
Codwyd yr eglwys bresennol, Eglwys Sant Ioan, yn 1861 ar safle'r hen eglwys. Ynddi cedwir tair cofeb o'r hen eglwys, o Rys Fawr ap Maredudd o Fryn Gwyn, a ddygodd faner Harri Tudur ar Faes Bosworth, ei wraig Lowri, a'u trydydd fab Robert, a fu'n gaplan i'r Cardinal Thomas Wolsey.W. Ogwen Williams, op. cit..

Ym mynwent yr eglwys mae bedd Sion Dafydd Berson neu Sion Dafydd Glocsiwr oedd yn berson yn hen gapel yr Owen ym Mhentrefoelas; ef oedd athro Twm o'r Nant ac ef a'i dysgodd i ddarllen gyntaf. Ar ei garreg fedd mae englyn gan Twm o'r Nant i'w hen athro: "Galar, i'r ddaear ddu - aeth athraw..."

Hen anheddau
Bu Helga Martin yn tynnu lluniau hen fyrddynnod y plwyf yn 2012-13. Fe‘u cyhoeddwyd ym Mwletinau Llên Natur  :

Mur Poeth

Cafwyd yr ymateb canlynol i lun Helga Martin o hwn:

Diolch am rannu'r llun hwn. Yn ôl cofnod bedydd yng nghofnodion plwyf Ysbyty Ifan, roedd Morice Faulk, bythynwr, ei wraig Elizabeth (ganwyd Jones) a'i ferch newydd Gwen yn byw yn y tŷ hwn ar 25 Medi 1814. Rwy'n credu mai nhw yw fy hynafiaid i. Mae wedi'i farcio ar argraffiad cyntaf map yr Arolwg Ordnans ym 1838 hefyd.

Enghreifftiau eraill o luniau i’w gweld ar wefan Llên Natur  (chwilier am Ysbyty Ifan gan ddewis Oriel) yw Bryniau Defaid, Hafod Uddig, Moelfryn, Trawsnant, Gwernhywel Bach, Graig Ddu, Bryn Tirion, Bryn Gwyn, Y Fedw, Cefn Gwyn, Cefn Garw, Ty Cipar, Rhyd Goch, Ty Bach Mynydd, Rhyd yr Uchain [sic.] a Beudy Ty’n Coed.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:. Poblogaeth:  ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

Enwogion
Rhys Fawr ap Maredudd, marchog canoloesol
Wiliam Cynwal, bardd o'r 16g, enwog am ei ymryson barddol ag Edmwnd Prys
T. Osborne Roberts (ganwyd 12 Chwefror 1879), bardd. Cyfansoddodd "Pistyll y Llan", "Y Nefoedd" a thôn "Pennant". Priododd Leila Megane.
Orig Williams (1931–2009), "El Bandito", reslwr a hyrwyddwr

Gweler hefyd
Llyn Conwy - tarddle Afon Conwy
Y Migneint - corsdir eang sy'n lle da am adar

Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Conwy
Categori:Marchogion yr Ysbyty
Categori:Pentrefi Conwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)