Illtud

Sant Cymreig cynnar oedd Illtud, weithiau Illtyd (Lladin: Hildutus) (bu farw c. 530). Ef oedd sylfaenydd mynachlog Llanilltud Fawr, ac ystyrir ef yn ffigwr allweddol yn hanes tŵf Cristnogaeth yng Nghymru fel olynydd Dyfrig. Ymddengys ei fod yn enedigol o dde Cymru neu o Lydaw.

Hanes a thraddodiadau
Ceir y cyfeiriadau cynharaf at Illtud ym Muchedd ei ddisgybl, Samson o Dol, a ysgrifennwyd yn y 7g. Dywedir yma fod Illtud yn ddisgybl i Sant Garmon, ac mai ef oedd y mwyaf dysgedig o'r Brythoniaid, yn hyddysg yn yr efengyl, y traddodiad Lladinaidd clasurol a thraddodiadau ei bobl ei hun. Dywedir mai ef oedd abad ei fynachlog ym Morgannwg. Ymddengys o'r hanesion yma ei fod wedi bod yn briod ar un adeg, a bod ganddo gefndir milwrol.

Mae'r fersiwn cynharaf o Fuchedd Illtud yn llawer diweddarach, yn dyddio o tua 1140. Lluniwyd y fuchedd yma gan awdur Normanaidd, ac nid ymddengys fod llawer o sail hanesyddol iddi. Dywedir ei fod yn ŵr priod cyn ei droedigaeth, ac iddo yrru ei wraig i ffwrdd. Ymddengys fod hyn yn rhan o ymgyrch y Normaniaid yn erbyn yr arfer Cymreig o offeiriad priod. Dywedir iddo hwylio i Lydaw gyda llongau yn llawn o rawn pan oedd newyn yno. Yn ôl y fuchedd yma, roedd Illtud yn fab i uchelwr o Lydaw o'r enw Bican Farchog, oedd yn berthynas i Arthur. Roedd Sant Sadwrn yn frawd iddo. Dywedir i Illtud ddechrau ei yrfa fel milwr, ac iddo ef a'i ŵyr ymosod ar abaty Sant Cadog Llancarfan. Fel cosb, llyncwyd pob un heblaw Illtud ei hun gan y ddaear, a chafodd Illtud droedigaeth a mynd yn fynach.

Daeth ei fynachlog yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg eithriadol o bwysig. Ymhlith disgyblion Illtud rhestrir Dewi Sant, Pol Aurelian, Samson, Gildas, Derfel Gadarn, Seiriol, Baglan a Pedrog.

Lleoedd
Ceir nifer fawr o eglwysi wedi eu cysegru i Illtud yng Nghymru, yn enwedig yn y de gan gynnwys: Llanilltud Fawr, Llantrisant (Morgannwg), Llanhiledd, Llanilltud Faerdref, Llanilltud Gŵyr ac Oxwich. Tu allan i Forgannwg ceir Llanelltyd, Meirionnydd

Ceir Bedd Gŵyl Illtud yng nghymuned Glyn Tarell, Powys; carnedd gron sy'n dyddio o Oes yr Efydd efallai. Yn yr un ardal o Frycheiniog ceir Pyllau Illtud, Tŷ Illtud a Mynydd Illtud hefyd.

Yn Llydaw mae ei enw ar bentref Lannildud ac ar yr Aber Ildut. Ei ddydd gŵyl yw 6 Tachwedd.

Llefydd a alwyd ar ôl Illtyd

 # Eglwys neu Gymuned Delwedd Cyfesurynnau Lleoliad Wicidata 1 Eglwys Sant Illtud center|128px  Llanilltud Fawr Q7593396 2 Eglwys Sant Illtud center|128px  Llanhiledd Q17722544 3 Eglwys Sant Illtud center|128px  Goetre Fawr Q17743437 4 Eglwys Sant Illtud center|128px  Llancarfan Q17744259 5 Eglwys Sant Illtud center|128px  Llanhari Q29500240 6 Eglwys Sant Illtud center|128px  Llanilltud Faerdref Q29502481 7 Eglwys Sant Illtyd center|128px  Pen-rhys Q16987334 8 Eglwys Sant Illtyd center|128px  Llanelltud Q17737987 9 Eglwys Sant Illtyd center|128px  Pen y Bont Q17737993 10 Eglwys Sant Illtyd center|128px  Tonna, Castell-neddCastell-nedd Q17740687 11 Eglwys Sant Illtyd center|128px  Pen-bre a Phorth Tywyn Q17741817 12 Eglwys Sant Illtyd center|128px  Llanilltud Gŵyr Q17743803 13 Eglwys Sant Illtyd center|128px  Cilgerran Q114773998 14 Eglwys Sant Illtyd, Sant Gwynno a Sant Dyfodwg center|128px  Llantrisant Q17743292 15 Eglwys Sant Rhidian a Sant Illtyd center|128px  Llanrhidian Isaf Q17743885 16 Llanilltud Faerdref center|128px  Rhondda Cynon Taf Q3406126 17 Llantriddyd center|128px  Bro Morgannwg Q21999685 18 Llwybr Sant Illtyd center|128px  Sir Gaerfyrddin Q16897101 19 Ysgol Uwchradd Gatholig Sant Illtyd   Tredelerch Q13132694

Llenyddiaeth
Mewn llenyddiaeth, mae Illtud yn gymeriad yn y ddrama Buchedd Garmon gan Saunders Lewis, lle mae ef a Paulinus yn teithio i Gâl i ofyn i Garmon ddod draw i wlad y Brythoniaid.

Cyfeiriadau


Categori:Marwolaethau'r 530au
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw