Penllyn

Erthygl am yr ardal yng Ngwynedd yw hon. Am y pentref ym Mro Morgannwg gweler Pen-llin (Penllyn). Am yr orynys yng ngogledd-orllewin Cymru gweler Pen Llŷn.

Penllyn yw'r ardal sydd o gwmpas Llyn Tegid a'r Bala ym Meirionnydd (de-ddwyrain Gwynedd). Mae'n cynnwys plwyfi Llandderfel, Llanfor, Llangywair, Llanycil a Llanuwchllyn. Mae Penllyn yn ardal sy'n enwog am ei chyfraniad i ddiwylliant Cymru a llenyddiaeth Gymraeg. Dyma ardal "Y Pethe", chwedl Llwyd o'r Bryn.

Cantref Penllyn
Yn Oes y Tywysogion cantref oedd Penllyn. Cynhelid ei lys yng Nghaer Gai, ger Llyn Tegid, ond yn ddiweddarach fe'i symudwyd i'r Bala. Roedd yn gantref ar y ffin rhwng teyrnas Gwynedd a Phowys. Ymddengys iddo ddechrau fel arglwyddiaeth annibynnol. Cysylltir yr arwr chwedlonol Gronw Pebyr â Phenllyn ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi. Aeth yn rhan o deyrnas Powys yn y cyfnod cynnar. Roedd yn fan o bwys strategol yn gorwedd rhwng Ardudwy a Meirionnydd yn y gorllewin a Glyndyfrdwy yn y dwyrain a cheisiai tywysogion Gwynedd sicrhau meddiant arno er mwyn amddiffyn Gwynedd o ymosodiadau o du Powys a'r dwyrain. Fe'i cipiwyd yn derfynol gan Llywelyn Fawr ar ddechrau'r 13g. Ar ôl goresgyniad 1284 fe'i unwyd â Meirionnydd ac Ardudwy i greu Sir Feirionnydd.

Ymrennid Penllyn yn ddau gwmwd:
Is Tryweryn
Uwch Tryweryn

Rhai o enwogion Penllyn
Bedo Aeddren, bardd canoloesol
R. J. Derfel, bardd a radicalydd
Owen M. Edwards, llenor ac addysgwr
Tom Ellis, gwleidydd Rhyddfrydol radicalaidd
Peredur Lynch bardd, ysgolhaig
Huw Cae Llwyd, bardd canoloesol
Ieuan ap Tudur Penllyn, bardd canoloesol
Michael D. Jones, un o sefydlwyr y Wladfa
Siôn Dafydd Las, bardd teulu
Tudur Penllyn, un o feirdd mwyaf cyfnod Beirdd yr Uchelwyr

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Darllen pellach
Geraint Bowen, Penllyn (1967)
Elwyn Edwards, Blodeugerdd Penllyn (1983)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys