Dewi 'Pws' Morris

Cerddor, bardd, actor a chomedïwr oedd Dewi 'Pws' Morris (21 Ebrill 1948 – 22 Awst 2024). Roedd yn adnabyddus am fod yn brif leisydd y Tebot Piws ac yn ddiweddarach am ei gyfresi comedi Torri Gwynt ar S4C. Ef oedd Bardd Plant Cymru rhwng 2010 a 2011.

Bywyd cynnar
Ganwyd Dewi Gray Morris yn Nhreboeth, Abertawe. Aeth i Ysgol Gymraeg Lôn Las ac yna Ysgol Ramadeg Dinefwr, Abertawe. Daeth i sylw Cymru gyfan gyntaf fel aelod o Aelwyd yr Urdd, Treforys.  Wedi hynny, aeth i Goleg Cyncoed i hyfforddi'n athro a bu'n dysgu am rai blynyddoedd yn y Sblot, Caerdydd, ond ddwy flynedd yn ddiweddarach, datblygodd ei ddiddordeb ym myd actio, gyda swydd llawn amser gyda Chwmni Theatr Cymru.|

Gyrfa
Cerddoriaeth
Bu'n aelod o'r band pop cynnar Y Tebot Piws ac wedyn y supergroup Cymraeg cyntaf Edward H. Dafis. Enillodd gystadleuaeth Cân i Gymru yn 1971 gyda'i gân "Nwy yn y Nen". Ef a gyfansoddodd y gân nodedig "Lleucu Llwyd". Mae wedi chwarae gyda'r band pync-gwerin Radwm ac mae wedi ymddangos ar lwyfan gyda'r band gwerin Ar Log.

Datganodd wrth y Cymro ym mis Ionawr 2010 y byddai'n gwrthod ymddangos ar nifer raglenni Radio Cymru bellach gan eu bod yn chwarae gormod o gerddoriaeth Saesneg. Eglurodd nad oedd Radio Wales yn chwarae caneuon Cymraeg, felly doedd dim rheswm i'r unig sianel radio cenedlaethol Cymraeg chwarae caneuon Saesneg.

Yn Mehefin 2025, ryddhawyd CD Caneuon Dewi Pws (SCD2868), casgliad o hanner cant o ganeuon Dewi Pws ar label Recordiau Sain 

Actio a chomedi
bawd|Ffotograff gan Geoff Charles o Dewis Pws ac Alwen Lewis yn y pantomeim Gweld Sêr (1972).
Chwaraeodd y cymeriad "Wayne Harries" ar Pobol y Cwm o'r cychwyn yn 1974 hyd at 1987. Roedd ganddo un o'r brif rannau yn y ffilm gomedi eiconig Grand Slam yn 1978. Yn yr 1970au ymddangosodd yn y gyfres i blant Miri Mawr. Bu'n actio hefyd yn y gyfres sebon Taff Acre (HTV Cymru, 1981). Yn yr 1980au daeth i sylw ehangach yn perfformio ac ysgrifennu yn y gyfres comedi sgets Torri Gwynt. Yn y 1990au cynnar bu'n chwarae rhan tad y teulu yn y gomedi sefyllfa Hapus Dyrfa.

Bu'n actor ar y gyfres deledu Rownd a Rownd ers dechrau'r gyfres yn 1995 hyd at 2007 ac enillodd wobr y cyflwynwr rhanbarthol gorau am ei raglen Byd Pws ar S4C yng ngwobrau'r Royal Television Society yn 2003.Ross wins TV entertainer award BBC 19 Mawrth 2003

Bywyd personol
Roedd yn briod â Rhiannon a bu'n byw yn Nhre-saithErthygl o gylchgrawn Sgrîn a'r Felinheli cyn ymgartrefu yn Nefyn, Gwynedd. Cyhoeddodd ei hunangofiant, Theleri Thŵp, yn 2003.

Yn 2010 fe'i dderbyniwyd i'r orsedd fel Urdd Derwydd er Anrhydedd, gan ddewis yr enw barddol "Dewi’n y Niwl". Derbyniodd radd anrhydedd gan Brifysgol Abertawe ar 18 Rhagfyr 2018.

Wedi cyfnod byr o waeledd, bu farw yn sydyn ar 22 Awst 2024, yng nghwmni ei wraig, yn eu cartref - Penbryn Holborn, Nefyn. Roedd yn 76 mlwydd oed.

Cynhaliwyd gwasanaeth cyhoeddus i ddathlu bywyd Dewi yn Amlosgfa Bangor brynhawn Iau, 12 Medi am 1.30 y.p. Teithiodd yr hers a'r teulu o'u cartref ac ymlwybro drwy bentref Nefyn tua Morfa Nefyn ac yna heibio'r Bryncynan ar eu taith i Fangor. Teithiodd dros 600 o bobl o bob rhan o'r wlad i fod yn bresennol.

 Teyrngedau 

 Cerddi coffa 

 Englyn coffa gan Annes Glynn 
Dan leuad wen, cau'r llenni a wnaethost
 ar daith llawn direidi
 ond d'awen fu'n cân, Dewi,
 a gwn nad anghofiwn hi.

 Englyn coffa gan Siôn Aled Owen 
Dy stôr o gân a stori - a daenaist
 â dawn ysbrydoli:
 o oes dawn, gorffwysa di
yn dawel, ond heb dewi.

 Triban gan dîm Glannau Teifi yn Eisteddfod Rhys Thomas James, Llanbedr Pont Steffan 
Tri pheth sy'n gwasgu heno:
Bod Lleucu Llwyd yn wylo,
Mai tawel mwy yw'r Miri Mawr,
A nawr does neb i'n herio.</blockquote>

 Cyngerdd Eisteddfod 
Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025, bron flwyddyn ar ôl ei farwolaeth, trefnwyd cyngerdd "Noson Nwy yn y Nen: Cofio Dewi Pws" i ddathlu bywyd Dewi. Cleif Harpwood a gafodd y syniad a Mei Gwynedd oedd yn gyfrifol am ddewis y caneuon. Dywedodd Cleif "Wi'n credu, a ma'r neges yma gan Rhiannon hefyd, dewch i fwynhau, dewch i ddathlu Dewi nid yn unig trwy gofio fe ond trwy fwynhau ei gerddoriaeth e."

Nos Lun ar Lwyfan y Maes perfformiodd nifer o artistiaid rhai o ganeuon enwocaf Dewi. Cyflwynwydd y noson oedd Elin Fflur. Roedd y perfformwyr yn cynnwys Band Tŷ Potas gyda Pedair, Elidyr Glyn, Gwilym Bowen Rhys, Linda Griffiths, Rhys Gwynfor, Meibion Carnguwch, Cleif Harpwood, Hefin Elis, Elin Fflur a mwy.

Llyfryddiaeth
bawd|dde|200px|Clawr Dewi, Dwpsi a'r Dreigiau
 Llyfr i Blant dan Gant (Y Lolfa, 1972)
 Poster I Ti To (Y Lolfa)
 Pws! (Y Lolfa, 1986)
 gyda Steve Eaves, Robat Gruffudd, Robin Llwyd ab Owain, Posteri Poeth (pecyn o 4 poster â cerdd) (Y Lolfa, 2001)
 Teithiau Dewi Pws: Fo a Fi Gyda'i Help Hi (Gwasg Carreg Gwalch, 2004)
 Theleri Thŵp, Cyfres y Cewri 26 (Gwasg Gwynedd, 2003)
 gyda Rhiannon Roberts ac Eric Heyman, Dewi, Dwpsi a'r Dreigiau (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
 Hiwmor Pws, Cyfres Ti'n Jocan (Y Lolfa, 2007)
 gyda Rhiannon Roberts ac Eric Heyman, Dewi, Dwpsi a'r Aur (Gwasg Carreg Gwalch, 2010)
 Wps! (Gwasg Gomer, 2011)
 gyda Alun Gibbard, Straeon Tafarn (Y Lolfa, 2012)
 Llyfr Jôcs y LOL fa (Y Lolfa, 2013)
 gyda Rhiannon Roberts, Parri'r Pobydd (Gwasg Gomer, 2013)
 Popeth Pws (Y Lolfa, 2015)

Straeon ar Grynoddisgiau
 Straeon Cymru: 10 o Chwedlau Cyfarwydd (CD) (Scd2480) (Awduron: Esyllt Nest Roberts ac Elena Morus), Rhagfyr 2004 (Cwmni Recordiau Sain) 

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dinefwr, Abertawe