Llys Rhosyr

Cynhelid un o lysoedd pwysicaf Twysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger pentref Niwbwrch yn ne-orllewin Môn heddiw. Dyma maenor Cantref Rhosyr, i'r de o gantref brenhinol Aberffraw.

Fel pob maenor cwmwd a chantref arall yn y deyrnas byddai Rhosyr a'i swyddogion wastad yn barod i groesawu ymweliad gan y tywysog a'i lys pan âi ar ei gylchdaith yng Ngwynedd. Roedd y llys ei hun ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai oedd yn ei chynnal ar ran y tywysog.
300px|bawd|chwith|Llys Rhosyr ym Medi 1995 wrth i sylfeini'r adeiladau ddechrau dod i'r golwg

Yn 1992 dechreuodd Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd gloddio ar y safle ac fe'i agorwyd i'r cyhoedd am y tro cyntaf yn 1995. Llys Rhosyr yw'r unig safle o'i fath sydd wedi'i gloddio hyd yn hyn. Erbyn heddiw mae olion tua chwarter y muriau yn y golwg, yn cynnwys y prif fur amgylchynnol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr. Tybir fod y mwyaf o'r rhain yn gartref i'r llys ei hun a bod adeilad cyfagos yn ystafell neu ystafelloedd frenhinol. Byddai disgwyl i un o'r stafelloedd gael ei ddefnyddio fel trysordy lleol yn ogystal. Cafwyd hyd i nifer o wrthrychau archaeolegol, gan gynnwys crochenwaith a darnau arian bath.

Cafodd y llys ei esguleuso ar ôl goresgyniad Gwynedd gan Edward I, brenin Lloegr, ym 1282. Symudwyd Cymry lleol o ardal Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch ond mae tynged y llys yn y cyfnod hwnnw yn anhysbys. Gwyddom fod y Saeson wedi dinistrio llys Aberffraw a safleoedd eraill. Yng ngaeaf 1330 claddwyd y safle dan dywod yn ystod storm ofnadwy a laddodd dros gant o drigolion Niwbwrch.

Mae'r safle archaeolegol ar agor trwy'r amser a cheir arddangosfa yn y pentre yn ogystal.

Ailadeiladu
Agorwyd ailadeiladu'r neuadd y llys yn yr Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan, yn Hydref 2018.

Llyfryddiaeth
Neil Johnstone, 'Cae Llys, Rhosyr: A Court of the Princes of Gwynedd', Studia Celtica Cyf. 33 (1999), t.251-295
eto, 'Llys Rhosyr, Anglesey' Current Archaeology Cyf. 150 (1996)
eto, 'Welsh royal court found in sand' British Archaeology Cyf, 18 (1996)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Tudalen am Lys Rosyr ar wefan Ymddiredolaeth Archaeolegol Gwynedd (Saesneg)

Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Rhosyr
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd