Historia Brittonum

Testun hanes Lladin o'r Oesoedd Canol cynnar yw'r Historia Brittonum (Cymraeg: 'Hanes y Brythoniaid'). Yn ôl traddodiad fe'i priodolir i Nennius, ond mae amheuaeth ynglŷn â'i wir awduraeth erbyn heddiw. Prif bwnc y testun yw hanes traddodiadol Cymru a'r Cymry (neu'r Brythoniaid). Er gwaethaf ei ddiffygion mae'n ffynhonnell bwysig am hanes cynnar Cymru ac yn cynnwys yn ogystal nifer o draddodiadau llên gwerin diddorol. Tynnodd yr awdur ar ffynonellau ysgrifenedig ynghyd â thraddodiadau llafar cynhenid. Mae'n debyg iddo gael ei gyfansoddi tua chanol y 9g.

Ffynonellau llawysgrifol
Mae'r testun, neu fersiynau ohono, wedi goroesi mewn sawl llawysgrif, yn rhannol neu'n gyfan; ceir y testun cynharaf gorau yn Llawysgrif Harley 3859 (tua 1100), sy'n cynnwys yr Annales Cambriae a'r Achresau Harley yn ogystal. Cedwir Llawysgrif Harley 3859 yn Llyfrgell yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain.

Cynnwys
Mae'r testun wedi'i drefnu a'i ddethol yn ofalus, gyda'r awdur ei hun yn rhoi crynodeb hwylus, arloesol, ar ei ddechrau.

 Oesoedd y Byd (hyd 831)
 Chwech Oes y Byd
 Hanes cynnar Prydain ac Iwerddon
 Cyfnod y Rhufeiniaid
 Cronicl Caint
 Hanes bywyd y sant Garmon (Germanus)
 Chwedl Myrddin Emrys a Gwrtheyrn
 Hanes bywyd Sant Padrig
 Hanes Arthur
 Hanes Yr Hen Ogledd
 Rhyfeddodau Prydain (Mirabilia Britanniae)
 Rhyfeddodau Ynys Môn
 Rhyfeddodau Iwerddon

Llyfryddiaeth
Y testun
J.O. Jones (cyf.), O Lygad y Ffynnon (Y Bala, 1899)
John Morris (gol. a chyf.), Nennius British History and The Welsh Annals (Llundain, 1980)
Lewis Thorpe (cyf.), History of the Britons (Penguin Classics)
A.W. Wade-Evans (gol. a chyf.), Nennius's History of the Britons (1938)
Y testun Lladin gwreiddiol arlein

Ymdriniaeth
Dafydd Glyn Jones, Agoriad yr Oes (Y Lolfa, 2001). Gweler yn arbennig yr ysgrifau 'Gwlad y Brutiau' a 'Saith Math o Hanes'.
J.S.P. Tatlock, The Legendary History of Britain (1950)

Categori:Croniclau o Gymru
Categori:Croniclau Lladin
Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Gweithiau llenyddol Lladin o Gymru
Categori:Gweithiau llenyddol yr Oesoedd Canol o Gymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llyfrau'r 9fed ganrif