Bryniau Clwyd

250px|bawd|dde|Bryniau Clwyd o Fwlchgwyn ger Wrecsam.
250px|bawd|Moel Arthur
bawd|250px|Bwlch Ty'n y Mynydd: bwlch troed, rhwng Moel y Plas a Moel Llanfair
Bryniau Clwyd (neu Moelydd Clwyd; Saesneg: the Clwydian Range) yw'r gadwyn o tua 21 o fryniau yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n ymestyn o gyffiniau Llandegla-yn-Iâl a Nant y Garth yn y de i gyffiniau Prestatyn yn y gogledd, gyda Moel Famau (554 metr) yr uchaf ohonynt. Er nad ydynt yn arbennig o uchel, ceir golygfeydd braf o'u copaon hyd at fynyddoedd Eryri i'r gorllewin a thros Sir y Fflint i wastadeddau Swydd Gaer a chyffiniau Lerpwl i'r dwyrain. Gorwedd y rhan fwyaf o'r gadwyn yn Sir Ddinbych ond mae'r ffin â Sir y Fflint yn rhedeg ar hyd y copaon. I'r gorllewin i'r moelydd, ac yn gyfochrog iddynt gorwedd Dyffryn Clwyd. Mae'r rhan helaethaf wedi'i glustnodi'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Ceir yma dystiolaeth o wareiddiad bywiog a oedd yn ffynnu yn yr Oes Efydd ac yn Oes y Cerrig, sydd yn ôl yr archeolegydd Ian Brown yn un o'r llefydd pwysicaf drwy orllewin Ewrop o dystiolaeth  o fywyd dyn.Ian Brown, Discovering a Welsh Landscape (Windgather Press, 2004), t.5

Hanes
I'r gorllewin yn yr Oesoedd Canol yr oedd Tywysogaeth Gwynedd a Mersia Anglo Sacsonaidd gelwid yr ardal rhwng Afon Conwy ac Afon Ddyfrdwy Y Berfeddwlad sef "y tir canol".

Y Moelydd
Fe'u gelwir yn Fryniau Clwyd am eu bod yn codi ar hyd ymyl ddwyreiniol Dyffryn Clwyd. Ar hyd yr oesoedd mae'r bryniau hyn wedi bod yn llinell amddiffyn naturiol i Ogledd Cymru. Mae'r gadwyn yn cynnwys nifer o fryngaerau o Oes yr Haearn, e.e. Foel Fenlli, Penycloddiau a Moel Arthur. Ceir nifer o garneddi cynhanesyddol ar y copaon hefyd. Mae Llwybr Clawdd Offa yn nadreddu o fryn i fryn.

Enwau'r bylchau
Ceir nifer o fylchau'n croesi Bryniau Clwyd, gan gynnwys Allt Rhuallt a groesir gan yr A55, prif draffordd Gogledd Cymru, a'r hen ffordd Rufeinig o Gaer i Segontiwm cyn hynny. Mae bylchau hanesyddol eraill yn cynnwys Bwlch Pen Barras, sy'n cael ei groesi gan yr hen ffordd fynydd rhwng Tafarn-y-Gelyn a Rhuthun. Ceir dau lwybr troed o bopty Moel y Plas: Bwlch y Llyn i fyny at Lyn Gweryd, rhwng Moel y Plas a Moel y Waun a cheir Bwlch Ty'n y Mynydd rhwng Moel y Plas a Moel Llanfair.

Ardal o Harddwch Naturiol
Heddiw mae bron y cyfan o'r bryniau yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Fe'i dynodwyd yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol ar 24 Gorffennaf 1985. Mae hyn yn rhoi cydnabyddiaeth genedlaethol i'r Bryniau fel ardal o dirwedd safon uchel. Mae'n un o 5 AHNE yng Nghymru. Mae'n ardal gyfoethog ei llên gwerin, gan gynnwys traddodiadau am y brenin Arthur.

Copaon (o'r gogledd i'r de)
Bryn Coed yr Esgob (211m) 
Moel Hiraddug  (265m) 
Mynydd y Cwm (300m) 
Moel Maenfa (290m) 
Cefn Du, Tremeirchion (268m) 
Moel y Gaer, Bodfari (205m) 
Moel y Parc (381m) 
Penycloddiau (440m) 
Moel Plas-yw (420m) 
Moel Arthur (456m) 
Moel Llys-y-coed (465m) 
Moel Dywyll (475m) 
Moel Famau (554m) 
Moel y Gaer (Llanbedr) (339m) 
Moel Fenlli (511m) 
Moel Eithinen (434m) 
Gyrn (384m) 
Moel Gyw (467m) 
Moel Llanfair (447m) 
Moel y Plâs (440m) 
Moel y Gelli (361m) 
Moel y Waun (412m) 
Moel yr Acre (400m) 

 Oriel 

Copaon a gofrestrwyd
bawd|Moel Fenlli.
bawd|chwith|upright=1.4|Lleoliad Bryniau Clwyd

+  Rhwng Llandudno a Wrecsam Enw Cyfesurynnau OS  Cyfesurynnau DaearyddolBryn Alyn  SJ200587 53.119°N, 3.196°WFoel Fenlli  SJ164600 53.13°N, 3.25°WMynydd yr Hob  SJ294568 53.103°N, 3.055°WMoel Arthur  SJ145660 53.184°N, 3.28°WMoel Famau  SJ161626 53.153°N, 3.256°WMoel Gyw  SJ171575 53.108°N, 3.239°WMoel Maenefa  SJ087744 53.258°N, 3.37°WMoel y Gaer (Rhosesmor)  SJ210690 53.212°N, 3.184°WMynydd Rhyd Ddu  SJ054477 53.018°N, 3.411°WMynydd y Cwm (Coed Cwm)  SJ073767 53.279°N, 3.391°WPenycloddiau  SJ127678 53.2°N, 3.308°W

Gweler hefyd
Dyffryn Clwyd
Clawdd Offa
Llwybr Clawdd Offa
Rhestr mynyddoedd Cymru

Cyfeiriadau


Categori:Mynyddoedd a bryniau Cymru
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir y Fflint