Llyfr Coch Hergest

Llawysgrif hynafol yn yr iaith Gymraeg, a ysgrifennwyd tua 1382-1410, yw Llyfr Coch Hergest. Mae’n un o brif ffynonellau ar gyfer chwedlau'r Mabinogi a cheir ynddi hefyd sawl testun rhyddiaith Cymraeg Canol arall ac adran bwysig o gerddi. Mae'r gwaith wedi'i osod yn drefnus iawn ac yn cynnwys Rhyddiaith, barddoniaeth, gweithiau brodorol, addasiadau o ieithoedd eraill a chyfieithiadau.Gwyddoniadur Cymru; Gwasg y Brifysgol; 2008; tud.577

Cyfeiriwyd ati fel 'y crynhoad llawysgrif sengl cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol' (Lewis 1971: 481), 'llyfrgell mewn un gyfrol', ac 'y trymaf o'r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei ddimensiynau ... a'r mwyaf trwchus' Huws (2000: 82).rhyddiaithganoloesol.caerdydd.ac.uk;  Rhyddiaith Gymraeg 1300 - 1425 Prifysgol Caerdydd; adalwyd 20 Gorffennaf 2021.

Roedd Llyfr Gwyn Hergest yn llawysgrif a sgwennwyd yn rhannol gan Lewis Glyn Cothi, ond yn 1810 cafodd ei ddinistrio mewn tân.

Roedd ym meddiant y brudiwr a noddwr Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan ac Ynysdawe ar ddechrau'r 15g. Gwyddys ei fod yn berchen ar Lyfr Coch Hergest gan fod cofnodion ynddo amdano gan y copïydd proffesiynol Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, ac mae'n bosibl mai ar gyfer Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan yng Nghwm Tawe y lluniwyd y llawysgrif. Ymddengys ei fod wedi gwneud cryn dipyn o waith i Hopcyn a cheir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch yn ogystal â gwaith gan: Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam. Yn ogystal, ceir awdl gan Y Proll i'w fab Tomas ap Hopcyn, yntau'n noddwr beirdd o fri."R. Iestyn Daniel 2002"

Daw’r enw am ei bod wedi ei rwymo mewn lledr coch, a’i gysylltiad gyda Phlas Hergest yn Swydd Henffordd. Ymddengys iddo ddod i feddiant John Vaughan o Dre-tŵr yn 1465 ac iddo fynd oddi yno i Hergest. Bu ym meddiant y teulu hyd ddechrau'r 17g a dyna pam y cafodd yr enw. Fe roddwyd y llyfr gan y Parch. Thomas Wilkins i Goleg Yr Iesu, Rhydychen yn 1701, ac mae ar gadw yn Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen, ac wedi'i ddigideiddio ar drwydded agored.

Cynnwys
Ystorya Dared
Historia Regum Brittaniae (Brut Sieffre o Fynwy)
Brut y Tywysogion
Ystorya de Carolo Magno a chwedlau eraill am Siarlymaen
Delw y Byd
Chwedlau Saith Ddoethion Rhufain
Breuddwyd Rhonabwy
Detholiad o Drioedd
Pedair Cainc y Mabinogi
Pwyll Pendefig Dyfed
Branwen ferch Llŷr
Manawydan fab Llŷr
Math fab Mathonwy
Ystorya Bown o Hamtwn
Testunau Meddygon Myddfai
Amlyn ac Amig
Testun o un o ramadegau'r beirdd
Casgliad o ddiharebion Cymraeg
Testunau gwaith rhai o Feirdd y Tywysogion
Testunau cerddi eraill, gan rai o feirdd y 14eg ganrif

Cyfeiriadau

 "Llyfr Coch Hergest", yn Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, gol. Meic Stephens (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1998)

Dolenni allanol
 Prifysgol Rhydychen: Delweddau dethol arlein o’r llyfr
  Dyfed Lloyd Evans: Cynnwys, rhannau o’r testun gwreiddiol, rhai trosiadau
 Mary Jones: Cynnwys, rhannau o’r testun, a rhai cyfieithiadau i’r Saesneg

Coch Hergest
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Coch Hergest
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol