Cyfrifiad

Arolwg a wneir gan lywodraeth gwlad er mwyn darganfod ystadegau am y boblogaeth, er enghraifft ei nifer, cyflogaeth, lleoliad, arferion ac ati yw cyfrifiad.

Mae'n debyg fod y syniad o gael cyfrifiad yn mynd yn ôl i'r cyfnod pan godwyd dinasoedd am y tro cyntaf. Arferai brenhinoedd gwareiddiadau Mesopotamia a'r Hen Aifft gynnal cyfrifiad, er enghraifft, ac roedd yn arfer gan y Rhufeiniaid hefyd. Yng nghyfnod Gweriniaeth Rhufain, etholid dau censor bob pum mlynedd, gyda chynnal cyfrifiad yn un o'u dyletswyddau.

 Cyfrifiad Cymru a Lloegr 
Cynhelid y cyfrifiad cyntaf erioed yn hanes Cymru ym 1801. Roedd 587,000 o bobl yn byw yng Nghymru ar y pryd, a Merthyr Tudful oedd y dref fwyaf gyda 7,705 o drigolion.

Defnyddir hen gyfrifiadau yn aml mewn ymchwil hanesyddol megis Hel Achau neu ymchwil hanes tŷ neu ardal benodol. Yn Lloegr a Chymru (roedd cyfrifiad yr Alban ac Iwerddon yn annibynnol), y cyfrifiad cyntaf a ellir ei chwilio er mwyn pwrpas ymchwil yw 1841, ond ni chofnodwyd enwau personol yn y cyfrifiadau cynnar a dinistriwyd y cyfrifiadau gwreiddiol, cyn 1841, wedi i'r ystadegau cael eu casglu.

Ym 1841 cofnodwyd yr enw a chyfenw, oedran (wedi ei grynhoi i'r pum mlynedd agosaf ar gyfer rhai dros 15 oed), galwedigaeth (Dynion yn unig) ac os aned y person yn y sir ai peidio, ac os aned hwy yn yr Alban, Iwerddon, neu mewn tiroedd estron. Cofnodwyd os oedd person yn Forwyn neu'n Was i'r teulu, ond nid y perthynas rhwng y teulu na rhwng ymwelwyr. Dechreuwyd i gofnodi perthynas rhwng yr enwau a gofnodwyd â'r pen-deulu ym 1851 ynghyd â manylion pellach o le hanwyd pobl. Arhosodd hyn mwy neu lai yr un fath rhwng 1851 ac 1901, gyda mwy a mwy o fanylder ynglŷn â'r cyfeiriad yn cael ei ategu. Yng Nghymru, cyflwynwyd cwestiwn am y Gymraeg am y tro cyntaf yn 1891.Language questions in Wales, Matthew Woollard Adalwyd 10 Hydref 2014 Cofnodwyd os oedd person yn siarad Cymraeg, Saesneg neu'r ddwy iaith.Language spoken in Wales and Monmouthshire, Vision of Britain Adalwyd 10 Hydref 2014

Cyhoeddwyd cyfrifiad 1901 fanylion am siaradwyr Cymraeg yng Nghymru eto, ond y tro hwn gyda rhai tair oed a throsodd, patrwm sydd wedi parhau hyd heddiw. O ran y data, categoreiddwyd siaradwyr Cymraeg yn ôl oedran a rhywedd. Casglwyd data ar gyfer siroedd gweinyddol, bwreistrefi, ardaloedd dinesig a gwledig. 

Nid oedd y manylion a roddir yn y cyfrifiad wastad yn fanwl gywir oherwydd lefel isel llythrennedd ymysg pobl ar y pryd. Saesneg fel arfer oedd prif iaith y cyfrifwyr, felly Seisnigwyd enwau Cymraeg yn aml a chamsillafwyd enwau lle a phersonol. Llenwyd y ffurflenni oll gan Gyfrifwr ar ffurf tabl. Roedd gan bob ardal ei Chyfrifwr ei hun a chymerwyd y cyfrifiad i gyd ar un noson, pob deng mlynedd fel rheol. Erbyn heddiw, nid oes cyfrifwyr, a dosberthir un ffurflen ar gyfer pob tŷ a disgwylia'r gyfraith y rhain gael eu llenwi a'i dychwelyd i'r cyfeiriad priodol erbyn y dyddiad penodol.

Ni chymerwyd y cyfrifiad ym 1941, oherwydd yr Ail Ryfel Byd. 

Gwelwyd dirywiad mawr yn canran siaradwyr Cymraeg wedi'r Ail Ryfel Byd. Dirywiodd y bobl 3 oed a throsodd a fedr siarad y Gymraeg o 36.8% (909,261 o bobl) yn 1931 i 28.9% (714,686 o bobl) erbyn 195 1.  Collwyd mwy o siaradwyr yn ôl cyfrifiad 1961-1971. Ni gwelwyd unrhyw arwydd calonogol nes cyfrifiad 1971. 

Yn 2001, roedd llawer o gwynion am y diffyg blwch i nodi cenedligrwydd Cymreig a gwrthododd nifer o bobl lenwi'r ffurflenni mewn canlyniad.

Cafwyd y cyfrifiad diwethaf yn 2011.

Delir y cyfrifiadau o dan glo am gan mlynedd ond mae ystadegau'r cyfrifiad ar gael bron yn syth. Y rheswm am hyn yw cadw manylion personol yr unigolion a restrir arnynt yn gyfrinachol. Y cyfrifiad diweddaraf sydd ar gael yn llawn yw 1901, erbyn hyn mae lluniau ac adysgrifau o'r cyfrifiadau ar gael ar y we, sydd wedi gwneud ymchwil hanesyddol yn llawer haws, ac wedi achosi atgyfodiad ym mhoblogeiddrwydd hel achau dros y byd.

 Cyfrifiadau yng Nghymru a Lloegr 

BlwyddynDyddiadAr Gael 1841  6 Mehefin  ar gael 1851  30 Mawrth  ar gael 1861  7 Ebrill  ar gael 1871  2 Ebrill  ar gael 1881  3 Ebrill  ar gael 1891  5 Ebrill  ar gael 1901  31 Mawrth  ar gael 1911  2 Ebrill  ar gael 1921  19 Mehefin  ar gael 1931  26 Ebrill  Dinistriwyd yn y rhyfel 1939  29 Medi (Cofrestriad Cenedlaethol)  ar gael 1941  Dim cyfrifiad  - 1951  8 Ebrill  ar gael 1961  23 Ebrill  ar gael 1971  25 Ebrill  ar gael 1981  5 Ebrill  ar gael 1991  21 Ebrill  ar gael 2001   29 Ebrill  ar gael 2011  27 Mawrth  ar gael202121 Mawrthheb gynnal eto

 Cyfrifiad Ynys Manaw 
Deilwyd cyfrifiad diweddaraf Ynys Manaw ar ddydd Sul 23 Ebrill 2006, pum mlynedd ar ôl yr un diweddaraf. Fel arfer, cynhelir cyfrifiad pob 10 mlynedd, ond penderfynodd y Llywodraeth gynnal cyfrifiad ychwanegol oherwydd eu bod yn credu bod y boblogaeth wedi codi'n sydyn iawn yn y cyfnod 2001–2006. Cymerwyd cyfrifiad interim pob deng mlynedd ers 1966 yn ogystal ond fel rheol cymerir y cyfrifiad yn Ynys Manaw'r un pryd ac yng ngweddill Lloegr a Chymru, gan ddefnyddio'r un ffurflenni.

Gweler hefyd
Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021
Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011
Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001
Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 1901

 Cyfeiriadau 


Categori:Achyddiaeth
Categori:Casglu data
Categori:Demograffeg