Archdderwydd

Yr Archdderwydd yw llywydd Gorsedd y Beirdd, ac sydd felly yn llywyddu ar brif ddefodau Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Er mai Iolo Morganwg oedd y cyntaf i lywyddu'r Orsedd pan y'i sefydlwyd, ei olynydd, David Griffiths, dan yr enw barddol "Clwydfardd" oedd yn cyntaf i'w adnabod gyda'r teitl swyddogol.

Ers 1932, dim ond enillwyr blaenorol o'r Goron neu'r Gadair sy'n gymwys i fod yn Archdderwydd. Erbyn cychwyn yr 21G, ehangwyd hyn i gynnwys enillwyr y Fedal Ryddiaith a'r cyntaf i'w ethol dan y rheol yma oedd Robyn Llŷn (Robyn Léwis) (2002–05). Christine James, a ddaeth yn Archdderwydd yn 2013, oedd y fenyw gyntaf a'r dysgwr Cymraeg cyntaf (h.y. unigolyn lle nad oedd y Gymraeg yn famiaith) i ddal y teitl.

Ers yr Ail Ryfel Byd, dim ond un Archdderwydd sydd wedi gwasanaethau mwy nag un cyfnod tair blynedd. Etholwyd Albert Evans-Jones ("Cynan") yn 1950 ac eto yn 1963, ac fe'i ystyrir yn ddylanwad rhyddfrydol ar yr ŵyl; derbyniodd yn gyhoeddus nad oedd gan yr eisteddfod fodern gysylltiad uniongyrchol â derwyddiaeth hynafol. Fe'i urddwyd yn farchog yn 1969 am ei wasanaeth i ddiwylliant Cymreig, yr unig Archdderwydd i dderbyn y teitl.

Yn dilyn gohirio Eisteddfod Genedlaethol 2020 oherwydd Pandemig COVID-19, penderfynwyd ymestyn cyfnod yr Archdderwydd Myrddin ap Dafydd. Newidiwyd y rheolau hefyd er mwyn pennu  tymor pob Archdderwydd bellach yn ymestyn dros dair Eisteddfod yn hytrach na thros dair blynedd.

Yn seremoni cyhoeddi Eisteddfod Wrecsam ar 27 Ebrill 2024, trosglwyddwyd yr awenau i Mererid Hopwood, dim ond yr ail fenyw erioed i fod yn archdderwydd.

Rhestr Archdderwyddon
bawd|Clwydfardd yr Archdderwydd cyntaf
bawd|Cynan (canol); 1956

 Enw Enw barddol Cyfnod yn y swydd David Griffiths Clwydfardd 1876-1894100px Rowland Williams Hwfa Môn 1895-1905100px Evan Rees Dyfed 1905-1923100px John Cadvan Davies Cadvan 1923-1924100px Howell Elvet Lewis Elfed 1924-1928100px John Owen-Williams Pedrog 1928-1932100px John Jenkins Gwili 1932-1936100px John James Williams J.J. 1936-1939100px William Crwys Williams Crwys 1939-1947100px William Evans Wil Ifan 1947-1950100px Albert Evans-Jones Cynan 1950-1953100px John Dyfnallt Owen Dyfnallt 1954-1957100px William Morris Moi Plas 1957-1960100px Edgar Phillips Trefin 1960-1962100px Albert Evans-Jones Cynan 1963-1966100px E. Gwyndaf Evans Gwyndaf 1966-1969100px Gwilym Richard Tilsley Tilsli 1969-1972100px Brinley Richards Brinli 1972-1975100px R. Bryn Williams Bryn 1975-1978100px Geraint Bowen Geraint 1978-1981 James Nicholas Jâms Nicolas 1981-1984 W. J. Gruffydd Elerydd 1984-1987 Emrys Roberts Emrys Deudraeth 1987-1990100px William George Ap Llysor 1990-1993100px John Gwilym Jones John Gwilym 1993-1996 Dafydd Rowlands Dafydd Rolant 1996-1999 Meirion Evans Meirion 1999-2002 Robyn Lewis Robin Llŷn 2002-2005 Selwyn Griffith Selwyn Iolen 2005-2008 Dic Jones Dic yr Hendre 2008-2009 T. James Jones Jim Parc Nest 2009-2013 100x100px Christine James Christine 2013-2016 Geraint Lloyd Owen Geraint Llifon 2016-2019 Myrddin ap Dafydd Myrddin ap Dafydd 2019-2024frameless|150x150px Mererid Hopwood Mererid Hopwood 2024-2027

 Gweler hefyd 
 Corn Hirlas
 Baner yr Orsedd
 Derwydd
 Derwyddiaeth

Cyfeiriadau


Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru