Antiochia

Roedd Antiochia ar yr Orontes (Groeg: Αντιόχεια η επί Δάφνη, Αντιόχεια η επί Ορόντου neu Αντιόχεια η Μεγάλη; Lladin: Antiochia ad Orontem; hefyd Antioch); yn ddinas ar lan ddwyreiniol Afon Orontes, ar safle dinas fodern Antakya, yn ne-orllewin  Twrci. Dyma fam-ddinas y Groegiaid Antiochiaidd.

Hanes
Sefydlwyd Antiochia tua diwedd y 4 CC gan Seleucus I Nicator, un o gadfridogion Alecsander Fawr. Dywedir i gynllun gwreiddiol strydoedd y ddinas gael ei osod gan y pensaer Xenarius i efelychu dinas Alexandria. Tyfodd i fod yn ddinas fawr a phwysig, yn brifddinas yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn cystadlu ag Alexandria fel dinas bwysicaf y dwyrain, ac yn ddinas bwysig iawn yn hanes datblygiad Cristionogaeth.

Yn ystod oes aur y ddinas tua diwedd y cyfnod Hellenistaidd a dechrau'r cyfnod Rhufeinig, roedd ei phoblogaeth wedi cyrraedd tua 500,000; y drydedd dinas yn y byd ar ôl Rhufain ac Alexandria. Erbyn y 4g, yn ôl Chrysostom roedd y boblogaeth wedi lleihau i tua 200,00. Nid yw'r ffigyrau hyn yn cynnwys caethweision.

Yn ddiweddarach bu ymgiprys am y ddinas rhwng yr Arabiaid a'r Ymerodraeth Fysantaidd. Bu gwarchae hir ar y ddinas yn ystod y Groesgad Gyntaf, a daeth  Bohemund, tywysog Taranto, yn arglwydd y ddinas. Cipiwyd y ddinas yn ôl yn 1268 gan y Swltan Mamluk Baibars wedi gwarchae hir arall. Lladdodd Baibars lawer o'r boblogaeth Gristionogol, a rhwng hyn a'r ffaith fod y porthladd erbyn hyn allan o gyrraedd llongau mawr, dirywiodd y ddinas.

 Enwogion 
 Ammianus Marcellinus, hanesydd fu'n enedigol o'r ddinas
 Justina o Antiochia, santes gynnar a merthyr

Gweler hefyd
Antakya
Groegiaid Antiochiaidd

Categori:Antakya
Categori:Asia Leiaf
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Hanes Syria
Categori:Hanes Twrci
Categori:Yr Ymerodraeth Seleucaidd
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd

bs:Antiohija#Historija
el:Αντιόχεια#Γενικά
fr:Antioche#Histoire
he:אנטיוכיה#היסטוריה של העיר
hr:Antiohija#Povijest
hu:Antiokheia#Története
la:Antiochia ad Orontem#Historia
nl:Antiochië#Geschiedenis