Galeg

Galeg oedd iaith y Celtiaid yng ngorllewin a chanolbarth Ewrop, yn bennaf yn y rhanbarth a adnabyddir fel Gâl (Lladin: Gallia). Roedd yr Aleg yn iaith Geltaidd yn y gangen o'r teulu hwnnw a elwir yn Gelteg y Cyfandir. Tybir ei bod yn agos iawn i'r Frythoneg a Galateg. Mae hi'n iaith farw ers tua 1500 o flynyddoedd ac rydym yn dibynnu ar dystiolaeth enwau a geiriau yng ngwaith awduron Rhufeinig, arysgrifau ac enwau lleoedd am ein gwybodaeth amdani.

Yr arysgrifau niferus yw'r ffynhonnell bwysicaf. Fe'u hysgrifennir mewn tair gwyddor wahanol. Yn Etrwria a'r cyffiniau ceir rhai arysgrifau Galeg yn yr wyddor Etrwsgeg sy'n dyddio o'r ail ganrif CC. Yn ne Ffrainc ceir tua 60 o arysgrifau yn yr wyddor Ïoneg, gyda'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n dyddio o'r ganrif 1af OC, e.e. o ardal Marseille. Yn olaf mae 'na ddosbarth o arysgrifau yn yr wyddor Lladin yng Ngâl ei hun, tua chant ohonyn nhw, sy'n dyddio o'r cyfnod Rhufeinig (y pedair canrif cyntaf OC). Y pwysicaf o'r rhain yw Calendr Coligny, tabledi plwm o Charmalières a Larzac, a graffiti ar grochenwaith o La Graufesenque.

Geiriau a fenthyciwyd o'r Galeg drwy'r Lladin i'r Saesneg
Benthyciwyd:www.eupedia.com; adalwyd 19 Ionawr 2015
 Galeg  Lladin  Saesneg ambactos (cymh. Cym. amaeth)  ambactus  embassy beccos (cymh. Cym. bach)  beccus  beak ‘pig, gylfin’ bolgā (cymh. Cym. bol(a))  bulga  bulge, bilge (gwaelod cwch), budget bragos (cymh. Gwydd. C. breagha)  drwy'r Ocsitaneg brau  brave brennos (cymh. Cym. braen)  drwy'r Ffrangeg 'bren'  bran ‘eisin sil’ glanos (cymh. Cym. dichlyn(u))  glennare  glean ‘lloffa’ karros (cymh. Cym. carr)  carrum, carrus  car crāmum (cymh. Cym. cramen)  drwy'r Ffrangeg cresme  cream kambion  cambīre ‘cyfnewid’  change trougos ‘tru’ (cymh. Cym. truan)  truant  truant vassos (cymh. Cym. gwas)  vassus, vassallus  vassal ‘deiliad’ vorēdos (cymh. Cym. gorwydd)  verēdus / paraverēdus ‘ceffyl gweili’  palfrey ‘crynfarch’

Rhai geiriau Galeg
300px|bawd|Rhan o dabled Calendr Coligny
Aballo - afal
Aedos - aelwyd
Bena - benyw / menyw
Berros - byr
Biccos - bychan
Brogos - bro
Caleto - caled
Damos - dafad
Dragenos - draen / draenen
Durnos - dwrn
Gamon - gaeaf
Garbos - garw
Iaros - iâr
Lavenos - llawen
Litanos - llydan
Louernos - llwynog
Maros - mawr
Natir - neidr
Parios - pair
Rix - rhi (brenin)
Senod - hen
Taranos - taran
Tractos - traeth
Vagena - gwaun (corsdir)
Varina - gwerin (yn yr hen ystyr 'llu' / 'rhyfelwyr')
Vivero - gwiwer
Vlago - gwlyb

Dolenni allanol
Rhannwyd fideo ym mis Mai 2023 ar sianel Youtube Ecolinguist lle ceir person yn llefaru brawddegau byrion o'r iaith Galeg gyda siaradwyr Cymraeg, Llydaweg a Manaweg yn ceisio dyfalu ystyr y brawddegau hynny. Gwelir bod sawl gair sy'n gytras ac wedi esbylygu o'r Galeg yn y Gymraeg a'r Llydaweg yn arebennig, ond llai yn y Fanaweg (fel sy'n ddisgwyladwy).

Cyfeiriadau

Categori:Gâl
Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Ieithoedd hynafol