John Evans (fforiwr)

Roedd John Thomas Evans (14 Ebrill 1770 – Mai 1799) yn fforiwr o Gymru a fu'n chwilio am yr "Indiaid Cymreig" ar hyd Afon Missouri, gan gynhyrchu un o’r mapiau cynharaf o’r afon hon.

Ganed John Evans yng Ngwredog Uchaf, plwyf Llanwnda ac fe'i bedyddiwyd 14 Ebrill 1770. Symudodd y teulu yn y man ar draws Afon Gwyrfai gan ymsefydlu yn yr Hafod Olau, Waunfawr.Bob Owen, "Yr Ymfudo o Sir Gaernarfon i'r Unol Daleithiau (i)", Trafodion Hanes Sir Gaernarfon, cyf. 13 (1952), t.46 Yn nechrau’r 1790au roedd diddordeb mawr yng Nghymru ac ymysg Cymry Llundain yn arbennig, yn y stori fod Madog ab Owain Gwynedd wedi darganfod America yn y 12g, a bod rhai o ddisgynyddion y Cymry yn dal i fyw yng Ngogledd America ac yn siarad Cymraeg. Credid mai llwyth y Mandan oedd y rhain. Esgorodd  Iolo Morganwg ar gynllun i deithio i America a chwilio am y Mandan ar hyd Afon Missouri, a chytunodd John Evans i fynd gydag ef. Yn y diwedd ni aeth Iolo, ac ar ei ben ei hun y teithiodd John Evans i America, gan gyrraedd Baltimore yn Hydref 1792. Yng ngwanwyn  1793 aeth i  St. Louis yn Louisiana Sbaeneg, lle carcharwyd ef gan y Sbaenwyr am gyfnod gan eu bod yn amau  ei fod yn ysbiwr.

Fodd bynnag erbyn Ebrill 1795 roedd wedi cael cefnogaeth yr awdurdodau Sbaenig i deithio i fyny'r Missouri a cheisio darganfod llwybr at y Môr Tawel o ran uchaf yr afon. Cafodd hyd i’r Mandan ar 23 Medi 1796,Hafina Clwyd, Rhywbeth Bob Dydd (Gwasg Carreg Gwalch, 2008) a threuliodd y gaeaf gyda nhw cyn dychwelyd i St. Louis yn 1797. Ni allodd ddarganfod unrhyw awgrym o eiriau Cymraeg yn eu hiaith. Roedd wedi teithio 1,800 milltir i fyny’r Missouri o’r fan lle mae’n aberu yn Afon Mississippi, a chynhyrchodd fap yn dangos cwrs yr afon. Daeth hwn i ddwylo Thomas Jefferson a throsglwyddodd Jefferson ef i Lewis a Clark fu’n fforio’r ardal ychydig yn ddiweddarach.

Parhaodd John Evans yng ngwasanaeth yr awdurdodau Sbaenig, ond bu farw yn New Orleans yn mis Mai 1799 wedi ei siomi'n fawr.

Mewn diwylliant poblogaidd
Ysgrifennodd y Bardd Ceiriog can coffa i John Evans—Pa le mae'r hen Gymry:

Mae 'r haul wedi machlud, a'r lleuad yn codi,
A bachgen o Gymru yn flin gan ei daith;
Yn crwydro mewn breuddwyd, ar lan y Missouri,
I chwilio am lwyth a lefarent ein hiaith.
Ymdrochai y sêr yn y tonnau tryloewon,
Ac yntau fel meudwy yn rhodio trwy i hun;
"Pa le mae fy mrodyr?" gofynnai i'r afon
"Pa le mae 'r hen Gymry, fy mhobol fy hun?"

Cyfansoddodd Gareth Miles ddrama o'r enw Y Madogwys oedd yn dilyn siwrna ryfeddol y Cymro o'r Waunfawr i'r Unol Daleithiau yn 1792, ac a lwyfanwyd gan Dalier Sylw ym 1999.

Yn 2014, daeth hanes John Evans i sylw ehangach fel testun y llyfr, ffilm, albwm ac ap symudol, i gyd o'r enw American Interior, a greuwyd a gynhyrchwyd gan y cerddor Gruff Rhys, canwr y Super Furry Animals.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
David Williams,  John Evans a Chwedl Madog, 1770–1799 (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1963)
Gwyn A. Williams, Madoc: The Making of a Myth (Llundain: Eyre Methuen, 1979)
Gruff Rhys, American Interior: The Quixotic Journey of John Evans, His Search for a Lost Tribe and How, Fuelled by Fantasy and (Possibly) Booze, He Accidentally Annexed a Third of North America (Llundain: Hamish Hamilton, 2014)

Dolenni allanol
Rhan o fap John Evans 

Categori:Fforwyr y 18fed ganrif
Categori:Fforwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Marwolaethau 1799
Categori:Hanes Gogledd America
Categori:Pobl o Arfon