Teyrnas Morgannwg

Roedd Teyrnas Morgannwg yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Cymerodd y deyrnas ei henw oddi wrth un o'i brenhinoedd cynnar, Morgan Mwynfawr (fl tua 730). Enw arall arni oedd "Gwlad Morgan", a roddodd Glamorgan.

Cnewyllyn y deyrnas oedd Glywysing, ond ar adegau gallai hefyd gynnwys Gwent a dau o gantrefi Ystrad Tywi, sef fwy neu lai y cyfan o dde-ddwyrain Cymru.

Daeth y deyrnas i ben pan ddiorseddwyd y brenin olaf, Iestyn ap Gwrgant, gan y Norman Robert Fitz Hammo yn 1093. Llwyddodd disgynyddion Iestyn i gadw gafael ar ran o'r diriogaeth fel Arglwyddi Afan. O hynny allan, cyfyngwyd Morgannwg fel uned i'r ardal sy'n gorwedd rhwng afonydd Nedd a Afon Taf|Thaf. Ychwanegwyd arglwyddiaeth Gŵyr i greu sir newydd Forgannwg trwy Ddeddf Uno 1536.

Llenyddiaeth
Ychydig iawn a wyddom am fywyd llenyddol y Forgannwg gynnar. Ym Muchedd Sant Gwynllwg (ysgrifennwyd tua 1100), dywedir bod bardd o Forgannwg wedi cyfansoddi cerddi'n ymwneud â hanes Morgannwg a Chymru a mawl i'r sant. Yn y Mabinogi disgrifir Gwydion a Lleu Llaw Gyffes yn ymweld ag Arianrhod "yn rhith beirdd o Forgannwg", sy'n awgrymu fod beirdd y deyrnas yn arfer teithio i lysoedd mewn rhannau eraill o Gymru cyn cyfnod y Normaniaid. Yn ogystal, gwyddom fod gan Berddig, bardd y brenin Gruffudd ap Llywelyn, dir "ar gyffiniau Gwent", sef yn nwyrain Morgannwg yn ôl pob tebyg.G. J. Williams, Traddodiad Llenyddol Morgannwg, tud. 1.

Mae nifer o ffugiadau hynafiaethol Iolo Morganwg yn ymwneud â hanes a llenyddiaeth Morgannwg yn yr Oesoedd Canol ac rhaid bod yn ofalus wrth ddewis ffynonellau am y cyfnod gan fod sawl awdur sy ddim yn hanesydd proffesiynol yn dal i ddyfynu yn anfeirniadol o waith Iolo.

Brenhinoedd
Tewdrig (c. 580 - c. 630)
Meurig ap Tewdrig c. 650
Morgan Mwynfawr (c. 730)
Ithel ap Morgan (c. 750)
Owain ap Hywel (fl, c 920)
Morgan Hen ab Owain (daeth i'r orsedd tua 930)
Owain ap Morgan
Ithel Ddu ab Owain
Gwrgant ab Ithel
Rhydderch ab Iestyn ( - 1033)
Meurig ap Hywel ( - 1055) rhan
Gruffudd ap Rhydderch ( - 1055) rhan
Gruffudd ap Llywelyn (1055 - 1063)
Cadwgan ap Meurig (1063 - 1073)
Caradog ap Gruffudd ( - 1081)
Iestyn ap Gwrgant (c. 1081 - 1093)

Cantrefi a chymydau
Fel y nodir uchod, amrywiodd ffiniau'r deyrnas. Rhoddir yma gantrefi Morgannwg a'u cymydau yng nghyfnod y Normaniaid.

Cantref Gwrinydd
Cwmwd Afan
Cwmwd y Coety
Cwmwd Cynffig
Cwmwd Glyn Ogwr
Cwmwd Nedd (Glyn Nedd)
Cwmwd Tir Iarll
Cantref Gorfynydd
Cantref Penychen
Cwmwd Glyn Rhondda (Glynrhondda)
Cwmwd Meisgyn
Cantref Senghennydd (neu'r Cantref Breiniol)
Cwmwd Cibwr

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 J. S. Corbett, Glamorgan (1925)
 T. B. Pugh (gol.), Glamorgan County History (1971)
 G. Williams, Glamorgan County History (1974)
 G. J. Williams, Traddodiad Llenyddol Morgannwg (Caerdydd, 1948). Pennod I.

Gweler hefyd
 Sir Forgannwg
 Tir Iarll
 Teyrnas Gwent
 Teyrnas Gŵyr


Morgannwg, Teyrnas