Lesotho

Gwlad dirgaeedig yn Ne Affrica yw Lesotho, yn ffurfiol Teyrnas Lesotho. Fel clofan o fewn De Affrica, mae'n rhannu  o ffin â'r wlad honno, dyma'r clofan sofran mwyaf yn y byd, a'r unig un y tu allan i Orynys yr Eidal. Fe'i lleolir ym Mynyddoedd Maloti ac mae'n cynnwys y copa uchaf yn Ne Affrica. Mae ganddi arwynebedd o dros 30,000 metr sgwâr (12,000 milltir sgwâr) ac mae ganddi boblogaeth o tua dwy filiwn, 1.3 miliwn yn llai na Chymru yn 2024. Ei phrifddinas a'i dinas fwyaf yw Maseru. Mae'r wlad hefyd yn cael ei hadnabod wrth y llysenw Teynas y Myndydd. Mae hi'n wlad annibynnol ers 1966.

Mae'r grŵp ethnig Sotho (a elwir hefyd yn Basotho), sef tarddiad enw'r wlad, yn 99.7% o gyfanswm ei phoblogaeth, sy'n ei gwneud yn un o'r poblogaethau mwyaf homogenaidd yn y byd o ran ethnigrwydd. Eu hiaith frodorol, Sesotho, yw'r iaith swyddogol ynghyd â Saesneg. Ystyr yr enw Lesotho yw "gwlad y siaradwyr Sesotho".
bawd|chwith

Ffurfiwyd Lesotho ym 1824 gan y Brenin Moshoeshoe I. Fe wnaeth herio a thresmasu parhaus gan ymsefydlwyr o'r Iseldiroedd orfodi'r Brenin i ddod i gytundeb â'r Ymerodraeth Brydeinig (hynny yw, Lloegr) i ddod yn warchodwr ym 1868 ac yn 1884, yn drefedigaeth y goron. Enillodd annibyniaeth yn 1966, ac wedi hynny cafodd ei rheoli gan Blaid Genedlaethol Basotho (BNP) am ddau ddegawd. Adferwyd ei lywodraeth gyfansoddiadol yn 1993 ar ôl saith mlynedd o reolaeth filwrol. Alltudiwyd y Brenin Moshoeshoe II ym 1990 ond dychwelodd yn 1992 ac fe'i gwnaed yn frenin eto yn 1995. Flwyddyn yn ddiweddarach, bu farw Moshoeshoe II a chymerodd ei fab Letsie III yr orsedd; yn 2024 roedd yn dal yn ei swydd.
Mae Lesotho yn cydnabod Gwladwriaeth Palestina.

Ystyrir Lesotho yn wlad incwm canolig is gyda heriau economaidd-gymdeithasol sylweddol. Mae bron i hanner ei phoblogaeth o dan y llinell dlodi, a'r gyfradd o HIV/AIDS yn y wlad yw'r ail uchaf drwy'r byd. Fodd bynnag, mae hefyd yn targedu cyfradd uchel o addysg gynradd gyffredinol ac mae ganddi un o'r cyfraddau llythrennedd uchaf yn Affrica (81% yn 2021). Mae Lesotho yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig, y Mudiad Heb Aliniad, y Gymanwlad y Cenhedloedd, yr Undeb Affricanaidd, a Chymuned Datblygu De Affrica. Yn ôl mynegeion Democratiaeth V-Dem 2023, mae Lesotho yn safle 64 o ran democratiaeth etholiadol ledled y byd ac yn 7fed democratiaeth etholiadol yn Affrica.

 Annibyniaeth 
Enillodd Basutoland ei hannibyniaeth oddi wrth y Deyrnas Unedig, a daeth yn 'Deyrnas Lesotho' yn 1966. Roedd Plaid Genedlaethol Basotho (BNP) yn rheoli o 1966 tan Ionawr 1970. Yr hyn a ddilynodd yn ddiweddarach oedd llywodraeth de facto dan arweiniad Leabua Jonathan.
bawd| Pentref ar un o fynyddoedd Lesotho

 Gwleidyddiaeth 
Brenhiniaeth gyfansoddiadol seneddol yw Llywodraeth Lesotho. Y Prif Weinidog, Sam Matekane, yw pennaeth y llywodraeth ac mae ganddo awdurdod gweithredol. Brenin Lesotho, Letsie III, yw pennaeth y wladwriaeth ac mae ganddo "swyddogaeth seremonïol i raddau helaeth"; nid yw bellach yn meddu ar unrhyw awdurdod gweithredol ac mae wedi'i wahardd rhag cymryd rhan weithredol mewn mentrau gwleidyddol (yn debyg i Frenin Lloegr).

 Cysylltiadau tramor 
Yn wahanol i Gymru, mae gan Lesotho statws sofran, hynny yw, mae hi'n wlad annibynnol ac oherwydd hyn mae hi'n aelod o rai sefydliadau economaidd rhanbarthol a sefydliadau rhyngwladol, gan gynnwys Cymuned Ddatblygu De Affrica (SADC)Lesotho Country profile.  ac Undeb Tollau De Affrica (SACU). Mae'n weithgar yn y Cenhedloedd Unedig, yr Undeb Affricanaidd(AU), y Mudiad Heb Aliniad(NAM), y Gymanwlad, a sefydliadau rhyngwladol eraill.

Mae Lesotho wedi cynnal cysylltiadau â'r Chymru yn arbennig ers degawdau, yn ogystal â'r Almaen, yr Unol Daleithiau, a gwladwriaethau Gorllewinol eraill. Torrodd gysylltiadau â Tsieina ac ail-sefydlu cysylltiadau â Taiwan yn 1990, ond flynyddoedd wedyn fe wnaeth adfer ei chysylltiadau â Tsieina. Mae'n cydnabod Gwladwriaeth Palestina. O 2014 hyd at 2018, roedd yn cydnabod Gweriniaeth Kosovo hefyd. 

 Daearyddiaeth 
bawd| Map topograffig
de|bawd| Cyrchfan Afriski ym Mynyddoedd Maloti
Arwynebedd Lesotho yw 30,355 metr sgwâr (11,720). Hi yw'r unig wladwriaeth annibynnol yn y byd sy'n gorwedd yn gyfan gwbl uwchlaw  mewn drychiad (elevation). Ei phwynt isaf yw 1,400 metr (4,593 tr) o . Mae dros 80% o'r wlad yn gorwedd dros . Lesotho yw'r wlad dirgaeedig fwyaf deheuol yn y byd. Hi yw'r fwyaf o'r tair talaith annibynnol yn y byd sydd wedi'i hamgylchynu'n llwyr gan diriogaeth gwlad arall; y ddwy arall yw Dinas y Fatican a San Marino. Dyma'r unig wladwriaeth o'r fath y tu allan i benrhyn yr Eidal ac Ewrop, yn ogystal â'r unig un nad yw'n ficrowladwriaeth.

Gorwedd Lesotho rhwng lledred 28° a 31°De, a hydred o 27° a 30°Dw. Mae tua 12% o Lesotho'n dir âr (sy'n cael ei aredig), sy'n agored i erydiad pridd; amcangyfrifir bod 40 miliwn tunnell o bridd yn cael ei golli bob blwyddyn oherwydd erydiad.

 Hinsawdd 
Oherwydd ei ddrychiad, mae Lesotho'n parhau i fod yn oerach trwy gydol y flwyddyn na rhanbarthau eraill ar yr un lledred. Mae'r rhan fwyaf o'r glaw yn disgyn fel stormydd mellt a tharanau yn yr haf. Gall Maseru a'r iseldiroedd cyfagos gyrraedd  yn yr haf. Gall y tymheredd yn yr iseldiroedd ostwng i  a'r ucheldiroedd i  ar adegau. Mae eira yn fwy cyffredin yn yr ucheldiroedd rhwng Mai a Medi; fe all fwrw eira ar y copaon uchel trwy gydol y flwyddyn. 

Fe all y glawiad blynyddol amrywio o 500 mm yn flynyddol mewn un ardal hyd at 1,200 mm mewn un arall oherwydd drychiad. Y man gwlypaf yng Nghymru yw'r Grib Goch, Eryri sy'n derbyn ar gyfartaledd 4,473 mm (176 modf) o law y flwyddyn. Yn ystod tymor yr haf, sy'n ymestyn o fis Hydref i fis Ebrill, gwelir y glawiad mwyaf, ac o fis Rhagfyr i fis Chwefror, mae mwyafrif y wlad yn derbyn dros 100 mm o law y mis. Mae'r glawiad misol lleiaf yn Lesotho yn digwydd ym Mehefin pan fydd y rhan fwyaf o ranbarthau'n derbyn llai na 15 mm y mis.

 Sychder 
bawd| Bryniau
Mae sychder achlysurol yn cael effaith ar boblogaeth Lesotho gan fod rhai pobl sy'n byw y tu allan i ardaloedd trefol yn dibynnu ar ffermio am eu cynhaliaeth neu elfennau o amaethyddiaeth ar raddfa fach fel eu prif ffynhonnell incwm. Gwaethygir y sefyllfa gan rai arferion amaethyddol lleol. Mae Llyfr Ffeithiau'r Byd yn rhestru sychder cyfnodol o dan yr adran 'Peryglon Naturiol' yn adran Lesotho o'r cyhoeddiad.

Ym Mawrth 2019 cynhaliodd Pwyllgor Asesu a Dadansoddi Agored i Niwed Lesotho adroddiad a nododd bod angen cymorth dyngarol ar 487,857 o bobl yn y wlad oherwydd effeithiau sychder.

 Diwylliant 
bawd| Merched yn gwisgo blancedi Basotho
Mae bwyd Lesotho'n cynnwys traddodiadau Affricanaidd a dylanwadau Prydeinig. Pryd cenedlaethol Lesotho yw Motoho, sef uwd sorghum wedi'i eplesu gan furum. Mae rhai o'r prif fwydydd yn cynnwys pap, neu 'prydau', uwd blawd India corn wedi'i orchuddio â saws sy'n cynnwys llysiau. Mae te a chwrw wedi'i fragu'n lleol hefyd ar gael: mae Lesotho'n enwog am ei gwrw sinsir wedi'i eplesu, a cheir dau fath, gyda rhesins a hebddynt. Mae Sishenyama yn cael ei werthu'n annibynnol yn Lesotho yn rheolaidd gyda phrydau ochr fel salad bresych, pap a ffa pob.

Mae'r flanced Basotho, gorchudd a wnaed yn wreiddiol o wlân, yn rhan allweddol o'r wisg gendlaethol. Mae'r rhan fwyaf o'r flanced bellach wedi'i gwneud o ffibrau acrylig. Prif wneuthurwr y flanced Basotho yw Aranda, sydd â ffatri dros y ffin yn Ne Affrica.

Cynhelir Gŵyl Celfyddydau a Diwylliannol Morija yn flynyddol yn nhref Morija lle cyrhaeddodd cenhadon cynnar yn 1833.

 Gwleidyddiaeth 
Llywodraeth seneddol neu frenhiniaeth gyfansoddiadol yw Llywodraeth Lesotho. Y Prif Weinidog, Pakalitha Bethuel Mosisili, yw pennaeth y llywodraeth a chanddo ef y mae awdurdod rheolaethol. Mae gan y brenin swyddogaeth seremonïol; bellach nid oes ganddo unrhyw awdurdod rheolaethol ac mae ef wedi ei wahardd rhag chwarae rhan weithredol mewn mentrau gwleidyddol.

 Dolen allanol 
 Dolen Cymru Lesotho 

Cyfeiriadau


Categori:Gwledydd tirgaeedig
Categori:Gwledydd Affrica
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd