Cader Idris

Un o fynyddoedd enwog gogledd Cymru yw Cader Idris (neu Cadair Idris ). Fe'i lleolir ym Meirionnydd, de Gwynedd, ger Dolgellau, ym mhen deheuol Parc Cenedlaethol Eryri.

Mae ganddo bedwar copa sef Geugraig, yna tua'r gorllewin Mynydd Moel, wedyn Pen y Gadair ei hun (sef y fam-gopa) ac yna'r Cyfrwy a'r Tyrau Mawr yn ymestyn i'r dwyrain tua'r môr. Mae Pen y Gadair 893 metr uwch ben lefel y môr.

Mae cwt cysgodi ar gopa Pen y Gadair, ac yn ôl hen dradoddiad, bydd pob un a gwsg ar y mynydd, yn deffro naill ai fel bardd neu fel gwallgofddyn.Hugh Owen, 'Peniarth Ms.118, fos. 829-837: Introduction, transcript and translation,', Y Cymmrodor 17 (1927), 124.

 Idris a'i gadair 
Yn ôl y chwedl a gofnodwyd gan John Jones, Gellilyfdy, oddeutu 1600, enwir y mynydd ar ôl Idris Gawr. Roedd yn bennaeth ar dri chawr arall yn yr ardal, Ysgydion, Offrom ac Ysbryn, a roddodd eu henwau ar fryniau cyfagos (Moel Ysgydion, Moel Offrom/Offrwm a Moel Ysbryn).Hugh Owen, 'Peniarth Ms.118, fos. 829-837: Introduction, transcript and translation,', Y Cymmrodor 17 (1927), 124, 126 (y dyfyniad o 124). Defnyddiai John Jones <dh> a <bh> i gyfleu'r seiniau /ð/ a /v/ (a gyfleir gan <dd> a <f> heddiw). Yno yn nghwm Llyn y Gadair roedd y cawr yn eistedd. Roedd yn enwog am ei wybodaeth o'r sêr a dywedir ei fod yn eistedd ar ben Cader Idris i'w gwylio.

Cadair Idris ynteu Cader Idris?
Ystyr sylfaenol y gair cadair (Cymraeg Canol/Modern Cynnar kadeir neu cadeir) yw 'sedd, eisteddle' (wedi ei fenthyg o'r Lladin cathedra 'sedd'). Mewn enwau lleoedd gall olygu 'caer, amddiffynfa' neu 'mynydd neu fryn ar ffurf cadair'. Mae'r sillafiad cader yn cynrychioli ffurf lafar ar cadair.Geiriadur Prifysgol Cymru d.g. 'cadair'.

Ymddengys mai'r ffurf Cadair/Cadeir Idris a geir yn y ffynonellau Cymraeg cynharaf. Mewn cerdd a ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi â'i law ei hun yn ail hanner 15g, ceir y llinell 'Dros gadair idris gêdy' ('Dros Gadair Idris gwedy').Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, llawysgrif Peniarth 70, 21a; Dafydd Johnston (gol.), Gwaith Lewys Glyn Cothi (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), t. 478 (221.16). Oddeutu 1600, cyfeiriodd John Jones, Gellilyfdy, yntau at 'y mynydh neu bhan neu bhoel a elwir Cadeir Idris'.Hugh Owen, 'Peniarth Ms.118, fos. 829-837: Introduction, transcript and translation,', Y Cymmrodor 17 (1927), 124. Defnyddiai John Jones <dh> a <bh> i gyfleu'r seiniau /ð/ a /v/ (a gyfleir gan <dd> a <f> heddiw).

Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol, datblygodd y ffurf lafar a gynrychiolir gan y sillafiad cader. Oherwydd hynny gwelir y ffurf Cader Idris mewn dogfennau swyddogol Lladin a Saesneg o ddiwedd yr Oesoedd Canol a dechrau'r Cyfnod Modern Cynnar ac mewn cofnodion Cymraeg a Saesneg mwy diweddar.Gw. Archif Melville Richards d.e. 'Cadair Idris'.

Yn y geiriadur Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex a gyhoeddwyd yn 1632 gwahaniaethodd John Davies, Mallwyd, rhwng y ddau air cadair ('sedd') a cader ('caer, amddiffynfa'), gan gyfeirio at 'Cader Idris' a 'Cader Ddinmael'. Dilynwyd y dehongliad hwnnw gan rai geiriadurwyr diweddarach, gan gynnwys Thomas CharlesThomas Charles,Geiriadur Ysgyrthurol (Wrecsam, Hughes a'i Fab: 1893), t. 137. a Titus Lewis.Titus Lewis,Geirlyfr Cymraeg a Saesneg (Carmarthen, J. Evans: 1805), t. 42. Derbynnir bellach, fodd bynnag, mai sillafiad o ffurf lafar ar cadair yw cader, ac nad oes sail i'r gred fod cadair a cader yn ddau air gwahanol.Hywel Wyn Owen a Richard Morgan, Dictionary of the Place-Names of Wales (Gwasg Gomer, 2007), t. 61 Ond am ei fod yn adlewyrchu'r ynganiad tafodieithol lleol, mae'r sillafiad Cader Idris yn gyffredin yn y Gymraeg a'r Saesneg. Ym Mehefin 2016 penderfynodd Parc Cenedlaethol Eryri ddefnyddio'r sillafiad hwnnw o hynny ymlaen.BBC Cymru Fyw, 'Parc Cenedlaethol: 'Cader' nid 'Cader''. Adlewyrchir y ffurf dafodieithol hefyd yn enw'r ysgol uwchradd leol, Ysgol y Gader.

Arthur's Seat
Yn y 19g, bu ehangu ar y rheilffyrdd a thrwy hynny ehangu ar y diwydiant twristaidd. Gan fod diwydiant y Brenin Arthur yn denu twristiaid, ceisiwyd honni bod yr enw Idris yn ffurf amgen Gymreig am Arthur, ac mae Arthur's Seat oedd Cader Idris yn y Saesneg.Syr John Rhŷs; Celtic Folkelore Welsh and Manx Cyf 1 T 203

Copaon
bawd|300px|chwith|Llyn Cau yn y blaendir a'r Gadair yn y pellter uchaf (dde).
bawd|300px|Bryn Brith, Cader Idris
chwith|bawd|upright=1.3|Lleoliad y copaon o Ddolgellau i Fachynlleth
+  Ei chywion: Enw Cyfesurynnau OS  Cyfesurynnau DaearyddolBraich Ddu (Craig Cwm-llwyd):  SH645120 52.688°N, 4.006°WBryn Brith:  SH664153 52.718°N, 3.979°WCadair Idris - Penygadair:  SH711130 52.699°N, 3.908°WCeiswyn:  SH745109 52.681°N, 3.857°WCorlan Fraith:  SH630000 52.58°N, 4.023°WCraig Cwm Amarch:  SH710121 52.691°N, 3.91°WCraig Lwyd:  SH714118 52.688°N, 3.904°WCraig Portas:  SH801141 52.711°N, 3.776°WCraig Portas (copa dwyreiniol):  SH808142 52.712°N, 3.765°WCraig y Castell:  SH697161 52.726°N, 3.93°WCraig-las (Tyrrau Mawr):  SH677135 52.702°N, 3.959°WCraig-y-llyn:  SH665119 52.688°N, 3.976°WCribin Fawr:  SH794152 52.72°N, 3.787°WCyfrwy:  SH703133 52.701°N, 3.92°WEsgair Berfa:  SH637095 52.666°N, 4.016°WFfridd Cocyn:  SH624042 52.618°N, 4.033°WFfridd-yr-Ychen:  SN640977 52.56°N, 4.007°WFoel Cae'rberllan:  SH676082 52.655°N, 3.958°WFoel Ddu:  SH697095 52.667°N, 3.928°WFoel Dinas:  SH842143 52.713°N, 3.715°WFoel y Geifr (Bro Dysynni):  SH716050 52.627°N, 3.898°WGamallt:  SH665067 52.641°N, 3.974°WGau Graig:  SH744141 52.709°N, 3.86°WGodre Fynydd:  SH756097 52.67°N, 3.841°WGraig Goch:  SH714084 52.658°N, 3.902°WMaesglase (hen GR) - Maen Du:  SH822151 52.72°N, 3.745°WMaesglase (copa gorllewinol):  SH817150 52.719°N, 3.752°WMynydd Braich-goch:  SH729072 52.647°N, 3.88°WMynydd Ceiswyn:  SH772139 52.708°N, 3.819°WMynydd Cwmcelli:  SH804099 52.673°N, 3.77°WMynydd Cwmeiddew:  SH750106 52.678°N, 3.85°WMynydd Fron-fraith:  SH747117 52.688°N, 3.855°WMynydd Gwerngraig:  SH736136 52.705°N, 3.872°WMynydd Moel:  SH727136 52.705°N, 3.885°WMynydd Pencoed:  SH704117 52.687°N, 3.918°WMynydd Rhyd-galed (copa dwyreiniol Tarrenhendre):  SH699043 52.62°N, 3.923°WPared y Cefn-hir:  SH662149 52.715°N, 3.982°WPen Trum-gwr:  SH651029 52.607°N, 3.993°WTal y Gareg:  SH579041 52.616°N, 4.1°WTarren Cwm-ffernol:  SH659023 52.601°N, 3.981°WTarren y Gesail:  SH710058 52.634°N, 3.907°WTarrenhendre:  SH682041 52.618°N, 3.948°WWaun-oer:  SH785147 52.716°N, 3.8°W

Llwybrau
bawd|300px|Y Gadair
Ymhlith y llwybrau ar y Gader ceir:

Llwybr Pilin Pwn
Yn ôl yr awdures Bethan Gwanas yn ei llyfr Y Mynydd Hwn, y llwybr mwyaf poblogaidd yw Llwybr Pilin Pwn sef yr un a adnabyddir yn Saesneg fel y "Pony Track". Mae'n cychwyn o Ddolgellau ac yn golygu 2,000 troedfedd o ddringo mewn 5 km.

Llwybr Minffordd
Llwybr sy'n dechrau ger Llyn Myngul ac sy'n mynd heibio Llyn Cau. Ei hyd yw 4.4 cilometr (2.7 milltir).

Llwybr Madyn
Mae Llwybr Madyn (neu Llwybr y Llwynog; "Foxes Path" yn Saesneg) yn llwybr 3.8 kilometr (2.4 milltir) o hyd sy'n cynnwys dringo 310 metr o gerrig mân (sgri). Dyma'r llwybr mwyaf uniongyrchol ond mae'r rhan olaf yn dioddef o erydu am ei fod mor boblogaidd.
bawd|300px|Panorama o Gadair Idris

Hen benillion
Ceir sawl un o'r Hen Benillion sy'n ymwneud â Chadair Idris:

Os oes coel ar bennau'r moelydd,
Buan daw yn chwerw dywydd;
Pan fo niwl ar Gadair Idris,
Yn ei thŷ ceir Lowri Lewis.Hen Benillion, gol. T. H. Parry-Williams, rhif 350.

Pe bae Cader Idris Fawr
Yn siwgwr gwyn o'i phen i lawr,
A dail y coed i gyd yn de,
Cystal gwlad drachefn â'r dre.

Gweler hefyd
 Cader
 Caer Idris, bryngaer ar Ynys Môn.
 Idris Gawr
 Llech Idris, maen hir ger Trawsfynydd

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwybodaeth am ddringo Llwybr Minffordd i ben Cader Idris  ar wefan Parc Cenedlaethol Eryri

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Dolgellau
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Meirionnydd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri