Gwenhwyseg

Tafodiaith Gymraeg Gwent a Morgannwg yw y Wenhwyseg. Daw'r enw o'r term ar hen drigolion yr ardal, y Gwennwys. Roedd yn cael ei siarad o Abertawe yn y gorllewin i Drefynwy yn y dwyrain. Mae'r dafodiaith hon wedi colli tir yn sylweddol hyd at ddifancoll oherwydd twf yr iaith Saesneg yn yr ardal a'r Cymry yn troi cefn arni ac yn fwy ddiweddar am fod iaith Cymraeg safonol y De yn cael ei sylfaenu ar Gymraeg gorllewinol y  Ddyfedeg yn ysgolion Cymraeg y De-ddwyrain.

Mae sawl nodwedd yn dangos y gwahaniaeth rhwng Gwenhwyseg fel y'i siaredid yng nghanol a dwyrain Morgannwg a Chymraeg safonol: defnydd o eiriau lleol, yr æ fain, caledu'r cytsain (b,d,g) o dan rai amgylchiadau penodol, prinder ch ar ddechrau gair ac ymwrthod a'r ffonem  h oni ddynodir pwyslais, sylweddoli ae ac au gan a yn y sillaf olaf a bod y 'frawddeg annormal' yn norm yn rhai o is-dafodieithoedd y Wenhwyseg.

 Geiriau a ffurfiau lleol 
Fel pob rhan arall o Gymru, ceir sawl gair lleol sy'n cael ei ddefnyddio bob dydd.

Gair GwenhwysegGair SafonolGair y DeGair y GogleddDatblygiadBopaModryb---nithirgwneud-- gwneuthur > nithirWlîa / wiliaSiarad--Chwedleua > Wedleua > Wlîasgleish  rhaw fach (i godi cols o'r tãn)cwplo cwblhau cwpla / bennugorffencwblhau > cwpla > cwplogwed [gwe:d] dywedyd / dweud gweid  deudy gwir a wesbwdy gwir a ddywedwyd / dyna'r gwir

Gwenhwyseg yw'r unig dafodiaith Gymraeg i gadw'r ffurf hynafol -ws terfynol yn y Trydydd Person Modd Gorffennol (mae pob tafodiaith arall yn defnyddio -odd yn yr un lle). Ceir enghreifftiau o'r ffurf yma yn Y Gododdin, e.e. "Gwyr a aeth Gatraeth gan wawr, Dygymyrrws eu hoet eu hanianawr" yn lle "...Dygymyrrodd..." ac ati.

 Yr æ fain 

Un o nodweddion y Wenhwyseg yn nwyrain a chanol Morgannwg a chyn belled ã Dyffryn Afan yw'r newidiad yn y llafariad a hir i'r ddeusain æʌ:

"ə tæʌd ar mæʌb ar əsbrɪd glæʌn'" yn lle "y Tad a'r Mab a'r Ysbryd Glân".

Newidir y ddeusain 'ae' yn yr un ffordd:
 'Cymraeg' - 'kəmræʌg'
 'traed' - 'træʌd'
 'cae' - 'kæʌ'

Deusain yw hon sydd yn amrywio rhyw ychydig dros diriogaeth y Wenhwyseg (llafariad bur æ yw hi mewn rhai ardaloedd). Ni ddigwydd y nodwedd hon mewn geiriau unsill ag [a] fer fel 'mam' a 'naw' fel sydd yn digwydd yn rhai o dafodieithoedd Maldwyn.

Gair GwenhwysegGair SafonolCæthCathCymrægCymraegMæbMabTædTad

 Caledu'r cytseiniaid: b d g  >  p t c 
Mae calediad y cytseiniaid b/ d / g  yn nodwedd amlwg o'r Wenhwyseg ond nid yr un geiriau a galedir ym mhob tafodiaith. Gellir bod yn nodwedd gryfach mewn un ardal nag un arall er bod yr un amodau cyd-destunol priodol yn bodoli.

Gair GwenhwysegGair SafonolCatarCadairCatwCadwPatallPadellgwpodgwyboddicondigon

 Colli ch a h 
Yn y Wenhwyseg, mae pobl yn anfodlon iawn i ddefnyddio'r sŵn ch neu h, ac felly mae sawl gair yn colli'r sŵn hwnnw, e.e. chwarae > hwarae > hwara > wara (fel "wara teg") ac hwn, hwwna, hon, honna, hyn a hynny.

 Defnyddio a yn lle e olaf 
Mae'n gyffredinol o lafar y De i golli'r cytseiniol i ar ddechrau sillaf derfynol, a hefyd yn y De-ddwyrain y e olaf i troi i a. Yr un peth yn digwydd i synau tebyg fel ai ac au.

Gair GwenhwysegGair SafonolDatblygiadBeddaBeddau-CamsynadCamsynied-CatarCadair-SgitshaEsgidiauEsgidiau > sgitsha

 Defnyddio geiriau benthyg o Saesneg 

Gair GwenhwysegGair SafonolGair Saesnegdandjerisperyglusdangerousffrenshachsiarad (ffrangeg)talking french (jabbing)sgrego-to scrag (to strangle)sgrimpobod yn grintachlyd to scrimpshimpil twp simple minded

 Enwau llefydd lleol 
Am y rhesymau a nodir uchod, mae'r Wenhwyseg yn newid yr ynganiad yn achos rhai enwau llefydd lleol. Yn aml, mae ynganiad y dafodiaith Saesneg leol yn agosach at y Wenhwyseg nag at yr ynganiad Cymraeg safonol.

Gair GwenhwysegGair SafonolDatblygiadBeddaBeddau y ddeusain au yn cael ei hynganu fel aBramanAberamanAberaman > Beraman > BramanBrocwrAberogwrAberogwr > Aberocwr > Berocwr > BrocwrOcwrOgwr-Abardæʌr Aberdar-

 Dylanwad ar dafodiaith Saesneg yr ardal 
Mae'r Wenhwyseg wedi cael effaith ar y Saesneg sy'n cael ei siarad yn yr ardal hefyd, gyda siaradwyr Saesneg yn defnyddio geiriau a chystrawen Cymraeg (gweler Wenglish), e.e. What is on her? (Beth sydd arni?); You can count on 'er wen there's taro.BBC – De Ddwyrain – Geirfa'r Wenhwyseg

Mae nodweddion y Wenhwyseg i'w clywed yn y tafodieithoedd Saesneg lleol hefyd, yn enwedig yn ardal Caerdydd a'r Cymoedd. Yng Nghaerdydd, defnyddir ae yn lle a yn gyffredinol iawn, fel yn yr ymadrodd "Cærdiff Ærms Pærk" ('Cardiff Arms Park'). Fel arfer, dydy pobl y Cymoedd ddim yn defnyddio'r llythyren h, felly yngenir y geiriau Saesneg "Year", "Ear" ac "Hear" yr un fath, h.y. fel [jœː].

Gweler hefyd
 Rhestr Geiriau Gwenhwyseg

 Cyfeiriadau 

 Dolen allanol 
 Gwefan Cymru-Catalonia: Y Wenhwyseg
 Language Obsolescence and Revitalization: Linguistic Change in Two Sociolinguistically Contrasting Welsh Communities gan Mari C. Jones
 (Wedi torri) Gwefan Cymru-Catalonia: Y Wenhwyseg

Gwenhwyseg
Gwenhwyseg