Crwban

Ymlusgiad yw'r crwban (lluosog: crwbanod) sy'n perthyn i'r urdd a elwir yn Testudines. Ceir cragen gref sydd wedi'i chysylltu i ran uchaf (cefn) ei gorff ac sydd wedi datblygu dros miliynnau o flynyddoedd allan o esgyrn rhan o'i asennau. Pwrpas y gragen yw amddiffyn ei gorff meddal. Mae rhai rhywogaethau'n byw ar dir, megis y teulu crwbanod tir (tortoises), ac mae rhai'n byw mewn dŵr croyw, megis y terapiniaid. Mae môr-grwbanod yn byw mewn dŵr hallt. Anifail gwaed oer yw'r rhan fwyaf ohonynt.

Ceir ffosiliau sy'n mynd yn ôl cymaint â 250 miliwn o flynyddoedd, sy'n gwneud y crwban yn un o'r ymlusgiaid hynaf ar y Ddaear yn hŷn na chrocodeil, nadroedd a madfallod. Mae rhai ohonynt yn brin iawn.

Fel gweddill y grŵp amniote (adar, deinosoriaid, ymlusgiaid a mamaliaid), maen nhw'n anadlu ocsigen o'r aer ac nid ydynt yn dodwy eu wyau mewn dŵr - er bod llawer iawn ohonynt yn byw ger y dŵr neu mewn dŵr. Mae'r crwbanod mwyaf i gyd yn byw mewn dŵr.

 Anatomi 
Y crwban mwyaf yw'r môr-grwban lledraidd. Gall dyfu hyd at 200 cm, a gall bwyso hyd at 900 kg.  Er hynny, mae'r crwban padloper brych ddim ond yn tyfu hyd at 8 cm o hyd, ac mae'n pwyso tua 140 gm.

Yr Enw
Cafwyd trafodaeth ym Mwletin Llên Natur rhifyn 62  i’r perwyl mai modernbeth cymharol yw dweud crwban i olygu tortoise a crwban y môr i olygu sea turtle. Pwy yng Nghymru welodd ‘tortoise’ dair canrif a mwy yn ôl? Daw‘r elfen crwb- o’r Saesneg crub = hunchback (gw. crwbi [Cym.]). Ymddangosodd cyfeiriad cyntaf at crwban i olygu anifail y môr (golygai hefyd chwilen Carabus gyda llaw) yn 1592 (a sea-crab or lobster) ac i olygu tortoise yn unig yn 1794. Felly, yn lled ddiweddar y cafodd y gair ei briodoli i tortoise.Geiriadur Prifysgol Cymru

 Dosbarthiad 
Rhennir urdd Testudines yn ddwy is-urdd: Cryptodira, y crwbanod gyddfgudd, a Pleurodira, y crwbanod gyddfochrog. Mae Cryptodira yn cynnwys 11 teulu: y crwban trwyn mochyn (Carettochelyidae) a'r crwbanod cragen feddal (Trionychidae) yn yr uwchdeulu Trionychia; y terapiniaid (Emydidae), y crwban penfawr (Platysternidae), crwbanod Asia (Geoemydidae), a chrwbanod y tir (Testudinidae) yn yr uwchdeulu Testudinoidea; y môr-grwbanod Cheloniidae a Dermochelyidae yn yr uwchdeulu Chelonioidea; a'r crwbanod brathog (Chelydridae), crwban afon Canolbarth America (Dermatemydidae), a chrwbanod y llaid a'r mwsg-grwbanod (Kinosternidae) yn yr uwchdeulu Chelydroidea. Mae Pleurodira yn cynnwys tri theulu: crwbanod gyddfneidraidd (Chelidae), crwbanod gyddfochrog Affrica (Pelomedusidae), a Podocnemididae.

Cyfeiriadau


Categori:Urddau o ymlusgiaid