Cadwaladr

Gweler hefyd Cadwaladr (gwahaniaethu).

Roedd Cadwaladr ap Cadwallon (c. 633–682, teyrnasodd o c. 655) (Lladin: Catuvelladurus), a adnabyddir fel  Cadwaladr Fendigaid, yn frenin Gwynedd.

Hanes
Roedd Cadwaladr yn blentyn pan laddwyd ei dad, Cadwallon ap Cadfan, mewn brwydr yn erbyn Oswald o Northumbria. Cipiwyd teyrnas Gwynedd gan Cadafael Cadomedd ap Cynfeddw, a bu raid i Gadwaladr ffoi. Credir iddo fyw yn Iwerddon, Llydaw neu un o'r teyrnasoedd Brythonig eraill.  Llwyddodd Cadwallon i adennill teyrnas ei dad, ond nid oes gwybodaeth am sut y gwnaeth hyn. Erbyn 658 yr oedd yn ddigon grymus i ymosod ar y Saeson yng Ngwlad yr Haf, ond heb lwyddiant.

Wedi hyn, nid yw'n ymddangos i Gadwaladr arwain byddinoedd tu allan i Wynedd. Roedd enw iddo am fod yn frenin duwiol dros ben, a chafodd yr enw "Cadwaladr Fendigaid". Sefydlodd nifer o eglwysi yng Ngwynedd, a chredir mai ef yw'r "Cadwaladr" sy'n cael ei goffau yn enw eglwys Llangadwaladr ar Ynys Môn, lle gellir gweld carreg fedd ei daid, Cadfan ap Iago.

Yn ôl yr Annales Cambriae, bu farw o'r pla yn 682. Mae rhai ffynonellau'n awgrymu iddo farw mewn pla cynharach yn 663/664, ond ymddengys hyn yn llai tebygol.
bawd|chwith|Sant Cadwaladr yn mynd i'r frwydr, dan faner y Ddraig Goch. Ffenestr liw yn Eglwys Gadeiriol Llandaf.
bawd|Llun o Gadwaladr allan o Historia Regum Britanniae, Sieffre o Fynwy; 15g.

Ffynonellau a thraddodiad
Sonnir am Cadwaladr fel y ffigwr cyntaf ar ddechrau Brut y Tywysogion. Cyfeirir ato fel 'Cadwaladr Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid'. Mae'r Brut yn dweud iddo farw yn Rhufain, ar 12 Mai 681 fel y proffwydodd Myrddin i Gwrtheyrn. Yn ôl y Brut, dyma'r pwynt y collwyd coron Prydain gan y Brythoniaid i'r Sacsoniaid.

Mae traddodiad a geir yn y casgliad Trioedd Ynys Prydain yn rhestru 'Tair Gwyth Balfawd Ynys Prydain' (Tri thrawiad niweidiol...'), a'r drydedd yw'r un a roddodd Golyddan Fardd i Gadwaladr Fendigaid. Does dim cyfeiriad at ei ladd gan Golyddan yn y croniclau. Ceir cyfeiriad arall gan y bardd Philyp Brydydd at ladd Gadwaladr gan Golyddan.Trioedd Ynys Prydein, Triawd 53 a thud. 292.

Parhaodd y côf am Cadwaladr yn y Brudiau fel Mab Darogan. Yn Armes Prydein darogenir y bydd Cynan a Chadwaladr yn arwain y Cymry a'u cyngheiriad i fuddugoliaeth yn erbyn y Saeson. Cysylltir baner y Ddraig Goch ag ef, a defnyddiwyd y ddraig goch fel arwydd Harri Tudur ym Mrwydr Bosworth. gan fod Harri yn hawlio bod yn ddisgynnydd Cadwaladr.
Rhagflaenydd :
Cadwallon ap CadfanBrenhinoedd GwyneddOlynydd :
Idwal Iwrch

Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau'r 630au
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau 682
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd