Ysgrifennydd Gwladol Cymru

Daeth swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru i fodolaeth ym mis Hydref 1964, a Jim Griffiths, Aelod Seneddol Llanelli oedd y cyntaf i'w llenwi. Penderfynodd llywodraeth San Steffan alluogi'r Ysgrifennydd i reoli gwariant ar ambell wasanaeth cyhoeddus a fu gynt o dan reolaeth adrannau eraill. Sefydlwyd y Swyddfa Gymreig ym mis Ebrill 1965.

Yn ystod y 1980au a'r 1990au llywodraeth Geidwadol oedd mewn grym yn San Steffan. O 1987 tan 1997 roedd yr ysgrifenyddion i gyd yn cynrychioli seddau o tu allan i Gymru oherwydd diffyg cynrychiolaeth y Toriaid yng Nghymru - 1987 - 8 aelod, ac 1992 - 6 aelod.

Yn dilyn sefydliad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, daeth newid mawr yn rôl yr Ysgrifennydd Gwladol, gan fod y rhan fwyaf o'i swyddogaethau bellach yn nwylo'r corff newydd. Diddymwyd y Swyddfa Gymreig, ond cadwyd swydd yr ysgrifennydd gwladol, gan ei wneud yn bennaeth ar swyddfa newydd, Swyddfa Cymru.

O dan Ddeddf Llywodraeth Cymru (1998) gall Ysgrifennydd Gwladol Cymru fynychu sesiynau Cynulliad Cenedlaethol Cymru a siarad ynddynt yn ogystal â chael arian o'r Senedd. Fodd bynnag, mae'n gorfod trosglwyddo hynny i'r Cynlliad Cenedlaethol, heblaw am yr arian sydd yn angenrheidiol i redeg ei swyddfa ei hun. Mae'n rhaid iddo ymgynghori â'r Cynulliad dros raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth hefyd.

Dalwyr y swydd
Cafwyd 18 Ysgrifennydd Gwladol, gyda 3 ohonynt (David Hunt, Paul Murphy  a Peter Hain) wedi eu penodi i'r swydd ar fwy nag un achlysur. Mae pedwar ohonynt, sef yr Arglwydd Morris o Aberafan (John Morris), Nicholas Edwards, Barwn Crughywel, Ron Davies, a’r Barwn Cledwyn o Benrhos (Cledwyn Hughes) wedi traddodi darlith flynyddol Archif Wleidyddol Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Peter Thomas, y Ceidwadwr cyntaf yn y swydd, oedd yr Ysgrifennydd Gwladol cyntaf i gynrychioli sedd y tu allan i Gymru.Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 9 Awst 2015

Mae nifer o Ysgrifenyddion Gwladol hefyd wedi dal swyddi dylanwadol eraill: daeth Is-iarll Tonypandy (George Thomas) yn Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, daeth William Hague yn Arweinydd y Ceidwadwyr a daeth Alun Michael yn Brif Ysgrifennydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

EnwTymor yn y swydd Plaidwleidyddol Gwladenedigol Etholaeth GymreigPrif Weinidog  Jim Griffiths 60px 18 Hydref 1964 5 Ebrill 1966 Llafur <small>Cymru <small>LlanelliHarold Wilson  Cledwyn Hughes 60px 5 Ebrill 1966 5 Ebrill 1968 Llafur <small>Cymru <small>Ynys Môn  George Thomas 60px 5 Ebrill 1968 20 Mehefin 1970 Llafur <small>Cymru <small>Gorllewin Caerdydd  Peter Thomas 60px 20 Mehefin 1970 5 Mawrth 1974 Ceidwadwyr <small>Cymru <small>Na Edward Heath John Morris60px5 Mawrth 19745 Mai 1979Llafur<small>Cymru<small>Aberafon  Harold Wilson James Callaghan  Nicholas Edwards 60px 5 Mai 1979 13 Mehefin 1987 Ceidwadwyr <small>Lloegr <small>Sir BenfroMargaret Thatcher  Peter Walker 60px 13 Mehefin 1987 4 Mai 1990 Ceidwadwyr <small>Lloegr <small>Na  David Hunt 60px 4 Mai 1990 27 Mai 1993 Ceidwadwyr <small>Cymru  <small>NaJohn Major  John Redwood 60px 27 Mai 1993 26 Mehefin 1995 Ceidwadwyr <small>Lloegr  <small>Na  David Hunt<small>(acting) 60px 26 Mehefin 1995 5 Gorffennaf 1995 Ceidwadwyr <small>Cymru  <small>Na  William Hague 60px 5 Gorffennaf 1995 3 Mai 1997 Ceidwadwyr <small>Lloegr  <small>Na  Ron Davies 60px 3 Mai 1997 27 Hydref 1998 Llafur <small>Cymru <small>CaerffiliTony Blair  Alun Michael 60px 27 Hydref 1998 28 Gorffennaf 1999 Llafur <small>Cymru <small>De Caerdydd a Phenarth  Paul Murphy 60px 28 Gorffennaf 1999 24 Hydref 2002 Llafur <small>Cymru <small>Torfaen Peter Hain60px24 Hydref 200224 Ionawr 2008Llafur<small>Cenia<small>Castell-neddGordon Brown Paul Murphy 60px 24 Ionawr 2008 5 Mehefin 2009 Llafur <small>Cymru <small>Torfaen Peter Hain 60px 5 Mehefin 2009 11 Mai 2010 Llafur <small>Cenia <small>Castell-nedd  Cheryl Gillan 60px 11 Mai 2010 4 Medi 2012 Ceidwadwyr <small>Cymru  <small>Na David Cameron<small>(Clymblaid)  David Jones 60px 4 Medi 2012 14 Gorffennaf 2014 Ceidwadwyr <small>Lloegr <small>Gorllewin Clwyd Stephen Crabb60px15 Gorffennaf 201419 Mawrth 2016Ceidwadwyr<small>Yr Alban<small>Preseli PenfroDavid Cameron<small>(Ail gabinet) Alun Cairns60px19 Mawrth 20166 Tachwedd 2019Ceidwadwyr<small>Cymru<small>Bro Morgannwg Theresa May Boris JohnsonLiz Truss Simon Hart60px16 Rhagfyr 20196 Gorffennaf 2022Ceidwadwyr<small>Cymru<small>Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro  Syr Robert Buckland 60px 7 Gorffennaf 2022 25 Hydref 2022 Ceidwadwyr<small>CymruDe Swindon  David T. C. Davies 60px 25 Hydref 2022 5 Gorffennaf 2024 Ceidwadwyr<small>CymruMynwy Rishi Sunak  Jo Stevens 60px 5 Gorffennaf 2024 Deiliad Llafur<small>CymruCanol Caerdydd Keir Starmer

Nodiadau
 AS yn flaenorol dros Sir Benfro, ond yn cynrychioli etholaeth yn Lloegr tra yn y swydd.

 AS yn flaenorol dros Gonwy, ond yn cynrychioli etholaeth yn Lloegr tra yn y swydd.

 Ymddiswyddodd Redwood i sefyll yn etholiad arweinydd y Ceidwadwyr yn 1995. Yn ystod yr etholiad, gweithredodd Hunt fel y Ysgrifennydd Gwladol.

 Ymddiswyddodd ar ôl "moment o wallgofrwydd" ar Clapham Common.

 Yn dilyn Deddf Llywodraeth Cymru 1998, daliodd y swydd fel Prif Weinidog cyntaf cymru o 12 Mai 1999.

 Ymddiswyddodd yn dilyn ffrae dros yr hyn oedd yn ei wybod am ran cyn-gydweithiwr mewn dymchwel achos llys.

Dileu'r swydd
Mae dyfodol y swydd wedi cael ei gwestiynu nifer o weithiau ers dyfodiad datganoli. Galwyd am ddileu’r swydd gan 'Uned y Cyfansoddiad' yn 2001, a gan  yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas, cyn Lywydd y Cynulliad Cenedlaethol yn 2011. Yn ei ddarlith yn 2013, galwodd yr Arglwyd Morris am ddileu’r swydd gan fod y rhan fwyaf o’r dyletswyddau wedi cael eu trosglwyddo i’r Cynulliad gan ddweud. Dywedodd:

Cyfeiriadau


Categori:Gweinidogion llywodraethol y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Rhestrau gwleidyddion
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru