Owen Morgan Edwards

Arolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant o Gymru oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920).

Bywgraffiad
Ganwyd Edwards ar 26 Rhagfyr 1858 yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth.Cyfrifiad 1871, Coedypry, Llanuchwllyn. RG 10/5685 Cafodd ei addysg yn ysgol y plwyf cyn mynychu Ysgol Ramadeg y Bala, ac yna Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth. Oddi yno aeth i Glasgow am gyfnod ac yna i Goleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Graddiodd gyda gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern.

Cafodd yrfa hir fel golygydd cylchgronau. Dechreuodd fel cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891), cylchgrawn y mudiad gwleidyddol o'r un enw (gweler Cymru Fydd). Yn 1891 dechreuodd olygu a chyhoeddi y cylchgrawn Cymru (1891–1920) yn fisol, a adwaenir yn aml fel y "Cymru Coch", oherwydd lliw y clawr. Yn yr un flwyddyn dechreuodd gyhoeddi y cylchgrawn misol i blant Cymru'r Plant; ar ei anterth yn 1900 roedd hwn yn gwerthu tua 40,000 o gopïau y mis, sy'n ei wneud y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru.

Roedd yn aelod o'r Blaid Ryddfrydol a daeth yn Aelod Seneddol dros Feirionnydd ym 1899, yn dilyn marwolaeth Thomas Edward Ellis ym mis Ebrill 1899. Ni fwynhaodd fywyd y senedd ac felly ni ymgeisiodd i gael ei ail-ethol ym 1900.

Yn 1907 dewiswyd ef yn brif arolygydd ysgolion Cymru. Ynghyd a'r gwaith hwnnw roedd yn ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchter yn eu hanes, ei hiaith a'u diwylliant, ac i'r perwyl hyn fe ysgrifennodd nifer o lyfrau Cymraeg wedi eu hysgrifennu mewn arddull a oedd yn apelio at y darllenydd cyffredin.

Golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron rhyddiaith a barddoniaeth Cymraeg, sef Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen. Cyhoeddodd yn ogystal Cyfres Clasuron Cymru. Cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry.

Gwnaethpwyd yn Farchog ym 1916 a gwobrwywyd gyda gradd anrhydedd o Brifysgol Cymru ym 1918. Bu farw ei wraig ym 1919, a bu farw yntau yn Llanuwchllyn ym 1920. Aeth ei fab, Ifan ab Owen Edwards ymlaen i sefydlu Urdd Gobaith Cymru. Enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn ar ei ôl er mwyn ei anrhydeddu.

Teulu
Coed-y-pry, Llanuwchllyn oedd cartref O.M. Edwards a'i deulu yn 1871, roedd ei dad yn ffermwr 17 acer ar y pryd. Yn ystod cyfrifiad 1881 roedd yn lletywr yn Meyrick House, Dolgellau, rhestrwyd ei alwedigaeth fel Minister Calvinistic Methodist Body.Cyfrifiad 1881, Meyrick House, Meyrick Street, Dolgellau. RG 11/5546 Erbyn 1891, roedd yn byw adref gyda'i rieni unwaith eto yng Nghoedypry, rhestrwyd ei alwedigaeth fel athro hanes. Roedd ei frodyr, Thomas (melinydd), Edward (myfyriwr athroniaeth) a John M. (myfyriwr diwinyddiaeth) hefyd yn byw gyda hwy.Cyfrifiad 1891, Coedypry, Llanuchwllyn. RG 12/4639 Priododd Ellen Elizabeth Davies yn fuan ar ôl hynny.Mynegai Cofrestr Priodasau Lloegr a Cymru: Owen Morgan Edwards & Ellen Elizabeth Davies; chwarter cofrestr: Ebrill–Mehefin 1891; Ardal cofrestru: Bala; Cyfrol: 11b; Tudalen; 597. Roedd Edwards yn byw ym Mryn-yr-aber, Llanuwchllyn yn ystod cyfrifiad 1901, gyda'i wraig, ei fab Evan ab Owen a'i ferch, Haf. Roedd dwy forwyn hefyd yn byw gyda'r teulu. Rhestrwyd ei alwedigaeth fel Fellow of College & Lecturer.Cyfrifiad 1901, Glanaber, Llanuchwllyn. RG 13/1520

Llyfryddiaeth
250px|bawd|Cerfluniau O. M. Edwards a'i fab Ifan ab Owen Edwards yn Llanuwchllyn ger Y Bala, Gwynedd
Llyfrau O. M. Edwards

Trem ar Hanes Cymru (1893)
Celtic Britain (1893)
Clych Adgof - penodau yn hanes fy addysg (1906)
O'r Bala i Geneva (1889)
Ystraeon o Hanes Cymru (1894)
Hanes Cymru (Rhan 1,1895; Rhan 2, 1899)
Cartrefi Cymru (1896)
Tro yn Llydaw (1889)
Wales (1901, yn y gyfres Stories of the Nations)
A Short History of Wales (1906)
Llyfr Del (1906). I blant.
Tro trwy'r Gogledd (1907)
Tro i'r De (1907)
Hwiangerddi (1911). I blant.
Llyfr Nest (1913). I blant.
Llyfrau a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth

 Yn y Wlad (1920)
 Tro yn yr Eidal (1921)
 Llyfr Owen (1926). I blant
 Llyfr Haf (1926). I blant

Astudiaethau
W.J. Gruffydd, Owen Morgan Edwards, Cyfrol 1, 1858-1883 (Aberystwyth, 1937). Yr unig gyfrol a gyhoeddwyd.
Gwilym Arthur Jones, Bywyd a Gwaith Owen Morgan Edwards (1958)
R.M. Jones, Llenyddiaeth Gymraeg, 1902–1936 (1987). Pennod 7 ac 8 ar lyfrau O. M. Edwards a'u dylanwad.
Hazel Walford Davies (gol.), Bro a Bywyd: Syr O. M. Edwards 1858-1920 (Caerdydd, 1988)
Hazel Walford Davies, O.M.: Cofiant Syr Owen Morgan Edwards (Gwasg Gomer, 2020)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
'Papurau O. M. Edwards' yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 
Testun Cartrefi Cymru' ar Wicidestun

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Plaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Berwyn