Sir Fynwy

Erthygl am y brif ardal gyfoes yw hon. Am y sir hanesyddol a ddiddymwyd yn 1974, gweler Sir Fynwy (hanesyddol).

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw Sir Fynwy (Saesneg: Monmouthshire), sy'n sir yn ne-ddwyrain Cymru a grewyd ar 1 Ebrill 1996 wrth ad-drefnu llywodraeth leol. Llywodraethir y sir gan Gyngor Sir Fynwy, sydd â'i bencadlys yn nhref Brynbuga. Mae'n rhan o sir cadwedig Gwent, endid symbolaidd i raddau helaeth erbyn heddiw.

Mae'r Sir Fynwy gyfoes yn rhannu ei henw â'r hen Sir Fynwy hanesyddol a oedd yn un o'r tair sir ar ddeg yng Nghymru a ddilëwyd gan adrefnu llywodraeth leol yn 1974. Serch hynny, mae maint y sir gyfoes yn llai na'r sir hanesyddol; bellach mae ganddi ychydig dros hanner ei harwynebedd blaenorol. 

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol Cynnar bu'r diriogaeth yn rhan o deyrnas Gwent. O 1069 ymlaen syrthiodd rhan helaeth yr ardal i ddwylo'r Normaniaid a daeth yn rhan o dir Y Mers, er bod rhannau o'r ucheldir yn dal yn nwylo arglwyddi Cymreig lleol.

Crëwyd yr hen Sir Fynwy yn y flwyddyn 1542 allan o'r hen arglwyddiaethau yn yr ardal. Roedd yn cynnwys Casnewydd ac yn ffinio â Swydd Gaerloyw i'r dwyrain, Swydd Henffordd i'r gogledd-ddwyrain, Sir Frycheiniog i'r gogledd a Morgannwg i'r gorllewin.

Daeth yn rhan o sir Gwent yn 1974. Ffurfwyd y sir newydd yn 1996.

Oriel

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Gwnaethpwyd y rhaniad diweddaraf o Sir Fynwy yn gymunedau gan offeryn stadudol Cymru, sef Gorchymyn Sir Fynwy (Cymunedau) 2021, a ddaeth i rym gydag etholiadau lleol 2022.Gorchymyn Sir Fynwy (Cymunedau) 2021, deddfwriaeth.gov.uk, 2 Tachwedd 2021; adalwyd 13 Ionawr 2025 Ar hyn o bryd, rhennir y sir yn 30 o gymunedau:

 Brynbuga
 Caer-went
 Cas-gwent
 Castellgwyn
 Cil-y-Coed
 Crucornau
 Drenewydd Gelli-farch
 Y Dyfawden
 Y Fenni
 Goetre Fawr Y Grysmwnt
 Llanarfan
 Llan-arth
 Llanbadog
 Llandeilo Bertholau
 Llanelli
 Llanfihangel Troddi
 Llan-ffwyst Fawr
 Llangybi
 Llanofer Llantrisant Fawr
 Magwyr gyda Gwndy
 Matharn
 Porth Sgiwed
 Rogiet
 Rhaglan
 Trefynwy
 Tryleg Unedig
 Tyndyrn
 Ynysgynwraidd

Diddymwyd y pum cymunedau canlynol yn ad-drefnu 2022:
 Gwehelog Fawr
 Llandeilo Gresynni
 Llangatwg Feibion Afel
 Llan-gwm
 Llanhenwg

Crëwyd y ddwy gymuned ganlynol yn ystod ad-drefnu 2022:
 Castellgwyn
 Ynysgynwraidd

Daearyddiaeth

Trefi a phrif bentrefi
 Brynbuga
 Cas-gwent
 Cil-y-coed
 Trefynwy
 Y Fenni

Cestyll
Castell Cas-gwent
Castell Cil-y-Coed
Castell y Grysmwnt
Y Castell Gwyn
Castell Rhaglan
Castell Ynysgynwraidd
Castell y Fenni
Castell Brynbuga

Cyfeiriadau

Categori:Prif ardaloedd Cymru
Categori:Gwent

Categori:Sefydliadau 1996

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy