Afon Alaw

Erthygl am yr afon yw hon. Am y llong o'r un enw, gweler Afon Alaw (llong).

Un o'r afonydd mwyaf ar Ynys Môn yw Afon Alaw. Fe'i lleolir yng ngogledd yr ynys. Ei hyd yw tua 10 milltir (yn cynnwys ei chwrs trwy Llyn Alaw). Cafodd yr enw "Afon Alaw" am fod yr alaw (lili'r dŵr) yn tyfu yno.Melville Richards, "Enwau lleoedd", Atlas Môn (Llangefni, 1972).

Llwybr yr afon
Mae'r afon yn tarddu gerllaw Llanerchymedd yng nghanol yr ynys ac yn llifo i mewn i Lyn Alaw, cronfa a ffurfiwyd trwy adeiladu argae ar draws yr afon. Mae nifer o nentydd eraill hefyd yn llifo i mewn i'r llyn.

Ar ôl gadael y llyn mae'r afon yn llifo heibio Llanbabo a Llanfachreth, ac mae afon arall, a elwir Afon Alaw Fach, yn ymuno â hi. Mae'n cyrraedd y môr ym Mhenrhos, i'r dwyrain o Gaergybi. Mae rhan uchaf ei llif yn llifo ar draws Cors-y-Bol a cafodd ei atal i ffurfio cronfa ddwr Alaw.

Traddodiadau a hanes
Ceir sôn am Afon Alaw yn Brawnwen ferch Llŷr, ail gainc y Mabinogi, lle'r adroddir yr hanes am Branwen yn marw o dorcalon am fod cymaint o ryfelwyr dewr o Ynys y Cedyrn (Ynys Prydain) ac Iwerddon wedi marw o'i hachos hi, a'i chladdu wedyn mewn bedd ar lan Afon Alaw:

Ac yna y llas y benn ef (Bendigeidfran), ac y kychwynassant a'r pen gantu drwod, y seithwyr hynn, a Branwen yn wythuet. Ac y Aber Alau yn Talebolyon y doethant y'r tir. Ac yna eisted a wnaethant, a gorfowys. Edrych oheni hitheu ar Iwerdon, ac ar Ynys y Kedyrn, a welei ohonunt. "Oy a uab Duw," heb hi, "guae ui o'm ganedigaeth. Da [o] dwy ynys a diffeithwyt o'm achaws i." A dodi ucheneit uawr, a thorri y chalon ar hynny. A gwneuthur bed petrual idi, a'e chladu yno yglan Alaw.Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Gwasg Prifysgol Cymru)

Mae claddfa ar lan yr afon gerllaw Llanbabo yn dwyn yr enw Bedd Branwen - credir ei bod yn dyddio o Oes yr Efydd.

Enwyd y llong hwylio Afon Alaw, chwaer-long yr Afon Cefni, ar ôl yr afon.

Cyfeiriodd y dyddiadurwr o Dronwy, Môn, Robert Bulkeley fel hyn ar 25 Mehefin 1631: 
Vespi I was at Glaslyn There was tymber newly come from Ireland. Raynie mor[ning].Trans. Anglesey Antiquarian Society, 1937 Yn aber yr afon yr oedd “Glaslyn”Bwletin Llên Natur rhifyn 60. Mae’r cyfeiriad yn awgrymu diwydiant allforio coed o egin stadau Ylster yn dilyn polisiau Prydain i “blannu” neu wladychu Iwerddon o Brydain.MONEA CASTLE and DERRYGONNELLY CHURCH (Ulster-Scots translation)  NI DoE.

Nid yw'r afon hon yn ymddangos ar fap Humphrey Lhuyd ond mae'n cael ei gweld yn glir ar fap Christopher Saxton (1579). 

Yn aml mae enw'r afon hon wedi cael ei ysgrifennu yn anghywir fel "Alow". 

Cyfeiriadau

Oriel

Alaw
Alaw
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Rhosybol
Categori:Tref Alaw
Categori:Y Fali