Ewrop

Un o'r saith cyfandir yw Ewrop. Mae o'n gyfandir o safbwynt diwylliannol a gwleidyddol yn hytrach nag o ran daearyddiaeth ffisegol. Yn ffisegol ac yn ddaearegol, mae Ewrop yn isgyfandir neu'n benrhyn mawr, sy'n ffurfio'r rhan fwyaf gorllewinol o Ewrasia. Tua'r gogledd ceir Cefnfor yr Arctig, i'r gorllewin Cefnfor Iwerydd ac i'r de ceir y Môr Canoldir a'r Cawcasws. Mae ffin Ewrop i'r dwyrain yn amhendant, ond yn draddodiadol ystyrir Mynyddoedd yr Wral a Môr Caspia i'r de-ddwyrain fel y ffin dwyreiniol. Ystyrir y mynyddoedd hyn gan y rhan fwyaf o ddaearyddwyr fel y tirffurf daearyddol a thectonig sy'n gwahanu Asia oddi wrth Ewrop.

Ewrop yw'r cyfandir lleiaf ond un yn nhermau arwynebedd, ac mae ganddo tua 10,790,000 km² (4,170,000 mi sg) neu 7.1% o arwynebedd y Ddaear, gydag Awstralia yn unig yn llai na hi. Yn nhermau poblogaeth, dyma'r trydydd cyfandir mwyaf (mae poblogaeth Asia ac Affrica yn fwy). Mae gan Ewrop boblogaeth o , neu tua 11% o boblogaeth y byd.

 Geirdarddiad 
Ym mytholeg Roeg, roedd Ewropa yn dywysoges Ffeniciaidd a gafodd ei herwgipio gan Zews ar ffurf tarw, a aeth â hi i ynys Creta, lle rhoddodd hi enedigaeth i Minos. I'r bardd Homer, roedd Eurṓpē (Hen Roeg: Εὐρώπη) yn frenhines fytholegol o Greta, yn hytrach na dynodiad daearyddol. Daeth Europa yn enw am dir mawr Groeg, ac erbyn 500 CC roedd ei ystyr wedi ehangu i gynnwys gweddill y cyfandir.

 Hanes 

bawd|250px|Ieithoedd Ewrop
bawd|250px|Rhanbarthau Ewrop
bawd|250px|Ewrop ym 1000
Rhannodd ffin ogleddol yr Ymerodraeth Rhufeinig y cyfandir ar hyd afonydd Rhein a Donaw am sawl canrif. Yn dilyn cwymp yr Ymerodraeth Rhufeinig, syrthiodd rhan helaeth o Ewrop i'r Oesoedd Tywyll. Ond parhaodd gwareiddiad y Rhufeinwyr i flodeuo, ond ar ffurfiau newydd, mewn rhannau o dde Ewrop ac yn y de-ddwyrain dan yr Ymerodraeth Fysantaidd. Yn raddol, troes yr Oesoedd Tywyll yn gyfnod goleuach a adnabyddir fel yr Oesoedd Canol. Blodeuodd dysg eto ond ar ffurf geidwadol a dueddai i edrych yn ôl i'r Byd Clasurol a'r Beibl. Ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, goresgynnodd Ymerodraeth yr Otomaniaid ddinas Caergystennin (Istanbwl) – gan dod â diwedd yr Ymerodraeth Fysantaidd – a daeth yn bŵer pwysicaf Ewrop. Un canlyniad o hynny oedd y Dadeni, cyfnod o ddarganfyddiad, fforio a chynydd mewn gwybodaeth wyddonol. Yn ystod y bymthegfed ganrif agorodd Portiwgal yr oes o ddarganfyddiadau, efo Sbaen yn ei dilyn. Ymunodd Ffrainc, yr Iseldiroedd a Phrydain Fawr yn y ras i greu ymerodraethau trefedigaethol enfawr yn Affrica, yr Amerig, Asia ac Awstralasia.

Ar ôl yr oes o ddarganfyddiadau, dechreuodd cysyniadau democratiaeth gymryd drosodd yn Ewrop. Cafwyd nifer o frwydrau am annibyniaeth, er enghraifft yn Ffrainc yn ystod cyfnod y Chwyldro Ffrengig. Arweiniodd y cynnydd hwn mewn democratiaeth i gynydd mewn tensiynau yn Ewrop ar ben y tensiynau oedd yn bodoli'n barod oherwydd cystadleuaeth â'r Byd Newydd. Y gwrthdaro mwyaf enwog oedd hwnnw pan daeth Napoleon Bonaparte i rym a dechrau ar gyfres o oresgyniadau a ffurfiodd yr Ymerodraeth Ffrengig, ac wedyn cwympo'n fuan iawn. Ar ôl y concwestau yma, ymsadrodd Ewrop, ond roedd yr hen sefydliadau eisoes yn ddechrau cwympo.

Dechreuodd y Chwyldro Diwydiannol ym Mhrydain Fawr yn hwyr yn y ddeunawfed ganrif, ac arweiniodd hyn at symud i ffwrdd o amaeth, mwy o ffyniant economaidd a chynydd cyfatebol mewn poblogaeth. O ddiwedd yr Ail Ryfel Byd tan ddiwedd y Rhyfel Oer, rhannwyd Ewrop yn ddau brif bloc gwleidyddol ac economaidd: y gwledydd Comiwnyddol yn Nwyrain Ewrop (ac eithrio Twrci a Gwlad Groeg) a gwledydd cyfalafol Gorllewin a De Ewrop. O gwmpas 1990, yn ddilyn cwymp Wal Berlin, chwalodd y Bloc Dwyreiniol.

 Daearyddiaeth Ewrop 

Yn daearyddol mae Ewrop yn rhan o'r ehangdir fwy a elwir yn Ewrasia. Mae'r cyfandir yn dechrau ym Mynyddoedd yr Wral yn Rwsia, sy'n diffinio'r ffin rhwng dwyrain Ewrop ac Asia. Nid yw'r ffin dde-ddwyreiniol ag Asia yn cael ei diffinio'n gyffredinol; gan amlaf mae Afon Wral neu, fel arall, Afon Emba, yn cael ei disgrifio fel ffin y cyfandir yn yr ardal yma. Mae'r ffin yn parhau â Môr Caspia, ac yna Afon Araxes yn y Cawcasws, ac ymlaen i'r Môr Du; mae'r Bosphorus, Môr Marmara, a'r Dardanelles yn diweddu'r ffin ag Asia. Mae Môr y Canoldir i'r de yn gwahanu Ewrop ac Affrica. Y Cefnfor Iwerydd sy'n ffurfio'r ffin orllewinol, ond mae Gwlad yr Iâ, sydd llawer pellach i ffwrdd na'r pwyntiau agosaf i'r cyfandir yn Affrica ac Asia, fel arfer yn cael ei chynnwys yn Ewrop.

 Gwledydd Ewrop 
 Gwladwriaethau annibynnol 
Ystyrir y gwladwriaethau annibynnol canlynol i fod yn Ewrop:
 Albania
 Yr Almaen
 Andorra
 Armenia1
 Awstria
 Aserbaijan2
 Belarws
 Belg
 Bosnia a Hertsegofina
 Bwlgaria   Casachstan4
 Croatia
 Cyprus1
 Denmarc
 Y Deyrnas Unedig
 Yr Eidal
 Estonia
 Dinas y Fatican
 Y Ffindir
 Ffrainc3   Georgia2
 Groeg
 Gwlad yr Iâ
 Hwngari
 Yr Iseldiroedd6
 Iwerddon
 Latfia
 Liechtenstein
 Lithwania
 Lwcsembwrg   Gogledd Macedonia5
 Malta
 Moldofa
 Monaco
 Montenegro
 Norwy
 Portiwgal7
 Pwyl
 Rwmania
 Rwsia4   San Marino
 Sbaen8
 Serbia
 Slofacia
 Slofenia
 Sweden
 Y Swistir
 Tsiecia
 Twrci9
 Wcráin
1 Nid yw Armenia a Cyprus yn rhan o Ewrop yn ddaearyddol, ond gellir eu hystyried yn Ewropeaidd yn ddiwylliannol.

2 Mae gan Aserbaijan a Georgia dir yn Ewrop i'r gogledd o frig y Cawcasws ac Afon Kura.

3 Lleolir rhai rhannau o Ffrainc tu fas i Ewrop (megis Guadeloupe, Martinique, Guyane a Réunion).

4 Mae gan Rwsia a Casachstan dir yn Ewrop i'r gorllewin o Fynyddoedd yr Wral ac Afonydd Wral ac Emba.

5 Roedd enw'r wlad yma'n destun dadl ryngwladol.

6 Mae gan yr Iseldiroedd dwy endid tu fas i Ewrop (Arwba ac Antilles yr Iseldiroedd, yn y Caribi).

7 Lleolir Ynysoedd Madeira Portiwgal yng ngogledd Cefnfor yr Iwerydd yn agos i dir mawr Affrica.

8 Lleolir Ynysoedd Dedwydd Sbaen yng ngogledd Cefnfor yr Iwerydd; lleolir plazas de soberanía (allglofannau) ar dir mawr Affrica.

9 Mae gan Twrci dir yn Ewrop i'r gorllewin a'r gogledd o'r Bosphorus a'r Dardanelles.

 Tabl o wladwriaethau, tiriogaethau a rhanbarthau Ewrop 
 Enw tiriogaeth,efo baner Arwynebedd(km²) Poblogaeth(1 Gorffennaf 2002 amcan.) Dwysedd poblogaeth(per km²) Prifddinas Dwyrain Ewrop: 22x20px Belarws 207,600 10,335,382 49.8 Minsk 22x20px Bwlgaria 110,910 7,621,337 68.7 Sofia 22x20px Hwngari 93,030 10,075,034 108.3 Budapest 22x20px Moldofa 33,843 4,434,547 131.0 Chişinău 22x20px Gwlad Pwyl 312,685 38,625,478 123.5 Warsaw 22x20px Rwmania 238,391 21,698,181 91.0 Bwcarést 22x20px Rwsia 3,960,000 106,037,143 26.8 Moscfa 22x20px Slofacia 48,845 5,422,366 111.0 Bratislava 22x20px Gweriniaeth Tsiec 78,866 10,256,760 130.1 Prag 22x20px Wcráin 603,700 48,396,470 80.2 Kiev Gogledd Ewrop: 22x20px Denmarc 43,094 5,368,854 124.6 Copenhagen 22x20px Y Deyrnas Unedig 244,820 59,778,002 244.2 Llundain 22x20px Estonia 45,226 1,415,681 31.3 Tallinn 22x20px Ynysoedd Ffaro (Denmarc) 1,399 46,011 32.9 Tórshavn 22x20px Y Ffindir 337,030 5,183,545 15.4 Helsinki 22x20px Ynys y Garn 78 64,587 828.0 St Peter Port 22x20px Gwlad yr Iâ 103,000 279,384 2.7 Reykjavík 22x20px Iwerddon 70,280 3,883,159 55.3 Dulyn 22x20px Jersey 116 89,775 773.9 Saint Helier 22x20px Latfia 64,589 2,366,515 36.6 Riga 22x20px Lithwania 65,200 3,601,138 55.2 Vilnius 22x20px Norwy 324,220 4,525,116 14.0 Oslo 22x20px Ynysoedd Svalbard aJan Mayen (Norwy) 62,049 2,868 0.046 Longyearbyen 22x20px Sweden 449,964 8,876,744 19.7 Stockholm 22x20px Ynys Manaw 572 73,873 129.1 Douglas De Ewrop: 22x20px Albania 28,748 3,544,841 123.3 Tirana 22x20px Andorra 468 68,403 146.2 Andorra la Vella 22x20px Bosnia a Hertsegofina 51,129 3,964,388 77.5 Sarajevo 22x20px Croatia 56,542 4,390,751 77.7 Zagreb 22x20px Yr Eidal 301,230 57,715,625 191.6 Rhufain 22x20px Dinas y Fatican 0.44 900 2,045.5 Dinas y Fatican 22x20px Gibraltar (DU) 5.9 27,714 4,697.3 Gibraltar 22x20px Gwlad Groeg 131,940 10,645,343 80.7 Athen 22x20px Gogledd Macedonia 25,333 2,054,800 81.1 Skopje 22x20px Malta 316 397,499 1,257.9 Valletta 22x20px Montenegro 13,812 616,258 48.7 Podgorica 22x20px Portiwgal 91,568 10,084,245 110.1 Lisbon 22x20px San Marino 61 27,730 454.6 San Marino 22x20px Sbaen 498,506 40,077,100 80.4 Madrid 22x20px Serbia 88,361 9,598,000 96.7 Beograd 22x20px Slofenia 20,273 1,932,917 95.3 Ljubljana Gorllewin Ewrop: 22x20px Yr Almaen 357,021 83,251,851 233.2 Berlin 22x20px Awstria 83,858 8,169,929 97.4 Fienna 22x20px Gwlad Belg 30,510 10,274,595 336.8 Brwsel 22x20px Ffrainc 547,030 59,765,983 109.3 Paris 22x20px Yr Iseldiroedd 41,526 16,318,199 393.0 Amsterdam, Den Haag 22x20px Liechtenstein 160 32,842 205.3 Vaduz 22x20px Lwcsembwrg 2,586 448,569 173.5 Lwcsembwrg 22x20px Monaco 1.95 31,987 16,403.6 Monaco 22x20px Y Swistir 41,290 7,301,994 176.8 Bern Gorllewin Asia: 22x20px Armenia 29,800  — — Yerevan 22x20px Aserbaijan 39,730 4,198,491 105.7 Baku 22x20px Cyprus 5,995 780,133 130.1 Nicosia (Lefkosa) 22x20px Georgia 49,240 2,447,176 49.7 Tbilisi 22x20px Twrci 724,378 71,044,932 453.1 Ankara Canolbarth Asia: 22x20px Casachstan 370,373 1,285,174 3.4 Astana Cyfanswm 10,431,299 709,022,061 68.0

 Gweler hefyd 
 Hanes Ewrop
 Daearyddiaeth Ewrop
 Undeb Ewropeaidd
 Cyngor Ewrop
 Undeb Gorllewin Ewrop
 Ewropead
 Ewrasia
 Llys Cyfiawnder Ewrop

Cyfeiriadau


Categori:Cyfandiroedd