Pontyberem

Pentref diwydiannol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Pontyberem. Fe'i lleolir yng Nghwm Gwendraeth Fawr. Mae ardal Cyngor Cymuned Pontyberem yn gartref i 2,800 o bobl ac yn cynnwys pentref Bancffosfelen, a leolir ar lethr dwyreiniol Mynydd Llangyndeyrn. Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd 81.28% (1961:91% :1991:80.5%) o'r boblogaeth yn meddu ar un neu fwy o sgiliau yn yr iaith Gymraeg, gyda 60.83% yn gallu siarad, darllen ac ysgrifennu yn Gymraeg.Cyngor Sir Gaerfyrddin http://www.carmarthenshire.gov.uk/index.asp?locID=4473&docID=-1

Ffurfiwyd plwyf newydd o'r enw Pontyberem yn 1919 yn dilyn tyfiant y diwydiant glo. Y pwll glo hynaf  oedd Glynhebog a chafwyd  fod y glo o'r ansawdd gorau yn y byd.Cwm Gwendraeth a Llanelli Ann Gruffydd Rhys Gwasg Carreg Gwalch 2000

Ganwyd y gantores boblogaidd, Dorothy Squires mewn gwersyll ar gyrion Pontyberem. Mae Gwenda Owen y gantores a enillodd yr Ŵyl Ban-Geltaidd i Gymru ym 1995 gyda Chân yr Ynys Werdd yn enedigol o'r pentref.

Ym Mhontyberem mae pencadlys Menter Cwm Gwendraeth, y fenter iaith gyntaf i'w sefydlu yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Gwefan Senedd Cymru ac yn Senedd y DU gan .Gwefan Senedd y DU

 Hanes 
Tyfodd y pentref ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif gyda thwf y diwydiant glo yn yr ardal. Roedd pedwar prif bwll glo yn Ardal Pontyberem; Pwll glo Pontyberem a agorwyd ym 1845, Pentremawr (1889–c.1974), Glynhebog (1892–1949) a glofa’r Gwendraeth (pwll Watt). 

Ym mhwll glo'r Gwendraeth yn 1852 y bu trychineb ofnadwy : bu farw 26 o ddynion a bechgyn pan orlifodd dŵr i'r pwll glo gan ladd yr holl lowyr ar y shifft nos.  Oherwydd tranc y diwydiant glo ym Maes Glo De Cymru, nid oes pyllau glo glo carreg o safon uchel yn gweithredu yng Nghwm Gwendraeth erbyn hyn.

Rhwng 1909 a 1953 roedd gorsaf Pontyberem ar yr hyn a oedd wedi bod yn Rheilffordd Porth Tywyn a Chwm Gwendraeth yn gwasanaethu glowyr a thrigolion y pentref a’r ardal leol.

Gwnaed y lampau diogelwch enwog Pontyberem gan John Jones (1879–1976) a oedd yn gweithio fel Prif Fecanydd Glofa yng Nglofa Pentremawr.

Mae'r enw Pontyberem yn tarddu o dri gair Cymraeg ar wahân, pont, aber yn golygu ceg afon (i'r môr), a Beran ar ôl Nant Beran yr afon sy'n llifo trwy Bontyberem.'Er nad oedd yn amlwg ar unwaith roedd yr elfen aber yn rhan o'r enw lle hwn ar un adeg a chyfeiriodd at leoliad y bont dros yr afon Gwendraeth Fawr ychydig o dan ei chydlifiad â Nant Beran.

Mae'n debyg iddo gael ei golli trwy gyfangiad aber a'r enw afon Beran. Dehonglwyd -a- aber wedyn fel yr erthygl bendant y ac mae'n debyg bod Beran wedi'i ddylanwadu gan berem, amrywiad ar burum.'Mae pobl leol yn deall bod yr enw Pontyberem yn tarddu o gyfuniad syml o eiriau. Mae'r 'Berem' yn cyfeirio at y croniad ewynnog (fel burum) ar wyneb dŵr Nant Beran, yn enwedig ger y bont (Pont) dros y Gwendraeth Fawr.

 Ysgolion 

 Ysgol Gynradd Pontyberem
 Ysgol Gynradd Bancffosfelen

 Chwaraeon 

 Rygbi'r Undeb - Clwb Rygbi Pontyberem : Parc Hamdden Pontyberem, Heol y Parc, Pontyberem
 Pêl-droed - Parc Hamdden Pontyberem, Heol y Parc, Pontyberem
 Criced - Clwb Criced Pontyberem

 Pobl Nodedig 

 Arthur Daniels (1922–2001) – Rygbi Rhyngwladol Cynghrair Cymru a Phrydain
 John Jones (Shoni Sguborfawr) (1811–1858) – Dymchwel y Tollbyrth ym Mhontyberem yn ystod Terfysgoedd Rebeca
 Nigel Owens (1971– ) – Dyfarnwr rygri'r Undeb Rhyngwladol
 Dorothy Squires (1915–1998) – Cantores
 Arthur "Waring" Bowen (1922–1980) – Sylfaenydd Gofal Arthritis (Arthritis Care)
 Rob Wainwright (civil servant) (1967– ) – Gwas Sifil
 Jonny Clayton (1974– ) – Chwaraewr Dartiau Proffesiynol
 Y Fonesig Amy Parry-Williams (1910-1988) - Cantores ag Ysgrifenyddes

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:. Poblogaeth:  ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.; adalwyd 31 Mai 2013

Cyfeiriadau

 Dolenni Allanol 

 Pyllau Glo Cymru (Saesneg) -Yn cynnwys gwybodaeth fanwl am lofeydd Pontyberem, Glynhebog, Gwendraeth (Watney) a Phentremawr.
 Lamp Glowyr Pontyberem (Saesneg)
 Terfysgoedd Rebeca ym Mhontyberem (Saesneg)
 www.geograph.co.uk : (Saesneg) lluniau o Pontyberem a'r cyffiniau

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)