Indonesia

Ynysfor mwyaf y byd yw Gweriniaeth Indonesia neu Indonesia. Mae'r wlad hon yn gorwedd rhwng cyfandiroedd Asia ac Awstralia yn ogystal â rhwng Cefnfor India a'r Cefnfor Tawel. Y gwledydd cyfagos yw Maleisia (ceir ffin rhyngddynt ar ynys Borneo, Kalimantan yw enw'r rhan sy'n perthyn i Indonesia), Papua Gini Newydd (ceir ffin rhyngddynt ar ynys Gini Newydd, sef ynys Irian yn Bahasa Indonesia) a Dwyrain Timor (ceir ffin rhyngddynt ar ynys Timor).

Mae'n cynnwys dros ddwy fil ar bymtheg o ynysoedd, gan gynnwys Sumatra, Java, Sulawesi, a rhannau o Borneo a Gini Newydd. Indonesia yw'r 14eg wlad fwyaf yn ôl ardal, sef 1.904,569 km sg (735,358 mi sg). Gyda mwy na 270 miliwn o bobl, Indonesia yw pedwaredd wlad fwyaf poblog y byd a'r wlad fwyafrif Mwslimaidd fwyaf poblog. Mae Java, ynys fwyaf poblog y byd, yn gartref i fwy na hanner poblogaeth y wlad.

Mae Indonesia yn weriniaeth arlywyddol, gyfansoddiadol gyda deddfwrfa etholedig. Mae ganddi 34 talaith, ac mae gan bump ohonynt statws arbennig. Prifddinas y wlad, Jakarta, yw ardal drefol ail-boblog fwyaf y byd. Mae'r wlad yn rhannu ffiniau  â Papua Gini Newydd, Dwyrain Timor, a rhan ddwyreiniol Malaysia. Mae gwledydd cyfagos eraill yn cynnwys Singapore, Fietnam, Y Philipinau, Awstralia, Palau, ac India (Ynysoedd Andaman a Nicobar). Er gwaethaf ei phoblogaeth fawr a'i rhanbarthau poblog iawn, mae gan Indonesia ardaloedd helaeth o fannau heb eu poblogi, gydag un o lefelau bioamrywiaeth uchaf y byd.

Mae Indonesia'n cynnwys cannoedd o grwpiau ethnig ac ieithyddol brodorol gwahanol, gyda  ohonynt y mwyaf. Rhennir eu hunaniaeth a gwelir hyn yn eu harwyddair "Bhinneka Tunggal Ika" ("Undod mewn Amrywiaeth" yn llythrennol, "llawer, ac eto un"). Mae ganndynt un  iaith genedlaethol, amrywiaeth ethnig, plwraliaeth grefyddol o fewn poblogaeth fwyafrif Mwslimaidd, a hanes o wladychiaeth a gwrthryfel yn ei erbyn y gwladychwyr.

Yn 2021, Economi Indonesia oedd yr 16eg mwyaf y byd yn ôl CMC enwol a'r 7fed mwyaf gan PPP. Mae'n bŵer rhanbarthol ac fe'i hystyrir yn bŵer canol mewn materion byd-eang. Mae'r wlad yn aelod o sawl sefydliad amlochrog, gan gynnwys y Cenhedloedd Unedig, Sefydliad Masnach y Byd, G20, ac aelod-sefydlydd o'r Mudiad Heb Aliniad, Cymdeithas Cenhedloedd De-ddwyrain Asia (ASEAN), Uwchgynhadledd Dwyrain Asia, a'r Sefydliad Cydweithrediad Islamaidd.

 Geirdarddiad 
Mae'r enw Indonesia yn deillio o'r Groeg Indos (  ) a  (  ), sy'n golygu "ynysoedd Indiaidd". Mae'r enw'n dyddio o'r 18g, gan ragflaenu'r wladwriaeth annibynnol o'r enw yma. Ym 1850, cynigiodd George Windsor Earl, ethnolegydd o Loegr, y termau Indunesians am yr ardal a Malayunesians - ar gyfer trigolion yr "Archipelago Indiaidd neu Archipelago Malay ". Yn yr un cyhoeddiad, defnyddiodd un o'i fyfyrwyr, James Richardson Logan, Indonesia fel cyfystyr ar gyfer yr Archipelago Indiaidd.

Fodd bynnag, roedd academyddion o'r Iseldiroedd a oedd yn ysgrifennu yng nghyhoeddiadau India'r Dwyrain yn amharod i ddefnyddio Indonesia ; roedd yn well ganddyn nhw Archipelago Malay ().

Ar ôl 1900, daeth Indonesia yn fwy cyffredin mewn cylchoedd academaidd y tu allan i'r Iseldiroedd, a mabwysiadodd grwpiau cenedlaetholgar brodorol yr enw.van der Kroef, Justus M (1951).  Poblogeiddiodd Adolf Bastian o Brifysgol Berlin yr enw trwy ei lyfr . Yr ysgolhaig brodorol cyntaf i ddefnyddio'r enw oedd Ki Hajar Dewantara pan ym 1913, sefydlodd ganolfan i'r wasg yn yr Iseldiroedd, .Anshory, Irfan (16 Awst 2004). 

 Ynysoedd 

Mae gan Indonesia 18,108 o ynysoedd, gyda phobl yn byw ar tua 6,000 ohonynt. Mae'r ynysoedd sy'n perthyn yn gyfangwbl i Indonesia yn cynnwys:
 Jawa
 Sumatera
 Sulawesi
 Bali
 Lombok
 Ynysoedd Maluku
 Sumbawa
 Sumba
 Flores

Mae'r brifddinas, Jakarta, ar ynys Jawa. Jakarta yw'r ddinas fwyaf, yn cael ei dilyn gan Surabaya, Bandung, Medan, a Semarang.

 Taleithiau 
Rhennir Indonesia yn 33 o daleithiau:

 Talaith  Prifddinas Nanggroe Aceh Darussalam  Banda Aceh Gogledd Sumatra  Medan Gorllewin Sumatra  Padang Riau  Pekanbaru  Ynysoedd Riau  Tanjung Pinang Jambi  Jambi Bengkulu  Bengkulu De Sumatra  Palembang  Bangka-Belitung  Pangkal Pinang  Lampung  Bandar Lampung  Ardal Arbennig y Brifddinas Jakarta  Jakarta  Banten  Serang  Gorllewin Java  Bandung  Canolbarth Java  Semarang  Ardal Arbennig Yoggyakarta  Yogyakarta  Dwyrain Java  Surabaya  Bali  Denpasar  Gorllewin Nusa Tenggara  Mataram  Dwyrain Nusa Tenggara  Kupang  Gorllewin Kalimantan  Pontianak  Canolbarth Kalimantan  Palangkaraya  De Kalimantan  Banjarmasin  Dwyrain Kalimantan  Samarinda  Gogledd Sulawesi  Manado  Gorontalo  Gorontalo  Canolbarth Sulawesi  Palu  De-ddwyrain East Sulawesi  Kendari  De Sulawesi  Makassar Gorllewin Sulawesi  Mamuju  Maluku  Ambon  Gogledd Maluku  Sofifi  Papua  Jayapura  Gorllewin Papua  Manokwari 

 Hanes 

Morwyr o Portiwgal oedd yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd ynysoedd Indonesia yn 1512. Dilynwyd hwy gan fasnachwyr o'r Iseldiroedd a Phrydain. Yn 1602 sefydlwyd Cwmni India'r Dwyrain yr Iseldiroedd (VOC), a'r cwmni yma oedd y pwer mawr yn yr ynysoedd hyd 
1800, pan ddaethant yn rhan o ymerodraeth yr Iseldiroedd dan y llywodraeth.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd meddiannwyd yr ynysoedd gan Japan. Ar ddiwedd y rhyfel yn Awst 1945, cyhoeddodd y cenedlaetholwyr Indonesaidd, dan arweiniad Sukarno, wladwriaeth annibynnol. Ceisiodd yr Iseldiroedd ad-ennill grym, ond wedi cryn dipyn o ymladd gorfodwyd hwy i gydnabod annibyniaeth Indonesia yn Rhagfyr 1949.

Bu Sukarno yn arlywydd hyd 1968. Gwanychwyd ei safle yn ddirfawr gan ddigwyddiadau 30 Medi 1965, pan laddwyd chwech cadfridog yn yr hyn a hawlid oedd yn ymgais gan Blaid Gomiwnyddol Indonesia (PKI) i gipio grym. Ymatebodd y fyddin, dan arweiniad y cadfridog Suharto, trwy ladd miloedd lawer o gomiwnyddion ac eraill y dywedid eu bod mewn cydymdeimlad â hwy. Credir i rhwng 500,000 a miliwn o bobl gael eu lladd. Daeth Suharto yn arlywydd yn ffurfiol ym mis Mawrth 1968.

Yn ystod cyfnod Suharto bu tŵf economaidd sylweddol, ond effeithiwyd ar yr economi yn ddifrifol gan broblemau economaidd Asia yn 1997 a 1998. Cynyddodd protestiadau yn erbyn Suharto, ac fe'i gorfodwyd i ymddiswyddo ar 21 Mai 1998. Yn 1999 pleidleisiodd Dwyrain Timor i adael Indonesia a dod yn wladwriaeth annibynnol.

Yn dilyn ymddiswyddiad Suharto, sefydlwyd trefn fwy democrataidd, a chynhaliwyd yr etholiad uniongyrchol cyntaf i ddewis Arlywydd yn 2004.

 Arlywyddion Indonesia 

 1945–1967: Sukarno (1901–1970)
 1967–1998: Suharto (1921–2008)
 1998–1999: Bacharuddin Jusuf Habibie (1936)
 1999–2001: Abdurrahman Wahid (1940)
 2001–2004: Megawati Sukarnoputri (1947)
 2004–heddiw: Susilo Bambang Yudhoyono (1949)

 Ecoleg 

bawd|upright|Orangutan Sumatra, rhywogaeth sydd mewn perygl o ddiflannu

Oherwydd maint a hinsawdd drofannol Indonesia, yma y ceir y lefel ail-fwyaf o fioamrywiaeth yn y byd; dim ond Brasil sydd a lefel uwch. Ar yr ynysoedd gorllewinol, ceir anifeiliad tebyg i'r rhai ar gyfandir Asia. Mae nifer o'r rhywogaethau o famaliaid mawr megis teigr Sumatra, rheinoseros Java, yr orangwtang, yr eliffant ac eraill mewn perygl o ddiflannu. Mae llawer o'r fforestydd trofannol wedi eu colli yn y blynyddoedd diwethaf, oherwydd torri coed, llawer ohono yn anghyfreithlon, a llosgi'r coed yn fwriadol.

Disgrifiodd y naturiaethwr o Gymro, Alfred Russel Wallace, y llinell rhwng rhywogaethau Asiaidd a rhywogaethau Awstralaidd, a elwir yn Linell Wallace. Mae'n gwahanu  Kalimantan a Sulawesi, yna'n gwahanu Lombok a Bali. I'r dwyrain o'r llinell yma, mae'r anifeiliaid a phlanhigion o fathau Awstralaidd.

 Economi 
Roedd Indonesia un un o'r aelodau a sefydlodd ASEAN yn 1967.

 Lluniau 


Categori:Gwledydd a thiriogaethau Maleieg
Categori:Gweriniaethau
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau ASEAN
Categori:Aelod-wladwriaethau'r G20
Categori:Gwledydd Asia