Mongolia

Gwlad dirgaeedig i'r gogledd o Weriniaeth Pobl Tsieina ac i'r de o Rwsia yw Mongolia. Roedd hi'n rhan o Tsieina hyd 1921 pan enillodd ei hannibyniaeth. Prifddinas y wlad yw Ulan Bator. Mongolia yw ail wlad dirgaeedig fwyaf y byd, ar ôl Casachstan.

Gwlad dirgaeedig yn Nwyrain Asia yw Mongolia, sy'n ffinio â Rwsia i'r gogledd a Tsieina i'r de. Mae ganddi arwynebedd o 1,564,116 km sg (603,909 milltir sg). Amcangyfrifwyd  gan Fiwro Cyfrifiad yr UD fod cyfanswm poblogaeth Mongolia yn 2015 yn 3,000,251 o bobl, safle tua 121 yn y byd, a thua 300,000 o bobl yn llai na Chymru. Mae hyn yn ei gwneud ywladwriaeth sofran fwyaf gwasgaredig yn y byd.

Mongolia yw'r wlad dirgaeedig fwyaf yn y byd nad yw'n ffinio â môr caeedig, ac mae llawer o'i hardal wedi'i gorchuddio â phaith glaswelltog, gyda mynyddoedd i'r gogledd a'r gorllewin ac Anialwch Gobi i'r de. Mae Ulaanbaatar, y brifddinas a'r ddinas fwyaf, yn gartref i tua hanner poblogaeth y wlad.

Mae tiriogaeth Mongolia heddiw wedi'i rheoli gan amrywiol ymerodraethau crwydrol (nomadig), gan gynnwys y Xiongnu, y Xianbei, y Rouran, y Khaganate Tyrcaidd Cyntaf, yr Ail Turkic Khaganate, yr Uyghur Khaganate ac eraill. Yn 1206, sefydlodd Genghis Khan Ymerodraeth y Mongol, a ddaeth yn ymerodraeth tir gyffiniol fwyaf mewn hanes. Gorchfygodd ei ŵyr Kublai Khan Tsieina yn iawn a sefydlu Brenhinllyn Yuan. Ar ôl cwymp yr Yuan, enciliodd y Mongoliaid i Fongolia ac ailddechreuodd eu patrwm o wrthdaro carfannol, ac eithrio yn ystod oes Dayan Khan a Tumen Zasagt Khan.

Yn yr 16g, ymledodd Bwdhaeth Tibet i Fongolia, ac aeth ymhellach gan Frenhinllin Qing a sefydlwyd gan Manchu, a amsugnodd y wlad yn yr 17g. Erbyn dechrau'r 20g, roedd bron i draean o'r boblogaeth oedolion gwrywaidd yn fynachod Bwdhaidd. Ar ôl cwymp llinach Qing ym 1911, datganodd Mongolia ei hannibyniaeth, a gwireddwyd hynny'n llawyr ym 1921. Yn fuan wedi hynny, daeth y wlad yn wladwriaeth lloeren i'r Undeb Sofietaidd. Ym 1924, sefydlwyd Gweriniaeth Pobl Mongolia fel gwladwriaeth sosialaidd. Ar ôl chwyldroadau gwrth-gomiwnyddol 1989, cynhaliodd Mongolia ei chwyldro democrataidd heddychlon ei hun yn gynnar yn 1990. Arweiniodd hyn at system amlbleidiol, cyfansoddiad newydd ym 1992, a thrawsnewidiodd i economi marchnad.

Mae tua 30% o'r boblogaeth yn grwydrol neu'n lled-nomadig; mae'r diwylliant ceffylau'n parhau i fod yn rhan bwysig iawn o bob elfen o fywyd. Bwdhaeth yw'r grefydd fwyafrifol (51.7%), a di-grefydd yw'r ail grŵp mwyaf (40.6%). Islam yw'r trydydd hunaniaeth grefyddol fwyaf (3.2%), wedi'i grynhoi ymhlith y Kazakhiaid ethnig. Mongoliaid ethnig yw rhan fwyaf y dinasyddion, gyda thua 5% o'r boblogaeth yn Kazakhiaid, Tuvaniaid, a lleiafrifoedd ethnig eraill, sydd wedi'u crynhoi'n arbennig yn ngorllewin y wlad.

Mae Mongolia'n aelod o'r Cenhedloedd Unedig, Dialog Cydweithredol Asia, y G77, Banc Buddsoddi Seilwaith Asiaidd, y Mudiad Heb Aliniad ac mae'n bartner byd-eang NATO. Ymunodd Mongolia â Sefydliad Masnach y Byd ym 1997 ac mae'n ceisio ehangu ei gwaith oddi mewn i grwpiau economaidd a masnach eraill. 

 Geirdarddiad 
Mae'r enw 'Mongolia' yn golygu "Gwlad y Mongols" yn Lladin. Mae'r gair Mongolaidd "Mongol" ( монгол ) o darddiad ansicr. Cynigiodd Sükhbataar (1992) a de la Vaissière (2021) ei fod yn deillio o Mugulü, sylfaenydd y Rouran Khaganate yn y 4g, a sgwennwyd yn gyntaf fel y 'Mungu', (Tsieinëeg:蒙兀, Tsieinëeg Modern: Měngwù, Tsieinëeg Canol: Muwngu). Mae'n bosib fod y Mungu hwn yn dod o gangen o'r Shiwei mewn rhestr llinach Tang o'r 8g o lwythau gogleddol, yn ôl pob tebyg yn gysylltiedig â'r Liao -era Mungku (Tsieinëeg: 蒙古, Měnggǔ neu MuwngkuX ).

Ers mabwysiadu Cyfansoddiad newydd Mongolia ar 13 Chwefror 1992, enw swyddogol y wladwriaeth yw "Mongolia" (Mongol Uls).

 Demograffeg 
bawd| Ulaanbaatar yw prifddinas a dinas fwyaf Mongolia.
bawd|Yr iwrt
Amcangyfrifwyd cyfanswm poblogaeth Mongolia yn Ionawr 2015 gan Fiwro Cyfrifiad yr UD yn 3,000,251 o bobl, safle tua 121 yn y byd, a thua 300,000 yn llai na Chymru. Ond mae Swyddfa Materion Gwladol Dwyrain Asia a'r Môr Tawel yr Unol Daleithiau yn defnyddio amcangyfrifon y Cenhedloedd Unedig (CU) yn lle amcangyfrifon Biwro Cyfrifiad UDA. Mae tua 59% o gyfanswm y boblogaeth o dan 30 oed, ac mae 27% ohonynt o dan 14 oed. Mae'r boblogaeth felly'n gymharol ifanc ac mae hyn wedi rhoi straen ar economi Mongolia.

 Ieithoedd 
bawd| Llyfrgell Gyhoeddus ac Amgueddfa yn Mörön, talaith Khövsgöl yn dangos arwyddion yn Mongoleg (Sgript a Cyrillig Mongolaidd) a Saesneg
Iaith swyddogol a chenedlaethol Mongolia yw Mongoleg, sy'n aelod o'r teulu o Ieithoedd Mongolaidd; y dafodiaith safonol yw Khalkha Mongoleg. Mae'n cydfodoli â gwahanol ieithoedd eraill y teulu, sy'n ddealladwy i raddau helaeth, fel Oirat, Buryat, a Khamniganeg. Mae sawl tafodiaith wedi dod yn debycach i'r dafodiaith ganolog Khalkha yn ystod y blynyddoedd diwethaf, oherwydd y cyfryngau traddodiadol a'r cyfryngau cymdeithasol.

Lleolir mwyafrif siaradwyr y tafodieithoedd hyn yn rhan orllewinol y wlad, yn Bayan-Ölgii, Uvs, a Khovd. Y Casacheg, sy'n iaith Dyrcaidd, yw iaith y mwyafrifol yn Bayan-Ölgii, tra bod Tuvan yn iaith Dyrciaidd arall a siaredir yn Khövsgöl. Iaith Arwyddion Mongoleg yw prif iaith y gymuned fyddar.

Ers 1990, mae Saesneg wedi disodli'r Rwsieg yn gyflym fel yr iaith dramor fwyaf poblogaidd ym Mongolia.Marzluf, Philip; Saruul-Erdene, Myagmar (2019).  Yn y cyfnod comiwnyddol, roedd Rwsieg yn iaith hanfodol ar gyfer symudedd a chyfathrebu proffesiynol, gyda nifer fawr o fyfyrwyr yn astudio yn yr Undeb Sofietaidd yn ogystal â nifer fawr o weithwyr proffesiynol Sofietaidd a milwyr wedi'u lleoli o fewn Mongolia. Ers hynny, fodd bynnag, mae system addysg Mongolia wedi symud i ffwrdd o'r Undeb Sofietaidd i'r Gorllewin. Daeth y Saesneg yn brif iaith dramor, oherwydd y cyfryngau rhyddfrydol, asiantaethau cymorth rhyngwladol, twf addysg breifat a thiwtora, yn ogystal â pholisi llywodraeth y wlad. Ym mlwyddyn academaidd 2014-2015, astudiodd 59% o fyfyrwyr y Saesneg mewn ysgolion uwchradd cyhoeddus. Yn 2023, cyhoeddwyd mai'r Saesneg yw'r "iaith dramor gyntaf", ac y dylid ei haddysgu o'r drydedd flwyddyn ysgol.

Yn dilyn wrth ei sodlau, yn y flwyddyn academaidd 2014-2015, roedd (yn ôl poblogrwydd), Saesneg, Tsieinëeg, Rwsieg, Japaneaidd a Chorëeg. Mae degau o filoedd o Fongoliaid yn gweithio yn Ne Korea, gan ffurfio'r grŵp mwyaf o Fongoliaid tramor.

 Crefydd 
+ Crefydd ym Mongolia(poblogaeth 15 oed a hŷn)  Crefydd Poblogaeth Rhan Anghrefyddol 735,283 38.6% Crefyddol 1,170,283 61.4% Bwdhaeth 1,009,357 53.0% Islam 57,702 3.0% Shamaniaeth 55,174 2.9% Cristionogaeth 41,117 2.2% Crefyddau eraill 6,933 0.4% Cyfanswm 1,905,566 100.0%
Yn ôl Cyfrifiad Cenedlaethol 2010, ymhlith Mongoliaid 15 oed a hŷn, roedd 53% yn Fwdhyddion, tra bod 39% yn ddigrefydd.

Mae siamaniaeth Mongolia wedi cael ei harfer yn eang trwy gydol hanes yr hyn a enwir bellach yn 'Mongolia', gyda chredoau tebyg yn gyffredin ymhlith nomadiaid canolbarth Asia. Yn raddol fe wnaethant ildio i Fwdhaeth Tibet, ond mae siamaniaeth wedi gadael ei marc ar ddiwylliant crefyddol y Mongol, ac mae'n parhau i gael ei ymarfer. Mae Kazakhiaid gorllewin Mongolia, rhai Mongoliaid, a phobloedd Tyrcaidd eraill yn y wlad yn draddodiadol yn cydio'n dynn mewn Islamaeth.

 Llywodraeth a gwleidyddiaeth 
chwith|bawd| Siambr Khural Fawr y Wladwriaeth mewn sesiwn
Mae Mongolia yn weriniaeth ddemocrataidd gynrychioliadol lled-arlywyddol gydag Arlywydd a etholir yn uniongyrchol.  Mae'r bobl hefyd yn ethol y dirprwyon yn y cynulliad cenedlaethol, sef Khural Fawr y Wladwriaeth. Yr arlywydd sy'n penodi'r prif weinidog, ac yn enwebu'r cabinet ar gynnig y prif weinidog. Mae cyfansoddiad Mongolia yn gwarantu rhyddid o sawl math, gan gynnwys rhyddid mynegant llawn a chrefydd. Diwygiodd Mongolia ei chyfansoddiad yn 2019 gan drosglwyddo rhai pwerau o'r arlywydd i'r prif weinidog. Ar 31 Mai 2023, cymeradwyodd senedd Mongolia welliant cyfansoddiadol a gynyddodd nifer y seddi o 76 i 126 ac a newidiodd y system etholiadol gan ailgyflwyno pleidleisio plaid gyfrannol.

Mae gan Mongolia nifer o bleidiau gwleidyddol; y mwyaf yw Plaid y Bobl Mongolaidd a'r Blaid Ddemocrataidd. Mae'r sefydliad anllywodraethol Freedom House yn ystyried bod Mongolia yn rhydd.
bawd|Arlywydd Mongolia Tsakhia Elbegdorj gydag Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau John Kerry, Mehefin 2016
Mae Arlywydd Mongolia yn gallu rhoi feto ar gyfreithiau'r senedd, penodi barnwyr ac ynad y llysoedd a phenodi llysgenhadon. Gall y senedd ddiystyru’r feto hwn drwy bleidlais fwyafrifol o ddwy ran o dair. Mae cyfansoddiad Mongolia'n darparu tri peth angenrheidiol ar gyfer swydd fel Arlywydd: rhaid i'r ymgeisydd fod o Fongolia, bod o leiaf 45 mlwydd oed, ac wedi byw ym Mongolia am bum mlynedd cyn cymryd y swydd. Rhaid i'r Arlywydd hefyd atal aelodaeth o'i blaid.

Mae Mongolia'n defnyddio deddfwrfa unsiambr, sef Khural Fawr y Wladwriaeth, gyda 76 o seddi, sy'n cael ei chadeirio gan Lefarydd y Tŷ. Caiff ei haelodau eu hethol yn uniongyrchol, bob pedair blynedd, drwy bleidlais boblogaidd.  Yn unol â gwelliant cyfansoddiadol 2023 cynyddodd y senedd nifer y seddi o 76 i 126.

 Llysgenadaethau 
Mae Mongolia'n cynnal llawer o genadaethau diplomyddol mewn gwledydd eraill ac mae ganddi lysgenadaethau ledled y byd. Mewn cymhariaeth, gan nad yw Cymru'n wlad annibynnol sofran, nid yw'n cynnal yr un cenhadaeth ddiplomyddol nac unrhyw lysgenhadaeth.


Ankara
Astana
Bangkok
Beijing
Berlin
Brasilia
Brwsel
Budapest
Cairo
Canberra
Hanoi
Havana
Jakarta
Kuala Lumpur
Dinas Coweit
Llundain
Moscfa
Delhi Newydd
Ottawa
Paris
Prag
Pyongyang
Rhufain
Seoul
Singapôr
Sofia
Stockholm
Tokyo
Fiena
Vientiane
Warsaw
Washington, D.C.

 Milwrol 
bawd| Baneri cenedlaethol Mongolia, Tsieina a Rwsia wedi'u gosod ar gerbydau arfog yn ystod ymarfer milwrol yn 2018 yn Nwyrain Siberia
Cefnogodd Mongolia ymosodiad Irac yn 2003, ac mae wedi anfon sawl mintai olynol o rhwng 103 a 180 o filwyr i Irac . Anfonwyd tua 130 o filwyr i Affganistan hefyd. Mae 200 o filwyr Mongolia'n gwasanaethu yn Sierra Leone ar fandad y Cenhedloedd Unedig i amddiffyn llys arbennig y Cenhedloedd Unedig a sefydlwyd yno, ac yng Ngorffennaf 2009, penderfynodd Mongolia anfon bataliwn i Tsiad i gefnogi MINURCAT.

Rhwng 2005 a 2006, anfonwyd tua 40 o filwyr at filwyr Gwlad Belg a Lwcsembwrg yn Cosofo. Ar 21 Tachwedd 2005, George W. Bush oedd arlywydd cyntaf erioed yr Unol Daleithiau i ymweld â Mongolia. Yn 2004, dan gadeiryddiaeth Bwlgaria, gwahoddodd Sefydliad ar gyfer Diogelwch a Chydweithrediad yn Ewrop (OSCE) Mongolia fel ei bartner Asiaidd diweddaraf.

 Addysg 
Yn ystod cyfnod sosialaidd y wladwriaeth, roedd addysg yn un o'r meysydd lle cafwyd cynnydd arwyddocaol iawn ym Mongolia. Cyn Gweriniaeth y Bobl, roedd cyfraddau llythrennedd yn is nag un y cant ond erbyn 1952, cafodd anllythrennedd ei ddileu bron yn gyfangwbwl, yn rhannol trwy ddefnyddio ysgolion preswyl tymhorol ar gyfer plant o deuluoedd crwydrol. Torrwyd cyllid i’r ysgolion preswyl hyn yn y 1990au, a chafwyd canran uwch o anllythrennedd.

Bu addysg gynradd ac uwchradd yn para deng mlynedd yn flaenorol, ond fe'i hehangwyd i undeg-un mlynedd. Ers 2019-2020 sefydlwyd system 12 mlynedd.

Ers 2006 dysgir Saesneg ym mhob ysgol uwchradd ar hyd a lled Mongolia, gan gychwyn ym mlwyddyn 4.

Mae prifysgolion cenedlaethol Mongolia i gyd yn ganghennau o Brifysgol Genedlaethol Mongolia a Phrifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Mongolia. Mae bron i dri o bob pump o bobl ifanc Mongolia bellach yn cofrestru yn y brifysgol. Bu cynnydd chwe gwaith yn nifer y myfyrwyr rhwng 1993 a 2010.Jakob Engel and Annalisa Prizzon, with Gerelmaa Amgaabazar, Gorffennaf 2014, From decline to recovery: Post-primary education in
Mongolia,  Roedd Mongolia yn safle 67 yn y Mynegai Arloesedd Byd-eang yn 2024, i lawr o 53 yn 2019.

 Cyfeiriadau


Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd Canolbarth Asia
Categori:Gweriniaethau
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Gwledydd tirgaeedig