Treiglad

Newid mewn cytsain ar ddechrau gair yn ôl ei safle neu ei swyddogaeth yw treiglad. Mae treigladau'n nodweddiadol o'r ieithoedd Celtaidd, ond maent yn digwydd mewn sawl iaith arall fel Fula (iaith yng ngorllewin Affrica), Dholuo o Cenia a Nivkh (iaith o Siberia) a phob un o'r ieithoedd Celtaidd.

Mae gan yr ieithoedd Goedelaidd (Gaeleg, Manaweg a Gwyddeleg) ddau dreiglad; tri sydd i'r Gymraeg a Chernyweg ac mae gan y Llydaweg (a'r Frythoneg) bedwar math. Drwy'r defnydd o'r treiglad, ym mhob un o'r ieithoedd Celtaidd, gallwn ddeall rhyw'r person y cyfeirir ato; er enghraifft yn y Gymraeg, pan ddywedir, ‘Mae ei chwch yn y porthladd’ gwyddwn mai merch bia'r cwch, nid dyn.www.academia.edu; adalwyd 31 Ionawr 2015

Mae'r treigladau'n rhan o gystrawen a morffoleg y Gymraeg.

 Treigladau yn Gymraeg 
Mae tri phrif dreiglad gan y Gymraeg, sef 

 y treiglad meddal
 y treiglad trwynol 
 y treiglad llaes

 Treiglad meddal 
Treiglad mwyaf cyffredin y Gymraeg yw'r treiglad meddal, sy'n digwydd i'r llythrennau dilynol (ar ôl "i", er enghraifft);
 B → F; i Fangor
 C → G; i Gaerdydd
 D → Dd; i Ddolgellau
 G yn disgyn; i GWent
 Ll → L; i Langollen
 M → F; i Fynwy
 P → B; i Bont y Pŵl
 Rh → R; i Radyr
 T → D; i Dredegar

 Treigladau meddal yn yr ieithoedd Celtaidd 
Mae'r tabl yn dangos gweithrediadau treigladau meddal yn yr ieithoedd Celtaidd. Oherwydd bod gan bob iaith orgraff ei hun, mae'r treigladau wedi eu trefnu yn ôl eu seiniau. Mae hyn yn ei wneud yn haws i gymharu'r ieithoedd. Er enghraifft, mae çh ym Manaweg yn gyfartal â t (fain) yn yr ieithoedd Gaelaidd eraill.

Mae'r gell lwyd yn dangos bod dim treiglad meddal yn yr iaith honno am y llythyren honno.

 +Treigladau meddal yn yr ieithoedd Celtaidd
     Cytsain wreiddiol
  Cytsain dreigledig
   Ffurf gysefin
  Sain (GSR)
  Manaweg
  Gaeleg yr Alban
  Gwyddeleg
  Cymraeg
  Cernyweg
  Llydaweg
   p fain     →  
   Sillafiad  p → ph
   p lydan     →  
   Sillafiad  p → ph
   p   →   →     →    →    → 
   Sillafiad  p → ph p → ph  p → b p → b p → b
   t fain     → ,    → ,    →   
   Sillafiad  çh → h, çh  t → th t → th
   t lydan     → ,    →    →   
   Sillafiad  t, th → h, t, th  t → th  t → h  
   t    →    →    → 
   Sillafiad t → d t → d t → d
   chçh    gweler  t fain 
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3| 
|  → 
| style="background-color:#D3D3D3;"| 
 |-
 | Sillafiad 
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3| 
| ch → j 
| style="background-color:#D3D3D3;"| 
 |-
 | rowspan="2" | c fain  k fain ||  
|  →  
|  →  
|  →  
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3 rowspan=2| 
 |-
 | Sillafiad| c, k → ch 
| c → ch
| c → ch 
 |-
 | rowspan="2" | c lydan  k lydan 
|  
|  →  
| ,  →  
|  →  
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3| 
 |-
 | Sillafiad 
| c, k → ch 
| c → ch 
| c → ch
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3| 
 |-
 | rowspan="2" | c ||  
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3| 
|  →   
|  →   
|  →  
 |-
 | Sillafiad 
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3|
| c → g 
| k → g 
| k → g 
|-
 | rowspan="2" | b fain 
|  
|  →  
| ,  →  
|  → 
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3 rowspan=2| 
 |-
 | Sillafiad 
| b → v 
| b → bh
| b → bh
 |-
 | rowspan="2" | b lydan 
| 
| ,  →  
|  →  
|  →  
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3 rowspan=2| 
 |-
 | Sillafiad 
| bw, b → w 
| b → bh 
| b → bh 
 |-
 | rowspan="2" | b
|  
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3| 
|  → 
|  →  
|  → 
 |-
 | Sillafiad 
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3|
| b → f
| b → v
| b → v
 |-
 | rowspan="2" | d fain 
|  
|  → ,  
|  →  
|  →  
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3 rowspan=2|
 |-
 | Sillafiad 
| j → y, j 
| d → dh
| d → dh

 |-
 | rowspan="2" | d lydan 
|  
|  → , 
|  →  
|  → 
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3 rowspan=2|
 |-
 | Sillafiad 
| d → gh, d 
| d → dh 
| d → dh 
 |-
 | rowspan="2" | d || 
| style="background-color:#D3D3D3;" colspan=3 rowspan=2| 
|  →  
|  →  
|  → 
 |-
 | Sillafiad 
| d → dd
| d → dh
| d → z
 |-
 | rowspan="2" | j 
|  
| rowspan = "2" style="background-color:#D3D3D3;"| gweler  d fain 
   Sillafiad 
   g fain      →    →    →   
   Sillafiad  gi → yi, ghi  g → gh  g → gh
   g lydan     →    →    →   
   Sillafiad 
 g → gh g → gh g → gh 
   g gron      →   
   Sillafiad   g  → w 
   g anghron     → dim  
   Sillafiad  g → dim 
   g     → dim    →  
   Sillafiad  g → dim  g → c'h 
   gw     →    →    → 
   Sillafiad  gw → w  gw → w  gw → w
   m fain     →    →    →    
   Sillafiad  m → v  m → mh m → mh 
   m lydan    ,  →    →    →    
   Sillafiad  mw, m → w  m → mh  m → mh  
    m     →    →    → 
   Sillafiad m → f  m → v  m → v
   f fain     → dim,  ,  → dim  → dim   
   Sillafiad  f → dim, f  f → fh  f → fh
   f lydan   → ,    → dim  → dim 
   Sillafiad  fw → w, fw  f → fh  f → fh  
   s fain    → , ,    → ,    → ,   
   Sillafiad sh → h, çh, sh  s → sh s → sh, ts  
   s lydan    → ,    →    → ,   
   Sillafiad  s → h, t s → sh  s → sh, ts  
   ll    → ,     Sillafiad  ll → l, ll 
   r fain      →   
   Sillafiad  r 
   r lydan      →    
   Sillafiad   r 
   rh     → ,   
   Sillafiad rh → r, rh 
   l fain      →   
   Sillafiad   l  
   l lydan        
   Sillafiad   l  
   n fain      →   
   Sillafiad  n 
   n lydan      →  
   Sillafiad   n

 Treiglad trwynol 
Yr ail dreiglad yw'r treiglad trwynol, sy'n digwydd i'r llythrennau dilynol (ar ôl "yn" er enghraifft);
B → M; ym Marri
C → Ngh; yng Nghaerdydd
D → N; yn Nolgellau
G → Ng; yng Ngrug
P → Mh; ym Mhont y Pridd
T → Nh; yn Nhregaron

 Treigladau trwynol yn yr ieithoedd Celtaidd 
Mae'r tabl yn dangos gweithrediadau treigladau trwynol yn yr ieithoedd Celtaidd. Oherwydd bod gan bob iaith orgraff ei hun, mae'r treigladau wedi eu trefnu yn ôl eu seiniau. Mae hyn yn ei gwneud yn haws cymharu yr ieithoedd. Mae'r gell lwyd yn dangos bod dim treiglad trwynol yn yr iaith honno am y llythyren honno.

 +Treigladau trwynol yn yr ieithoedd Celtaidd
     Cytsain wreiddiol
  Cytsain dreigledig
   Ffurf gysefin
  Sain (GSR)
  Manaweg
  Gaeleg yr Alban
  Gwyddeleg
  Cymraeg
  Cernyweg
  Llydaweg
   p fain       →   
   Sillafiad  p → bp  
   p lydan    →  
   Sillafiad  p → bp
   p   →     →     Sillafiad  p → b p → mh
   t fain     →    →    
   Sillafiad  çh → j  t → dt
   t lydan     →     →    
   Sillafiad  t, th → d   t → dt  
   t      →   
   Sillafiad   t → nh
   ch, çh     gw. t fain  
    c fain  k fain     →      →     Sillafiad  c, k → g   c → gc 
   c lydan  k lydan     →     →   
   Sillafiad  c, k → g  c → gc 
   c       →    
   Sillafiad  c → ngh   b fain     →    →   
   Sillafiad  b → m  b → mb 
   b lydan     →     →   
   Sillafiad  b → m  b → mb  
   b      →   
   Sillafiad   b → m
   d fain     →     →    
   Sillafiad  j → ny   d → nd 
   d lydan     → ,     →    
   Sillafiad  d → n   d → nd 
   d     →    
   Sillafiad   d → n 
   j     gw. d fain  
    g fain      →     →   
   Sillafiad  g → ng   g → ng  
   g lydan     →     →   
   Sillafiad  g → ng   g → ng  
   g       →   
   Sillafiad g → ng
   f fain    →     →   
   Sillafiad  f → v   f → bhf  
   f lydan     → ,    →   
   Sillafiad  fw → w   f → bhf  

 Treiglad llaes 
Y trydydd treiglad yw'r treiglad llaes, sy'n digwydd i'r llythrennau dilynol (ar ôl "ei" er enghraifft);
C → Ch; ei char hi
P → Ph; ei phwrs hi
T → Th; ei thocyn hi

 Treigladau llaes yn yr ieithoedd Celtaidd 
Mae'r tabl yn dangos gweithrediadau treigladau llaes yn yr ieithoedd Celtaidd. Oherwydd bod gan bob iaith ei horgraff ei hun, mae'r treigladau wedi eu trefnu yn ôl eu seiniau. Mae hyn yn ei gwneud yn haws cymharu yr ieithoedd. Mae'r gell lwyd yn dangos bod dim treiglad llaes yn yr iaith honno am y llythyren honno.

 +Treigladau llaes yn yr ieithoedd Celtaidd
     Cytsain wreiddiol
  Cytsain dreigledig
   Ffurf gysefin
  Sain (GSR)
  Manaweg
  Gaeleg yr Alban
  Gwyddeleg
  Cymraeg
  Cernyweg
  Llydaweg
   p      →    →    → 
   Sillafiad  p → ph  p → f  p → f
   t     →    →    → 
   Sillafiad  t → th  t → th  t → z
   ck      →    →   → 
   Sillafiad  c → ch  k → h  k → c'h

Treigladau caled a chymysg yn Gernyweg
Defnyddir y treiglad caled i'r berfenw sy'n dilyn y geiryn ow mewn cystrawen beriffrastig, e.e. Yma’n maw ow tybri bara ‘Mae'r bachgen yn bwyta bara’.

Defnyddir y treiglad cymysg wedi geiryn adferfol (yn), geiryn rhagferfol (y) a rhagenw dibynnol ail berson unigol (-jy, ’th); e.e. yn fras ‘yn (ddir)fawr’; Prag y tysk ev? ‘Pam ei fod yn dysgu?’.

Ffurf gysefinCytsain wedi'itreiglo'n galedCytsain wedi'itreiglo'n gymysgbb→pb→f, vmdim treiglad m→f, vdd→td→tgg→kg→hgo, gugro, grugw. uchod go/u→hwo/ugro/u→wro/ugwgw→kwgw→hw, w

Cyfeiriadau

Categori:Morffoleg ieithyddol
Categori:Termau iaith