Bwrdeistref Sirol Caerffili

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw Bwrdeistref Sirol Caerffili. Mae'n fwrdeistref sirol sy'n gweithredu fel awdurdod unedol. Fe'i enwir ar ôl ei ganolfan weinyddol, tref Caerffili. Mae wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain y wlad, yn ffinio â phrif ardaloedd Blaenau Gwent a Thorfaen i'r dwyrain, Bwrdeistref Sirol Casnewydd a Chaerdydd i'r de, Rhondda Cynon Taf a Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful i'r gorllewin, a Phowys i'r gogledd. Caiff y sir ei llywodraethu gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili.

Ei phrif dref a'r dref fwyaf yw Caerffili a cheir adeiladau sirol hefyd yn Ystrad Mynach sy'n fwy canolog. Y trefi eraill yn y fwrdeistref hon yw: Bedwas, Rhisga, Trecelyn, Coed Duon, Bargod, Tredegar Newydd a Rhymni.

Yn y Cyfrifiad diwethaf, roedd y boblogaeth yn .

 Daearyddiaeth 
Ffurfir rhan ogleddol y fwrdeistref gan ehangder Cwm Rhymni. Mae Afon Rhymni yn tarddu yn y bryniau yn y gogledd ac yn llifo tua'r de am tua deng milltir ar hugain, gan droelli i'r dwyrain, ychydig i'r gogledd o Gaerffili cyn cyrraedd Môr Hafren. Mae'r dyffryn hefyd yn cynnwys cymunedau Abertyswg, Fochriw, Pontlotyn, Tir-Phil, Brithdir, Tredegar Newydd, Aberbargod, Rhymni ac Ystrad Mynach, a threfi Bargoed a Chaerffili.Concise Road Atlas: Britain.

Cymunedau Caerffili
 Aber-carn
 Argoed
 Bargod
 Bedwas, Tretomos a Machen
 Caerffili
 Cefn Fforest
 Coed-duon
 Crosskeys
 Crymlyn Cwm Aber
 Cwm Darran
 Dwyrain Rhisga
 Y Fan
 Gelli-gaer
 Gorllewin Rhisga
 Llanbradach a Phwll-y-pant
 Maesycwmwr
 Nelson
 Pengam Penmaen
 Penyrheol, Trecenydd ac Enau'r Glyn
 Pontllan-fraith
 Rhydri
 Rhymni
 Trecelyn
 Tredegar Newydd
 Ynys-ddu

 Hanes 
Gorwedd y fwrdeisdref sirol ar gyrion Maes Glo'r De. Dechreuodd droi o fod yn gymuned o amaethwyr i fod yn ddiwydiannol gyda datblygiad y diwydiant haearn ar ddechrau'r Chwyldro Diwydiannol. Ym 1752, rhoddwyd prydles 99 mlynedd ar gyfer darn o dir yng Nghwm Rhymni a roddodd yr hawl i'r prydleswyr gloddio am lo a mwyn haearn. Dilynwyd hyn gyda chytundebau cloddio eraill, cloddiwyd siafftiau pyllau a datblygodd y diwydiant glo. Erbyn dechrau'r 20g, roedd deugain o lofeydd yn y dyffryn.

Un o'r pyllau a suddwyd ar ddiwedd y 19g oedd Glofa Elliot. Yn ei anterth, cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd yn cynhyrchu dros filiwn o dunelli o lo y flwyddyn ac yn cyflogi bron i dair mil o bobl. Yn 1967 disbyddwyd y glo a chaeodd y lofa. Cliriwyd y rhan fwyaf o’r safle ond mae’r Cyt Winshio'r Gorllewin (East Winding House) wedi goroesi ac mae bellach yn adeilad rhestredig Gradd II, gydag amgueddfa'n canolbwytio ar y diwydiant glo yn yr ardal wedi agor ar y safle. Yr oedd holl byllau'r dyffryn wedi eu cau erbyn diwedd yr 20g; cliriwyd llawer o'r tomenni sbwriel fel nad yw'n amlwg bellach fod y dyffryn wedi cartrefu prif ddiwydiant glofaol y byd.. 

Ffurfiwyd y fwrdeistref sirol ar 1 Ebrill 1996 trwy uno Cyngor Dosbarth Cwm Rhymni ym Morgannwg Ganol â bwrdeistref Gwent a arferai fod yn Islwyn. Yn 2008, o ganlyniad i gynrychiolaethau o wahanol gymunedau yn y fwrdeistref, cyflwynwyd cynllun drafft yn cynnig sawl newidiad i'r ffiniau rhwng y cymunedau.

Preswylwyr enwog
 Tommy Cooper

Gweler hefyd
Castell Caerffili
Tref Caerffili
Etholaeth Caerffili
Caws Caerffili

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Cyngor Caerffili 
 Menter Iaith Sir Caerffili 
 Ymweld â safle Twristiaeth Caerffili gan yr awdurdod lleol
 Papur newydd Caerphilly Observer ar gyfer y fwrdeistref.

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Morgannwg
Categori:Sefydliadau 1996