Yr Alban

Gwlad yng ngogledd orllewin Ewrop yw'r Alban (hefyd Sgotland) (Gaeleg: Alba; Sgoteg a Saesneg: Scotland). Perthynai trigolion ei deheudir i'r un grŵp ethnig a phobl Cymru am gyfnod o fileniwm, gyda'r Frythoneg Orllewinol (ac yna'r Gymraeg) yn cael ei siarad o lannau'r Fife i Fynwy.Gwyddoniadur Cymru (Gwasg y Brifysgol, 2008), tud. 31 Mae felly'n un o'r gwledydd Celtaidd ac yn un o wledydd Prydain, enwog am ei wisgi. Ar 18 Medi cynhaliwyd Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014 a flwyddyn yn ddiweddarach cafwyd Etholiad Cyffredinol lle gwelwyd newid syfrdanol yng nghenedlaetholdeb ei thrigolion.

Sant Andreas, un o apostolion Iesu Grist, yw nawddsant yr Alban – 30 Tachwedd yw dyddiad dygwyl Sant Andreas. Roedd yr Alban yn deyrnas annibynnol tan y 18g. Ar 26 Mawrth 1707, unwyd senedd yr Alban â senedd Lloegr a ffurfiwyd teyrnas unedig Prydain Fawr. Ail-sefydlwyd senedd yr Alban yn 1999 fel senedd ddatganoledig o dan lywodraeth Llundain.

Siaredir dwy iaith frodorol yn yr Alban yn ogystal â'r Saesneg – Gaeleg a Sgoteg. Mae Gaeleg yn iaith Geltaidd. Hi oedd iaith wreiddiol teyrnas yr Alban ac mae'n dal yn iaith fyw yn y gogledd orllewin. Mae Sgoteg yn perthyn i'r Saesneg, ac fe'i hystyrir yn dafodiaith Saesneg gan rai, er bod Llywodraeth yr Alban a Siarter Ieithoedd Lleiafrifol Ewrop yn ei chyfrif yn iaith leiafrifol draddodiadol. Mae'n dal i gael ei siarad yn nwyrain a de'r Alban.

 Daearyddiaeth 

O ran arwynebedd, mae'r tir mawr yn draean y gweddill o wledydd Prydain, sef .Whitaker's Almanack (Llundain: J. Whitaker and Sons, 1991) Mae felly tua'r un maint â'r Weriniaeth Tsiec Yr unig ffin wleidyddol ydy hwnnw yn ne'r wlad gyda Lloegr, sy'n  – rhwng aber Afon Tuedd yn y dwyrain hyd at Moryd Solway (Solway Firth).Geiriadur yr Academi, tud. 535 Saif Iwerddon  i'r gorllewin o  benrhyn Kintyre;D. Munro, Scotland Atlas and Gazetteer (Harper Collins, 1999), tud. 1–2 mae Norwy  i'r gogledd ddwyrain, ac mae Ynysoedd Ffaro 270 km i'r gogledd.

Mae'r Alban yn nodedig am ei mynyddoedd. Yn ystod y cyfnod Pleistosen, roedd y wlad wedi'i gorchuddio o dan rew ac mae olion y rhewlifau i'w gweld yn amlwg ar y tirwedd. Y prif nodwedd ddaearegol yw'r ffalt a red o Arran hyd at Stonehaven ac mae'r creigiau sydd i'r gogledd o'r ffin hwn (sef Ucheldir yr Alban) yn hen iawn ac yn perthyn i gyfnod Cambriaidd a Chyn-Gambriaidd.

Mae'r iseldir yn perthyn i ddau gyfnod gwahanol; mae gogledd yr iseldir yn perthyn i'r Paleogen a'r de'n perthyn i'r cyfnod Silwraidd, sef 408.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

 Awdurdodau unedol 
Dyma restr o awdurdodau unedol yr Alban a map sy'n dangos eu lleoliad yn y wlad:
left
<table border=0 cellpadding="2" cellspacing="0">
<tr>Inverclyde
Swydd Renfrew
Gorllewin Swydd Dunbarton
Dwyrain Swydd Dunbarton
Dinas Glasgow
Dwyrain Swydd Renfrew
Gogledd Swydd Lanark
Falkirk
Gorllewin Lothian
Dinas Caeredin
Midlothian
Dwyrain Lothian
Swydd Clackmannan
Fife
Dinas Dundee
Angus
Swydd Aberdeen
Dinas Aberdeen
Moray
Yr Ucheldir
Na h-Eileanan Siar (Ynysoedd y Gorllewin)
Argyll a Bute
Perth a Kinross
Stirling
Gogledd Swydd Ayr
Dwyrain Swydd Ayr
De Swydd Ayr
Dumfries a Galloway
De Swydd Lanark
Gororau'r Alban
Ynysoedd Orkney
Ynysoedd Shetland

 Afonydd 
dde|bawd|Aber Afon Nith yn llifo mewn i'r Moryd Solway i'r de o Dumfries.

Y deg prif afon yn yr Alban, yn nhrefn eu hyd, yw:
Afon Tay 
Afon Spey 
Afon Clud 
Afon Tuedd 
Afon Dee 
Afon Don 
Afon Nith 
Afon Forth 
Afon Findhorn 
Afon Deveron 

 Hanes 

Hanes Cynnar
Dinistriodd y rhewlifoedd parhaus, a orchuddiai arwynebedd tir yr Alban yn llwyr, unrhyw olion o fodolaeth dynol yn ystod y cyfnod Oes Ganol y Cerrig. Credir i'r criwiau cyntaf o helwyr-gasglwyr gyrraedd yn yr Alban oddeutu 12,800 o flynyddoedd yn ôl, am fod yr iâ wedi diflannu wedi'r cyfnod rhewlifol olaf.Y dystolaeth cynharaf y gwyddir amdano ydy pen saeth fflint o Islay. Gweler Alistair Moffat, Before Scotland: The Story of Scotland Before History (Llundain: Thames & Hudson, 2005), tud. 42.Mae safleoedd yn Cramond i 8500 CC a ger Kinloch, Rùm o 7700 CC yn darparu tystiolaeth fod bod dynol wedi trigo yn yr Alban. Gweler "The Megalithic Portal and Megalith Map: Rubbish dump reveals time-capsule of Scotland's earliest settlements" megalithic.co.uk.; adalwyd 10 Chwefror 2008; a Kevin J. Edwards a Graeme Whittington, "Vegetation Change", yn Scotland After the Ice Age: Environment, Archaeology and History, 8000 BC–AD 1000, gol. Kevin J. Edwards ac Ian B. M. Ralston (Caeredin: Edinburgh University Press, 2003), tud. 70

Dechreuodd y setlwyr cyntaf adeiladu eu tai parhaol cyntaf yn yr Albaen tua 9,500 o flynyddoedd yn ôl, a gwelwyd y pentrefi cyntaf tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Daw'r pentref Skara Brae ar prif dir Orkney o'r cyfnod hwn. Mae cynefinoedd Neolithig, safleoedd claddu a defodau yn gyffredin iawn yn Ynysoedd y Gogledd ac Ynysoedd y Gorllewin, lle roedd prinder o goed wedi arwain at y rhan fwyaf o adeiladau'n cael eu codi o garreg.

 Diwylliant 

Siaradwyd y Frythoneg Ddwyreiniol o lannau'r Fife i lannau'r Hafren a Chynfeirdd o ddeheudir yr Alban oedd Taliesin ac Aneirin. Arweinydd o Fanaw Gododdin yn Nyffryn y Forth oedd Cunedda yn ôl yr hanes, sef sefydlydd Teyrnas Gwynedd. Roedd cryn gyfathrach a mynd-a-dod rhwng Cymru a'r Alban hefyd yn Oes y Seintiau: mae Cyndeyrn (Saesneg: Mungo) yn dal i gael ei gofio yn Llanelwy ac yn Glasgow.

 Gweler hefyd 
Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014
Ucheldiroedd yr Alban
Iseldiroedd yr Alban
Rhestr ardaloedd cyfrifiad yr Alban
Rhestr o ddinasoedd a threfi yn yr Alban o ran poblogaeth
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn yr Alban
Rhestr llynnoedd yr Alban
Rhestr copaon yr Alban
Rhestr o ddinasoedd yr Alban

Cyfeiriadau



Categori:Gwledydd Ewrop