Dinbych

Am ystyron eraill gweler Dinbych (gwahaniaethu).

Tref hanesyddol a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Dinbych (Saesneg: Denbigh). "Caer fechan" yw ystyr ei enw ac ymddengys gyntaf mewn dogfen yn 1211  gyda'r silafiad: "Dunbeig" ac yna "Tynbey" yn 1230 a "Dymbech" yn 1304-5. Ceir Dinbych y Pysgod yn ne Cymru hefyd.

Yn 1290 derbyniwyd Dinbych fel bwrdeistref, a chafodd y dref gyfan ei chynnwys o fewn muriau allanol y castell. Pan gododd Madog ap Llywelyn a'i wŷr rhwng 1294 a 1295, roedd y dref yng nghanol y gwrthryfel. Llwyddodd Madog i gipio'r castell ym mis hydref 1294 a phan ddaeth catrawd o filwyr Seisnig i'w ailfeddiannu, fe drechedwyd y rheiny hefyd. Ond er hynny, cipiodd Edward I y castell ym mis Rhagfyr.

Yn 1400, ymledodd gwreichion gwrthryfel Glyn Dŵr ar draws y dyffryn ac fel sawl tref arall yn y cyffiniau, llosgwyd y rhannau Seisnig o'r dref i'r llawr, cyn i'r gwrthryfelwyr fynd yn eu blaen i ymosod ar Ruddlan.

bawd|dim|250px|Dinbych, 18fed ganrif

Hanes
Tua thri-chwarter milltir i'r de o'r castell presennol y sefydlwyd y gaer yn wreiddiol a hynny ar dir Llywelyn ap Iorwerth a roddodd yn anrheg i'w ferch Gwenllian ac fe elwyd am flynyddoedd fel 'Llys Gwenllian'. (Cyfeirnod OS: SJ06SE1).Yn yr'Hen Ddinbych' codwyd Castell mwnt a beili yno cyn Dictionary of Place-names gan Hywel Wyn Owen a Richard Morgan; Gwasg Gomer, 2008 Mapiau a lluniau lloeren o'r hen lys yn 1283 y rhoddodd Edward 1af orchymun i godi'r castell presennol.

Enwogion
Thomas Gee - cyhoeddwr, sefydlwr Gwasg Gee
Henry Morton Stanley - fforiwr
Frank Price Jones (1920 - 1975), hanesydd ac awdur
Kate Roberts - treuliodd y ran olaf o'i hoes yn y dref yn rhedeg Gwasg Gee ac yn llenydda. Bu farw yno yn 1985.
Ieuan Wyn Jones - gwleidydd Plaid Cymru, a aned yn y dref yn 1949
Amber Davies - Ynys Cariad,  2017

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Ninbych ym 1882, 1939 a 2001. Caiff y nesaf ei gynnal ym mIs Awst 2013. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013

Adeiladau Cofrestredig a henebion
Eglwys Iarll Leicester
Brodordy Dinbych
Capel Sant Ilar
Castell Dinbych

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:. Poblogaeth:  ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Dinbych ar wefan BBC Cymru

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Trefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Clwyd (y DU)