Gwyddbwyll

Gêm i ddau sy'n cael ei chwarae ar fwrdd 8×8 o sgwariau golau a thywyll yw gwyddbwyll (hefyd tsiès ar lafar, a sies mewn hen destunau). Nod Gwyddbwyll yw gosod Brenin y gwrthwynebydd mewn Siachmat. Ystyr Siachmat yw pan fod y Brenin yn methu osgoi cael ei gipio (neu ei ladd) yn y symudiad nesaf. Mae'n gêm resymegol a thactegol ddwfn iawn, cymaint felly fel bod rhai yn disgrifio chwarae gwyddbwyll yn wyddoniaeth ac yn gelfyddyd. Mae tarddiad y gêm mwy na thebyg yn India neu Tsieina hynafol, ac fe ledaenodd trwy Iran i Ewrop. Roedd "Gwyddbwyll Gwenddoleu" yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; pan osodwyd y darnau gwyddbwyll ar y bwrdd byddent yn chwarae eu hunain.Trioedd Ynys Prydein, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, argraffiad newydd 1991), Atodiad III

Gêm fwrdd debyg o ran defnydd o lain siec ond llawer symlach ac haws ei chwarae yw draffts.

300px|dim|bawd|Darlun ar garreg Ockelbo, Sweden
bawd|dim|300px|Paentiad o'r arlunydd a'i chwiorydd yn chwarae gwyddbwyll (1555) gan Sofonisba Anguissola

 Strwythur 
Mae'r darnau'n cael eu gosod ar y bwrdd fel yn y llun, gyda'r Frenhines ar ei lliw ei hun – hynny yw Brenhines du ar sgwâr tywyll, Brenhines gwyn ar sgwâr golau. Gwyn sy'n symud gyntaf, ac mae'r chwaraewyr yn symud am yn ail tan fod naill ai Siachmat, neu chwaraewr yn ildio, neu'r ddau yn cytuno i gêm gyfartal, neu'r gêm yn gorffen fel Methmat.

Defnyddir nodiant algebraidd yn y gêm fodern i ddisgrifio a chofnodi gêmau.

Mae pob darn gwyddbwyll yn medru symud mewn ffordd wahanol, ac mae gan bob darn werth arbennig wrth chwarae, gan ddechrau gyda'r gwerinwr lleiaf pwerus. Mae darnau pob chwaraewr fel a ganlyn:

 1 Teyrn (neu Brenin) (T) (Amhrisiadwy, ond tua 4 pwynt wrth chwarae);
 1 Brenhines (B) (9 pwynt);
 2 Castell (C) (5 pwynt);
 2 Esgob (E) (3+ pwynt);
 2 Marchog (M) (3 phwynt);
 8 Gwerinwr (1 pwynt).

Wedi dysgu sut i symud y darnau mae chwaraewyr gwyddbwyll yn mynd ati astudio:
 Tactegau Gwyddbwyll;
 Agoriadau Gwyddbwyll.

Mae gwyddbwyll yng Nghymru yn cael ei reoli gan Undeb Gwyddbwyll Cymru sy'n aelod o FIDE, Ffederasiwn Gwyddbwyll y Byd.

 Gwyddbwyll Geltaidd 
220px|bawd|Bwrdd Gwyddbwyll Geltaidd
Defnyddid y gair "Gwyddbwyll" (Gwezboell yn y Llydaweg, Fidchell yn y Wyddeleg) yn y Gymraeg cyn i'r gêm bresennol ddod i Gymru (yn y Mabinogi er enghraifft). Cyfeirio at gêm arall â tharddiad Celtaidd iddi yr oeddid yn y llawysgrifau, gêm tebycach i dawlbwrdd, a drafodir isod. Heddiw ceir gemau a elwir "gwyddbwyll Geltaidd" sy'n seiliedig ar yr ychydig wybodaeth sydd wedi goroesi ynglŷn â'r gêm Fidchell  o Iwerddon a'r gêm tawlbwrdd o Gymru. Mae'r rheolau yn hanu o gemau Tafl y Germaniaid. Yn wahanol i'r wyddbwyll fodern gonfensiynol, mae gwyddbwyll Geltaidd yn gwrthwynebu dau lu anghyfartal a chanddynt ddau amcan gwahanol. Mae'r brenin yn cael ei warchae yn ei gastell canolog, wedi ei amddiffyn gan wyth tywysog. Gyda chymorth y tywysogion mae'n ceisio dianc y gelynion trwy gyrraedd un o'r bedair cornel. Mae yna 16 o elynion, mewn pedwar grŵp o bedwar. Maen nhw'n ceisio dal y brenin trwy ei flocio a rhwystro ei symudiadau.

Yr Oesoedd Canol
Disgwylid i bob gŵr bonheddig gwerth ei halen geisio meistroli'r "bedair camp ar hugain", a rhestrir gwyddbwyll fel y gyntaf o'r campau hynny. Fe’i crybwyllir hefyd yn y chwedlau cynharach, sef Breuddwyd Macsen, Breuddwyd Rhonabwy a Pheredur, ac mewn barddoniaeth.A chwaryy di wydbwyll?: ystyr ac arwyddocâd y gêm gwyddbwyll mewn Chwedlau Cymraeg Canol; M. Hughes; Llên Cymru, t. 32 (2009), 33-57. Mae'r cofnod cyntaf o'r gair yn y Gymraeg mewn cerdd fawl i Guhelyn Fardd (fl. tua 1100–1130).[Geiriadur Prifysgol Cymru (Caerdydd, 1950- ), 1754; Hughes, A chwaryy di wydbwyll?.

Yn ystod yr Oesoedd Canol, roedd y gêm rydym heddiw'n ei galw'n wyddbwyll yn ei chlytiau, ond yn megis dechrau, wedi'i chyflwyno i Loegr gan y Normaniaid. Ymledodd yn eitha cyflym i bob rhan o gymdeithas erbyn diwedd yr Oesoedd Canol.Pleasures and Pastimes in Medieval England gan C. Reeves; (Stroud, 1995), t. 77-9. Rhys Goch Eryri (c. 1365–1440) a gyflwynodd y gair "sïes" yn un o'i gerddi.gutorglyn.net;  adalwyd 21 Rhagfyr 2015 Yn y rhestr campau crybwyllir y ddau – sïes a gwyddbwyll, sy'n ategu'r farn eu bod yn ddwy gêm wahanol. Mae Lewys Glyn Cothi a Ieuan ap Rhydderch ill dau'n cyfeirio at "at sïes" a bathiad gan Hywel Swrdwal yw "siec mad" sy’n fenthyciad o’r Saesneg check mate.Gwaith Lewys Glyn Cothi gan Dafydd Johnston (gol.) (Caerdydd, 1995), 208.4; R.I. Daniel (gol.), Gwaith Ieuan ap Rhydderch gan D.F. Evans (gol.) (Aberystwyth, 2003), 3.110; Gwaith Hywel Swrdwal a'i deulu (Aberystwyth, 2000), 11.49-50.

Disgrifiad o Dawlbwrdd

Roedd y tawlbwrdd yn un o'r anrhegion a roddai'r brenin i'w uchelwyr: ei ynadon llys a'i feirdd.Llyfr Iorwerth gan A.R. Wiliam (gol.); (Caerdydd, 1960), 10.9, t. 13.15. Mae Guto’r Glyn yn crybwyll y gêm (ond nid gwyddbwyll), a chanodd yn ei foliant i Syr Rosier Cinast o'r Cnwcin:

 Gwreiddiol  YstyrNi fedrai iarll pan fu drin 
Warae cnocell â’r Cnwcin; 
Gwarae a wnaeth ein gŵr nod 
Towlbwrdd gwŷr duon Talbod, 
Gwarae bars â’r Mars y mae, 
Eithr y gŵr aeth â’r gwarae.  
Ni fedrai iarll pan fu’n frwydr 
chwarae cis â’r mab o’r Cnwcin; 
chwarae a wnaeth ein rhyfelwr hynod 
dawlbwrdd gwŷr duon Talbod, 
chwarae bars â’r Mers y mae, 
ond y rhyfelwr a enillodd y gêm. gutorglyn.net;  adalwyd 21 Rhagfyr 2015

Cofnododd Robert ap Ifan yn 1587 ddisgrifiad (a llun) o'r gêm, gan ddweud ei fod yn cael ei chwarae ar fwrdd 11×11 gyda 12 darn ar ochr y brenin a 24 ar ochr y gwrthwynebydd. Dyma'r hyn a sgwennodd:Robert ap Ifan (1587), Y Llyfrgell Genedlaethol, MS 158. Dyfynnwyd yn  H. J. R. Murray,  A History of Board-Games Other than Chess (Gwasg Rhydychen, 1951), t.63.

Dylid chwarae'r gêm gyda'r brenin yn y canol a deuddeg o ddynion o'i gwmpas, gyda dau-ddeg-pedwar o ddynion yn ceisio ei ddal. Gosodir y rhai hyn fel a ganlyn: chwech yng ngahanol pob ochr o'r bwrdd yn y chwe man canolig. Mae'r ddau berson yn symud y darnau. Os oes darn yn dod rhwng dau o ddarnau'r gwrthwynebwr yna mae'n marw, a theflir y darn allan o'r gêm. Ond os yw'r brenin ei hun yn dod rhwng dau o ddarnau ei wrthwynebydd, yna os dywedwch "Cym bwyll, gwylia dy frenin!" cyn iddo symud i'r rhan honno (hy rhwng dau ddarn) ac os na all symud, yna mae'n cael ei ddal. Os yw eich gwrthwynebwr yn dweud "Fi yw dy was!" ac yn rhoi un o'i ddarnau rhwng dau o'ch darnau chi, yna ddaw dim drwg o hynny. Ac os yw'r brenin yn medru cyrraedd y linell..., mae'n ennill y gêm.

Gwyddbwyll mewn Diwylliant Cymraeg Cyfoes
Ceir cyfeiriad i'r gêm gwyddbwyll fel cyffelybiaeth yn y gân rap, Gwyddbwyll gan Y Tystion:https://www.youtube.com/watch?v=ngPQzI5rEqE oddi ar eu CD "Rhaid i rhybweth Ddigwydd" o 1997. Cafwyd hefyd fersiwn o'r gân rhwng y grŵp a'r cerddor enwog gyda'r Velvet Underground, John Cale yn y flwyddyn 2000.https://www.youtube.com/watch?v=uBz3kaQ1S0A
Galla' i ddim diodde'r twyll
jyst teimlo fel darn mewn gêm o wyddbwyllhttps://www.youtube.com/watch?v=BWuKdsiP-5Q

Gwyddbwyll drwy ohebu
Math o gêm wyddbwyll lle nad yw'r chwaraewyr yn wynebu ei gilydd dros fwrdd yw gwyddbwyll drwy ohebu, neu wyddbwyll drwy'r post.

Mae'r ffordd y mae symudiadau'n cael eu trosglwyddo wedi newid wrth i gyfathrebu wella. Ar y dechrau, defnyddid negeswyr. Wedyn, gyda dyfodiad stampiau post, dechreuwyd defnyddio llythyrau neu gardiau post. Byddai'r telegraff a´r ffôn yn dod â chyflymder, ond am fwy o gost. Yna tro'r ffacs a'r e-bost oedd hi.

Mesurir amser adlewyrchiad pob symudiad mewn dyddiau a gall gêm bara wythnosau, misoedd neu flynyddoedd.
 Pencampwriaethau Gwyddbwyll drwy Ohebu'r Byd 
 #  Blynyddoedd  Pencampwr  Ail I  1950-1953  Cecil Purdy  Harald Malmgren     WCC Championship 1 II  1956-1959  Viacheslav Ragozin   Lucius Endzelins   WCC Championship 2 III  1959-1962  Alberic O'Kelly  Piotr Dubinin   WCC Championship 3 IV  1962-1965  Vladimir Zagorovsky   Georgy Borisenko    WCC Championship 4 V  1965-1968  Hans Berliner   Jaroslav Hybl   WCC Championship 5 VI  1968-1971  Horst Rittner   Vladimir Zagorovsky    WCC Championship 6 VII  1972-1976  Yakov Estrin   Jozef Boey   WCC Championship 7 VIII  1975-1980  Jørn Sloth  Vladimir Zagorovsky     WCC Championship 8 IX  1977-1983  Tõnu Õim   Fritz Baumbach   WCC Championship 9 X  1978-1984  Victor Palciauskas   Juan Morgado    WCC Championship 10 XI  1983-1989  Fritz Baumbach   Gennadi Nesis    WCC Championship 11 XII  1984-1991  Grigory Sanakoev   Josef Franzen   WCC Championship 12 XIII  1989-1998  Mikhail Umansky   Erik Bang    WCC Championship 13 XIV  1994-2000  Tõnu Õim   Ove Ekebjaerg   WCC Championship 14 XV  1996-2002  Gert Timmerman  Joop van Oosterom   WCC Championship 15 XVI  1999-2004  Tunç Hamarat   Rudolf Maliangkay   WCC Championship 16 XVII  2002-2007  Ivar Bern   Wolfgang Rohde    WCC Championship 17 XVIII  2003-2005  Joop van Oosterom  Hans Elwert    WCC Championship 18 XIX  2004-2007  Christophe Léotard   Frank Gerhardt    WCC Championship 19 XX  2004-2011  Pertti Lehikoinen   Stefan Winge   [ WCC Championship 20 XXI  2002-2008  Joop van Oosterom  Alexander Ugge    WCC Championship 21 XXII  2007-2010  Aleksandr Dronov   Jürgen Bücker     WCC Championship 22 XXIII  2007-2010  Ulrich Stephan   Thomas Winckelmann    WCC Championship 23 XXIV  2009-2011  Marjan Šemri  Hans Wunderlich    WCC Championship 24 XXV  2009-2013  Fabio Finocchiaro  Richard Hall   WCC Championship 25 XXVI  2010-2014  Ron Langeveld  Florin Serban   WCC Championship 26 XXVII  2011-2014  Aleksandr Dronov   Matthias Kribben    WCC Championship 27 XXVIII  2013-2016  Leonardo Ljubičić  Horacio Neto   WCC Championship 28 XXIX  2015-2018  Aleksandr Dronov   Jacek Oskulski    WCC Championship 29 XXX  2017-2019  Andrey Kochemasov   Enver Efendiyev    WCC Championship 30 XXXI  2019-2022  Fabian Stanach ,  Christian Muck ,  Ron Langeveld      WCC Championship 31 XXXII  2020-2022  Jon Edwards   Michel Lecroq ,  Sergey Osipov ,  Horacio Neto   WCC Championship 31 

 Gwyddbwyll drwy Ohebu olympiad 
 #  Blynyddoedd  Medal aur  Medal arian  Medal efydd I  1949-1952   25   20   19.5   1.CCOlympiad ICCF II  1952-1955   27.5   27.5   27   2.CCOlympiad ICCF III  1958-1961   35.5   32.5   32   3.CCOlympiad ICCF IV  1962-1964   36   28.5   27.5   4.CCOlympiad ICCF V  1965-1968   31.5   30   29.5   5.CCOlympiad ICCF VI  1968-1972   38   28.5   25.5   6.CCOlympiad ICCF VII  1972-1976   35.5   30   29.5   7.CCOlympiad ICCF VIII  1977-1982   46.5   44   41.5   8.CCOlympiad ICCF IX  1982-1987   33.5   30   27   9.CCOlympiad ICCF X  1987-1995   34   33.5   33.5   10.CCOlympiad ICCF XI  1992-1999   45.5   45.5     40   40   11.CCOlympiad ICCF XII  1998-2004   47.5   42.5   42.5  12.CCOlympiad ICCF XIII  2004-2009   38   34.5   32   13.CCOlympiad ICCF XIV  2002-2006   45.5   39.5   36   14.CCOlympiad ICCF XV  2006-2009   48   47   46.5   15.CCOlympiad ICCF XVI  2010-2016   33.5   28.5   26.5   16.CCOlympiad ICCF XVII  2009-2012   44.5   43.5   39.5   17.CCOlympiad ICCF XVIII  2012-2016   41.5   41   39   18.CCOlympiad ICCF XIX  2016-2021   27   26.5   26.5   26.5   19.CCOlympiad ICCF XX  2016-2019   39.5   39.5   39   20.CCOlympiad ICCF XXI  2020-2023   38   37   37   21.CCOlympiad ICCF

 Olympiad Gwyddbwyll drwy Ohebu Merched 
 #  Blynyddoedd  Medal aur  Medal arian  Medal efydd I  1974 - 1979   22   19   15.5    1.Olympiad merched II  1980 - 1986   26   26   20    2.Olympiad merched III  1986 - 1992   23   21   14.5    3.Olympiad merched IV  1992 - 1997   24   21   18.5    4.Olympiad merched V  1997 - 2003    25   22   18   5.Olympiad merched VI  2003 - 2006   26.5   23.5   23    6.Olympiad merched VII  2007 - 2009   25   23.5   23    7.Olympiad merched VIII  2008 - 2010   27   27   26   8.Olympiad merched IX  2011 - 2014   34   32.5   30   9.Olympiad merched X  2015 - 2017   33   30   28   10.Olympiad merched

Sefydliad cenedlaethol
Mae'r arfer o wyddbwyll drwy ohebu yng Nghymru yn dyddio'n ôl i ganol y 19eg ganrif. Hanes gwyddbwyll gohebiaeth yng Nghymru 
Mae'r Welsh Correspondence Chess Federation (WCCF) yn gyfrifol am drefnu gwyddbwyll drwy ohebu yng Nghymru.   Ffederasiwn Gwyddbwyll Gohebiaeth Cymru  Sefydlwyd yr endid ar Awst 18, 2012  Sylfaen WCCF ac mae'n gysylltiedig â'r International Correspondence Chess Federation (ICCF). Congress 2012 - South Africa - Minutes_Final.pdf. Ymlyniad i'r Ffederasiwn Gwyddbwyll Gohebiaeth Ryngwladol  Crewyd y WCCF ar ôl ailstrwythuro'r Welsh Correspondence Chess Association wreiddiol (1954-2012).

 Pencampwriaethau 

WCCA (1954-2012)
 1966: M.Jones
 1967: M.Jones & R.Miles
 1968: M.Jones
 1969: F.Waite
 1970: F.Cunnane
 1971: T.Jones
 1972: F.Cunnane
 1973: J.Lang
 1974: F.Cunnane
 1975: D.Vaughan
 1976: T.Jones
 1977: D.Vaughan
 1978: C.Wills
 1979: D.Vaughan
 1980: D.Vaugham
 1981: D.Vaughan
 1982: C.Morris
 1983: D.Vaughan
 1984: D.Jones
 1985: D.Jones
 1986: S.Hutchings
 1987: D.Vaughan
 1988: R.Davies
 1989: J.Coleby
 1990: J.Coleby
 1992: J.Garcia
 1993: A.Baker
 1994: G.Sinnett
 1995: A.Baker
 1996: D.James
 1997: D.Phillips
 1998: D.Phillips
 1999: N.Evans

WCCF (2012-...)
 2019-2020:  Russell Sherwood  Pencampwriaeth 2019/20
 2021-2022:  Jonathan Blackburn Pencampwriaeth 2021/2
 2023-2024:  William Bishop Pencampwriaeth 2023/4

Oriel

Cyfeiriadau

 Darllen pellach 
 Iolo Jones a T. Llew Jones, A Chwaraei di Wyddbwyll? (Gwasg Gomer, 1980)
 Hooper, David a Whyld, Kenneth. The Oxford Companion to Chess (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1984)

 Dolenni allanol 

 gwyddbwyll.com  Gwefan gwyddbwyll Cymraeg â rhyw 100 o chwaraewyr
 www.gemaugwyddbwyll.com  Gwefan â miloedd o gêmau Gwyddbwyll gyda nodiant Cymraeg]


Categori:Gemau bwrdd