Gwynedd

Mae'r erthygl yma am sir Gwynedd. Am y deyrnas ganoloesol gweler Teyrnas Gwynedd. Gweler hefyd Gwynedd (gwahaniaethu).

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw Gwynedd, sy'n sir yng ngogledd-orllewin Cymru. Mae'n ffinio â Bwrdeistref Sirol Conwy i'r dwyrain a gogledd, a Phowys a Cheredigion i'r de. 

Gwynedd yw'r sir sydd â'r gyfartaledd uchaf o'i phoblogaeth yn siarad Cymraeg. Mae'r prif drefi yn cynnwys dinas Bangor, Caernarfon, Dolgellau, Harlech, Blaenau Ffestiniog, Y Bala, Porthmadog, Pwllheli, Bethesda a Llanberis. Lleolir Prifysgol Bangor yn y sir. Plaid Cymru sydd wedi rheoli'r cyngor ers ei sefydlu yn 1995.

 Tarddiad yr enw 
Yn y gorffennol tybiodd haneswyr megis J. E. Lloyd taw tarddiad Celtaidd y gair "Gwynedd" oedd "casgliad o lwythau" – yr un gwraidd â'r Wyddeleg fine, sef llwyth.Bedwyr Lewis Jones, Enwau (Llyfrau Llafar Gwlad) (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1991), t. 5–6 Bellach, cydnabyddir cysylltiad rhwng yr enw â'r Wyddeleg Féni, sef un o enwau cynnar y Gwyddelod arnynt eu hunain, sy'n perthyn i fían, "mintai o ŵyr yn hela a rhyfela, mintai o ryfelwyr dan arweinydd". Efallai *u̯en-, u̯enə (ymdrechu, dymuno, hoffi) yw'r bôn Indo-Ewropeg. Ymsefydlodd Gwyddelod yng ngogledd-orllewin Cymru, ac yn Nyfed, ar ddiwedd cyfnod y Rhufeiniaid. Venedotia oedd y ffurf Ladin, ac ym Mhenmachno mae carreg goffa o tua'r flwyddyn 500 sy'n darllen Cantiori Hic Iacit Venedotis ("Yma y gorwedd Cantiorix, dinesydd o Wynedd"). Cedwid yr enw gan y Brythoniaid pan ffurfiwyd Teyrnas Gwynedd yn y 5g, a barhaodd hyd oresgyniad Edward I. Adferwyd yr enw hanesyddol hwn pan ffurfiwyd y sir newydd ym 1974.

 Hanes 
Roedd yr hen sir Gwynedd (1974–1996) yn cyfateb yn fras i Gwynedd Uwch Conwy, prif diriogaeth Teyrnas Gwynedd. Roedd yn cynnwys rhan orllewinol Sir Conwy, yn cynnwys y Creuddyn, ac Ynys Môn, sef yr hen Sir Gaernarfon, Sir Fôn a Sir Feirionnydd. Mae'r hen sir yn bodoli o hyd fel un o "siroedd cadwedig" Cymru at bwrpasau seremonïol.

 Daearyddiaeth 

 Economi 
Ceir economi cymysg yn y sir. Mae rhan bwysig o'r economi yn seiliedig ar dwristiaeth gyda nifer o ymwelwyr yn cael eu denu gan y traethau niferus a'r mynyddoedd. Gorwedd rhan sylweddol o'r sir ym Mharc Cenedlaethol Eryri, sy'n ymestyn o arfordir y gogledd i lawr i ardal Meirionnydd yn y de ac yn llawer ehangach na'r Eryri go iawn. Ond gwaith tymhorol yw twristiaeth ac mae hynny'n golygu diffyg gwaith yn y gaeaf. Problem arall gyda thwristiaeth yw'r alwad a greir am dai haf. Mae hyn yn gwthio prisiau tai i fyny allan o gyrraedd pobl leol ac yn effeithio ar sefyllfa'r iaith Gymraeg yn yr ardaloedd gwledig.

Mae amaethyddiaeth yn llai pwysig nag yn y gorffennol, yn enwedig yn nhermau y nifer o bobl sy'n ennill eu bywiolaeth o'r tir, ond mae'n aros yn elfen bwysig.

Y pwysicaf o'r diwydiannau traddodiadol yw'r diwydiant llechi, ond canran isel o weithwyr sy'n ennill eu bywoliaeth yn y chwareli erbyn heddiw.

Mae diwydiannau sydd wedi datblygu yn fwy diweddar yn cynnwys stiwdios teledu a sain (lleolir pencadlys Cwmni Recordiau Sain yn y sir). Ceir dau atomfa yng Ngwynedd: mae atomfa Trawsfynydd wedi cau ond ar hyn o bryd mae atomfa Wylfa yn dal i redeg.

Mae'r sector addysg yn bwysig iawn i'r economi lleol hefyd. Lleolir Prifysgol Bangor yma a cheir sawl coleg arall fel Coleg Menai hefyd.

 Prif drefi 
 Abermaw neu Y Bermo
 Y Bala
 Bangor
 Bethesda
 Blaenau Ffestiniog
 Caernarfon
 Cricieth
 Dolgellau
 Harlech
 Nefyn
 Porthmadog
 Pwllheli
 Tywyn

 Cymunedau 
Ar gyfer llywodraeth leol ceir sawl cymuned yng Ngwynedd. Mae nifer o'r rhain gyda'i chynghorau eu hunain.

 Aberdaron
 Aberdyfi
 Abergwyngregyn
 Abermaw
 Arthog
 Y Bala
 Bangor
 Beddgelert
 Betws Garmon
 Bethesda
 Bontnewydd
 Botwnnog
 Brithdir a Llanfachreth
 Bryn-crug
 Buan
 Caernarfon
 Clynnog Fawr
 Corris
 Cricieth
 Dolbenmaen
 Dolgellau
 Dyffryn Ardudwy Y Felinheli
 Ffestiniog
 Y Ganllwyd
 Harlech
 Llanaelhaearn
 Llanbedr
 Llanbedrog
 Llanberis
 Llandwrog
 Llandygái
 Llanddeiniolen
 Llandderfel
 Llanegryn
 Llanengan
 Llanelltud
 Llanfair
 Llanfihangel-y-Pennant
 Llanfrothen
 Llangelynnin
 Llangywer
 Llanllechid
 Llanllyfni Llannor
 Llanrug
 Llanuwchllyn
 Llanwnda
 Llanycil
 Llanystumdwy
 Maentwrog
 Mawddwy
 Nefyn
 Pennal
 Penrhyndeudraeth
 Pentir
 Pistyll
 Porthmadog
 Pwllheli
 Talsarnau
 Trawsfynydd
 Tudweiliog
 Tywyn
 Waunfawr

 Cestyll 
 Castell Caernarfon
 Castell Cricieth
 Castell Dolbadarn
 Castell Dolwyddelan
 Castell Harlech
 Castell y Bere

Oriel

 Gweler hefyd 
 Cestyll Gwynedd (1985), llyfr
 Rhestr o hynafiaethau Gwynedd
 Teyrnas Gwynedd

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Cyngor Gwynedd

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Siroedd cadwedig Cymru