Llanrwst

Tref fechan a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Llanrwst.British Place Names; adalwyd 20 Tachwedd 2021 Saif ar lan ddwyreiniol Afon Conwy, tri chwarter y ffordd i fyny Dyffryn Conwy ar lôn yr A470. Mae Caerdydd 188.8 km i ffwrdd o Lanrwst ac mae Llundain yn 308.8 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 25 km i ffwrdd.

Mae Rheilffordd Dyffryn Conwy yn cysylltu'r dref â Llandudno yn y gogledd a Blaenau Ffestiniog yn y de. Tyfodd y dref o gwmpas y diwydiant gwlân ac roedd y dref yn adnabyddus am ei brethyn. Roedd gwneud telynnau yn ddiwydiant poblogaidd yno hefyd ac roedd galw mawr am gynnyrch gwneuthurwyr telynnau Llanrwst ledled Cymru. Erbyn heddiw twristiaeth yw'r prif ddiwydiant ynghyd ag amaethyddiaeth. Lleolir Gwasg Carreg Gwalch, un o gyhoeddwyr llai mwyaf llwyddiannus Cymru, yn y dref.

Hanes
Yn 1276 cipiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, y dref, gan ddatgan ei bod yn "fwrdeistref rydd" yn annibynnol o esgobaeth Llanelwy.  O'r herwydd mae gan y dref ei arfbais a'i baner ei hun, a dyma darddiad yr hen arwyddair lleol "Cymru, Lloegr a Llanrwst".Talk of the town BBC News, 28 Ebrill 2006 

Codwyd Y Bont Fawr dros Afon Conwy yn 1636. Y pensaer oedd Inigo Jones, yn ôl traddodiad. Yr ochr draw i'r bont mae plasdy Tu Hwnt i'r Bont.

Sŵ teithiol yn Llanrwst:
20 Awst 1949: ”Tori ŷd hefo pladur yn y bore ar pnawn yn cae tan wal, torri lle ir injan. Gafra a chodi geifr. Mynd i Llanrwst gyda’r nos i weld ffilm Tap Rootes. Sioe yn parc Gwydr llew a llewes. Arth ddu Himalayan, mwncïod a llygoden fawr o dociau Caerdydd 28 ins o hyd. Poeth, mwll clos.“Dyddiadur DO Jones, Padog, yn papur bro Yr Odyn, a Thywyddiadur Llên Natur 

Adeiladau a chofadeiladau
Abaty Maenan
Ysgol Dyffryn Conwy

Eglwys Sant Grwst

Adeiladwyd adeilad presennol Eglwys Sant Grwst, sy'n gysegredig i Sant Grwst, yn 1470, ond mae'r safle'n hŷn na hynny. Yn yr eglwys mae Capel Gwydir ac yno ceir cist arch garreg Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd, a symudwyd yno o Abaty Aberconwy. Yno hefyd mae beddrod cerfiedig sy'n coffháu Hywel Coetmor, un o gapteiniaid Owain Glyndŵr.

bawd|dim|Eglwys Sant Grwst

Y Bont Fawr

Enw arall ar y bont hon ar lafar yn lleol yw 'Pont Rhegi' gan ei bod yn amhosibl i ddau gerbyd basio'i gilydd ar yr un pryd am fod y bont mor gul. Oherwydd ei bod yn bont gefngrwm, mae mynd yn ôl yn anodd os nad yn amhosib i lawer. Ceir trydydd enw hefyd sef 'Pont y Perlau' oherwydd yn ôl traddodiad cafwyd hyd i berl yn yr afon pan oeddynt yn gosod y garreg sylfaen.
dim|bawd|250x250px|Y Bont Fawr, Llanrwst
250px|bawd|dim|Tu Hwnt i'r Bont

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:. Poblogaeth:  ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

Enwogion
bawd|250px|de|11 o feirdd a bwch gafr yn 1876: gweler Arwest Glan Geirionydd
William Salesbury, cyfieithydd y Beibl. Treuliodd ei lencyndod ym Mhlas Isa.
Syr John Wynn o Wydir
John Jones (Pyll) (1786-1865); argraffydd, cyhoeddwr a bardd (ganed yn Nhrefriw)
Evan Jones (Ifan y Gorlan) (1787-1859), telynor
Kai Owen (g. 1975), actor
Evan Owen (Allen) (1805-52), bardd a llenor
Robert Williams (Trebor Mai), un o englynwyr gorau'r 19g, a dreuliodd ran helaeth ei oes yn y dref
John Lloyd Williams (1854-1945), cerddor a botanegydd, a aned ym Mhlas Isa
Peter Thomas (1920-2008), y Ceidwadwr cyntaf i weithredu fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru (1970-74), a aned yn y dref
Y Cyrff, band roc Cymraeg dylanwadol o'r 1980au

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Llanrwst ym 1951, 1989 a 2019. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1989
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019

 Oriel 

bawd|350px|dim|Llanrwst o'r awyr, dan lifogydd Rhagfyr 2015

Gweler hefyd
Castell Gwydir
Faunula Grustensis (1830)
Ysgol Rad Llanrwst
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Tom Bryniog

Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Conwy
Categori:Dyffryn Conwy

Categori:Llifogydd
Categori:Trefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)