Gweriniaeth Iwerddon

Gweriniaeth ar ynys Iwerddon yw Gweriniaeth Iwerddon (Gwyddeleg: Poblacht na hÉireann, Saesneg: Republic of Ireland; yn swyddogol Éire neu Ireland). Dulyn yw prifddinas y weriniaeth. Mae'n cynnwys 26 o 32 sir Iwerddon.

Gelwir pennaeth y wladwriaeth yn "Uachtarán" neu Arlywydd, ond y "Taoiseach" ydyw pennaeth y llywodraeth neu'r Prif Weinidog. Nid yw'r wladwriaeth Wyddeleg yn defnyddio'r enw "Gweriniaeth Iwerddon" i ddisgrifiio ei hunan o gwbl, mewn cytundebau rhyngwladwol a chyfansoddiadol Iwerddon (Éire, Ireland) yw'r enw a ddefnyddir. Cyn cyhoeddi'r Weriniaeth yn gyfasoddiadol, galwyd y wladwriaeth yn Gwladwriaeth Rydd Iwerddon.

 Daearyddiaeth 

bawd|chwith|Golygfa'r Arglwyddes yn Swydd Ciarraí (Kerry)

Yn fras, gellir disgrifio nodweddion daearyddol Iwerdon fel gwastadeddau eang yng nghanol yr ynys, gyda mynyddoedd gerllaw'r arfordir yn amgylchynu'r gwastadedd hwn. Y mynydd uchaf yw Carrauntoohil (Gwyddeleg: Corrán Tuathail), sy'n 1,041 medr (3,414 troedfedd) o uchder. Ceir nifer sylweddol o ynysoedd o amgylch yr arfordir, yn enwedig oddi ar yr arfordir gorllewinol.

Yr afon fwyaf ar yr ynys yw Afon Shannon, sy'n 259 km (161 millir) o hyd, gydag aber sy'n 113 km (70 milltir) arall o hyd. Mae'n llifo i Fôr Iwerydd ychydig i'r de o ddinas Limerick. Ceir hefyd nifer o lynnoedd sylweddol o faint.

 Hanes 

Mae'n anodd penderfynu pryd yn union y sefydlwyd "Gweriniaeth Iwerddon". Yn 1921 llofnodwyd Cytundeb rhwng cynrychiolwyr y Weriniaeth Wyddelig (Gwyddeleg: Saorstát Éireann) a chynrychiolwyr Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon yn sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon (Saesneg: Irish Free State), roedd yr enw Saesneg, Irish Freestate, yn gyfieithiad llythrennol o enw Gwyddeleg y Weriniaeth Wyddelig, ond o dan y cytundeb hwn, roedd y wladwriaeth newydd yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig ac roedd Brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon i barhau fel brenin Iwerddon. Arweinodd hyn at ryfel cartref a gollwyd gan y gweriniaethwyr a sefydlwyd gwladwriaeth Wyddelig gyda Brenin Prydain Fawr ac Iwerddon yn frenin arni.

 Cyfansoddiad 1937 

Yn 1937 cynhaliwyd refferendwm i sefydlu cyfansoddiad newydd i Iwerddon. Mae Cyfansoddiad Iwerddon  mewn grym hyd heddiw. Nid oedd unrhwy son yn y cyfansoddiad hwn am na brenin na chynrychiolydd Brenhinol yn Iwerddon, er ni fu i'r cyfansoddiad ddweud bod Iwerddon bellach yn wladwriaeth nac yn hollol annibynnol. I bob pwrpas roedd y cysylltiad rhwng y Deyrnas Unedig a'r Wladwriaeth Rydd ar ben. O dan y cyfansoddiad hwn Iwerddon (Éire, Ireland) oedd enw'r wlad, nid y Weriniaeth Rydd, a dyma'r sefyllfa gyfreithiol hyd heddiw.

 Deddf Gweriniaeth Iwerddon 

Yn 1949 pasiwyd Deddf gan Senedd Iwerddon o'r enw "Deddf Gweriniaeth Iwerddon" a ddatganodd yn glir bod Iwerddon yn Weriniaeth. Ni newidiodd y Ddeddf hon gyfansoddiad 1937 ac mewn gwirionedd nid oedd ynddi ond datganiad clir a diamwys o'r sefyllfa fel y roedd mewn gwirionedd.

 Y Werinaeth Wyddelig a Gweriniaeth Iwerddon 

Nid yw'r ddau derm hyn yn gyfystyr â'i gilydd. Defyddir yr enw "y Weriniaeth Wyddelig" (Saesneg: The Irish Republic) i gyfeirio at y wladwriaeth chwildroadol a sefydlwyd yn 1916 gyda gwrthryfel y Pasg yn Nulyn a mannau eraill yn Iwerddon. Dyma'r wladwriaeth a anfonodd gynrychiolwyr i negodi gyda chynrychiolwyr Prydain Fawr ac Iwerddon yn 1921. Gwrthododd nifer helaeth o'r boblogaeth a'r Dáil (Senedd Iwerddon) dderbyn bod y wladwriaeth hon wedi dod i ben pan sefydlwyd y 'Wladwriaeth Rydd' ac mae rhai'n mynnu bod y wladwriaeth hon yn parhau i fodoli'n de juré (yn ôl y gyfraith o hyd). Dyma'r wladwriaeth a roddodd Byddin Weriniaethol Iwerddon ei theyrngarwch iddi tan yn ddiweddar iawn, ac mae rhai carfanau 'milwriaethus' yn honni bod y wladwriaeth hon yn bodoli o hyd, er yn guddiedig, a bod pob gwladwriaeth arall (Éire/Ireland a Gogledd Iwerddon) yn anghyfreithlon.

Defnyddir yr enw "Gweriniaeth Iwerddon" (Saesneg: The Republic of Ireland) ar lafar gwlad i gyfeirio at Éire/Iwerddon wedi pasio Deddf Gweriniaeth Iwerddon.

 Siroedd 

Yn draddodiadol, rhennir ynys Iwerddon yn 32 o siroedd. O'r rhain, mae 26 yng Ngweriniaeth Iwerddon, a chwech yng Ngogledd Iwerddon.

 Map o'r siroedd 
Sylwer nad yw'r siroedd hyn yn cyfateb ym mhob achos i'r unedau gweinyddol presennol.

250px|Siroedd IwerddonGweriniaeth Iwerddon
 Áth Cliath – Dublin (Dulyn)*
 Cill Mhantáin – Wicklow
 Loch Garman – Wexford
 Ceatharlach – Carlow
 Cill Dara – Kildare
 An Mhí – Meath
 Lú – Louth
 Muineachán – Monaghan
 An Cabhán – Cavan
 An Longfort – Longford
 An Iarmhí – Westmeath
 Uíbh Fhailí – Offaly
 Laois – Laois
 Cill Chainnigh – Kilkenny
 Port Láirge – Waterford
 Corcaigh – Cork
 Ciarraí – Kerry
 Luimneach – Limerick
 Tiobraid Árann – Tipperary
 An Clár – Clare
 Gaillimh – Galway
 Maigh Eo – Mayo
 Ros Comáin – Roscommon
 Sligeach – Sligo
 Liatroim – Leitrim
 Dún na nGall – DonegalGogledd Iwerddon
 Fear Manach – Fermanagh
 Tír Eoghain – Tyrone
 Doire – Derry/Londonderry
 Aontroim – Antrim
 An Dún – Down
 Ard Mhacha – Armagh

 Rhestr yn nhrefn yr wyddor 

SwyddEnw GwyddelegSwyddEnw SaesnegPrif DreEnw GwyddelegPrif DreEnw SaesnegTalaithÁth Cliath*Contae Átha CliathDublin*County DublinÁth CliathDublin25px25pxÁtha Cliath Theas*Contae Átha Cliath TheasSouth Dublin*County of South DublinTamhlachtTallaght25px25pxAn CabhánContae an ChabháinCavanCounty CavanAn CabhánCavan25px25pxCeatharlachContae CheatharlachCarlowCounty CarlowCeatharlachCarlow25px25pxCiarraíContae ChiarraíKerryCounty KerryTrá LíTralee25px25pxCill ChainnighContae Chill ChainnighKilkennyCounty KilkennyCill ChainnighKilkenny25px25pxCill DaraContae Chill DaraKildareCounty KildareNás na RíoghNaas25px25pxCill MhantáinContae Chill MhantáinWicklowCounty WicklowCill MhantáinWicklow25px25pxAn ClárContae an ChláirClareCounty ClareInnisEnnis25px25pxCorcaighContae ChorcaíCorkCounty CorkCorcaighCork25px25pxDún na nGallContae Dhún na nGallDonegalCounty DonegalLeifearLifford25px25pxDún Laoghaire–Ráth an Dúin*Contae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin*Dún Laoghaire-Rathdown*County of Dún Laoghaire-RathdownDún LaoghaireDún Laoghaire25px25pxFine Gall*Contae Fine GallFingal*County of FingalSord Cholm CilleSwords25px25pxGaillimhContae na GaillimheGalwayCounty GalwayGaillimhGalway25px25pxAn IarmhíContae na hIarmhíWestmeathCounty WestmeathAn Muileann gCearrMullingar25px25pxLaoisContae LaoiseLaoiseCounty LaoisePortlaoisePortlaoise25px25pxLiatroimContae LiatromaLeitrimCounty LeitrimCora Droma RúiscCarrick-on-Shannon25px25pxLoch GarmanContae Loch GarmanWexfordCounty WexfordLoch GarmanWexford25px25pxAn LongfortContae an LongfoirtLongfordCounty LongfordAn LongfortLongford25px25pxLuimneachContae LuimnighLimerickCounty LimerickLuimneachLimerick25px25pxLúContae LúLouthCounty LouthDún DealganDundalk25px25pxMaigh EoContae Mhaigh EoMayoCounty MayoCaisleán an BharraighCastlebar25px25pxAn MhíContae na MíMeathCounty MeathAn UaimhNavan25px25pxMuineachánContae MhuineacháinMonaghanCounty Monaghan]]MuineachánMonaghan25px25pxPort LáirgeContae Phort LáirgeWaterfordCounty WaterfordPort LáirgeWaterford25px25pxRos ComáinContae Ros ComáinRoscommonCounty RoscommonRos ComáinRoscommon25px25pxSligeachContae ShligighSligoCounty SligoSligeachSligo25px25pxTiobraid ÁrannContae Thiobraid ÁrannTipperaryCounty TipperaryAn tAonach (gog)Cluain Meala (de)Nenagh (gog)Clonmel (de)25px25pxUíbh FhailíContae Uíbh FhailíOffalyCounty OffalyTulach MhórTullamore25px25px

Nodyn: * - Mae'r hen Swydd Ddulyn yn awr yn dair swydd newydd: (i) Contae Átha Cliath Theas / County of South Dublin; (ii) Contae Fine Gall / County of Fingal; (iii) Contae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin / County of Dún Laoghaire-Rathdown.

 Iaith a diwylliant 

 Economi 


Iwerddon