Daniel Owen

Nofelydd o Gymru oedd Daniel Owen (20 Hydref 1836 – 22 Hydref 1895). Roedd yn un o lenorion mwyaf blaengar a dylanwadol y 19g yn yr iaith Gymraeg; cofir ef fel un o arloeswyr mawr y nofel yn Gymraeg.

Bywgraffiad
Bywyd Cynnar
Ganwyd Owen yn yr Wyddgrug yn fab i'r glöwr Robert Owen. Bu farw ei dad a'i ddau frawd, James a Robert, ar 12 Mai 1838 mewn damwain pan fu llifogydd ym mhwll glo Argoed, gan adael Owen, ei fam, a thri o frodyr a chwiorydd eraill i ddibynnu ar elusen y plwyf am eu cynhaliaeth. Ni dderbyniodd lawer o addysg ffurfiol, ond cydnabu Owen ei ddyled i'r addysg a dderbyniodd yn yr Ysgol Sul.

Siop y Teiliwr
200px|bawd|dde|Plac i goffáu Daniel Owen ar Swyddfa Y Pentan, Yr Wyddgrug, fu gynt yn siop Angel Jones ac, yn ddiweddarach, Daniel Owen ei hun.
Ni fu Owen, yn ei eiriau ei hun, erioed yn gryf ei iechyd,Foulkes, t. 3. ac felly yn 12 oed, yn hytrach na mynd i weithio dan y ddaear fel y gwnaethai ei frodyr, daeth Owen yn brentis i deiliwr, Angel Jones. Roedd Jones yn un o flaenoriaid ac arweinwyr y Methodistiaid Calfinaidd yn yr Wyddgrug. Wedi iddo gwblhau ei brentisiaeth parhaodd Owen i weithio fel teiliwr yn yr un siop. 

Disgrifiodd Owen y brentisiaeth fel math o goleg, a dechreuodd ysgrifennu cerddi wedi iddo gael ei ddylanwadu gan un o'i gydweithwyr.Foulkes, t. 4-5. Rhoddai'r gwaith ddigon o gyfle iddo i drafod a dadlau gyda'i gyd-weithwyr a'r cwsmeriaid; ymhlith pynciau'r trafodaethau hyn roedd amrywiaeth o faterion gwleidyddol a diwinyddol, a darllenwyd ar lafar o destunau amrywiol mewn Cymraeg a Saesneg gan gynnwys nofelau'r awduron Saesneg George Eliot a Walter Scott.Rhys, t. 13-22. Roedd Owen ac aelodau eraill o'i gylch yn barddoni hefyd, ac ymysg gweithiau llenyddol cynharaf yr awdur y mae amryw o gerddi a ysgrifennwyd yn ystod ei gyfnod yn brentis i Angel Jones. Defnyddiodd y ffugenw 'Glaslwyn' wrth gyhoeddi cerddi yn y cylchgronau. Tesun y gerdd gyntaf iddo ei gyhoeddi yw Mynwent yr Wyddgrug, ac fe'i cyhoeddwyd yn 1856 pan oedd Owen yn 20 oed.Owen, Daniel (2024) Yr Ysmygwr: Rhyddiaith Fer a Barddoniaeth, Melin Bapur, t.124 Daliodd i gyhoeddi ambell gerdd dros y blynyddoedd nesaf, gan gynnwys pryddest, Offrymiad Isaac, a luniwyd rywbryd rhwng 1856-66.Owen, Daniel (2024) Yr Ysmygwr: Rhyddiaith Fer a Barddoniaeth, Melin Bapur, t.157 
200px|bawd|chwith|Bethesda, yr Wyddgrug, capel Daniel Owen.

Yn 1859 dechreuwyd cyhoeddi gwaith ysgrifenedig maith cyntaf Owen, sef cyfieithiad o Ten Nights in a Bar-Room and What I Saw There, nofel ddirwestol Saesneg gan yr Americanwr Timothy Shay Arthur. Cymreigiodd Owen y testun a'r ddeialog dan y teitl Deng Noswaith yn y Black Lion, ond ni chwblhaodd y cyfieithiad wedi anghytundeb gyda'r cyhoeddwr. Rhys, t. 22.  

200px|bawd|dde|Coleg y Bala lle astudiodd Daniel Owen yn yr 1860au.
Fel llawer o wŷr ifanc galluog ei gyfnod anogwyd Owen i fynd yn bregethwr, a bu'n hyfforddi am gyfnod o 1865-7 yng Ngholeg y Bala, sef Coleg hyfforddi'r Methodistiaid. Ni chwblhaodd ei astudiaethau fodd bynnag oherwydd priodas ei frawd Dafydd, a'i orfododd i adael y coleg er mwyn dychwelyd i'r gwaith i gynnal ei chwiorydd a'i fam. Roedd yn falch, fodd bynnag, o gael dychwelyd i'r Wyddgrug ac ailafael yn ei waith yn siop Angel Jones, lle bu'n gweithio fel teiliwr tan ddiwedd ei oes, yn gyntaf fel gweithiwr ond yn y man yn gyd-berchennog ei fusnes ei hun.

Troi at Ysgrifennu
200px|bawd|chwith|Roger Edwards, nofelydd a Gweinidog Bethesda; roedd yn ddylanwad cynnar pwysig ar Daniel Owen.
Er nad oedd bellach yn bwriadu bod yn weinidog, parhaodd Owen i bregethu tan 1876, pan gorfodwyd iddo rhoi'r gorau i deithio oherwydd ei iechyd bregus. Gweinidog Capel Bethesda lle'r oedd Owen yn aelod oedd y Parchedig Roger Edwards, oedd yntau'n nofelydd ac yn olygydd ar Y Drysorfa; ef a ysgogodd Owen i ddechrau ysgrifennu gan nad oedd bellach yn medru pregethu. Rhys, t. 145.   Y canlyniad oedd dwy gyfres a ymddangosodd yn Y Drysorfa yn 1878 sef Cymeriadau Beiblaidd a Cymeriadau Methodistaidd; cyfunwyd y ddau a'u cyhoeddi fel llyfr yn 1879 dan y teitl Offrymau Neilltuaeth. Casgliad o ddehongliadau beiblaidd oedd y gyfres gyntaf ond roedd Cymeriadau Methodistaidd yn  stori o bum pennod y gellir ei ystyried yn nofel fer neu'n stori fer hir, sy'n dilyn proses ethol blaenoriaid mewn capel. Ail-gyhoeddwyd y gyfres yn Y Siswrn (1886).

O ganlyniad i boblogrwydd y gweithiau cynnar hyn, hysbysebodd Roger Edwards y byddai nofel o eiddo Owen yn ymddangos fesul bennod yn Y Drysorfa. Ymddengys nad ymgynghorodd Edwards ag Owen ei hun cyn gwneud y cyhoeddiad hwn, Foulkes, t. 6-7. a bu rhaid i Owen felly fynd ati i lunio'r nofel Y Dreflan ar fyr rybudd a heb fwriadu gwneud: nid oedd ganddo gynllun na syniad am beth fyddai'r nofel wrth ei dechrau. Seiliodd y nofel ar yr Wyddgrug, er nad yw'r dref yn cael ei enwi yn y stori ei hun, sy'n dilyn nifer o is-blotiau a chymeriadau amrywiol, gan gynnwys Jeremiah Jenkins, twyllwr a diotyn y gellir ei ystyried yn ddrafft ar gyfer Capten Trefor yn nofel ddiweddarach Owen, Enoc Huws. Ymddangosodd y Dreflan yn y Drysorfa o 1879-81. Beirniedir y nofel hon heddiw am ddiffyg strwythur na chynllun,John Rowlands (1992) Ysgrifau ar y Nofel, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t.32Rhys, t. 85.Lewis, t. 5. fodd bynnag roedd yn boblogaidd iawn ymysg darllenwyr Y Drysorfa, digon felly i'w chyhoeddi ar ffurf cyfrol yn 1881, peth cymharol anarferol ar gyfer nofel Gymraeg yn y cyfnod.

Y Nofelydd Enwog
Yn sicr roedd y Dreflan yn ddigon poblogaidd i Edwards berswadio Owen i ddechrau ail nofel ar unwaith. Byddai'r nofel newydd hon yn llawer mwy uchelgeisiol. Rhys Lewis oedd ei henw, ac er bod Owen eisoes yn llenor poblogaidd, cyhoeddi'r nofel newydd hon a'i sefydlodd fel ffigwr o bwys ac enwogrwydd cenedlaethol.Rhys, t. 130. Hunangofiant pregethwr ffuglennol yw'r nofel, yn seiliedig ar gofiannau pregethwyr go iawn oedd yn ddeunydd darllen poblogaidd iawn yn y cyfnod hwnnw. Fel yn achos Y Dreflan tref yr Wyddgrug yw cefndir y nofel, er bod y cymeriadau'n newydd. Fodd bynnag mae bywyd a chefndir Owen ei hun yn gynsail amlycaf o lawer i'r nofel hon: fel Owen, mae'r prif gymeriad Rhys yn cael ei fagu gan ei fam ac yn colli ei frawd Bob mewn damwain mewn glofa; mae'n cael troedigaeth ac yn hyfforddi i ddod yn weinidog yng Ngholeg y Bala. Awgrymodd Saunders Lewis bod Owen yn Rhys Lewis yn chwarae'n fwriadol gyda genre yr hunangofiant pregethwrol Cymraeg,Lewis, t. 15. fodd bynnag dadleua Robert Rhys mai dim ond dilyn confensiwn y ffug-hunangofiant, oedd yn gyffredin yn nofelau Saesneg y cyfnod, ydoedd.Rhys, t. 105. Ym marn Robert Rhys hefyd, drwy ddilyn plentyndod Rhys Lewis gallai Owen hefyd gynnig portread bositif o blentyndod Methodistaidd fel gwrth-bwys i'r portreadau negyddol mewn llawer o lenyddiaeth Saesneg y cyfnod.Rhys, t. 108. 

Er bod gweithiau blaenorol Owen wedi bod yn boblogaidd, profodd Rhys Lewis yn lwyddiant ysgubol: hithau fyddai ei nofel fwyaf poblogaidd yn ei oes ei hun, a nofel Gymraeg fwyaf poblogaidd y ganrif: "Rhys Lewis a'i gwnaeth yn figwr cenedlaethol ac arwr cenedl, yn ŵr y byddid yn codi cofgologn iddo wedi ei 
farw."Rhys, t. 130.  Defnyddiodd Owen yr arian gafodd am werthu hawliau cyhoeddi'r nofel i Hughes a'i Fab i godi ty newydd (Cae'r Ffynnon) ger man ei eni yn Maes y Dref, Yr Wyddgrug ar gyfer ei fam; yn anffodus bu iddi farw cyn cael symud yno.

200px|bawd|dde|Tudalen deitl argraffiad cyntaf Rhys Lewis (1855).
Er bod iddi lawer o'r un problemau strwythurol ag a welid yn Y DreflanWilliams, Ioan (1989) Capel a Chomin, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. t.104Stephens, Meic (gol.) (1998) Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. 491 mae'r nofel wedi parhau'n boblogaidd iawn. Prif rhinwedd y nofel ym marn llawer yw'r cymeriadau cofiadwy, sy'n cynnwys Abel Huws y blaenor pybyr, Mari Lewis, mam ceidwadol a chrefyddol, Wil Bryan, cyfaill ffraeth a di-flewyn-ar dafod i Rhys sy'n symud i chwilio am waith yn Lloegr, a'r ffermwr syml ond annwyl Thomas Bartley, "campwaith yr awdur" ym marn Isaac Foulkes.Foulkes, t. 126. Cyfieithwyd y nofel i'r Saesneg yn 1888 a'i addasu sawl gwaith fel drama llwyfan.

Owen bellach oedd un o ffigyrrau llenyddol fwyaf poblogaidd yr iaith Gymraeg, a'i gynulleidfa'n aros yn awchus am ei nofel nesaf. Arweiniodd y llwyddiant hwn at gyhoeddi cyfrol newydd, Y Siswrn yn 1886, sef casgliad o ryddiaith a barddoniaeth amrywiol, llawer wedi ymddangos yn flaenorol (gan gynnwys Cymeriadau Methodistaidd). Ymlith y deunydd hwn roedd Yr Ysmygwr, stori fer (er mae'n bosib y bwriadwyd iddi fod yn bennod gyntaf nofel) a ystyriwyd yn gampwaith gan Saunders Lewis; hon yn ei farn ef oedd yr enghraifft gyntaf o stori fer lenyddol yn y Gymraeg.Lewis, t. 63.

Yn 1886 bu farw Roger Edwards ac o hynny ymlaen byddai nofelau Owen yn ymddangos yn Y Cymro, papur newydd seciwlar. Bu'n rhaid i gynulleidfa awchus Owen aros hyd 1890 cyn gweld pennod gyntaf ei nofel nesaf; fodd bynnag roedd y nofel honno, Enoc Huws yn gam mawr eto ymlaen i'w awdur, er na phrofodd yr un mor boblogaidd ar y pryd nag y gwnaethai Rhys Lewis. Am y tro cyntaf, gyda Enoc Huws roedd Owen wedi cynllunio'i nofel yn ofalus cyn ei dechrau, ac eisoes wedi drafftio rhai penodau mor gynnar â 1886.Rhys, tt. 139-41. Dilyniant i Rhys Lewis, mae Enoc Huws yn cynnwys rhai o'r un cymeriadau er ei fod gan fwyaf yn canolbwyntio ar rai newydd, gan gynnwys rheolwr glofa ymddangosol-barchus Capten Trefor a'i ferch Susi, y mae'r siopwr diniwed Enoc Huws yn syrthio mewn cariad â hi. Mae is-blotiau'n dilyn camddealltwriaeth rhwng Enoc a'i "housekeeper" Marged, ac ethol gweinidog neywdd ar y capel yn olynydd i Rhys Lewis. Ymddangosodd Enoc Huws ar ffurf cyfrol yn 1891 a fel ei rhagflaenydd roedd yn nofel hynod boblogaidd, er ychydig yn llai felly. Fodd bynnag erbyn heddiw ystyrir mai Enoc Huws yw nofel orau Owen nid yn unig am ei strwythur a'i blot cryfach ond am gymhlethdod ei chymeriadau a beiddgarwch ei ddychan.Williams, Ioan (1984) Y Nofel, Llandysul: Gomer. t. 33.Rhys, t. 173.

Blynyddoedd Olaf
Ni fu iechyd Owen erioed yn gryf a dioddefai'n aml o gyfnodau o salwch; serch hynny parhaodd yn brysur yn ei siop; bu'n weithredol hefyd mewn llywodraeth leol fel Rhyddfrydwr. 
200px|bawd|chwith|Clawr blaen argraffiad cyntaf Straeon y Pentan (1895), cyfrol olaf Owen.

Dechreuodd bedwaredd nofel o'i eiddo, Gwen Tomos, ymddangos yn y Cymro yn 1893 (er bod y bennod gyntaf eisoes wedi ymddangos yn 1892 fel stori fer); ymddangosodd fel cyfrol y flwyddyn ganlynol. Roedd y nofel hon wedi'i osod mewn cyfnod rhywfaint yn gynharach pan nad oedd Methodistiaeth eto'n dominyddu'r gymdeithas Gymreig; mae cefndir y nofel hefyd yn wledig yn hytrach na threfol. Profodd yn nofel boblogaidd, fel y gwnaethai nofelau eraill Owen, er nad ystyrir y nofel mor gryf â'i nofelau cynharach gan feirniaid heddiw. John Rowlands (1992) Ysgrifau ar y Nofel, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t.71 Nid oedd gan Owen ei hun feddwl uchel o'r gwaith.Foulkes, t. 123.

Yn ogystal â Gwen Tomos, o 1892 hyd 1895 ymddangosodd rhai darnau rhyddiaith o eiddo Owen yn Y Cymro. Cyfranodd Owen hefyd sawl stori at gylchgrawn Cymru'r Plant yn yr un cyfnod, ac fe gyhoeddwyd rhai o'r darnau yma yng nghyfrol olaf Owen, sef Straeon y Pentan, y gyfrol bwrpasol gyntaf o straeon byrion yn Gymraeg gan un awdur. Mae'r straeon yn amyrwiol iawn eu natur, ac yn cynnwys dwy enghraifft cynnar yn y Gymraeg o straeon ysbryd.

Bu farw Owen yn 1896 wedi cyfnod byr o salwch. Roedd yn 59 oed

Gwaddol
200px|bawd|dde|Cerflun Daniel Owen, Yr Wyddgrug, yn ei leoliad gwreiddiol lle'i codwyd yn 1901.Daniel Owen heb os oedd nofelydd mwyaf poblogaidd a mwyaf dylanwadol yr 19g. Erbyn heddiw ystyrir mai diddordeb pennaf gweithiau rhyddiaith cynharaf Owen, sef Cymeriadau Methodistaidd ac Y Dreflan, yw fel rhagflas ar yr hyn oedd i ddod,Rhys, t. 80. er y credai Saunders Lewis y dylid gosod Cymeriadau Methodistaidd gyda gwaith gorau'r nofelydd. Lewis, t. 60-61. Fodd bynnag, ystyrir ei brif nofelau, Rhys Lewis ac Enoc Huws yn enwedig, ymysg campweithiau rhyddiaith yr Iaith Gymraeg, ac ar sail y nofelau hyn y mae'n parhau'n adnabyddus hyd heddiw fel nofelydd mawr cyntaf yr iaith a fel arloeswr yn y maes. Lewis, t. 59.Ashton, Glyn ‘Y Nofel’ yn Bowen, Geraint (1976) Y Traddodiad Rhyddiaith yn 
yr Ugeinfed Ganrif, Llandysul: Gomer t.147Williams, Gerwyn (1999) Rhyddid y Nofel Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. t.1-2 Yn 1948 meddai Dafydd Jenkins:

Nid symud ymlaen o’r fan a gyrhaeddasai Daniel Owen a wnaeth y nofelwyr Cymraeg a ddaeth ar ei ôl ef, ond graddol ymlwybro tua’r fan honno, a phrin y mae neb ohonynt eto wedi’i chyraedd. A champ Daniel Owen ei hun sy’n cyfrif am hynny...Dafydd Jenkins, Y Nofel: Datblygiad y Nofel Gymraeg ar ôl Daniel Owen, Caerdydd: Llyfrau'r Castell. t7-8.

Er nad yw Gwen Tomos wedi plesio beirniaid i'r un raddau fe'i hystyrir serch hynny'n un o nofelau Cymraeg orau'r 19g, ac ym marn Saunders Lewis hithau oedd y "tawelaf, y llyfnaf, y sicraf o'i nofelau".Lewis, t. 56. 
Heb os, roedd gweithiau Owen yn ddylanwad sylweddol ar nofelwyr Cymraeg diweddarach, nid yn unig y gehnedlaeth a'i ddilynodd yn uniongyrchol megis W. Llewelyn Williams,Stephens, Meic (gol.) (1998) Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru t.536 Gwyneth Vaughan a T. Gwynn Jones,Ashton, Glyn ‘Y Nofel’ yn Bowen, Geraint (1976) Y Traddodiad Rhyddiaith yn 
yr Ugeinfed Ganrif, Llandysul: Gomer t.108 ond hefyd ar nofelwyr diweddarach fel T. Rowland HughesParry, Emrys (1965) ‘T. Rowland Hughes’, Ysgrifau Beirniadol I 138–66. a T. Glynne Davies.Rowlands, John (1979) ‘Marged T. Glynne Davies’, Ysgrifau Beirniadol XI 264–78.

Awgrymodd Gerwyn Williams bod mwy wedi'i ysgrifennu am Daniel Owen nag unrhyw nofelydd Cymraeg arall. Clodforir nofelau Owen yn aml am gryfer y deialog ynddynt, a'u cymeriadau cofiadwy.Lewis, t. 63.Stephens, Meic (gol.) (1998) Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru tt.551-2 Nodwedd amlwg yn ei nofelau a'i straeon yw dychan. Roedd Owen yn ddeifiol ei wawd o'r tueddiadau a welai wrth i Anghydffurfiaeth yng Nghymru ymbarchuso yn ystod ei oes; dyma yn fras yw thema Cymeriadau Methodistaidd a Enoc Huws, ac mae'n rhan o'i feirniadaeth ehangach o ragrith parchusrwydd ymddangosiadaol, fel y cynrychiolir gan gymeriadau fel Capten Trefor ac Obediah Simon yn Enoc Huws a'r Person yn Gwen Tomos, o'u cymharu â chymeriadau fel Thomas Bartley a Wil Bryan nad yw'r gymdetihas o reidrwydd yn eu parchu ond sy'n onest, yn dduwiol ac yn dda.

Ers 1979 rhoddir Gwobr Goffa Daniel Owen bob blwyddyn yn Yr Eisteddfod Genedlaethol i nofel heb ei chyhoeddi. Hon bellach yw un o wobrwyau mawr yr Eisteddfod, ac mae'r wobr ariannol sy'n gysylltedig â hi yn fwy nag eiddo'r Gadair neu'r Fedal Ryddiaith; ar y mesur yma y wobr hon felly yw'r wobr lenyddol fwyaf sydd ar gael i lenor Cymraeg yn yr Eisteddfod.

Fel Bardd
Ychydig o sylw gafodd barddoniaeth Owen erioed. Mae'r rhan fwyaf o'r farddoniaeth o'i eiddo sydd wedi goroesi yn perthyn i'r cyfnod cyn cyhoeddi ei nofelau. Bardd "cyffredin" oedd Owen ym marn Robert Rhys;Owen, Daniel (2024) Yr Ysmygwr: Rhyddiaith Fer a Barddoniaeth, Melin Bapur, t.7-15Rhys, t. 195. er bod ei gerddi ambell dro yn troedio tir gwahanol iawn i'w nofelau, er enghraifft Y Troseddwr, sy'n disgrifio carcharor yn disgwyl ei ddienyddio. Bu'r gerdd Ymson Bore Nadolig 1894 (y gwaith diweddaraf o'i eiddo i gael ei gyhoeddi) yn boblogaidd ar un adeg fel darn adrodd.

Addasiadau a Chyfieithiadau
Nodwedd ddiddorol am hanes nofelau Daniel Owen yw'r ffaith iddynt dueddu ymddangos ar ffurfiau golygiedig, talfyriedig am y rhan fwyaf o'r 20g. Talfyrwyd Rhys Lewis, Enoc Huws a Gwen Tomos yn sylweddol gan olygyddion fel Thomas Parry a T. Gwynn Jones. Derbyniwyd y rhain yn wresog gan adolygwyr ar y pryd ond tueddir i feirniadu'r talfyriadau hyn yn hallt gan feirniaid diweddarach.Millward, E.G. 'Rhagymadrodd' yn Owen, Daniel (1992) Gwen Tomos, Hughes a'i FabRhys, t. 110. Gwnaed talfyriadau sylweddol gan E. Curig Davies er mwyn creu llyfrau addas i blant yn y 1960au. Hyd 2025, fersiynau Hughes a'i Fab o'r 1990au (yn y gyfres Clasuron Hughes) ac argraffiad Dalen Newydd o Y Dreflan yw'r unig fersiynau cyfoes o'r nofelau yn eu ffurfiau cyflawn.

Bu'r prif nofelau yn destunau poblogaidd i'w haddasu i gyfryngau eraill. Cafodd Rhys Lewis ei addasu yn ddrama sawl gwaith, am y tro cyntaf yn ystod bywyd y nofelydd ei hun, a chafwyd nifer o addasiadau eraill o'i waith i'r llwyfan dros y blynyddoedd. Addaswyd Enoc Huws yn sioe gerdd yn 1989. Addaswyd Enoc Huws yn ddrama deledu yn y 1970au, a rhwng 2002 a 2006, darlledodd S4C y gyfres Treflan, yn seiliedig ar lyfrau Daniel Owen, gan ddilyn hanesion Rhys Lewis ac Enoc Huws yn bennaf.

Cafwyd nifer fawr o gyfieithiadau o waith Owen i'r Saesneg, y cyntaf o Rhys Lewis yn 1888, gyda fersiwn diwygiedig o'r un cyfieithiad yn ymddangos yn 1915. Cyfieithwyd yr un nofel drachefn yn 2015 gan Stephen Morris ac yn 2017 gan Robert Lomas. Ymddangosodd cyfieithiad o Y Dreflan yn 1916-17 yn fersiwn Saesneg Y Drysorfa, The Treasury, gan gyfieithydd anhysbys; J. Talog Davies o bosib, a luniodd cyfieithiad o ran gyntaf Gwen Tomos yn yr un cylchgrawn yn 1918-19, er na chwblhaodd y gwaith. Cafwyd cyfieithiad arall, talfyredig, o Gwen Tomos yn 1963 gan T. Ceiriog Williams ac E. R. Harries. Cyfieithwyd Enoc Huws i'r Saesneg yn 1894-6 gan Claud Vivian; ail-gyhoeddwyd yr un cyfieithiad gydag addasiadau sylweddol gan Les Barker yn 2010. Cyfieithwyd Straeon y Pentan yn 2011 gan Adam Pearce.

Llyfrau
Offrymau Neilltuaeth (Cyfresi 1878; Cyfrol 1879)
Y Dreflan (Cyfres 1879-80; Cyfrol 1881)
Rhys Lewis (Cyfres 1882-84; Cyfrol 1885)
Y Siswrn (Cyfrol 1886)
Gweler hefyd Yr Ysmygwr: Rhyddiaith Fer a Barddoniaeth (2024)
Enoc Huws (Cyfres 1890-91; Cyfrol 1891)
Gwen Tomos (Cyfres 1893-4; Cyfrol 1894)
Straeon y Pentan (Cyfrol 1895)

Llyfryddiaeth
200px|bawd|chwith|Daniel Owen gan Robert Rhys.
 John Owen, Cofiant Daniel Owen: ynghyda Sylwadau ar ei Ysgrifeniadau  (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1899)

 Isaac Foulkes, Daniel Owen y Nofelydd (Lerpwl, 1903)

 T. Gwynn Jones, Daniel Owen, 1836-1895 (Caerdydd : Gwasg Prifysgol Cymru, 1936)

 Saunders Lewis, Daniel Owen (Gwasg Aberystwyth, 1936)

 John Gwilym Jones, Daniel Owen: Astudiaeth (Dinbych: Gwasg Gee, 1970)

 T. Ceiriog Williams, Yr Hen Ddaniel (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1975)

 John Gwilym Jones, Nofelydd yr Wyddgrug (Yr Wyddgrug : Pwyllgor Ystafell Goffa Daniel Owen, 1976)

 Derec Llwyd Morgan, Daniel Owen a Methodistiaeth (Yr Wyddgrug: Pwyllgor Ystafell Goffa Daniel Owen, 1977)

 Hywel Teifi Edwards, Daniel Owen a'r "Gwir" (Yr Wyddgrug: Pwyllgor Ystafell Goffa Daniel Owen, 1978)

 E. G. Millward, Tylwyth Llenyddol Daniel Owen (Yr Wyddgrug: Pwyllgor Ystafell Goffa Daniel Owen, 1979)

 R. Geraint Gruffydd, Daniel Owen a Phregethu  (Yr Wyddgrug: Pwyllgor Ystafell Goffa Daniel Owen, 1980)

 Daniel Owen: Detholiad o Ysgrifau, cyf.1, gol. Urien Wiliam (Llandybie: Christopher Davies, 1983)

 Daniel Owen: Detholiad o Ysgrifau, cyf.2, gol. Urien Wiliam (Llandybie: Christopher Davies, 1983)

 Marion Eames, Merched y Nofelau (Yr Wyddgrug: Pwyllgor Ystafell Goffa Daniel Owen, 1984)

 J. E. Caerwyn Williams, "Daniel Owen, datblygiad cynnar y nofelydd", Llên Cymru 15 (1984/1986), tt.133-158

 R. K. Matthias a T. Ceiriog Williams, Daniel Owen a'i Fyd (Penarlâg: Archifdy Clwyd, 1991)

 Glyn Tegai Hughes, Daniel Owen a Natur y Nofel (Yr Wyddgrug:  Pwyllgor Ystafell Goffa Daniel Owen, 1991)

 Derec Llwyd Morgan, "Daniel Owen a'r Beibl", yn Rhai Agweddau ar y Beibl a Llenyddiaeth Gymraeg (Llandysul: Gomer, 1998), tt.214–246

 Robert Rhys, Daniel Owen, Dawn Dweud (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)

Ffynonellau

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
BBC: Enwogion: Daniel Owen
Cyfres Deledu 'Treflan'


Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o'r Wyddgrug