Cynghanedd

Dull o drefnu geiriau ac odl mewn barddoniaeth er mwyn iddynt swnio'n bersain ac er mwyn i'r farddoniaeth fod yn gofiadwy ydy cynghanedd. Mae'n system o roi trefn arbennig ar gytseiniaid ac mae'n unigryw i'r Gymraeg, (er i farddoniaeth Llydaweg Canol hefyd gael system eitha tebyg). Mae'r gynghanedd fel cyfundrefn yn dyddio'n ôl i'r 14g gyda'r twf sydyn ym mhoblogrwydd mesur y cywydd, ond mae trefnu seiniau o fewn llinell a rhwng llinellau yn draddodiad llawer hŷn. Ceir cyseinedd yng ngwaith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd, e.e. Hi hen eleni ganed, sy'n llinell o gynghanedd draws allan o  Ganu Llywarch Hen a gyfansoddwyd, fe dybir, tua chanol y 9g, a'r llinell Gwedi boregad, briwgig o waith Taliesin (6g).

Pan fo cerdd yn cynnwys cynghanedd, dywedir ei bod yn gerdd gaeth.

Prif fathau o gynghanedd
Mae 4 prif fath o gynghanedd:
Cynghanedd groes
Cynghanedd draws
Cynghanedd lusg
Cynghanedd sain

Is-ddosbarthiadau
Mae'r pedwar prif fath o gynghanedd yn rhannu i mewn i'r is-ddosbarthiadau hyn:

 Cynghanedd Groes 
Cynghanedd Groes rywiog
Cynghanedd Groes gytbwys ddiacen
Cynghanedd Groes gytbwys acennog
Cynghanedd Groes anghytbwys ddisgynedig
Cynghanedd Groes anghytbwys ddyrchafedig
Cynghanedd groes o gyswllt
Cynghanedd groes o gyswllt gymhleth
Cynghanedd groes o gyswllt ewinog
Cynghanedd groes hanner cyswllt

 Cynghanedd Draws 
Cynghanedd Draws gytbwys acennog
Cynghanedd Draws gytbwys ddiacen
Cynghanedd Draws anghytbwys ddisgynedig
Cynghanedd Draws anghytbwys ddyrchafedig
Cynghanedd Draws Fantach
Cynghanedd Draws Gyferbyn
Cynghanedd Draws Drwsgl Fantach

 Cynghanedd Sain 
Cynghanedd Sain Alun, hefyd Sain Gyrch a Sain Bengoll
Cynghanedd Sain Deirodl
Cynghanedd Sain Drosgl
Cynghanedd Sain Ddwbwl
Cynghanedd Sain gadwynog
Cynghanedd Sain lafarog
Cynghanedd Sain odl gudd
Cynghanedd Sain o gyswllt
Cynghanedd Sain o gyswllt ewinog

 Cynghanedd Lusg 
Cynghanedd Lusg lafarog
Cynghanedd Lusg odl gudd
Cynghanedd Lusg Wyrdro
Cynghanedd Lusg Deirodl
Cynghanedd Lusg Bedeirodl

Cyfuniadau ac amrywiadau eraill
Cynghanedd Erin, hefyd Seinlusg afrosgo
Cynghanedd Groeslusg
Cynghanedd Drawsgroes
Cynghanedd Drawslusg
Cynghanedd Seindraws
Cynghanedd Seingroes
Cynghanedd Seinlusg
Cynghanedd Gysylltben
Cynghanedd Drychben
Cynghanedd Bengoll

Nid yw cynghanedd bengoll yn gynghanedd gywir ond rhwng gair cyrch ac ail linell englyn yn ôl rheolau heddiw.

Ffurfiau newydd o gynghanedd
Cynghanedd Erin
Cynghanedd Sain Alun

Y Pedwar Mesur ar Hugain

Defnyddir y gynghanedd ym mhob un o'r pedwar mesur ar hugain. Cyfundrefnwyd y mesurau gan Ddafydd ab Edmwnd yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451, pan geisiodd gyflwyno dau fesur astrus, gorchest beirdd a chadwynfyr i ddisodli'r englyn milwr a'r englyn penfyr.

Llyfryddiaeth
 John Morris-Jones, Cerdd Dafod (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
 Alan Llwyd, Anghenion y Gynghanedd (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
 Myrddin ap Dafydd, Clywed Cynghanedd (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
 Mererid Hopwood, Cynghanedd i Blant (Cyhoeddiadau'r Gair, 2010)

Dolenni allanol
  Clywed Cynghanedd
 Seminar: Mererid Hopwood, Prifysgol Aberystwyth, 9 Chwefror 2021

Categori:Barddoniaeth
*
Categori:Cerdd Dant

Categori:Termau llenyddol