Taleithiau a thiriogaethau Canada

Mae Canada yn ffederasiwn o ddeg talaith, sydd, ynghyd â thair tiriogaeth, yn ffurfio ail wlad fwya'r byd o ran arwynebedd. Y prif wahaniaeth rhwng talaith a thiriogaeth yng Nghanada yw bod pwerau talaith yn deillio'n uniongyrchol o'r Ddeddf Cyfansoddiad, 1867, sydd yn rhoi iddynt hwythau fwy o hawliau nag sydd gan diriogaeth, sydd â phwerau wedi'u dirprwyo gan y llywodraeth ffederal.

Canada Uchaf, Canada Isaf, New Brunswick a Nova Scotia oedd pedair talaith gyntaf Canada pan luniodd gwladfeydd Gogledd America Brydeinig ffederasiwn ar 1 Gorffennaf 1867. Ail-enwyd Canada Uchaf yn Ontario a Chanada Isaf yn Quebec. Dros y chwe blynedd dilynol, ymunodd Manitoba, British Columbia ac Ynys y Tywysog Edward fel taleithiau.

Roedd Cwmni Bae Hudson (Hudson's Bay Company) yn rheoli rhannau sylweddol o orllewin Canada hyd at 1870, cyn i'r tir ddod i feddiant Llywodraeth Canada, gan ffurfio rhan o Diriogaethau'r Gogledd-orllewin. Ar 1 Medi 1905, ffurfiwyd Alberta a Saskatchewan o'r rhan o Diriogaethau'r Gogledd-orllewin a orweddai i'r de o'r paralel 60°.

Mewn refferendwm yn 1948, gyda mwyafrif bach, pleidleisiodd trigolion Newfoundland a Labrador dros ymuno â'r conffederasiwn. O ganlyniad, ar 13 Mawrth 1949, ymunodd Newfoundland a Labrador fel degfed talaith Canada.

 Taleithiau Canada 
 Talaith Cod Zip/cod ISO Talfyriad Prifddinas Dyddiad ymuno â Chydffereasiwn Canada Poblogaeth(2004) Arwynebedd (km²) Tir  Dŵr  Cyfanswm border|48px Ontario ON Ont. Toronto 1 Gorffennaf 1867 12 439 755 917 741 158 654 1 076 395 border|48px Quebec QC Qué., PQ, P.Q. Québec 7 560 592 1 356 128 185 928 1 542 056 border|48px Nova Scotia NS N.S. Halifax 938 134 53 338 1946 55 284 border|48px New Brunswick NB N.B. Fredericton 751 400 71 450 1458 72 908 border|48px Manitoba MB Man. Winnipeg 15 Gorffennaf 1870 1 170 300 553 556 94 241 647 797 border|48px British Columbia BC B.C. Victoria 20 Gorffennaf 1871 4 168 123 925 186 19 549 944 735 border|48px Prince Edward Island PE PEI, P.E.I. Charlottetown 1 Gorffennaf 1873 137 900 5660 – 5660 border|48px Saskatchewan SK Sask. Regina 1 Medi 1905 996 194 591 670 59 366 651 036 border|48px Alberta AB Alta. Edmonton 3 183 312 642 317 19 531 661 848 border|48px Newfoundland a Labrador NL Nfld., NF, LB St. John’s 31 Mawrth 1949 517 000 373 872 31 340 405 212

 Tiriogaethau Canada 
 Tiriogaeth Cod Zip/cod ISO Talfyriad Prifddinas Dyddiad ymuno â Chydffederasiwn Canada Poblogaeth(2004) Tiriogaeth (km²) Tir  Dŵr  Cyfanswm border|48px Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin NT N.W.T., NWT Yellowknife 15 Gorffennaf 1870 42 800 1 183 085 163 021 1 346 106 border|48px Yukon YT Y.T., YK Whitehorse 13 Mehefin 1898 31 200 474 391 8052 482 443 border|48px Nunavut NU   Iqaluit 1 Ebrill 1999 28 300 1 936 113 157 077 2 093 190

Cyfeiriadau