Manaweg

Iaith Geltaidd gynhenid Ynys Manaw yw Manaweg (Manaweg: Gaelg/Gailck). Mae'n perthyn yn agos i ieithoedd Celtaidd Iwerddon a'r Alban - Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban - fel rhan o'r is-deulu ieithyddol Q-Gelteg neu Goedeleg (sydd gyda'r Frythoneg yn rhan o deulu mwy, sef Celteg Ynysig).

 Hanes 
Credir i'r Fanaweg gael ei chyflwyno i'r ynys gan ymsefydlwyr o Iwerddon yn y 4g neu'r 5ed O.C. Ymsefydlai llwythi eraill o Iwerddon mewn rhannau gorllewinol o Gymru a'r Alban yn yr un cyfnod. Mae mileniwm gyntaf ei bodolaeth yn dywyll. Does dim llenyddiaeth o'r cyfnod wedi goroesi a rhaid dibynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd a phersonol am ein gwybodaeth. Dim ond yn y 18g a'r 19eg y daw'r dystiolaeth ysgrifenedig gyntaf i'r golwg (ac eithrio ambell arysgrif a chofnod byr) ar ffurf cyfieithiadau crefyddol, geiriaduron a gramadegau, yn ogystal â cherddi llafar a baledi â'i gwreiddiau yn yr 16g efallai.

Daeth y Fanaweg i ben fel mamiaith fyw yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Bu farw siaradwr brodorol olaf y Fanaweg, Ned Maddrell, yn 1974, ond mae'r iaith wedi profi ychydig o adfywiad yn ddiweddar. Fe'i siaredir gan rai cannoedd o Fanawiaid - rhai sydd wedi dysgu'r iaith o ddiddordeb, a rhai o'u plant yn ogystal. Agorwyd yr ysgol Fanaweg gyntaf, y Bunscoill Ghaelgagh, yn 2001 a ceir darpariaeth meithrin dan nawdd sefydliad Mooinjer veggey. Yn ôl cyfrifiad 2011 mae 1,823 yn gallu ei siarad, ei darllen a'i hysgrifennu. Yn ôl yr adferwr iaith, Brian Stowell, dechreuodd yr adfywiad mewn Manaweg wedi i'r olaf o'r siaradwyr cynhenid farw yng nghanol yr 20g gan bod ganddyn nhw agwedd mor negyddol at yr iaith.

 Treigladau 
bawd|250px|Mae arwyddion dwyieithog i'w gweld mewn llawer o lefydd, er enghraifft, Douglas. Sylwch fod enw Manaweg y dre, Doolish, wedi treiglo i Ghoolish.
Fel pob iaith Celtaidd, ceir treigladau.Broderick 1984–86, 1:7–21; 1993, 236–39; Thomson 1992, 132–35  Mae ganddi ddau dreiglad: boggaghys (math o dreiglad meddal) a stronnaghys (math o dreiglad trwynol).  Mae dau fath o boggaghys i'w gweld mewn sefyllfoedd gwahanol.  Dydyn nhw ddim yn gweithio fel treigladau'r Gymraeg.

Dyma dreigladau Manaweg:

{| class="wikitable" style="text-align: center;"
 |+Treigladau Manaweg
 ! rowspan="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Llythyren wreiddiol
 ! colspan ="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Boggaghys
 ! rowspan="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Stronnaghys
 |-
 ! style="background-color:#FFDEAD;" | Math cyntaf
 ! style="background-color:#FFDEAD;" | Ail fath
 |-
 |p ||ph ||ph ||b 
 |-
 |t, th ||h  ||t, th ||d 
 |-
 |çh ||h ||çh ||j 
 |-
 |c, k keyl ||ch ||ch ||g 
 |-
 |c, k lheean ||ch ||ch ||g 
 |-
 |b ||v ||v ||m 
 |-
 |bw ||w ||w ||mw 
 |-
 |d, dh ||gh ||d ||n
 |-
 |j ||y ||j ||n'y 
 |-
 |g keyl ||y, gh ||y, gh ||ng 
 |-
 |g lheean ||gh ||gh ||ng 
 |-
 |f || (dim) || (dim) ||v 
 |-
 |s ||h || t||s 
 |-
 |str ||tr ||tr ||str 
 |-
 |sl ||l ||cl  ||sl 
 |-
 |sn ||n, sn ||n, sn  ||sn 
 |-
 |sh ||h ||ç ||sh 
 |-
 |m ||v ||v ||m 
 |-
 |mw ||w ||w ||mw 
 |-
 |qu ||wh ||wh ||qu 
 |}

 Geirfa 

 Ymadroddion a geiriau 

{| cellspacing="7" class="wikitable" style="text-align: center;"
! style="background-color:#FFDEAD;" | Manaweg
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosaf Gwyddeleg
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosafGaeleg yr Alban
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosafCymraeg
|- 
| 
| 
| 
| Bore da
|- 
| 
| 
| 
| Prynhawn da
|- 
| 
| 
| 
| Hwyl [iti, ichi]
|- 
| 
| 
| 
| Diolch [iti, ichi]
|- 
| 
| 
| 
| cwch
|- 
| 
| 
| 
| bws
|-
| 
| 
| 
| blodyn
|- 
| 
| 
| 
| buwch
|- 
| 
| 
| 
| ceffyl
|- 
| 
| 
| 
| castell
|- 
| 
| 
| 
| carreg
|- 
| 
| 
| 
| pysgod
|- 
| 
| 
| 
| ynys
|- 
| 
| 
| 
| car
|- 
| 
| 
| 
| cathod
|- 
| 
| 
| 
| ci
|- 
| 
| 
| 
| siop
|- 
| 
| 
| 
| tŷ
|- 
| 
| 
| 
| aderyn
|-
| 
| 
| 
| dau, dwy; pâr
|-
| 
| 
| 
| swydd
|-
| 
| 
| 
| dŵr
|}

 Rhifau 

{| cellspacing="7" class="wikitable" style="text-align: center;"
! style="background-color:#FFDEAD;" | Manaweg
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosaf Gwyddeleg
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosafGaeleg yr Alban
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosafCymraeg
|- 
|-
|  sydd y ffurf lawn. Fel arfer, mae  i'w weld efo enwau, a mae  i'w weld ar ei ben ei hun neu efo rhagenwau.Mae treiglad boggaghys yr ail fath ar ôl .
| 
| 
| un
|-
| Mae treiglad boggaghys yr math cyntaf ar ôl . Mae  yn treiglo i  hefyd.Dydy  a  ddim yn ffurfiau benwyaidd a gwrywaidd fel dau a dwy.  Mae  i'w weld efo enwau, a mae  i'w weld ar ei ben ei hun neu efo rhagenwau. Er enghraifft, dywedwyd  am rifo, neu  ("welais i ddau ohonyn"); ond  (mae ganddynt dau fab).
| 
| 
| dau, dwy
|- 
| Does dim ffurfiau benywaidd / gwrywaidd.
| 
| 
| tri, tair
|- 
| Does dim ffurfiau benywaidd / gwrywaidd.
| 
| 
| pedwar, pedair
|- 
| 
| 
| 
| pump
|- 
| 
| 
| 
| chwech
|- 
| 
| 
| 
| saith
|- 
| 
| 
| 
| wyth
|- 
| 
| 
| 
| naw
|- 
| 
| 
| 
| deg
|- 
| Mae'r enw i'w weld rhwng  a , a bydd ganddo fo treiglad boggaghys yr ail fath. Er enghraifft,  yn lle un deg un o gathod neu unarddeg cathod.
| 
| 
| unarddeg, un deg un
|- 
| Mae'r enw i'w weld rhwng  a , a bydd ganddo fo treiglad boggaghys y math cyntaf. Er enghraifft,  yn lle dwy gath ar ddeg neu deuddeg cath.Does dim ffurf .
| 
| 
| deuddeg, un deg dau, un deg dwy
|- 
| Mae'r enw i'w weld rhwng  a .
| 
| 
| tri ar hugain, dau ddeg tri
|- 
| Mae'r enw i'w weld rhwng  a .
| 
| 
| unarddeg ar hugain, tri deg un
|- 
| Mae'r enw i'w weld rhwng  a .
| 
| 
| degain a thri, pedwar deg tri
|- 
| Mae'r enw i'w weld rhwng  a .
| 
| 
| trigain a thri, chwe deg tri
|- 
| Mae'r enw i'w weld rhwng  a .
| 
| 
| pedwar ugain a thri, wyth deg tri
|- 
| Mae'r enw i'w weld rhwng  a .
| 
| 
| cant a deuddeg ar hugain, cant tri deg dau
|}

 Nodau am rifau 

Mae ffurfiau lluosog i'w weld ar ôl llawer o rifau.
 Does dim ffurf lluosog ar ôl  neu 
 Does dim ffurf lluosog ar ôl lluosrifau o 20+ (yn cynnwys 100, 1000 ac ati)
 Fel arfer, does dim ffurf lluosog ar ôl mesurau: e.e. arian ac amser.

 Arddodiaid 

Fel yn y Gymraeg, gellir rhedeg arddodiaid Manaweg yn ôl y person. Mae ganddynt ansoddeiriau meddiannol hefyd. Dyma ffurfiau  ‘gan’, a'r ansoddeiriau meddiannol yn italaidd:

{| class=wikitable
|+ Ffurfiau ec
|-
! style="background-color:#FFDEAD;" colspan=2 |  
! style="background-color:#FFDEAD;" | Unigol
! style="background-color:#FFDEAD;" | Lluosog
|-
! colspan = "2" style="background-color:#FFDEAD;" | Person cyntaf
| aym  ayms
| ain  ainyn
|-
|-
! colspan=2 style="background-color:#FFDEAD;" | Ail berson
| ayd  ayds
| eu  euish
|-
! rowspan=2 style="background-color:#FFDEAD;" | Trydedd person
! style="background-color:#FFE4C4;" | Gwrywaidd
| echey  echeysyn
| oc  ocsyn
|-
! style="background-color:#FFE4C4;" | Benywaidd
| eck  ecksh
| oc  ocsyn
|}

 Gweler hefyd 
 Llenyddiaeth Fanaweg

 Llyfryddiaeth 
 G. Broderick, A Handbook of Late Spoken Manx. 3 cyfrol. (Llundain, 1984-86)

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 

 Newyddion ym Manaweg  (clywedol)
 Eitem mewn Gwyddleg am yr iaith Fanaweg ar Sianel Youtube An Ghaeilge 


Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Ynys Manaw