Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy a'r Cylch 1958

bawd|300px|Enillydd y Goron: Llewelyn Jones o Lanbadarn gyda'r Archdderwydd
bawd|300px|Cadeirio T. Llew Jones

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy a'r Cylch 1958 yn nhref Glyn Ebwy, Sir Fynwy (Blaenau Gwent bellach). Er bod y rheol Gymraeg wedi'i sefydlu, bu eithriadau yn yr Eisteddfod hon; fe siaradodd Aneurin Bevan, yr aelod seneddol lleol o 1929 tan 1960, yn y Saesneg, gan na throsglwyddodd ei rieni'r iaith Gymraeg iddo, a oedd yn arferiad cyffredin y dyddiau hynny. Disgrifiodd Bevan yr Eisteddfod fel "conglfaen gwareiddiad", ac anogodd beidio â chyfeirio at "Gymru a Mynwy" mwyach gan mai nodweddion Cymreig oedd i bobl Mynwy.

Bu cryn ddadlau yn y wasg ynglŷn â'r rheol Gymraeg; roedd y Western Mail yn dadlau am lai o Gymraeg yn yr Eisteddfod, er mwyn y di-Gymraeg, ond yr oedd eraill yn poeni y byddai'r Eisteddfod yn dychwelyd i fod yn ddwyieithog unwaith yn rhagor. Roedd y rheol Gymraeg yn golygu bod cannoedd o bobl yng Nglyn Ebwy wedi eu diddori yn y Gymraeg ac yn awyddus i'w dysgu.

T. Llew Jones oedd enillydd y gadair, bardd ac awdur nifer fawr o lyfrau darllen i blant. Testun yr awdl oedd Caerllion-ar-Wysg. Yn yr awdl, mae tad-cu yn poeni bod ei ŵyr yn cyfeillachu gyda'r Rhufeiniaid, gan ddysgu eu hiaith a'u diwylliant ac yn troi'i gefn ar Gymru a'r Gymraeg. Roedd y neges hon yn hynod o berthnasol i'r hyn oedd yn digwydd yng Nghymru ym 1958 a hyd yn oed heddiw.

Bu dadleuon eraill hefyd yn Baner ac Amserau Cymru; beirniadodd R. Gerallt Jones y beirniaid am eu dibyniaeth ar chwaeth bersonol a'u safon isel, a beirniadodd Kate Roberts yr Eisteddfod am beidio â thalu sylw teilwng i'r nofel a diffyg urddas seremoni'r fedal ryddiaith.

Ymwelodd Paul Robeson â'r Eisteddfod hon.

+Prif GystadlaethauCystadleuaethTeitl y DarnFfugenwEnwY GadairCaerllion-ar-Wysg-T. Llew JonesY GoronCymod-Llewelyn JonesY Fedal RyddiaithEi Ffanffer ei Hun E. Cynolwyn PughTlws y DdramaCyfyng GyngorHuw Lloyd Edwards

 Oriel 

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010

Glyn Ebwy 1958
1958
Glyn Ebwy 1958
Categori:Hanes Blaenau Gwent
Categori:1958 yng Nghymru