De America

Mae De America yn gyfandir yn Hemisffer y Gorllewin rhwng y Cefnfor Tawel a'r Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf ohono yn  Hemisffer y De, gyda rhan gymharol fach yn Hemisffer y Gogledd. Gellir ei ddisgrifio hefyd fel "is-gyfandir deheuol yr Amerig" (Americas). Mae'r cyfeiriad at Dde America yn lle rhanbarthau eraill (fel America Ladin neu'r Côn Deheuol) wedi cynyddu yn ystod y degawdau diwethaf oherwydd dynameg geopolitical newidiol (yn benodol, cynnydd Brasil).

Mae'r Cefnfor Tawel  yn ffinio â De America yn y gorllewin ac i'r gogledd a'r dwyrain mae Cefnfor yr Iwerydd, Gogledd America a Môr y Caribî i'r gogledd-orllewin. Mae'r cyfandir yn gyffredinol yn cynnwys deuddeg talaith sofran: yr Ariannin, Bolifia, Brasil, Tsile, Colombia, Ecwador, Guyana, Paragwái, Periw, Swrinam, Wrwgwái, a Feneswela; dwy diriogaeth ddibynnol: y Malvinas (neu 'Ynysoedd y Falkland') a De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De; ac un diriogaeth fewnol: Guyane. Mae tiriogaethau'r Caribî yn cael eu lleoli yng Ngogledd America gan ddaearyddwyr.

Enwyd De America ar ôl Amerigo Vespucci, yr Ewropead cyntaf i awgrymu nad India'r Dwyrain oedd yr Amerig, ond y Byd Newydd.

Mae gan De America arwynebedd o 17,820,000 km² (6,880,000 mi sg), neu tua 3.5% o arwynebedd y Ddaear. Yn 2005, amcangyfrifwyd fod y boblogaeth yn fwy na 371,200,000 ac erbyn 2017 roedd yn 423 miliwn. Dyma'r pedwerydd cyfandir o ran arwynebedd (ar ôl Asia, Affrica, a Gogledd America) a'r pumed o ran poblogaeth (ar ôl Asia, Affrica, Ewrop, a Gogledd America).

O ran arwynebedd, mae De America yn y pedwerydd safle (ar ôl Asia, Affrica, a Gogledd America) ac yn bumed yn ôl poblogaeth (ar ôl Asia, Affrica, Ewrop a Gogledd America). Brasil yw gwlad fwyaf poblog De America o bell ffordd, gyda mwy na hanner poblogaeth y cyfandir, ac yna Colombia, yr Ariannin, Feneswela a Periw. Yn ystod y degawdau diwethaf, mae Brasil hefyd wedi cynhyrchu hanner CMC y cyfandir ac wedi dod yn bŵer rhanbarthol cyntaf y cyfandir.

Mae tarddiad diwylliannol ac ethnig y cyfandir yn tarddu yn y bobl frodorol yn ogystal â choncwerwyr a mewnfudwyr Ewropeaidd a yn y caethweision a gludwyd yma o Affrica. O ystyried hanes hir o wladychiaeth (colonialism), mae mwyafrif llethol De America yn siarad Portiwgaleg neu Sbaeneg, ac mae cymdeithasau a gwladwriaethau'n adlewyrchu traddodiadau'r Gorllewin. O'i gymharu ag Ewrop, Asia ac Affrica, mae De America yn yr 20g wedi bod yn gyfandir heddychlon heb lawer o ryfeloedd.Holsti 1996, t. 155

 Daearyddiaeth 
Ymhlith y mannau mwyaf nodedig yn Ne America mae'r canlynol:
mae De America yn gartref i raeadr ddi-dor uchaf y byd, Angel Falls yn Fenwswela; 
y rhaeadr fertig uchaf ( lle mae diferyn o ddwr yn syrthio heb darro yn erbyn craig) Rhaeadr Kaieteur yn Gaiana; 
yr afon fwyaf yn ôl cyfaint yn y byd, Afon Amazonas; 
y gadwen hiraf o fynyddoedd, yr Andes (gyda'i mynydd uchaf yn Aconcagua yn 6,962 m neu 22,841 tr); 
y lle sychaf ar y ddaear (nad yw'n begynol), Anialwch yr Atacama;
y lle gwlypaf ar y ddaear, López de Micay yng Ngholombia; 
y fforest law fwyaf, fforest law yr Amazonas; 
y brifddinas uchaf, La Paz, Bolifia; 
y llyn mordwyol masnachol uchaf yn y byd, Llyn Titicaca; a chymuned barhaol fwyaf deheuol y byd (ac eithrio gorsafoedd ymchwil yn Antarctica), Puerto Toro, Tsile.

O ran mwynau, prif adnoddau De America yw aur, arian, copr, mwyn haearn, tun a phetroliwm. Mae'r adnoddau hyn wedi dod ag incwm uchel i'w gwledydd yn enwedig ar adeg rhyfel neu o dwf economaidd cyflym gan wledydd diwydiannol eraill. Fodd bynnag, mae cynhyrchu un nwydd, fel hyn, i'w allforio, yn aml wedi rhwystro datblygiad economïau y bobl gynhenid, yr amrywiaeth diwylliannol. Mae'r gwahaniaethau mawr ym mhris nwyddau yn y marchnadoedd rhyngwladol wedi arwain at uchafbwyntiau ac isafbwyntiau mawr yn economïau taleithiau De America, gan achosi ansefydlogrwydd gwleidyddol eithafol yn aml.
bawd|chwith|Machu Picchu, Periw un o berlau'r Inca, ac un o' Saith Ryfeddodau newydd y Ddaear.

Hinsawddd
Yn y gwledydd tymherus, mae gaeafau a hafau'n fwynach nag yng Ngogledd America. Y rheswm am hyn yw bod y rhan fwyaf helaeth y cyfandir yn y parth cyhydeddol (mae gan y rhanbarth fwy o ardaloedd o wastadeddau cyhydeddol nag unrhyw le  arall), gan roi mwy o ddylanwad cefnforol i'r Côn Deheuol, sy'n cymedroli tymereddau trwy gydol y flwyddyn.O CLIMA. In: Atlas Mundial. São Paulo: Cia. Melhoramentos de São Paulo, 1999, tt. 20–21 

Mae'r tymereddau blynyddol cyfartalog ym masn yr Amazon yn pendilio oddeutu 27 °C (81 °F), gydag amplitudau thermol isel a mynegeion glawiad uchel. Rhwng Llyn Maracaibo a cheg yr Orinoco, ceir hinsawdd gyhydeddol o'r math Congo, sydd hefyd yn cynnwys rhannau o diriogaeth Brasil.

 Gwledydd 
300px|de|Gwledydd o Dde America

 Yr Ariannin
 Bolifia
 Brasil
 Colombia
 Tsile
 Ecwador
 Gaiana
 Guyane
 Paragwái
 Periw
 Swrinam
 Trinidad a Tobago
 Wrwgwái
 Feneswela

 Tabl o wledydd, tiriogaethau a rhanbarthau 
 Enw tiriogaeth,efo baner Arwynebedd(km²) Poblogaeth(2005) Dwysedd poblogaeth(per km²) Prifddinas 22x20px Brasil 8,511,965  21.9 Brasília Ucheldiroedd Guiana: 22x20px Gaiana 214,970  3.6 Georgetown 22x20px Guyane 91,000  2.1 Cayenne 22x20px Swrinam 163,270  2.7 Paramaribo Gwledydd yr Andes: 22x20px Bolifia 1,098,580  8.1 La Paz 22x20px Ecwador 283,560  47.1 Quito 22x20px Periw 1,285,220  21.7 Lima   > De America Caribïaidd: 22x20px Colombia 1,138,910  37.7 Bogotá 22x20px Feneswela 912,050  27.8 Caracas     > Ynysoedd Caribïaidd: 22x20px Trinidad a Thobago 5,128  212.3 Port of Spain Côn Deheuol: 22x20px Paragwái 406,750  15.6 Asunción 22x20px Wrwgwái 176,220  19.4 Montevideo   > Patagonia: 22x20px Yr Ariannin 2,766,890  14.3 Buenos Aires 22x20px Tsile 756,950  21.1 Santiago de Chile

Gweler hefyd
Baneri De America

Cyfeiriadau


Categori:Cyfandiroedd