Eisteddfod Genedlaethol Cymru

Am Eisteddfod eleni gweler Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Garreg Las 2026
305px|bawd|Maes Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau 2003, ar dir fferm Mathrafal.

Gŵyl ddiwylliannol fwyaf Cymru yw Eisteddfod Genedlaethol Cymru, gyda chystadlu mewn llenyddiaeth, cerddoriaeth a drama yn elfen bwysig. Ymhlith y cystadlaethau pwysicaf mae cystadleuaeth am y Gadair am awdl, y Goron am bryddest y Fedal Ryddiaith am waith rhyddiaith, a'r Fedal Ddrama ar gyfer y ddrama orau. Ceir hefyd y Rhuban Glas i'r canwr unigol gorau a chyflwynir Medal Syr T.H. Parry-Williams er 1975 i gydnabod gwasanaeth gwirfoddol nodedig ymhlith pobl ifanc. Er 1952, trefnir a llywodraethir yr Eisteddfod gan Lys yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn gyffredinol, bu'r niferoedd sy'n ymweld â hi'n gostwng rhwng 1997 a 2017.

Yr Eisteddfod ddoe a heddiw
Er bod traddodiad yr eisteddfod yn ganrifoedd oed, ni chynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf tan 1861, yn Aberdâr. Daeth y gyfres flynyddol honno i ben oherwydd diffyg cyllid yn 1868. Yn 1880 sefydlwyd Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol a dan nawdd y gymdeithas hon cynhaliwyd Eisteddfod Merthyr Tudful yn 1881 a chynhaliwyd eisteddfod yn ddifwlch wedyn ar wahân i 1914, 1940 a 2020. (Cynhaliwyd hi ar lein yn 2021.)Melville Richards, "Eisteddfod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg", yn Twf yr Eisteddfod: Tair Darlith, gol. Idris Foster (Aberystwyth: Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1968)

Roedd Iolo Morganwg wedi sefydlu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain yn 1792. Fel y tyfodd yr Eisteddfod Genedlaethol daeth yr orsedd i'w chysylltu fwy-fwy gyda hi, gan gychwyn gydag Eisteddfod Caerfyrddin 1819, nes datblygu yn rhan o seremonïau'r eisteddfod fwy neu lai fel y mae heddiw. Yr orsedd sydd yn gyfrifol am seremonïau cadeirio a choroni'r beirdd yn ogystal â chyflwyno'r Fedal Ryddiaith. Ailwampiodd yr Archdderwydd Geraint Bowen tipyn ar y seremonïau, er enghraifft diddymu Seremoni'r Cymry Ar Wasgar, a dod â'r brodyr Celtaidd i mewn i rai o'r prif seremonïau. Mae aelodau'r orsedd yn rhannu'n dri grŵp, gyda lliw gwahanol i wisg bob un.

Caiff yr Eisteddfod Genedlaethol ei chynnal bob blwyddyn yn ystod wythnos lawn gyntaf mis Awst, yn y de a'r gogledd bob yn ail. Ond ceir Seremoni'r Cyhoeddi tua 13 mis cyn yr Eisteddfod. pryd y bydd Gorsedd y Beirdd a'i chefnogwyr yn gorymdeithio drwy'r dref i Gylch yr Orsedd. Ar ôl y seremoni cyflwynir rhestr o destunau'r Eisteddfod i'r Archdderwydd.

Mae maes yr Eisteddfod yn mesur oddeutu 15 i 18 erw (6 i 7 ha). Ar wahân i'r pafiliwn mawr, bydd hefyd y Babell Len, y Babell Ddawns, Pabell y Cymdeithasau, y Lle Celf; a bydd nifer o stondinau gan gymdeithasau gwirfoddol, megis yr Urdd, Merched Wawr; bydd y pleidiau gwleidyddol ar y maes hefyd a busnesau.

Yn y gorffennol, roedd Saesneg yn rhan o'r gweithgareddau, a chlywid hi hyd yn oed ar lwyfan yr Eisteddfod ei hun. Nododd y cyfansoddiad newydd ym 1952 mai iaith swyddogol yr eisteddfod oedd y Gymraeg yn unig, ac roedd Cynan yn flaenllaw yn y gwaith o gadw'r eisteddfod yn uniaith Gymraeg.

Ymhlith eisteddfodau eraill Cymru mae: Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, Eisteddfod Pantyfedwen, Eisteddfod Powys ac Eisteddfod Môn. Ceir hefyd nifer o eisteddfodau llai ledled Cymru, megis Eisteddfod Pwll-glas.

 Prif wobrau'r eisteddfod 

 Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol
 Coron yr Eisteddfod Genedlaethol
 Medal Ryddiaith
 Y Fedal a Thlws y Ddrama
 Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn
 Medal Syr T.H. Parry-Williams
 Ysgoloriaeth W. Towyn Roberts
 Gwobr Goffa Daniel Owen
 Gwobr Goffa Osborne Roberts
 Tlws Y Cerddor
 Tlws Dysgwr y Flwyddyn
 Gwobr Goffa David Ellis
 Gwobr Richard Burton
 Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg
 Albwm Cymraeg y flwyddyn

 Medal Aur am Gelfyddyd Gain
 Medal Aur am Grefft a Dylunio
 Medal Aur mewn Pensaernïaeth

Rhestr o Eisteddfodau Cenedlaethol

19eg ganrif

1861 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861
1862 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1862
1863 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1863
1864 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1864
1865 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1865
1866 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caer 1866
1867 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1867
1868 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1868
 1869-1879 - Eisteddfodau answyddogol yn y gogledd
1869 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treffynnon 1869
1870 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1870
1871 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tywyn 1871
1872 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tremadog 1872
1873 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1873
1874 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1874
1875 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1875
1876 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1876
1877 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1877
1878 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1878
1879 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Conwy 1879
 Ail-gychwyn Eisteddfod Genedlaethol
1880 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880
1881 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1881
1882 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882
1883 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1883
1884 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1884
1885 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885
1886 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1886
1887 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887
1888 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1888
1889 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberhonddu 1889
1890 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890
1891 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1891
1892 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1892
1893 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pontypridd 1893
1894 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1894
1895 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1895
1896 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1896
1897 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1897
1898 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Ffestiniog 1898
1899 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1899
1900 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1900

20fed ganrif

1901 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1901
1902 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902
1903 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1903
1904 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1904
1905 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905
1906 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1906
1907 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1907
1908 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangollen 1908
1909 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1909
1910 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910
1911 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911
1912 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
1913 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fenni 1913
1914 - Dim Eisteddfod Genedlaethol oherwydd dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf
1915 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
1916 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1916
1917 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917
1918 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
1919 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Corwen 1919
1920 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920
1921 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1921
1922 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1922
1923 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1923
1924 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pwl 1924
1925 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925
1926 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926
1927 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caergybi 1927
1928 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treorci 1928
1929 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1929
1930 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1930
1931 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931
1932 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932
1933 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1933
1934 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
1935 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1935
1936 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936
1937 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Machynlleth 1937
1938 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938
1939 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
1940 - 'Eisteddfod ar yr Awyr', Bangor a gwledydd Prydain
1941 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941
1942 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1942
1943 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1943
1944 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandybïe 1944
1945 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945
1946 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946
1947 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947
1948 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr 1948
1949 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dolgellau 1949
1950 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerffili 1950
1951 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
1952 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952
1953 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1953
1954 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954
1955 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955
1956 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956
1957 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957
1958 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy 1958
1959 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959
1960 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1960
1961 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961
1962 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1962
1963 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963
1964 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1964
1965 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Drenewydd 1965
1966 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966
1967 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Bala 1967
1968 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1968
1969 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fflint 1969
1970 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1970
1971 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor a'r cylch 1971
1972 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 1972
1973 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1973
1974 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974
1975 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor 1975
1976 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1976
1977 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r cylch 1977
1978 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1978
1979 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979
1980 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Lliw 1980
1981 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i chyffiniau 1981
1982 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982
1983 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983
1984 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984
1985 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1985
1986 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1986
1987 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987
1988 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988
1989 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1989
1990 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990
1991 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991
1992 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1992
1993 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993
1994 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1994
1995 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995
1996 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dinefwr 1996
1997 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
1998 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998
1999 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999
2000 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000

21ain ganrif
2001 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001
2002 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002
2003 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003
2004 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004
2005 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005
2006 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006
2007 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007
2008 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008
2009 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009
2010 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010
2011 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011
2012 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012
2013 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013
2014 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2014 
2015 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015 Newyddion BBC am Eisteddfod 2015
2016 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy a’r Cyffiniau 2016
2017 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017
2018 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018
2019 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019
2020 - Gohiriwyd Eisteddfod Ceredigion oherwydd Pandemig COVID-19. Yn hytrach cynhaliwyd Gŵyl AmGen, Gŵyl ar-lein.
2021 - Gohiriwyd Eisteddfod Ceredigion eto i 2022. Cynhaliwyd Eisteddfod AmGen 2021 yn ei le.
2022 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 2022
2023 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023
2024 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhondda Cynon Taf 2024
2025 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025
2026 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Garreg Las 2026 (Sir Benfro)

Llyfryddiaeth
Alan Llwyd, Prifysgol y Werin: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1900-1918 (Cyhoeddiadau Barddas,  2008)
Alan Llwyd, Blynyddoedd y Locustiaid: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1919-1936 (Cyhoeddiadau Barddas,  2007)
Alan Llwyd, Y Gaer Fechan Olaf: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1937-1950 (Cyhoeddiadau Barddas,  2006)

 Gweler hefyd 
 J. Elwyn Hughes, golygydd y Cyfansoddiadau rhwng 1985-2015
 Rhestr o Archdderwyddon
 Rhestr ffigurau ymwelwyr â'r Eisteddfod Genedlaethol

Gwyliau iaith Celtaidd eraill
 Oireachtas na Gaeilge - Iwerddon
 Mòd Genedlaethol yr Alban - Yr Alban
 Cooish - Ynys Manaw
 Gouel Broadel ar Brezhoneg - Llydaw

 Cyfeiriadau 

Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Categori:Gwyliau Celtaidd

Dolenni allanol

Gwefan swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol

Hanes dechreuadau'r Eisteddfod Genedlaethol ar wefan Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan 

Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru

Cymru
Categori:Sefydliadau 1861