Charles I, brenin Lloegr a'r Alban

Charles Stuart (19 Tachwedd 1600 - 30 Ionawr 1649) oedd Tywysog Cymru o 1616 hyd 1625, ac wedyn brenin Charles I, brenin Lloegr a'r Alban o 27 Mawrth 1625 tan ei ddienyddiad yn sgil Rhyfel Cartref Lloegr. Roedd ei deyrnasiad yn gyfnod o frwydro am rym rhwng y brenin a'r senedd. Yn bleidiwr brwd dros hawl ddwyfol brenhinoedd, gweithredai Charles i gryfháu ei rymoedd ei hun, gan reoli heb y Senedd am gyfnod helaeth o'i deyrnasiad. Mae John Gwilym Jones yn ei gynnwys fel cymeriad yn ei ddrama Hanes Rhyw Gymro.

Bywyd cynnar
Yn ail fab i'r Brenin James VI o'r Alban a'i wraig Anne o Ddenmarc, cafodd Charles ei eni ym Mhalas Dunfermline yn yr Alban ar 19 Tachwedd 1600. Ar farwolaeth Elizabeth I o Loegr yn mis Mawrth 1603, dyrchafwyd ei dad i orsedd Lloegr. Roedd Charles yn blentyn eiddil, ac, ar y dechrau, fe'i gadawyd yn yr Alban yng ngofal nyrsys rhag ofn i'w iechyd waethygu ar y daith hir i Lundain.

Teyrnasiad cynnar
Esgynodd Charles i orsedd Lloegr a'r Alban ar farwolaeth ei dad ar 27 Mawrth 1625. Ar 13 Mehefin o'r un flwyddyn, priododd Henrietta Maria, yn absenoldeb y ddau gymar. Roedd ei senedd gyntaf, oedd wedi agor ym mis Mai, yn erbyn y briodas o'r cyntaf am mai pabyddes oedd hi, ac ofnid y byddai Charles yn lleddfu mesurau yn erbyn pabyddion a thanseilio Protestaniaeth fel crefyddol swyddogol y deyrnas.

Brwydrau â'r Senedd
Roedd Charles yn brwydo â'r Senedd yn ystod rhan helaeth o'i deyrnasiad.

Achos llys a'i ddienyddio
bawd|dde|300px|Print Almaenig o'r 17eg ganrif yn dangos dienyddiad Charles I
Cyhuddiwyd Charles o uchel frad ac uchel droseddau eraill ar 2 Ionawr 1649. Gwrthododd Charles bledio gan fynnu nad oedd gan lys mo'r hawl i ddwyn achos yn erbyn brenin. Fe'i cafwyd yn euog, a llofnodwyd warant marwolaeth gan 59 o'r comisiynwyr, gan gynnwys John Jones, Maesygarnedd ar 29 Ionawr 1649. Fe'i dienyddiwyd y diwrnod wedyn ar lain o dir o flaen y Tŷ Gwledda, Whitehall yn Llundain.

Plant
Charles James Stuart (1629)
Charles II, brenin Lloegr a'r Alban (1630-1685)
Mari Stuart, tywysoges Orange (1631-1660)
James II/VII, brenin Lloegr a'r Alban (1633-1701)
Elisabeth Stuart (1635-1650)
Anne Stuart (1637-1640)
Catrin Stuart (1639)
Harri Stuart (1640-1660)
Henrietta Anne Stuart (1644-1670)

Arfau

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1600
Categori:Marwolaethau 1649
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Tywysogion Cymru