Rheilffordd Ffestiniog

bawd|200px|Gorsaf Tan-y-bwlch

|}

Mae Rheilffordd Ffestiniog yn rheilffordd cledrau cul (1 troedfedd ac 11½ modfedd; 597 mm), yn Eryri, Gwynedd. Mae'r rheilffordd yn cysylltu Porthmadog a Blaenau Ffestiniog ac yn atyniad twristaidd poblogaidd.

Adeiladwyd y rheilffordd yn y 19g i gludo llechi o chwareli Blaenau Ffestiniog i borthladd Porthmadog er mwyn eu hallforio.

Hanes
bawd|chwith|Injan Little Giant (cab F.R. 6), tua 1875.
Ar ddiwedd y 18g, prynodd William Alexander Madocks dir ar aber Afon Glaslyn, ac wedi adeiladu'r Cob, sydd yn mynd ar draws yr aber, crëwyd harbwr gan lif newydd yr afon. Codwyd adeilad mawr ar ochr arall y Cob ar gyfer y gweithwyr, sef Boston Lodge; cynrychiolodd Madocks y dref Boston yn San Steffan.
bawd|300px|Mountaineer yn gadael Porthmadog
bawd|300px|Trên yn agosáu at Dan y Bwlch
Ar un adeg, datblygodd diwydiant enfawr o chwareli llechi yn ardal Blaenau Ffestiniog, ond roedd angen cludo'r llechi ar gerbydau i Afon Dwyryd, ac ar gychod i lawr yr afon at longau hwyliau. Felly hyrwyddwyd y syniad o adeiladu rheilffordd gan Samuel Holland,Gwefan llechi Cymru perchennog chwarel yn y Rhiw, a Henry Archer,Gwefan Transport Heritage dyn busnes o Ddulyn, a phasiwyd deddf yn San Steffan ar 23 Mai 1832Tudalen Rheilffordd Ffestiniog ar wefan Cyrnol Stephens i'r perwyl hwn. Arolygwyd ac adeiladwyd y Rheilffordd gan James Spooner o Swydd Gaerwrangon. Lled y lein oedd 23.5 modfedd, yr un maint a ddefnyddiwyd yn y chwareli. Adeiladwyd y lein rhwng 1833 a 1836.

Defnyddiwyd disgyrchiant yr holl ffordd i lawr i Borthmadog, a cheffylau i dynnu'r wagenni gweigion yn ôl i'r chwareli. Aeth y ceffylau i lawr i Borthmadog mewn wagenni 'dandy'. Daeth y rheilffordd yn brysurach, ac roedd angen pŵer cryfach i dynnu'r cerbydau; ond ni chredwyd fod locomotifau stêm yn ymarferol ar gledrau mor gul.
bawd|300px|chwith|Lew ar y Cob
Cyhoeddwyd amserlen gan Charles Easton Spooner ym 1856, efo 6 thrên pob dydd i lawr o 'Quarry Terminus' (Cyffordd Dinas) i Boston Lodge, yn stopio yn 'Twnnel', Hafod y Llyn a Rhiw Goch; cymerodd y trên gyflymach 1 awr 32 munud. Daeth 2 ddyn ar bob trên i'w rheoli gyda brêcs. Tynnwyd y trenau ymlaen o Boston Lodge i Borthmadog gan geffylau.

Cymerodd trenau yn ôl i fyny bron 6 awr, a phob trên yn cynnwys 6 wagen lechi wag a wagen dandy. Roedd yr amserlen yn ddigonol i gario 70,000 o dunelli o lechi.

Daeth Charles Easton Spooner, mab James, yn rheolwr y rheilffordd ym 1856. Arwyddodd gytundebau efo George England a'i Gwmni, Llundain ar gyfer pedwar o locomotifau. Cyrhaeddodd The Princess a Mountaineer yng Ngorffennaf 1863, a The Prince a Palmerston ym 1864. Caniatawyd trenau ar gyfer teithwyr yn ystod yr un flwyddyn. Defnyddiwyd disgyrchiant ar y ffordd i lawr, ac aeth locomotifau i lawr ar wahân. Stopiodd trenau yn Nhanygrisiau, Hafod y Llyn (Tan y Bwlch o 1872 ymlaen) a Phenrhyndeudraeth; pasiodd trenau ar y dde, fel y maent hyd at heddiw.

Cyrhaeddodd Welsh Pony a Little Giant ym 1867, a daeth y lein yn brysurach; felly yn 1869, pasiwyd deddf yn caniatáu trac dwbl. Buasai hynny'n gostfawr iawn, a datryswyd y broblem drwy ddefnyddio locomotifau Fairlie. Roedd Robert Fairlie wedi cynllunio locomotif hyblyg, efo un boilar ar ddau fogi, efo caban canolog i'r gyrrwr a'r dyn tân. Arddangoswyd 'Little Wonder' ar y rheilffordd ym 1870. Dilynodd 'James Spooner' ym 1872, ac ym 1876, Taliesin, injan mwy confensiynol. Erbyn hyn roedd Boston Lodge yn weithdy sylweddol, ac adeiladwyd 'Myrddin Emrys' ym 1879 a 'Livingston Thompson' ym 1886. Adeiladwyd cerbydau 15 ac 16 ym 1873, y cerbydau cyntaf efo bogis ym Mhrydain.

Defnyddiwyd disgyrchiant gan drenau llechu hyd at 1939, a daeth y trenau'n hirach; yn aml iawn, mwy nag 80 wagen efo 3 dyn i arafu trên. Erbyn 1900, daeth 9 trên i lawr a 9 i fyny i Dduffws, yn stopio ym Minffordd, Penrhyndeudraeth, Tan y Bwlch, Dduallt, Tanygrisiau, Blaenau (LNWR) a Blaenau (GWR). Cymerodd y siwrnai i fyny dim ond awr. Defnyddiwyd breciau gwacter o 1893 ymlaen.

Ym 1872, adeiladwyd culffyrdd gyfnewid ym Minffordd, yn rhoi cysylltiad i'r Rheilffordd y Cambrian. Ond efo cyrhaeddiad rheilffyrdd eraill i Flaenau Ffestiniog, agorwyd ffyrdd eraill i'r cludiant llechi. Ac erbyn diwedd y 19g, dechreuodd y diwydiant llechi yng Nghymru ddirywyo, a chafwyd cyfres o streiciau hir.

Erbyn y 1920au, roedd twristiaid mor bwysig i'r rheilffordd â'r diwydiant llechi, sydd wedi crybachu'n sylweddol erbyn y 1920au. Ym 1921, prynodd Corfforiaeth Alcam (o Ddolgarrog cyfran reolaethol yn y rheilffordd. Daeth Henry Jack yn gadeirydd. Roedd o'n gadeirydd Rheilffordd Eryri hefyd.

Ym 1923 agorwyd Rheilffordd Eryri, a gyllidwyd gan Reilffordd Ffestiniog, i gysylltu Rheilffordd Cledrau Cul Gogledd Cymru efo'r Ffestiniog, gan gynnwys gorsaf reilffordd newydd, Porthmadog Newydd. Roedd gan y rheilffordd newydd ddyled enfawr, a roedd hi'n faich sylweddol ar Reilffordd Ffestiniog. Appwyntiwyd Cyrnol Holman Fred Stephens yn beiriannydd rhan amser i'r ddwy reilffordd ym 1923, a daeth o'n gadeirydd a rheolwr cyfarwyddwr i'r ddwy ym 1924. Aeth Rheilffordd Eryri i law'r derbynnydd ym 1927; daeth Stephens yn dderbynnydd iddi, a symudodd swyddfeydd y ddwy reilffordd i Tonbridge, cartref y Cyrnol. Roedd Rheilffordd Eryri'n methiant, a chaewyd y lein ym 1937.

Parhaodd trenau llechi'r Rheilffordd Ffestiniog, yn ogystal â threnau i weithwyr yn ystod yr wythnos ac i dwristiaid yn ystod yr haf. Gorffennodd gwasanaeth i weithwyr ar 16 Medi 1939; parhaodd trenau llechi ar dri diwrnod yr wythnos, ond efo locomotifau yn hytrach na ddisgyrchiant. Daeth trenau llechi i ben ar 1 Awst 1946, heblaw am darn bach rhwng Duffws ac iard yr LNWR ym Mlaenau. Nid oedd sôn yn y deddf wreiddiol am gau neu ddatgymalu'r rheilffordd, a doedd dim arian i gyllido deddf newydd, felly gadawyd y lein a gorsafoedd i ddirywio.

Adfywiad
bawd|chwith|300px|Trên ar y Cob
Cynhaliwyd cyfarfod ym Mryste ym 1951 i drafod ail-agor y Rheilffordd. Prynodd Alan PeglerGwefan steam index gyfran reolaethol yn y rheilffordd a dechreuodd grŵp o wirfoddolwyr y dasg o ailadeiladu'r lein.

Cychwynnodd gwasanaeth dros y Cob o Borthmadog i Boston Lodge ar 23 Gorffennaf 1955, yn gyntaf efo diesel Simplex, ac wedyn efo 'Prince' , sydd wedi cael ei ail-adeiladu, o 3 Awst 1955 ymlaen.N. F. Gurley; Narrow Gauge Steam out of Portmadoc, 1980 Estynnwyd y lein i Finffordd ar 19 Mai 1956, i Benrhyndeudraeth ar 5 Mehefin 1957, i Dan-y-Bwlch ar 5 Ebrill 1958, ac i Dduallt ar 6 Ebrill 1968. Ail-gyflwynwyd Gwasanaeth Post y rheilffordd ar 28 Mai 1968..

Y Gwyriad
Ym 1955, pasiwyd deddf yn San Steffan ar gyfer Gorsaf Bŵer yn ymyl Tan-y-grisiau, yn cynnwys pryniant gorfodol o'r lein uwchben Twnnel Moelwyn er mwyn adeiladu cronfeydd dŵr. Ond aeth y Rheilffordd ymlaen at Flaenau Ffestiniog, ac yn Ebrill 1968, ail-agorwyd gorsaf Dduallt, yr un olaf cyn y cronfeydd dŵr, ac ar 2 Ionawr 1965, dechreuwyd gwaith ar weddill y lein. Cwblhawyd Troelliad Dduallt ym 1971 i godi'r lein uwchben lefel y cronfeydd dŵr, a Thwnnel Moelwyn newydd ym 1977. Adeiladwyd pontydd dros bibellau'r orsaf bŵer a chyrhaeddwyd Tan-y-grisiau, a hen lwybr y rheilffordd, ar 24 Mehefin 1978.

Penderfynwyd y dylai Blaenau Ffestiniog gael un gorsaf reilffordd ar gyfer trenau Rheilffyrdd Prydeinig a Rheilffordd Ffestiniog. Agorwyd yr orsaf yn swyddogol gan George Thomas (Ysgrifennydd Gwladol) ar 30 Ebrill 1983.
Rheilffordd Eryri
Roedd Rheilffordd Ffestiniog wedi dechrau cynllunio ail-agoriad Rheilffordd Eryri yn y 1990au, a digwyddodd hynny – o Gaernarfon i Borthmadog – yn 2012.

Locomotifau a Cherbydau
Locomotifau Stêm
Gweler N. F. Gurley; Narrow Gauge Steam out of Portmadoc, 1980 ar gyfer gwybodaeth hyd at 1979.

RhifEnwDelweddTrefn yr OlwynauAdeiladwydAdeiladwrNodiadau1Princess150px0-4-01863George EnglandTynnwyd o Spooner's i gael atgyweiriad cosmetig ar gyfer penblwydd cant a hanner o stêm ar y rheilffordd yn 2013.2Prince150px0-4-01863George EnglandYr injan stêm hynaf y rheilffordd sydd yn goroesi. Atgyweirir yng Ngweithdy Boston Lodge ar gyfer penblwydd cant a hanner o stêm ar y rheilffordd yn 2013.3Mountaineer0-4-01863George EnglandDatgymalwyd ym 1879 pan ystyriwyd o yn dreuliedig. Defnyddiwyd rhai darnau ar locomotifau George England eraill.4Palmerston150px0-4-01864George EnglandYn ôl ar y lein ym 1993 wedi blynyddoedd maith heb ei ddefnyddio, gan gynnwys cyfnod fel boilar ansymudol yn Boston Lodge.5Welsh Pony150px0-4-01867George EnglandWrthi'n cael ei adnewyddu ar gyfer gwasanaeth ar y rheilffordd.6Little Giant150px0-4-01867George EnglandSgrapiwyd ym 1932.7Little Wonder150px0-4-4-01869George EnglandSgrapiwyd ym 1882. Y locomotif Fairlie cyntaf.8James Spooner150px0-4-4-01872Avonside Engine Co.Defnyddiwyd hyd at 1931, a sgrapiwyd ym 1933.9Taliesin150px0-4-41876/1999Vulcan Foundry/ Boston LodgeCopi o locomotif Fairlie unigol, adeiladwyd yng ngweithdy Boston Lodge ym 1999. Sgrapiwyd yr un wreiddiol (adeiladwyd ym 1876) ym 1935 ar ôl gwrthdaro'n erbyn Welsh Pony. Defnyddiwyd rhai darnau o'r un gwreiddiol tra'n adeiladu'r un newydd. Enwyd ar ôl y bardd Taliesin. Adeiladwyd i ganiatáu defnydd o lo neu olew, a defnyddiwyd glo ers 2007. Defnyddiwyd fel arfer ar amserau tawel.10Merddin Emrys150px0-4-4-01879Boston LodgeY Fairlie hynaf yn gweithio ar y rheilffordd. Enwyd ar ôl y bardd Myrddin Emrys. Ailadeiladwyd yr injan ym 1987/8. Daeth yn ôl i'w waith yn 2005 a throswyd i ddefnyddio glo yn ystod gaeaf 2006/2007.11Livingston Thompson150px0-4-4-01886Boston LodgeTynnwyd o'i waith ac atgyweiriwyd i'w ddangos yn Amgueddfa Rheilffordd Genedlaethol yn Efrog. 11Earl of Merioneth150px0-4-4-01979Boston LodgeY Fairlie dwbl cyntaf a adeiladwyd gan y Rheilffordd bresennol, a'r unig un heb y tanciau ciwboid arferol. Defnyddiodd lo ers 2006. Ymddeolwyd ym mis Ebrill 2018.12David Lloyd George150px0-4-4-01992Boston LodgeY Fairlie dwbl diweddaraf yn y byd, a hefyd y locomotif mwyaf pŵerus ar y rheilffordd. Adeiladwyd i ddefnyddio olew, sydd yn gostus ar hyn o bryd, felly fe'i defnyddir dim ond os oes angen, ar drenau trwm. -Blanche150px2-4-01893Cwmni HunsletGweithiodd yn wreiddiol ar brif lein y Rheilffordd Chwarel Penrhyn fel 0-4-0. Prynwyd gan Reilffordd Ffestiniog ym 1963 ac ailadeiladwyd yn 2-4-0 ym 1972 yn defnyddio'r olwynion blaen, oddi ar Foel Tryfan, un o'r locomotifau gynnar Rheilffordd Eryri. -Linda150px2-4-01893Cwmni HunsletGweithiodd yn wreiddiol ar brif lein y Rheilffordd Chwarel Penrhyn fel 0-4-0. Prynwyd gan Reilffordd Ffestiniog ym 1962. Enwyd ar ôl Linda Blanche Douglas-Pennant, merch y trydydd Barwn Penrhyn. Ailddechreuodd gwaith yn 2011 ar ôl atgyweiriad dros gyfnod o 7 blynedd. -Mountaineer150px2-6-21917ALCOAdeiladwyd ar gyfer y Fyddin Brydeinig yn y Rhyfel Byd Cyntaf a gweithiodd wedyn ar  Dramffordd Pithiviers à Toury yn Ffrainc. Prynwyd gan gefnogwyr Rheilffordd Ffestiniog ym 1967. Nid yw wedi gweithio ers 2006 ac mae'n disgwyl cael ei hatgyweirio. -Britomart150px0-4-01899Cwmni HunsletDefnyddiwyd fel arfer o gwmpas Boston Lodge a Gorsaf Rheilffordd Harbwr Porthmadog ac yn achlysurol ar gyfer gweithgareddau arbennig yng ngorsafoedd Tan-y-bwlch a Blaenau Ffestiniog. -Lilla150px0-4-01891Cwmni HunsletDefnyddiwyd ar drenau arbennig neu ar gyfer digwyddiadau arbennig. 14Lyd150px2-6-22010Boston LodgeAdeiladwyd yng Ngweithdy Boston Lodge yn arddull y pedwar locomotifau adeiladwyd gan Gwmni Manning Wardle ar gyfer Rheilffordd Lynton a Barnstaple rhwng 1898 a 1925. Sgrapiwyd tri ohonynt, ac aeth yr un arall i Brasil ac mae bellach wedi diflannu. Dechreuodd Lyd ei waith yn 2010 mewn lifrai du heb linellau, ac wedyn mewn lifrai'r Rheilffyrdd Prydeineg (du efo llinellau) yn 2011; ac – hefyd yn 2011 – yn lifrai'r Rheilffordd y De. Disgwyliwyd bod Lyd yn ymddangos ar Reilffyrdd Ffestiniog ac Eryri yn y dyfodol. -Leary      0-4-0   2010   E A Foulds Ltd, ColneAdeiladwyd Leary gan grwp o wirfoddolwyr y rheilffordd, yn defnyddio boeler fertigol.Gwefan Cymdeithas y Rheilffordd Ffestiniog -   Dahuichang 40-8-01988Gweithdy locomotif HarbinAdeiladwyd ar gyfer rheilffordd diwydiannol ar gyrion Beijing a phrynwyd gan grwp o wirfoddolwyr y Rheilffordd Ffestiniog yn 2006. Arddangoswyd yr injan yn Amgueddfa Reilffordd Shildon yn 2008, ac rŵan yn disgwyl am atgyweiriad yng Ngweithdy Boston Lodge.

Locomotifau Diesel
Gweler N. F. Gurley; Narrow Gauge Steam out of Portmadoc, 1980 ar gyfer gwybodaeth hyd at 1979
EnwDelweddMathAdeiladwydAdeiladwrNodiadauMary Ann4wd1917Motor RailYr injan cyntaf i weithio ar y rheilffordd ar ei newydd wedd ym 1954. Adeiladwyd ar gyfer yn  Rhyfel Byd Cyntaf; prynwyd gan Reilffordd Ffestiniog ym 1923.Moelwyn150px2-4-0d1918Cwmni BaldwinInjan arall o'r Rhyfel Byd Cyntaf, prynwyd gan y rheilffordd ym 1925.Upnor;Castle150px4wd1954F.C. HibberdAdeiladwyd i'r Rheilffordd Chattenden ac Upnorar gyfer cledrau 30 modfedd o led. Prynwyd o'r Rheilffordd y Trallwng a Llanfair Caereinion ym 1968. Erbyn hyn, mae'n gweithio ar Reilffordd Eryri.Moel Hebog150px4wd1955Cwmni HunsletAdeiladwyd ar gyfer Bwrdd Glo Cenedlaethol fel locomotif diogel rhag tân. Prynwyd ym 1969 a defnyddiwyd yn y bòn ar drenau cynnal a chadw.Conway Castle/Castell Conwy150px4wd1958F. C. Hibberd a Chymni cyf.Adeiladwyd ar gyfer lein y Morlys yn Ernesettle. Prynwyd ym 1981, adenwir yn ddwyieithog. Defnyddir ar Reilffordd Eryri.Ashover4wd1948F. C. Hibberd a Chymni cyf.Adeiladwyd ar gyfer Rheilffordd Ysgafn Ashover a phrynwyd ym 1981.The Lady Diana4wd1957Motor RailPrynwyd ym 1974.The Colonel4wd1943Motor RailAdeiladwyd ar gyfer Cwmni Tywod a Gro St. Albans, a phrynwyd gan Cyrnol Campbell o Faenor Dduallt i ddefnyddio'n bersonol ar Reilffordd Ffestiniog. Ffestiniog Railway. Prynwyd gan y rheilffordd ym 1982.Criccieth Castle/Castell Criccieth150px0-6-0d1995Boston LodgeAdeiladwyd gan y rheilffordd o darnau cyflenwyd gan Gwmni Baguley-Drewry. Enwir yn ddwyieithog a defnyddiwyd ar drenau i deithwyr.Harlech Castle/Castell Harlech150px0-6-0d1983Baguley-DrewryAdeiladwyd i weithio ym Mosambic, ond prynwyd gan Reilffordd Ffestiniog ym 1988 ar ôl dilead y cytundeb. Enwir yn ddwyieithog. Defnyddiwyd ar drenau cynnal a chadw a chedwir fel arfer ym Minffordd.Harold4wd1979Cwmni HunsletAdeiladwyd ar gyfer gwaith carthion North Bierley a phrynwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog yn y 1990au.Vale of Ffestiniog150pxB-B]]d1967CH Funkey & Co (Pty) LtdAdeiladwyd ar gyfer rheilffyrdd dwy droedfedd y Cwmni Sment o Ddalaith Ddwyreiniol ym Mhort Elizabeth, De Affrica. Prynwyd gan y rheilffordd ym 1996 ac ailadeiladu'n helaeth. Defnyddir ar drenau teithwyr. Gefell i 'Castell Caernarfon' ar Reilffordd Eryri.Moel-Y-Gest150px4wd1965Cwmni HunsletAdeiladwyd ar gyfer Stordy Arfau y Llynges, Dean Hill, Wiltshire. Prynwyd gan y rheilffordd yn 2004, a defnyddir o gwmpas Boston Lodge.Busta4-wheelFairbanks MorseTroli fforddolwyr, defnyddiwyd yn wreiddiol gan Fyddin Yr Unol Daleithiau. Defnyddiwyd ar Reilffordd Eryri ym 1920au a 1930au.Monster4 olwyn.Boston LodgeDiesel bach, adeiladwyd ar gyfer y rheilffordd ac atgyweiriwyd yn 2010.

Cerbydau sydd yn eiddo, neu cedwir yn barhaol ar, Rheilffordd Ffestiniog.

Cerbydau Pedair Olwyn
Prif ffynhonnell yw "Rheilffordd Ffestiniog Railway Traveller's Guide" cyhoeddwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog yn 2002, yn diweddarir pan fo wybodaeth ar gael.
Gweler hefyd Festipedia - Cerbydau 

Rhif presennolAdeiladwydAdeiladwrAdrannau (o ben agosach i Flaenau)SeddiDelweddNodiadau11996Gweithdy Boston Lodgemainc bwrdd cyllyllrhannol agored14 (3ydd)150pxcopi efo rhai ddarn gwreiddiol21863/4Brown, Marshalls and Co. Ltd.un adran, seddi bwrdd cyllyll10 (1af)atgyweiriwyd 1958, ailadeiladwyd 199231863/4Brown Marshalls & Co. Birminghammainc bwrdd cyllyll un adran14 (3ydd) atgyweiriwyd 1960, ailadeiladwyd  199641863/4Brown Marshalls & Co. Birminghammainc bwrdd cyllyll un adran14 (3ydd)150pxatgyweiriwyd 1958, ailadeiladwyd 200051863/4Brown Marshalls & Co. Birminghammainc bwrdd cyllyll un adran14 (3ydd)150pxatgyweiriwyd 1958, ailadeiladwyd gan Mr R.G. Jarvis 198381885/6FR Boston Lodge Workscerbyd chwarelwyr un adran 10 (3ydd)150pxatgyweiriwyd 1961 a 1988, ailadeiladwyd 1991/2 102007Gweithdy Boston LodgeDwy adran pedair olwyn12 (3ydd)Copi o bedair olwyn Ashbury o 1868, yn cynnwys darnau cerbydau Ashbury gwreiddiol. Adeiladwyd yr un gwreiddol yn un dosbarth cyntaf, ond yn hwyrach ailenwyd yn drydydd dosbarth.(11)1863/4Brown Marshalls & Co. Birminghammainc bwrdd cyllyll hollol agored14 (3ydd)Ailadeladwyd gan Grŵp Canolbarth y Gymdeithas Rheilffordd Ffestiniog mewn cyflwr gwreiddiol. Atgyweirir ar hyn o bryd i gyflwr Fictoriaidd, gan gynnwys cysgodlenni lledr. Galwir fel arfer y 'flying bench'.12Adeiladir ar hyn o bryd.Gweithdy Boston Lodgemainc bwrdd cyllyllrhannol agored 14 (3ydd)copi efo rhai ddarn gwreiddiol.Fan 61885/6Gweithdy Boston LodgeBrec un adran.6 (3ydd)Newidiwyd o gerbyd chwarelwyr (fel rhif 8) tua 1930, balconi un ben, ailadeiladwyd ym 1988. Fan 71898Gweithdy Boston LodgeBrec un adran.6 (3ydd)Adeiladwyd yn gopi o fan brec rhif 1. Newidiwyd o gerbyd chwarelwyr (fel rhif 8) tua 1930, efo dau falconi. Fan 51 (cynt Fan 1)1964Grŵp Canolbarth y Gymdeithas Rheilffordd Ffestiniog Brec un adran heb falconi8 (3ydd)Adeiladwyd i gymryd lle'r Fan 1 gwreiddiol (Rhif 7 uchod). Dywedwyd bod y cerbyn hwn yr un cyntaf a adeiladwyd yn hollol gan wirfoddolwyr ar gyfer unrhyw reilffordd dreftadaeth. Fel a'r un gwreiddiol, defnyddiwyd olwynion a threuliau oddi ar gerbyd chwarelwyr. Adnewyddwyd ym 1987 a rhoir i Adran Peirianneg Sifil y Rheilffordd.Fan 591923GWR Gweithdy Rheilffordd y Great Western, SwindonFan - Adeiladwyd yn Swindon (Lot 914) a daeth yn GWR Rhif 38089 ar Reilffordd Dyffryn Rheidol fel wagon gwartheg. Newidiwyd i led 30 modfedd ar gyfer Rheilffordd Y Trallwng a Llanfair Caereinion. Ailadeiladwyd yn fan gan Grŵp Dwyrain Anglia y Gymdeithas Rheilffordd Ffestiniog, yn dychwelyd i'w led gwreiddiol 

Cerbydau Bogi
Prif ffynhonnell yw "Rheilffordd Ffestiniog Railway Traveller's Guide" cyhoeddwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog yn 2002, yn diweddarir pan fo wybodaeth ar gael. Gweler hefyd Festipedia - Cerbydau 

Rhif PresennolAdeiladwydAdeiladwrAdrannau (o ben agosach i Flaenau)SeddiDelweddNodiadauFan 12004Gweithdy Boston LodgeGard / Bagiau / Cwn0 Copi o Fan Brown Marshall & Co. O 1873, galwyd y 'curly roofed van'. Sgrapiwyd yr un gwreiddiol ym 1921. Fan 21873Gweithdy Boston Lodge3/3/G (gard)12 Fan Brêc / Bagiau, adeiladwyd yn Rhif 2, ailadeiladwyd 1920/21, ac ailadeiladwyd i gyflwr 1920/21 ym 1991. Rhoddwyd Rhif 10 yn 2005. Van 31873Gweithdy Boston Lodge Gard / Bagiau / Cwn0 Goroesodd hyd at 1955, ond sgrapiwyd erbyn hyn. Seiliwyd copi 2004 o Fan 1 a'r cerbyd hwn.Van 41880Gloucester Railway Carriage and Wagon CompanyG/1/1 Salŵn Gwylio15 150pxAdeiladwyd fel fan bagiau Rhif 4; ailadeiladwyd ym 1928/29 fel cerbyd teithwyr/brêc, ailadeiladwyd ym 1957/8, ac fel salŵn gwylio, efo is-ffrâm ddur, ym 1962. Ail-rifwyd o gerbyd 11 yn 2005.Fan 51880Gloucester Railway Carriage and Wagon Company3/Salŵn/Gard25 Adeiladwyd fel fan bagiau rhif 5; ailadeiladwyd ym 1929/30 yn gerbyd teithwyr/brêc, atgyweiriwyd ym 1955, ychwanegwyd cownter bwffe a choridor ym 1957, aildrefnwyd bwffe a salŵn ym 1960, estynnwyd efo is-ffrâm ddur ym 1963. Trysiadau a threfn newydd y seddi, heb gownter bwffe ym 1982. Ail-rifwyd o gerbyd 12 yn 2005.141896Bristol Carriage and Wagon Works, Bryste3 Salŵn/bwffe26 150pxAdeiladwyd ar gyfer Rheilffordd Lynton a Barnstaple fel brêc trydydd dosbarth rhif 15 ac atgyweiriwyd ym 1963 a 1998.151872Brown, Marshalls & Co. Birmingham3/3/3/1/3/3/348+6150pxCynlluniwyd gan George Percival Spooner a dechreuodd gwaith yn Ionawr 1873, yn Rhif 16, un o'r cerbydau cyntaf – o unrhyw faint – i weithio ym Mhrydain. Adeiladwyd efo is-ffrâm haearn a ffrâm haearn i'r coetswaith. Atgyweiriwyd ym 1960, ailadeiladwyd yn 2001 efo chefnogaeth y Gronfa Loteri.161872Brown Marshalls & Co. Birmingham3/3/3/1/1c/3/340+9I'r un cynllun â Rhif 15,un o'r cerbydau cyntaf – o unrhyw faint – i weithio ym Mhrydain. atgyweiriwyd (efo adran cyntaf yn lle yr un ail ddosbarth) ym 1969 yn y bôn gan Mr R.G. Jarvis. Ailadeiladwyd yn 2001 efo chefnogaeth y Gronfa Loteri.171876Brown Marshalls & Co. Birmingham3/3/1/3/3/340+6Cynlluniwyd gan George Percival Spooner. Ffrâm haearn ond coetswaith arferol efo ochrau crwm. Atgyweiriwyd ym 1956 a 1990. Adweinir rhifau 17 i 20 fel 'bowsiders'.181876Brown Marshalls & Co. Birmingham3/3/1/3/3/340+6Fel rhif 17 ond atgyweiriwyd ym 1957 a 2003.191879Gloucester Railway Carriage and Wagon Company3/3/1/1/3/332+12150pxCynlluniwyd gan George Percival Spooner. Is-ffrâm haearn gyr ond coetswaith confensiynol efo ochrau crwm. Yn wreiddiol, dosbarthiadau cyntaf, ail a thrydydd. Atgyweiriwyd ym 1963 a 1982.201879Gloucester Railway Carriage and Wagon Company3/3/1/1/3/332+12150pxel Rhif 19 ond atgyweiriwyd ym 1957 a 1987.221896Ashbury Carriage and Wagon Co, Manceinion3/3/3/3/3/3/356Cerbyd rhad, adeiladwyd ar gyfer traffig twristiaeth. Mae ganddo is-ffrâm bren. Atgyweiriwyd ym 1958. Cafodd is-ffrâm ddur ym 1967. Ailadeiladwyd efo chorff newydd ym 1984. Annhebyg i'w ffurf gwreiddiol.231894Ashbury Carriage and Wagon Co Manceinion3/3/3/3/3/3/356Adeiladwyd ar gyfer Rheilffordd Cledrau Cul Gogledd Cymru.

Daeth yn gerbyd Rheilffordd Eryri ym 1923 a cherbyd Rheilffordd Ffestiniog ym 1936, cyfnewidiwyd am dri o wagenni bogi. Daeth yn ôl i'w waith ym 1955. Ffitiwyd drysau llawn ym 1966. Gweithio ar Reilffordd Eryri ar hyn o bryd.261894Ashbury Carriage and Wagon Co Manceinion3/3/3/3/3/3/356150pxAdeiladwyd ar gyfer Rheilffordd Cledrau Cul Gogledd Cymru. Daeth yn gerbyd Rheilffordd Eryri ym 1923. Gwerthwyd i ffermwr i gadw ieir. Ail-brynwyd ym 1959 ac ail-ddechreuodd gwaith ym 1959. Ffitiwyd drysau llawn ym 1965. Ailadeiladwyd efo corff newydd ym 1986. Annhebyg i'w ffurf gwreiddiol.371971Gweithdy Boston Lodge3/3/3/3/32Cerbyd twrist rhan-agored, efo hanner-ddrysau o gerbydau 23 a 26. Adeiladwyd ar is-ffrâm wagen bogi Hudson.381971Gweithdy Boston Lodge3/3/3/3/32Cerbyd twrist rhan-agored, efo hanner-ddrysau o gerbydau 23 a 26. Adeiladwyd ar is-ffrâm wagen bogi Hudson a chafodd ddefnydd tebyg yn y 1920au.391992Winson Engineering3/3/3/3/24150pxCopi o un o grŵp o chwech cerbyd twrist hanner-agored 'toastrack' heb drysau, ag adeiladwyd gan  Gwmni Hudson yn y 1920s i'r Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri. Adeiladwyd y copi hwn ar  is-ffrâm wagen bogi Hudson. 1002006Gweithdy Boston Lodge1 1 Salŵn /1 Salŵn Gwylio20Y rhif "100" newydd. Salŵn Gwylio dosbarth cyntaf o'r cerbydau Canmlwyddiant, tebyg i rif 102, heb adran Gard. Efo seddi a byrddau symudol yn y salŵn gwylio y gallu cael ei symud i adael lle ar gyfer cadeiriau olwyn. Cyfunir efo cerbyd gwasanaethu 124.1022005Gweithdy Boston LodgeG / 1 Salŵn /1 Salŵn Gwylio16150pxSalŵn Gwylio dosbarth cyntaf o'r cerbydau Canmlwyddiant, tebyg i rhif 100 (erbyn hyn 1000)  a 101. Dechreuodd gwaith yn Awst 2005 ar gyfer pen-blwydd 50fed 50th ailddechreuad trenau teithwyr. Efo seddi a byrddau symudol yn y salŵn gwylio y gallu cael ei symud i adael lle ar gyfer cadeiriau olwyn.. Efo gwres ar gyfer y tymhorau oerach.1031968Gweithdy Boston LodgeBuffet /3 Salŵn17Cerbyd Bwffe o'r cerbydau Canmlwyddiant. Tynnwyd o wasanaeth ar 3 Tachwedd 2006 i'w ailadeiladu'n salŵn trydydd dosbarth.1041964Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn /1/3 Salŵn32 + 4Cynddelw o'r cerbydau Canmlwyddiant. Ailadeiladwyd ym 1985 efo coridor.  105 1966  Gweithdy Boston Lodge  3 Salŵn / 1 / 3 Salŵn / Toiled  22 + 4150pxCerbyd Canmlwyddiant. Toiled ar ben Porthmadog y cerbyd.  Minor rebuild 1998  3 Salŵn / 1 /3 Salŵn   32 + 4Cerbyd Canmlwyddiant. Toiled ar ben Porthmadog y cerbyd. Cafwyd gwared ohono ym 1988.  Major rebuild 2005  3 Salŵn / Toiled /3 Salŵn   32Cerbyd Canmlwyddiant. Ailadeiladwyd efo toiled yn lle'r adran dosbarth cyntaf a lle am gadeiriau olwyn1061968Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn /1/3 Salŵn32 + 4Rebodied 2002 - Cerbyd Canmlwyddiant.1072004Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn /1/3 Salŵn32 + 4Cerbyd Canmlwyddiant. 1101975Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn 42 150pxYn wreiddiol rhif 30, efo rheolaeth awtomatig, i yrru ei drên ar wasanaeth o Dduallt i Elliwiog o 26 Mai 1975. Y cerbyd dur cyntaf adeiladwyd yn Boston Lodge, efo is-ffrâm asgwrn-cefn canolog. Efo gwres diesel  ar gyfer y tymhorau oerach.1111990Gweithdy Boston LodgeG/toiled/1 Salŵn/caban yrru.11 Trelar ar gyfer gwasanaeth gwthio/tynnu allfrig. Corff dur ar  is-ffrâm R5 o'r Rheilffordd Ynys Manaw a bogiau patrwm 88. Efo gwres diesel  ar gyfer y tymhorau oerach.1121991Atgyweiriwyd gan Rheilffordd Carnforth a Gweithdy Boston Lodge 3 Salŵn/1/119 + 8 Efo gwres diesel  ar gyfer y tymhorau oerach. Corff Alwminiwm ar  is-ffrâm ddur a bogiau patrwm 88.1131991Atgyweiriwyd gan Rheilffordd Carnforth a Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn /1/123Corff Alwminiwm ar  is-ffrâm ddur a bogiau patrwm 88. Trosglwyddwyd i Reilffordd Eryri rhwng 2003 a 2009. Seddi dosbarth cyntaf yn lle seddi 'Pullman' yn gerbyd 101 Cafwyd gwared o wres nwy ar drosglwyddiad i Reilffordd Eryri1141991Atgyweiriwyd gan Rheilffordd Carnforth a Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn/Bwffe19 Efo gwres nwy ar gyfer y tymhorau oerach. Corff Alwminiwm ar is-ffrâm ddur a bogiau patrwm 88.1161972Edmund Crow and Gweithdy Boston Lodge'Enhanced' 3 Salŵn36 150pxGosodwyd corff cyn-ddelw alwminiwm yng Ngweithdy Boston Lodge. Ailadeiladwyd ym 1982 a 2008, pan gafwyd gwared o'r adran ddosbarth cyntaf a ffitiwyd gwres diesel.1171977Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn35150pxEfo gwres nwy ar gyfer y tymhorau oerach. Corff dur ar  is-ffrâm R5 o'r Rheilffordd Ynys Manaw a bogiau patrwm 88.1181977Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn35150pxCorff dur ar  is-ffrâm R5 o'r Rheilffordd Ynys Manaw a bogiau patrwm 88. 1191980Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn/ toiled32150pxCorff dur ar  is-ffrâm R5 o'r Rheilffordd Ynys Manaw a bogiau patrwm 88. 1201980Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn/ toiled32Corff dur ar  is-ffrâm R5 o'r Rheilffordd Ynys Manaw a bogiau patrwm 88..  121 1981Gweithdy Boston Lodge 3 Salŵn 39 Corff dur ar  is-ffrâm R7 o'r Rheilffordd Ynys Manaw a bogiau patrwm 88. gafwyd gwared o system wres yn 2003. Tynnwyd allan o waith yn 2005, Ail-ddefnyddiwyd ei is-ffrâm ar gerbyd 124.1222001Gweithdy Boston Lodge3 Salŵn36150pxCynllun cyn-ddelw addas i bobl anabl. Efo gwres diesel ar gyfer y tymhorau oerach.1231970Gweithdy Boston Lodge1 Salŵn Gwylio/1 Salŵn /G18Yn wreiddiol rhif 101, Salŵn Gwylio dosbarth cyntaf o'r cerbydau Canmlwyddiant. Efo seddi tro ar ben Gwylio. Gweithiodd ar Reilffordd Eryri o 2006 ymlaen, pan ffitiwyd seddi dosbarth cyntaf o gerbyd 113, yn lle'r seddi 'Pullman'. Dychwelodd i'r Ffestiniog yn 2009 a phenderfynwyd i'w atgyweirio ac ei droi, efo'i ben Gwylio'n wynebu Blaenau, Ail-rifwyd i 123. Ail-ddechreuodd waith yn 2010. 124 2007Gweithdy Boston Lodge Gard / toiled / Bwffe 0Ail-ddefnyddiwyd is-ffrâm Ynys Manaw R7 o gerbyd 121 efo corff tebyg i gerbydau Canmlwyddiant. Yr un cyntaf o'r cerbydau cynhaliaeth newydd. Yn cynnwys generadur ar gyfer gwres ac arlwyaeth.11111997Bloomfield Steel Construction Co, Tipton a Gweithdy Boston LodgeSalŵn/cegin/toiled -150pxFfitiwyd corff y cerbyd yng Ngweithdy Boston Lodge fel cerbyd bwyta a gwasanaethu ar gyfer gweithwyr yn cynnal y lein. Mae'r cerbyd yn 40 troedfedd o hyd, yr un hiraf ar y rheilffordd, ond braidd yn gul i ganiatáu cerdded heibio ar leoliadau anghyfleus ar y lein. Heb gysylltiadau 'Chopper'. Er ganddo breciau gwactod, dydy trenau Ffestiniog ddim yn eu defnyddio nhw, gan fod trenau cynnal a chadw ddim yn defnyddio y fath breciau trwodd y trên. Yn aml, mae 1111 yn gweithredu fel fan brêc.

Llyfryddiaeth
Boyd, James I.C. (1975). The Festiniog Railway 1800 - 1974; Vol. 1 - History and Route. Blandford: Oakwood Press
Boyd, James I.C. (1975). The Festiniog Railway 1800 - 1974; Vol. 2 - Locomotives and Rolling Stock; Quarries and Branches: Rebirth 1954-74. Blandford: Oakwood Press.
Ove Arup & Partners; Report on a Rock Fall at Penlan, Ffestiniog Railway, 1979
E. Beazley; Madocks and the Wonder of Wales, 1967
R. F. Bleasdale; Spooner Album, 1887, ail-gyhoeddi efo sylwadaeth gan A. Gray, 2003
D. Blenkinsop; Linda & Blanche 1993
J. I. C. Boyd; Narrow Gauge Rails to Portmadoc, 1949
J. I. C. Boyd; On the Welsh Narrow Gauge, heb dyddiad (1970au)
J. Buck; Discovering Narrow Gauge Railways, 1972
D. J. Charlton; FR Spotter's Guide; 2001
C. F. Cliffe; Book of North Wales, 1850
W. J. K. Davies; Narrow Gauge Railways, 1962
R. Edwards a P. Moss (golygyddion); Festiniog Railway Historic Drawings, 1997
R. F. Fairlie; Battle of the Gauges renewed, 1872
R. F. Fairlie; Locomotive Engines, what they are and what they should be, 1881, ailargraffiad 1969
Festiniog Railway Co.; Share prospectus, Traveller's Guides, Stock Books, Guide Books (tua 40 ohonynt), 1957–2005
Festiniog Railway Society; cylchlythyrau 1954-7;
Festiniog Railway Society; FR Magazine, yn chwarterol ers 1958 - Ffestiniog ers 1994
A. Gray; The Spooner Album, 2003. Gweler hefyd Bleasdale.
N. F. Gurley; Narrow Gauge Steam out of Portmadoc, 1980
L. Heath-Humphrys; llythyr i  Railway Gazette, 27 Gorffennaf 1951
G. T. Heavyside; Narrow Gauge into the 80s, 1980
B. Hollingsworth; Ffestiniog Adventure; The Festiniog Railway's Deviation Project. Newton Abbot: David a Charles.
F. H. Howson; Narrow Gauge Railways of Britain, 1948
P. N. Jarvis; Adeiladu Muriau Cerrig Sych - dry stone walling on the Ffestiniog Railway, 1993, fersiwn diwygiedig 1995
P. Johnson; Ffestiniog Railway - a View from the Past, 1997
P. Johnson; An Illustrated History of the Festiniog Railway 1832-1954, 2007
P. Johnson; Immortal Rails; the Story of the Closure and Revival of the Ffestiniog Railway 1939-1983 Vol.I 2004, 2004, ISBN 1-900622-08-4 £35; Vol.II 2005 ISBN 1-900622-09-2 £35. Rail Romances, Caer.
P. Johnson; Portrait of the Ffestiniog, 1992
P. Johnson; Welsh Narrow gauge; a view from the past, 1992
P. Johnson; Welsh Narrow Gauge in colour, 1992
P. Johnson & C.M. Whitehouse; Ffestiniog mewn lliw, 1995
J. R. Jones & A.Pritchard; Great Little Steam Railways of Wales, 1991
F. Jux; British Narrow gauge Steam, 1960
R. W. Kidner; Narrow Gauge Railways of Wales, 1947
M. Kington; Steaming through Britain, 1990
C. E. Lee; Narrow Gauge Railways in North Wales, 1945
M. J. T. Lewis; How Ffestiniog got its Railway, 1965, fersiwn diwygiedig 1968
J. G. V. Mitchell & A.G.W. Garraway; Festiniog in the Fifties, 1997
J. G. V. Mitchell & A.G.W. Garraway; Festiniog in the Sixties, 1997
J. G. V. Mitchell & A.G.W. Garraway; Return to Blaenau 1970-82, 2001
J. C. V. Mitchell, Smith, Seymour, Gray; Branch lines around Porthmadog, 2 gyfrol, 1993
F. H. Pole (golygydd); Welsh Mountain Railways, 1924, ailargraffiad 1985
J. D. C. A. Prideaux; Welsh Narrow Gauge Railway, 1976
P. J. G. Ransom; Narrow Gauge Steam, 1996
P. J. G. Ransom; Locomotion, 2001
A. Roberts; Gossiping Guide to North Wales, 1879 (mae'r fersiwn 5 swllt yn llawer gwell na'r un 6c)
L. J. Roberts; Festiniog & Welsh Highland Holiday book, 1923
P. Roberts a John Shackell. The Ffestiniog Adventure. Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch.
H. R. Schwabe; Mit Volldampf nach Ffestiniog, 1978
C. E. Spooner; Narrow Gauge Railways, 1871, fersiwn diwygiedig 1879
H. Stretton; Past & Present Companion; Ffestiniog Railway, 1998
M. J. Stretton; Festiniog Railway in Camera, 1971-1971, fersiwn diwygiedig 1999
'Taliesin' (C. R. Weaver et al.); Festiniog Railway locomotives, 1988
J. Timpson; Little Trains of Britain, 1992
E. Vignes; Étude technique sur le chemin de fer Festiniog, 1878, Trosiad i Saesneg gan Don Boreham 1986
F. T. Wayne; "When Accounts become misleading Nonsense", Accountancy, Tachwedd 1961
C. R. Weaver; Festiniog Railway Locomotives. Caerlyr: AB Publishing.
P. B. Whitehouse; Festiniog Railway Revival, 1963
P. B. Whitehouse; Welsh Narrow Gauge Album, 1969
P. B. Whitehouse & P.C. Allen; Round the World on Narrow Gauge, 1966
P. B. Whitehouse & P.C. Allen; Narrow Gauge the World over, 1976
C. Winchester & C.J. Allen,(eds.); Railway Wonders of the World, Cyfrol 2, tudalennau1224–28. tua 1938.
J. Winton; Little Wonder, 1975, fersiwn diwygiedig 1986

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

Gwefan Rheilffordd Ffestiniog
Cymdeithas y Rheilffordd Ffestiniog
Map rhyngweithiol ar Live.com
Amserlenni y rheilffordd 
Grŵp Treftadaeth y Rheilffordd Ffestiniog 
Wiki y grŵp uchod 

Categori:Ffestiniog
Categori:Gwynedd
Categori:Maentwrog
Categori:Porthmadog
Ffestiniog