Gwyddeleg

Mae Gwyddeleg (Gaeilge) yn iaith Geltaidd. Mae tua 1,800,000 o bobl yn Iwerddon yn siarad Gwyddeleg i raddau: 1,656,790 yng Ngweriniaeth Iwerddon (cyfrifiad 2006) a 167,487 yng Ngogledd Iwerddon (cyfrifiad 2001).

 Hanes 
Datblygodd yr Wyddeleg o'r iaith Geltaidd hynafol a elwir yn Oedeleg (arferir yr enw 'Celteg Q' yn ogystal; rhan o 'Gelteg P' oedd Brythoneg, rhagflaenydd y Gymraeg). Gaeleg a Manaweg ydyw'r ieithoedd Goedelaidd eraill. Maent yn fwy tebyg i'w gilydd nag ydyw'r Gymraeg i'r Gernyweg a'r Llydaweg. Bu ymfudo rhwng Iwerddon a gorllewin yr Alban am ganrifoedd, ac mae traddodiad llenyddol yr Wyddeleg a'r Aeleg yn deillio o'r traddodiad Hen Wyddeleg ac orgraff y ddwy iaith yn rhannu nodweddion cyffredin. Fel yn achos y Gymraeg mae'n arfer rhannu hanes yr iaith yn dri chyfnod, sef Gwyddeleg Diweddar, Gwyddeleg Canol a Hen Wyddeleg.
bawd|250px|Sefyllfa'r Wyddeleg yn 2007.

 Sefyllfa heddiw 
Mae'r Wyddeleg wedi cilio fel iaith gymunedol naturiol llawer mwy na'r Gymraeg, ond mae gan yr ardaloedd lle mae Gwyddeleg yn dal yn iaith lafar gymunedol gydnabyddiaeth swyddogol. Nifer o ardaloedd bach gwledig ydynt, wedi'u gwasgaru ar draws saith sir, a elwir gyda'i gilydd yn ardaloedd y Gaeltacht.

 Blwyddyn  Nifer y siaradwyr Gwyddeleg  Canran y siaradwyr Gwyddeleg 1861  1,077,087  24.5 1871  804,547  19.8 1881  924,781  23.9 1891  664,387  19.2 1901  619,710  19.2 1911  553,717  17.6 1926  543,511  18.3 1926  540,802  19.3 1936  666,601  23.7 1946  588,725  21.2 1961  716,420  27.2 1971  789,429  28.3 1981  1,018,413  31.6 1986  1,042,701  31.1 1991  1,095,830  32.5 1996  1,430,205  41.1 2002  1,570,894  41.9 2006  1,656,790  40.8 2011  1,774,437  40.6
Sail: Iwerddon gyfan at 1926, y Weriniaeth ers hynnyFfynhonnell: Cyfrifiadau. Tablau  CD941 a CD978 Cyfrifiad 2011

 Rhai geiriau Gwyddeleg 
 Bó - buwch
 Fear - dyn
 Duine - bod dynol
 Gealach - lleuad (lloer)
 Grian - haul
 Sliabh - mynydd
 Trá - traeth
 Maith - da
 Glan - glân
 Beag - bach
 Mór - mawr
 Leabhar - llyfr
 Gorm - glas
 Glas - gwyrdd
 Dubh - du
 Tine - tân
 Am - amser
 Aimsir - tywydd

 Rhai ymadroddion 
 Dia Dhuit - siwmai / sut mae?
 Conas atá tú? - sut wyt ti? /sut ydych chi?
 An-mhaith - da iawn
 Go raibh maith agat - diolch
 Mise freisin - finnau hefyd
 B'fhéidir - efallai
 Níl a fhios agam - Dw i ddim yn gwybod / Wn i ddim
 Ba mhaith liom... - Hoffwn i...
 Cad is ainm duit? - Beth yw'ch enw chi?
 Seán is ainm dom - Fy enw i yw Seán
 Is mise Seán - Seán wyf i
 Le do thoil - os gwelwch yn dda
 Ní thuigim - Dw i ddim yn deall
 Nílim cinnte - Dw i ddim yn siŵr
 Cá bhfuil an t-ostán? - Ble mae'r gwesty?
 An dtuigeann tú Gaeilge?" - Wyt ti'n deall Gwyddeleg?
 Tuigim beagán Gaeilge." - Rwy'n deall tipyn bach o Wyddeleg
 Is breá liom.. - Rwy'n hoffi...
 Tá sé fuar inniú - Mae hi'n oer heddiw.
 Tá brón orm - Mae'n flin gyda fi / mae'n ddrwg gen i
 Slán - Hwyl

 Cymariaethau â Chymraeg 
Y Rhifau
bawd|chwith|90px|Y Storïwr Gwyddeleg a'i chwedlau gan J. E. Caerwyn Williams
 Cymraeg un dau tri pedwar pump chwech saith wyth naw deg Gwyddelegaondótríceathaircúigséseachtochtnaoideich

Rhagenwau

 Cymraeg fi/i ti fe/e hi ni chi nhw Gwyddelegmétúsé / ésí / ísinnsibhiad

Meddiant

 Cymraeg fy nhŷ dy dŷ ei dŷ ei thŷ ein tŷ eich tŷ eu tŷ Gwyddelegmo theachdo theacha theacha teachár dteachbhur dteacha dteach

Gw - F

 Cymraeg gŵr gwyn gwell gwin gwlyb gwir gwan gwyddbwyll gwylan Gwyddelegfear fionn (golau)fearrfíonfliuchfíorfannficheallfaoileán

P - C

 Cymraeg pa pwy pen pedwar pump plant mab Pasg pawb pren GwyddelegcadcéceannceathaircúigclannmacCáisccáchcrann

H - S

 Cymraeg haul halen haf hen hynny hi Gwyddelegsúil (llygad)salannsamhradhseansinsí

 Gweler hefyd 

 Gaeltacht
 Llenyddiaeth Wyddeleg
 Geiriadur Cymraeg–Gwyddeleg Joe Mitchell

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 

 Lexicelt: geiriadur ar-lein Cymraeg-Gwyddeleg
 Gwefan swyddogol Foras na Gaeilge (Bwrdd yr Iaith Wyddeleg)
 Cymdeithas Cyfieithwyr Gwyddeleg  (Cumann Aistritheoirí agus Teangairí na hÉireann)
 Wicitestun Gwyddeleg
 Gwyddeleg ar y rhyngwyd  (Gaeilge ar an ghréasán)
 Geiriadur termau Gwyddeleg (Focal.ie)
 Papur newydd wythnosol (Foinse )
 Myfyrwyr Gwyddeleg (Daltaí na Gaeilge)
 Gaelscoileanna - addysg drwy gyfrwng yr Wyddeleg


Categori:Ieithoedd Celtaidd