Arlywydd Iwerddon

Arlywydd Iwerddon yw pennaeth gwladwriaeth Gweriniaeth Iwerddon a goruchaf reolwr Lluoedd Amddiffyn Iwerddon. 
Mae'r arlywydd yn dal ei swydd am saith mlynedd, a gellir ei ethol am uchafswm o ddau dymor.  Caiff ei ethol yn uniongyrchol gan y bobl, er nad oes etholiad os mai dim ond un ymgeisydd sy'n cael ei enwebu, sydd wedi digwydd chwe gwaith hyd yn hyn. Swydd seremonïol yw'r arlywyddiaeth i raddau helaeth, ond mae'r llywydd yn arfer rhai pwerau cyfyngedig gyda disgresiwn llwyr. Mae'r arlywydd yn gweithredu fel cynrychiolydd gwladwriaeth Iwerddon a cheidwad cyfansoddiad y wlad.

Yr arlywydd presennol yw Catherine Connolly, a etholwyd gyntaf ar 24 Hydref 2025. Cafodd ei hurddo ar 11 Tachwedd 2025. 

Preswylfa swyddogol yr arlywydd yw Áras an Uachtaráin ym Mharc Phoenix, Dulyn. Sefydlwyd y swyddfa gan Gyfansoddiad Iwerddon ym 1937, daeth yr arlywydd cyntaf i'w swydd ym 1938, a chafodd gydnabyddiaeth ryngwladol fel pennaeth y wladwriaeth ym 1949, yn dilyn Deddf Gweriniaeth Iwerddon.

Does dim Dirpwy-Arlywydd neu Is-Arlywydd. Ar ôl marwolaeth neu ymddiswyddiad arlywydd mae Comisiwn Arlywyddol yn gweithredu fel arlywydd - mae'r Comisiwn yn cynnwys y Prif Ustus, y Ceann Comhairle (Siaradwr) Dáil Éireann, a Cathaoirleach (Cadeirydd) Seanad Éireann.

I sefyll mewn etholiad arlywyddol, mae'n rhaid i ymgeisydd gael ei enwebu gan 20 aelod o'r Oireachtas (y Dáil a'r Senead), neu gan 4 cyngor sir, neu mae'n bosibl i gyn-Arlywydd sydd heb gael 2 dymor fel arlywydd enwebu'i hun.

Rhestr o Arlywyddion Iwerddon

<tr bgcolor=cccccc>

<th> #
<th> Enw 
<th> Dechrau y Swydd
<th> Gadael y Swydd
<th> Plaid
<th> nodiadau

<tr bgcolor=#EDEDED><td><td> Comisiwn Arlywyddol <td> 29 Rhagfyr, 1937<td>25 Mehefin, 1938 <td> dros dro<td>

<tr bgcolor=#FFFFDD><td>1.<td> Douglas Hyde <td> 25 Mehefin, 1938<td>24 Mehefin, 1945 <td> enwebwyd gan bob plaid<td>

<tr bgcolor=#DDFFDD><td>2.<td>Seán T. O'Kelly<td> 25 Mehefin, 1945<td>24 Mehefin, 1959 <td> Fianna Fáil<td>2 dymor

<tr bgcolor=#DDFFDD><td>3.<td>Éamon de Valera<td> 25 Mehefin, 1959<td>24 Mehefin, 1973 <td> Fianna Fáil<td>2 dymor

<tr bgcolor=#DDFFDD><td>4.<td>Erskine Hamilton Childers<td> 25 Mehefin, 1973<td>17 Tachwedd, 1974 <td> Fianna Fáil<td>Bu farw 17/11/74

<tr bgcolor=#EDEDED><td><td> Comisiwn Arlywyddol <td> 17 Tachwedd, 1974<td>18 Rhagfyr, 1974 <td> dros dro<td>

<tr bgcolor=#DDFFDD><td>5.<td>Cearbhall Ó Dálaigh<td> 19 Rhagfyr, 1974<td>22 Hydref, 1976 <td> Fianna Fáil<td>ymddiswyddodd 22/10/76

<tr bgcolor=#EDEDED><td><td> Comisiwn Arlywyddol <td> 22 Hydref, 1976<td>2 Rhagfyr, 1976 <td> dros dro<td>

<tr bgcolor=#DDFFDD><td>6.<td>Patrick Hillery<td> 3 Rhagfyr, 1976<td>2 Rhagfyr, 1990 <td> Fianna Fáil<td>2 dymor

<tr bgcolor=#FFE8E8><td>7.<td>Mary Robinson<td> 3 Rhagfyr, 1990 <td> 12 Medi, 1997 <td> Llafur<td>ymddiswyddodd 2 fis yn gynnar er mwyn dechrau swydd gyda'r Cenhedloedd Unedig

<tr bgcolor=#EDEDED><td><td> Comisiwn Arlywyddol <td> 12 Medi, 1997<td>10 Tachwedd, 1997 <td> dros dro<td>

<tr bgcolor=#DDFFDD><td>8.<td>Mary McAleese<td> 10 Tachwedd, 1997<td>10 Tachwedd, 2011 <td> Fianna Fáil<td>

<tr bgcolor=#FFE8E8><td>9.<td>Michael D. Higgins<td> 11 Tachwedd, 2011<td>10 Tachwedd, 2025 <td> Llafur<td>

<tr bgcolor=#FFFFDD><td>10.<td>Catherine Connolly<td> 11 Tachwedd, 2025<td>heddiw <td> enwebwyd gan bob plaid<td>

Cyfeiriadau


Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Iwerddon