Basgeg

Iaith Gwlad y Basg yw Basgeg (; ceir hefyd y ffurfiau Euskera, Eskuara ac Üskara). Siaredir hi gan dros 700,000 o bobl yng Ngwlad y Basg, y mwyafrif llethol ohonynt yn Sbaen. Ynghyd â'r Sbaeneg, mae hi'n iaith swyddogol o fewn Cymunedau Ymreolaethol Gwlad y Basg.

Nid yw'r Fasgeg yn perthyn i deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd fel y rhan fwyaf o ieithoedd eraill Ewrop. Mae hi'n iaith arunig, hynny yw, nid oes perthynas hanesyddol rhyngddi hi ac unrhyw iaith arall, er bod rhai cysylltiadau dadleuol ag ieithoedd y Cawcasws wedi cael eu hawgrymu. Mae'n bosibl felly ei bod yn oroeswr o'r ieithoedd a siaradwyd yng ngorllewin Ewrop cyn dyfodiad yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

 Hanes yr iaith 
bawd|chwith|Llawysgrif bachgen a gafodd ei gosbi am siarad Basgeg yn y 1960au: "En la escuela no tengo que hablar vasco" sef 'Wna i ddim siarad Basgeg eto yn yr ysgol', yn Sbaeneg.
Ceir olion o'r Fasgeg o'r cyfnod Rhufeinig mewn arysgrifau yn yr iaith Acquitaneg o'r dalaith Rufeinig Gallia Aquitania. Y dystiolaeth bwysicaf yw cyfres o arysgrifau Lladin sy'n cynnwys tua 400 o enwau personol a 70 o enwau duwiau. Mae'r rhain yn awgrymu fod gan yr iaith berthynas glos a'r iaith Fasgeg neu'n dafodiaith o'r Fasgeg.

Yn hanesyddol mae Gwlad y Basg wedi'i rhannu rhwng Ffrainc a Sbaen, gyda mynyddoedd mawr y Pyreneau hefyd yn rhannu ardaloedd y wlad. Roedd llawer o siaradwyr Basgeg heb fawr o gysylltiad gyda siaradwyr o ardaloedd eraill a datblygwyd y tafodieithoedd yn dra gwahanol i'w gilydd. Sbaeneg a Ffrangeg oedd unig ieithoedd y system addysg ac roedd y Fasgeg wedi'i gwahardd, felly prin oedd nifer y Basgwyr oedd y gallu ysgrifennu a darllen yr iaith.

Cafodd Euskara Batua (Basgeg Unedig) ei lunio gan gefnogwyr yr iaith ar ddiwedd y 1960au ar ddechrau'r 1970au, cyfnod ar ddiwedd unbennaeth Ffasgaidd Sbaen. Eu gobaith oedd adfywio'r iaith a'i gwneud yn iaith pob maes o fywyd y wlad wrth i'r mesurau gormesol cael eu llacio.

Yn 1979 rhoddwyd peth hunanlywodraeth i ran o ochr deheuol y Wlad gan lywodraeth Sbaen, gan warantu statws swyddogol i'r iaith Fasgeg. Sefydlwyd canolfannau i oedolion ddysgu'r iaith (Euskaltegi), ysgolion iaith Fasgeg (Ikastola) a dechreuodd awdurdodau lleol a busnesau ddefnyddio'r iaith. Sefydlwyd sianeli teledu EiTB, Radio Euskadi Irratia a phapurau newydd. Ond yng ngogledd Gwlad y Basg ar ochr Ffrainc o'r ffin mae'r iaith yn parhau i fod heb ei chydnabod yn llawn, gyda Ffrangeg fel yr iaith swyddogol.

Ers y 1970au mae'r iaith Fasgeg wedi ennill lle yn y system addysg, darlledu, cyhoeddi, busnes a llywodraeth gyda nifer y siaradwyr yn cynyddu.

 Enghreifftiau o'r iaith 
 Kaixo = Helo
 Eskerrik asko = Diolch
 Ikasle/ak = Myfyriwr/Myfyrwyr
 Euskal Herria/Euskadi = Gwlad y Basg
 Euskara/Euskera = Basgeg
 Txokolatea = Siocled
 Eta = a/ac
 Nire Jauna eta nire Jaunko = Fy Arglwydd a'm Duw (Geiriau Sant Tomos yn y Beibl)
 Bai = Ie
 Ez = Nage
 Kaixo!, Epa! = Hwyl!
 Agur!, Adio! = Tara!
 Ikusi arte = Tan tro nesaf!
 Egun on = Bore da
 Mesedez = Os gwelwch yn dda
 Barkatu = Esgusodwch fi
 Komunak = Tai bach
 Komuna non dago? = Ble mae'r tai bach?
 Non dago tren-geltokia? = Ble mae'r orsaf drên?
 Ba al dago hotelik hemen inguruan? = Ble mae'r gwesty agosaf?
 Zorionak = Gwyliau da
 Ez dut ulertzen / Ez ulertzen dut = Dwi ddim yn deall
 Ez dakit euskaraz = Dwi ddim yn siarad Basgeg
 Ba al dakizu galesez? = Ydych chi'n siarad Cymraeg?
 Zein da zure izena? = Beth ydy'ch enw chi?
 Ongi etorri! = Croeso!
 Egun on denoi = Croeso i bawb!
 Berdin / Hala zuri ere = A chi hefyd
 Jakina! Noski! = Mae'n iawn!
 Nongoa zara? = O ble ydych chi'n dod?
 Non dago ... ? = Ble mae'r ... ?
 Badakizu euskaraz? = Ydych chi'n siarad Basgeg?
 Bai ote? = Wel wrth gwrs?
 Bizi gara! = Yma o hyd!
 Bagarela = Ni hefyd
 Topa! = Iechyd da!
 Hementxe! = Yma ac acw!
 Geldi! = Arhoswch!
 Ez dut nahi... / Ez nahi dut... = Dwi ddim eisiau...

 Gramadeg 
Mae gramadeg y Fasgeg yn wahanol i ramadeg y Gymraeg a ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill mewn nifer o ffyrdd. O ran cyflyrau gramadegol, nid yw'r Fasgeg yn defnyddio'r system enwol-gwrthrychol - yn hytrach, mae'n defnyddio'r cyflwr absolutibo ar gyfer yr asiant gyda berfau cyflawn a gwrthrych berfau anghyflawn, a'r ergatibo ar gyfer goddrych berfau anghyflawn.

 Ergatibo–absolutibo Enwol–gwrthrychol A= asiant (goddrych) berf anghyflawn ERG ENWOL O= gwrthrych berf anghyflawn ABS GWRTHRYCHOL S= asiant berf anghyflawn ABS ENWOL

Dyma enghraifft syml:
 Berf cyflawn Berf anghyflawn Basgeg Martin etorri da. Martinek txakur ikusi du. CymraegMae Martin wedi cyrraedd.Gwelodd Martin gi.Sylwadau Y cyflwr absolutibo yn Basgeg, y cyflwr enwol yn Gymraeg. Yn y Fasgeg, rhaid ychwanegu -ek er mwyn dangos mai Martin yw'r goddrych, gan adael y gair txakur (ci) yn y cyflwr absolutibo.
Yn y Gymraeg, rhaid treiglo'r gair "ci" yn feddal er mwyn dangos mai'r ci yw'r gwrthrych, gan adael y gair Martin yn y cyflwr enwol.
Ffonoleg
Llafariaid
Llafariad blaenLlafariad canolLlafariad cefnLlafariad agosi /i/   u /u/Llafariad canolige/e/   o/o/Llafariad agored  a/a/ 
Cytseiniaid
 Tabl ffonemau cytseiniaid Basgeg Safonol Gwefusol Llafnol-Deintiol Abigol-Alfeolaidd Taflodol neuÔl-daflodol Felar Glotol Trwynol m/m/ n/n/ ñ, -in-/ɲ/ Ffrwydrol Di-lais p/p/ t/t/ tt, -it-/c/ k/k/ Lleisiol b/b/ d/d/ dd, -id-/ɟ/ g/ɡ/ Affrithiol Di-lais tz/t̪s̻/ ts/t̺s̺/ tx/tʃ/ Ffrithiol Di-lais f/f/ z/s̻/ s/s̺/ x/ʃ/ h/∅/, /h/ fel arfer1 Lleisiol   j/j/~/x/ Ochrol l/l/ ll, -il-/ʎ/ Rhotig Crych r-, -rr-, -r /r/ Trawol -r-/ɾ/

 Y Fasgeg yng Nghymru 
Trefnwyd gwersi Basgeg bob dydd adeg Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2008 gan Gymdeithas yr Iaith.

Llyfryddiaeth
Cyffredinol

Cyfieithiadau i'r Gymraeg
Mae Cyfieithiadau i'r Gymraeg o ambell i stori fer, yn bennaf yn y cylchgrawn Breizh-Llydaw, a gyhoeddir gan Gymdeithas Cymru-Llydaw:

 O eira bedair gwaith (Lau aldiz elur) gan Bernardo Atxaga, cyfieithiad Cymraeg gan Rhisiart Hincks yn Taliesin, tud. 127, rhif 138, Gaeaf 2009.
 Yfory wna i ddim colli Mam (Bihar ez diot amari huts egingo) gan Patxi Zubizarreta, cyfieithiad Cymraeg gan Rhisiart Hincks yn Taliesin tud. 56 rhif 133, Gwanwyn 2008.
 Breuddwydion yn y Gogledd / Huñvreioù en hanternoz skornet (Ametzak iparralde izoztuan) gan Bernardo Atxaga, cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn Breizh-Llydaw, tud. 31 rhif 49, Awst 2008.
 Dirgelion y Swyddfa / Kevrinoù ar Burev (Bulegoko misterioak), stori fer gan Patxi Zubizarreta, cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn Breizh-Llydaw, tud. 37 rhif 47, Awst 2007.
 Y Peiriant Golchi (Garbigailua), gan Patxi Zubizarreta, cyfieithiadau Cymraeg a Llydaweg  gan Rhisiart Hincks yn Breizh / Llydaw. tud. 16 rhif 44, Awst 2006.
 Dau Asyn / Daou Azen (Bi Asto), stori fer gan Pernando Amezketarra (2001), cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn Breizh-Llydaw, tud. 25 rhif 42, Ionawr 2006.
 Esgidiau Rhad / Botou Marc'had Mad (Oenataku Merkeak), stori fer gan Pernando Amezketarra (2001), cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn Breizh-Llydaw, tud. 24 rhif 43, Mai 2006.
 Y Fendith / Ar Benediste (Aitaren eta ...), stori fer gan Pernando Amezketarra (2001), cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn Breizh-Llydaw, tud. 24 rhif 41, Awst 2005.
 Erthygl ddwyieithog am Patxi Zubizarreta, yn Llydaweg a Chymraeg, gan Rhisiart Hincks yn  Breizh-Llydaw, tud. 16 rhif 44, Awst 2006.

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 


Categori:Gwlad y Basg
Categori:Ieithoedd Sbaen
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Categori:Ieithoedd arunig