Rhondda Cynon Taf

Un o 22 prif ardal Cymru yw Rhondda Cynon Taf, sy'n fwrdeistref sirol yn ne Cymru. Daeth i fodolaeth gydag adrefnu llywodraeth leol yng Nghymru yn 1996. Mae'n ffinio â Merthyr Tudful a Bwrdeistref Sirol Caerffili yn y dwyrain, Caerdydd a Bro Morgannwg yn y de, Pen-y-bont ar Ogwr a Chastell-nedd Port Talbot yn y gorllewin, a Phowys yn y gogledd. Y prif drefi yw Aberdâr, Aberpennar a Phontypridd.

Mae canlyniadau cyfrifiad 2011 yn dangos bod 19.1% o’i 234,410 o drigolion yn hunan-nodi bod ganddynt rywfaint o allu yn y Gymraeg. Mae'r fwrdeistref sirol yn ffinio â Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful a Bwrdeistref Sirol Caerffili i'r dwyrain, Caerdydd a Bro Morgannwg i'r de, Bwrdeistref Sirol Pen- y-bont ar Ogwr a Chastell-nedd Port Talbot i'r gorllewin a Phowys i'r gogledd. Ei phrif drefi yw Aberdâr, Llantrisant, Tonysguboriau, Phontypridd, a cheir trefi eraill gan gynnwys - Maerdy, Glynrhedynog, Hirwaun, Llanharan, Aberpennar, Porth, Tonypandy, Tonyrefail a Threorci.

Y dref unigol fwyaf poblog yn Rhondda Cynon Taf yw Aberdâr gyda phoblogaeth o 39,550 (2011), ac yna Pontypridd gyda 32,694 (2011). Yr ardal drefol fwyaf fel y’i diffinnir gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol yw ardal Tonypandy, gyda phoblogaeth o 62,545 (2011), sy’n cynnwys llawer o Gwm Rhondda.

Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Rhondda Cynon Taf yn 2024, wedi iddi gael ei gohirio ddwywaith o 2022 oherwydd y Gofid Mawr.

 Hanes 
Ffurfiwyd y fwrdeistref sirol ar 1 Ebrill 1996, trwy uno hen gynghorau Dosbarth Morgannwg Ganol, sef Rhondda, Cwm Cynon a Thaf-Elái (ac eithrio Creigiau a Phentyrch, a ychwanegwyd at Gaerdydd). Mae ei henw'n adlewyrchu'r rhain i gyd, ac felly hefyd afonydd Rhondda, Cynon a Thaf. Pontypridd, sy'n dref brifysgol ac yn Dref Farchnad, yw prif dref Rhondda Cynon Taf; ac mae wedi'i lleoli 12 milltir i'r gogledd o'r brifddinas, Caerdydd. Mae Pontypridd yn aml yn cael ei dalfyrru fel “Ponty” yn y Saesneg.

 Diwydiant 
Datblygodd yr ardal wedi i fwyngloddwyr ddarganfod glo Cymreig o'r safon uchel, fel glo ager, er mwyn eu hallforio i'r byd drwy ddociau Caerdydd a’r Barri. Roedd tomenni gwastraff glo a phennau pyllau glo dwfn o un gorwel i'r llall am rai canrifoedd. Ceir tai teras ar y llethrau, golygfa sy'n nodedig i gymoedd megis y Rhondda a Chwm Cynon. Yn 19g roedd gan y Rhondda dros 60 o fwyngloddiau.

Wrth i byllau dwfn gau, crëwyd nifer o byllau glo brig mawr iawn ac mae rhai'n parhau i weithredu, yn enwedig tua gogledd yr ardal.

Roedd Awdurdod Datblygu Cymru, a ffurfiwyd ym 1976 i helpu gwrthdroi’r dirywiad economaidd yng Nghymru a achoswyd gan y dirwasgiad yn y diwydiannau glo a dur, yn weithgar iawn yn ardal Rhondda Cynon Taf yn cefnogi ac yn annog adfywio diwydiant a masnach. Erbyn 2024 roedd yma Stiwdios Ffilm Rhyngwladol y Ddraig, ar safle gwaith glo brig Llanilid. Mae lleoliad y prosiect wedi ei arwain iddo gael ei adnabod yn lleol fel "Valleywood", er bod cymoedd Cymru rai milltiroedd i ffwrdd.

 Amgylchedd 
Mae’r diwydiant glo wedi cael effeithiau andwyol iawn ar ansawdd yr amgylchedd, fel bod y rhan fwyaf o’r afonydd wedi’u llygru’n ddifrifol fel nad oes pysgod ynddyn nhw, ar y cyfan. Mae'r degawdau diwethaf wedi dangos gwelliant gyda'r eog yn dychwelyd i rai afonydd ee Afon Taf ac Afon Rhondda.

 Llywodraeth 
Mae’r ardal yn cael ei llywodraethu gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf o’r pencadlys ym Mhontypridd a hi yw’r awdurdod sy’n cynnal Rhaglen Gwella Cydweithredol De-ddwyrain Cymru (SEWIC), enillydd gwobr Rhagoriaeth Cymru 2010. Ceir pedair etholaeth sy'n cael eu cynrychioli yn y Senedd. Cynrychiolwyd Rhondda Cynon Taf gan bedwar AS yn Senedd y DU tan 2024. 

 Pobl nodedig 

 Syr Tom Jones —Trefforest, Pontypridd—canwr, a adnabyddid i rai yn lleol wrth ei enw genedigol, Tommy Woodward
 Neil Jenkins — Pentre'r Eglwys, ger Pontypridd — chwaraewr rygbi undeb Cymru a Llewod Prydain ac Iwerddon
 Kelly Jones — Cwmaman — prif leisydd a phrif gitarydd y band roc y Stereophonics
 Gwasanaethodd y Barwn Merlyn Rees (1920-2006) — Cilfynydd, ger Pontypridd — fel Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon (1974–1976) ac Ysgrifennydd Cartref (1976–1979)
 Syr Geraint Evans (1922–1992) — Cilfynydd, ger Pontypridd — canwr opera llais bas

 Gefeillio 
Y trefi sydd â threfniadau gefeillio yn Rhondda Cynon Taf yw:

 Pontypridd:Nürtingen, Baden-Württemberg, yr Almaen
 Aberdâr:Ravensburg, Baden-Württemberg, yr Almaen
 Llantrisant: Crecy-en-Ponthieu, Picardy, Ffrainc

 Rhyddid y Fwrdeistref 
Mae'r bobl a'r unedau milwrol canlynol wedi derbyn Rhyddid Bwrdeistref Rhondda Cynon Taf.

 Stuart Burrows: 31 Ionawr 2008.
 Elaine Morgan: 10 Ebrill 2013.

 Demograffeg 
Yng nghyfrifiad 2021, mae grwpiau ethnig y fwrdeistref sirol fel a ganlyn:
Grŵp ethnig Canran Gwyn 96.7% Asiaidd 1.5% Cymysg 1.0% Du 0.4% Arall 0.3%

 Crefydd 
Yng Nghyfrifiad 2021, mae cyfansoddiad crefyddol y fwrdeistref sirol fel a ganlyn:
Crefydd Canran Dim crefydd 56.2% Cristionogaeth 36.4% Islam 0.6% Arall 0.5% Bwdhaeth 0.2% Hindwaeth 0.2% Sikhaeth 0.1% Iddewiaeth 0.1% Heb ei nodi 5.8%

Cymunedau
Rhennir y fwrdeistref yn 39 o gymunedau.

 Abercynon
 Cwm-bach
 Cwm Clydach
 Y Cymer
 De Aberaman
 Dwyrain Aberdâr
 Dwyrain Aberpennar
 Ffynnon Taf
 Gilfach Goch
 Glynrhedynog
 Gogledd Aberaman
 Gorllewin Aberdâr
 Gorllewin Aberpennar
 Hirwaun
 Llanharan
 Llanhari
 Llantrisant
 Llanilltud Faerdref
 Llwydcoed
 Llwynypia Y Maerdy
 Pendyrus
 Penrhiw-ceibr
 Pentre
 Pen-y-graig
 Pen-y-waun
 Pont-y-clun
 Pontypridd
 Y Porth
 Y Rhigos
 Tonypandy
 Tonyrefail
 Trealaw
 Trehafod
 Treherbert
 Treorci
 Ynys-hir
 Ynysybŵl a Choed-y-cwm
 Ystrad Rhondda

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
 Hafan Awdurdod Unedol Rhondda Cynon Taf  Archifwyd
 Porth newyddion ar-lein Rhondda Cynon Taf
 Cyngor Rhondda Cynon Taf
 Rhondda Cynon Taf Arlein (Cynnwys Cymraeg a Saesneg) 
 Gwefan RhonddaCynonTaff.com

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Categori:Morgannwg
Categori:Sefydliadau 1996