Daearyddiaeth

Astudiaeth wyddonol o wyneb y Ddaear yw daearyddiaeth, yn ogystal ag asturdiaeth o'i nodweddion, ei thrigolion a ffenomenâu amrywiol. Y gair Groeg am y maes hwn oedd γεωγραφία ('geograffia', sef 'disgrifiad o'r Ddaear') ac fe'i defnyddiwyd yn gyntaf gan Eratosthenes (276–194 BC). Yn grynno, rhennir y pwnc yn ddwy ran, sef: nodweddion ffisegol, naturiol (daearyddiaeth ffisegol) a daearyddiaeth ddynol.Bonnett, Alastair What is Geography? Llundain, Sage, 2008

Mae daearyddiaeth fodern yn ddisgyblaeth eang sy'n ceisio deall gwahanol rannau o'r Ddaear (llefydd, cyfandiroedd, gwledydd), sut y daethant i fodolaeth (sy'n cynnwys elfennau o ddaeareg), ffenomenau naturiol a dynol a'r berthynas rhwng dyn a'r tir.

 Canghennau Daearyddiaeth 
 Daearyddiaeth ffisegol 
Prif faes daearyddiaeth ffisegol yw gwyddor Daear. Mae'n ceisio deall y lithosffer, yr hydrosffer, yr atmosffer, y pedosffer a phatrymau fflora a ffawna (sef y bioseffer). Gellir dosbarthu daearyddiaeth ffisegol fel hyn:

{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
| || 96px || 96px || 96px

|-

| Bioddaearyddiaeth ||  Hinsawdd a Tywydd  || Moroedd ac Arfordir || Amgylchedd

|-

| 96px || 96px || 96px ||96px

|-

| Geodedd || Daeareg a Geomorffoleg || Rhewlifeg || Hydroleg a Hydrograffeg

|-

| 96px || 96px || 96px || 96px
|-

| Ecoleg tirffurfiau || Eigioneg || Priddeg || Paleoddaearyddiaeth

|-

| 96px || 96px || 96px || 96px

|-

| Gwyddoniaeth cwaternaidd  || Cartograffeg || Mynyddoedd || Cynhesu byd eang
|}

Y termau arferol am Ddaearyddiaeth ffisegol yn Saesneg yw: Physical geography, geosystems a physiography.Fundamentals of Physical Geography, 2nd Edition, by M. Pidwirny, 2006

 Daearyddiaeth ddynol 

Mae daearyddiaeth ddynol yn cael ei chyfri'n un o'r 'gwyddorau cymdeithas' ac yn cynnwys astudiaeth o'r Ddaear, ei phobl a'u cymuned, eu diwylliant, economeg a sut y mae pobl yn parchu neu'n amharchu eu hamgylchedd.

Mae'n cynnwys agweddau dynol, gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol, ac economaidd, sef yr hyn a elwir yn wyddorau cymdeithas. Er nad prif canolbwynt daearyddiaeth ddynol yw tirwedd ffisegol y Ddaear (gwelwch daearyddiaeth ffisegol) mae bron yn amhosib i drafod daearyddiaeth ddynol heb gyfeirio at y tirwedd ffisegol ble mae gweithgareddau dynol yn digwydd, ac mae daearyddiaeth amgylcheddol yn ymddangos fel cyswllt pwysig rhwng y ddau.

{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
| 96px || 96px || 96px || 96px

|-

|Diwylliant || Daearyddiaeth datblygu || Economeg  || Iechyd

|-

| 96px || 96px || 96px || 96px

|-

| Daearyddiaeth hanesyddol || Gwleidyddiaeth || Poblogaeth a Demograffeg || Crefydd

|-

| 96px || 96px || 96px || 96px

|-

| Cymdeithaseg || Cludiant || Twristiaeth || Aneddiad a Trefoli

|-

| 96px || 96px || 50px || 96px

|-

| Amaethyddiaeth || Diwydiant || Ynni || Llygredd 
|}

Daearyddwyr nodedig
David Tannatt William Edgeworth, (1858–1934), fforiwr a daearegydd
George Everest, (1790–1866), fforiwr
Emrys George Bowen (1900–1983), daearyddwr
David Brunt (1886–1965), meteorolegydd
Syr John Houghton (g.1931, Dyserth), awdurdod ar gynhesu byd-eang; cyfarwyddwr y Swyddfa Feteorelegol (1983 - 1991)
Kenneth Glyn Jones (1915–1995), seryddwr

 Cyfandiroedd 
 Affrica
 Asia
 Ewrop
 Gogledd America
 De America
 Antarctica

 Gweler hefyd 
 Daearyddiaeth economaidd Cymru
 Daeareg
 Gwledydd y byd


Categori:Gwyddorau daear
Categori:Gwyddorau cymdeithas

 Rhagymadrodd 

Mae daearyddiaeth yn astudiaeth systematig o'r Ddaear, ei nodweddion , a'r ffenomenau sy'n digwydd arni. Er mwyn i rywbeth ddisgyn i faes daearyddiaeth , yn gyffredinol mae angen rhyw fath o gydran ofodol y gellir ei gosod ar fap, megis cyfesurynnau , enwau lleoedd , neu gyfeiriadau . Mae hyn wedi arwain at gysylltu daearyddiaeth â chartograffeg ac enwau lleoedd . Er bod llawer o ddaearyddwyr wedi'u hyfforddi mewn toponymy a chartoleg , nid dyma yw eu prif ddiddordeb . Mae daearyddwyr yn astudio dosbarthiad gofodol ac amser y Ddaear o ffenomenau , prosesau , a nodweddion yn ogystal â rhyngweithiad bodau dynol a'u hamgylchedd.  Gan fod gofod a lle yn effeithio ar amrywiaeth o bynciau, megis economeg , iechyd , hinsawdd , planhigion ac anifeiliaid , mae daearyddiaeth yn rhyngddisgyblaethol iawn . Mae natur ryngddisgyblaethol y dull daearyddol yn dibynnu ar roi sylw i'r berthynas rhwng ffenomenau ffisegol a dynol a'u patrymau gofodol .  Mae daearyddiaeth yn benodol i'r blaned Ddaear , a nodir cyrff nefol eraill , megis " daearyddiaeth Mars , " neu rhoddir enw arall iddyntc , megis areograffeg yn achos Mars .   Gellir rhannu daearyddiaeth fel disgyblaeth yn fras yn dri phrif faes atodol: daearyddiaeth ddynol, daearyddiaeth ffisegol , a daearyddiaeth dechnegol.  Mae'r cyntaf yn canolbwyntio'n bennaf ar yr amgylchedd adeiledig a sut mae bodau dynol yn creu , yn gweld , yn rheoli ac yn dylanwadu ar ofod .  Mae'r olaf yn archwilio'r amgylchedd naturiol , a sut mae organebau , hinsawdd , pridd , dŵr a thirffurfiau yn cynhyrchu ac yn rhyngweithio .  Arweiniodd y gwahaniaeth rhwng y dulliau hyn at drydydd maesc, daearyddiaeth amgylcheddol , sy'n cyfuno daearyddiaeth ffisegol a dynol ac yn ymwneud â'r rhyngweithiadau rhwng yr amgylchedd a bodau dynol .  Mae daearyddiaeth dechnegol yn cynnwys astudio a datblygu'r offer a'r technegau a ddefnyddir gan ddaearyddwyr , megis synhwyro o bell, cartograffeg , a system gwybodaeth ddaearyddol 

 Cysyniadau craidd 

 Gofod 

de|bawd|System gyfesurynnau Cartesaidd tri dimensiwn llaw dde a ddefnyddir i nodi safleoedd yn y gofod.

Er mwyn i rywbeth fodoli ym myd daearyddiaeth , rhaid ei fod yn gallu cael ei ddisgrifio'n ofodol . Felly , gofod yw'r cysyniad mwyaf sylfaenol ar sylfaen daearyddiaeth .   Mae'r cysyniad mor sylfaenol , fel bod daearyddwyr yn aml yn cael anhawster i ddiffinio'n union beth ydyw , ac yn hytrach yn cymryd yn ganiataol bod pawb yn gwybod am beth maen nhw'n siarad . Ar ei fwyaf sylfaenol, gofod absoliwt yw union safle , neu gyfesurynnau gofodol , gwrthrychauc, personau , lleoedd , neu ffenomenau yr ymchwilir iddynt .  Rydym yn bodoli yn y gofod .  Mae gofod absoliwt yn arwain at olwg y byd fel ffotograff , gyda phopeth wedi rhewi yn ei le pan gofnodwyd y cyfesurynnauc. Heddiw , mae daearyddwyr yn cael eu hyfforddi i gofio nad y byd yw'r ddelwedd statig sy'n ymddangos ar fap; ac yn lle hynny, y gofod deinamig lle mae pob proses yn rhyngweithio ac yn digwydd . 

 Lle 
Lle yw un o'r termau mwyaf cymhleth mewn daearyddiaethc.    Mewn daearyddiaeth ddynol , lle yw synthesis y cyfesurynnau ar wyneb y Ddaear , y gweithgaredd a'r defnydd sy'n digwydd, wedi digwydd , a bydd yn digwydd yn y cyfesurynnau , a'r ystyr a briodolir i'r gofod gan unigolion a grwpiau dynol .  Gall hyn fod yn hynod gymhleth , oherwydd gall mannau gwahanol fod â gwahanol ddefnyddiau ar adegau gwahanol a golygu pethau gwahanol i wahanol bobl . Mewn daearyddiaeth ffisegolc, mae lle yn cynnwys yr holl ffenomenau ffisegol sy'n digwydd yn y gofodc, gan gynnwys y lithosffer , atmosffer , hydrosffer , a biosffer .  Nid yw lleoedd yn bodoli mewn gwagle ac yn lle hynny mae ganddynt berthnasoedd gofodol cymhleth â'i gilydd , ac mae lle yn ymwneud â sut mae lleoliad wedi'i leoli mewn perthynas â phob lleoliad arall .   Fel disgyblaeth felly , mae'r term lle mewn daearyddiaeth yn cynnwys yr holl ffenomenau gofodol sy'n digwydd mewn lleoliad , y defnydd a'r ystyron amrywiol y mae bodau dynol yn eu priodoli i'r lleoliad hwnnw , a sut mae'r lleoliad hwnnw'n effeithio ar bob lleoliad arall ar y Ddaear ac yn cael ei effeithio ganddo .  

 Amser 

alt=A space-time cube is a three-axis graph where one axis represents the time dimension and the other axes represent two spatial dimensions|bawd|Enghreifftiau o iaith weledol daearyddiaeth amser: ciwb gofod-amser, llwybr, prism, bwndel, a chysyniadau eraill.

Fel arfer credir bod amser o fewn maes hanes, fodd bynnag , mae'n bryder sylweddol yn nisgyblaeth daearyddiaeth .    Mewn ffiseg , nid yw gofod ac amser yn cael eu gwahanu , ac fe'u cyfunir i'r cysyniad o amser gofod. Mae daearyddiaeth yn ddarostyngedig i gyfreithiau ffiseg, ac wrth astudio pethau sy'n digwydd yn y gofod , rhaid ystyried amser . Mae amser mewn daearyddiaeth yn fwy na dim ond y cofnod hanesyddol o ddigwyddiadau a ddigwyddodd ar wahanol gyfesurynnau arwahanol; ond mae hefyd yn cynnwys modelu symudiad deinamig pobl , organebau , a phethau trwy'r gofod .  Mae amser yn hwyluso symudiad trwy ofod , gan ganiatáu i bethau lifo trwy system yn y pen draw .  Bydd faint o amser y mae unigolyn , neu grŵp o bobl , yn ei dreulio mewn lle yn aml yn siapio eu hymlyniad a'u persbectif i'r lle hwnnw .  Mae amser yn cyfyngu ar y llwybrau posibl y gellir eu cymryd trwy ofod , o ystyried man cychwyn , llwybrau posibl , a chyfradd teithio .  Mae delweddu amser dros ofod yn heriol o ran cartograffeg , ac mae'n cynnwys Space-Prim a mapiau animeiddiedig .  

 Graddfa 

bawd|Graddfa graffigol neu far. Byddai map hefyd fel arfer yn rhoi ei raddfa yn rhifiadol (mae "1:50,000", er enghraifft, yn golygu bod un cm ar y map yn cynrychioli 50,000cm o ofod real, sef 500 metr)

Graddfa yng nghyd-destun map yw'r gymhareb rhwng pellter a fesurir ar y map a'r pellter cyfatebol fel y'i mesurir ar y ddaear .   Mae'r cysyniad hwn yn sylfaenol i ddisgyblaeth daearyddiaeth , nid cartograffeg yn unig , gan fod ffenomenau yr ymchwilir iddynt yn ymddangos yn wahanol yn dibynnu ar y raddfa a ddefnyddir .   Graddfa yw'r ffrâm y mae daearyddwyr yn ei defnyddio i fesur gofod , ac yn y pen draw i geisio deall lle . 

 Cyfreithiau Daearyddiaeth 

Yn gyffredinol, mae rhai yn anghytuno â'r cysyniad cyfan o gyfreithiau daearyddiaeth a'r gwyddorau cymdeithasol .    Mae Tobler ac eraill wedi mynd i'r afael â'r beirniadaethau hyn .   Fodd bynnag, mae hon yn ffynhonnell ddadl barhaus mewn daearyddiaeth ac mae'n annhebygol o gael ei datrys unrhyw bryd yn fuan . Mae nifer o ddeddfau wedi'u cynnig , a deddf daearyddiaeth gyntaf Tobler yw'r un a dderbynnir fwyaf mewn daearyddiaeth . Mae rhai wedi dadlau nad oes angen rhifo cyfreithiau daearyddol . Mae bodolaeth y cyntaf yn gwahodd eiliad , ac mae llawer wedi cynnig eu hunain fel hynny . Cynigiwyd hefyd y dylid symud cyfraith ddaearyddiaeth gyntaf Tobler i'r ail a gosod un arall yn ei lle .  Mae rhai o’r deddfau daearyddiaeth arfaethedig isod:

 Cyfraith daearyddiaeth gyntaf Tobler : " Mae popeth yn gysylltiedig â phopeth arall , ond mae pethau agos yn fwy cysylltiedig na phellc"   
 Ail gyfraith daearyddiaeth Tobler : " mae'r ffenomen y tu allan i faes diddordeb daearyddol yn effeithio ar yr hyn sy'n digwydd y tu mewnc. " 
 Cyfraith daearyddiaeth Arbia : " Mae popeth yn gysylltiedig â phopeth arall , ond mae'r pethau a welir mewn cydraniad gofodol bras yn fwy cysylltiedig na'r hyn a welir mewn cydraniad manylach . "   
 yr egwyddor ansicrwydd : “cbod y byd daearyddol yn anfeidrol gymhleth a bod yn rhaid i unrhyw gynrychioliad felly gynnwys elfennau o ansicrwydd, bod llawer o ddiffiniadau a ddefnyddir wrth gaffael data daearyddol yn cynnwys elfennau o amwysedd, a’i bod yn amhosibl mesur lleoliad ar wyneb y Ddaear yn union."