Brasil

Gwlad fwyaf De America yw Brasil (), Gweriniaeth Ffederal Brasil yn swyddogolI'w weld ar y gwefan cenedlaethol (Portiwgaleg: República Federativa do Brasil). Wrwgwái, yr Ariannin, Paragwái, Bolifia, Periw, Colombia, Feneswela, Gaiana, Swrinam, a Guyane yw'r gwledydd cyfagos, gyda Chefnfor Iwerydd yn gorwedd i'r dwyrain. Mae amaethyddiaeth yn bwysig ym Mrasil ac mae ynddi fforestydd glaw eang.

 Taleithiau 
Caiff holl daleithiau Brasil eu cydnabod ar faner y wlad gydag un seren y cynrychioli pob talaith.

Rhennir Brasil yn 26 o daleithiau:

 Nº1 Talaith Talfyriad Pobl. (2008) Arwynebedd (km²) Prifddinas1  Acre  AC  692.000  153.149  Rio Branco2  Alagoas  AL  3.173.000  27.933  Maceió3  Amapá  AP  626.000  143.453  Macapá4  Amazonas  AM  3.399.000  1.577.820 Manaus5  Bahia  BA  14.561.000  567.295  Salvador6  Ceará  CE  8.472.000  146.348  Fortaleza7  Espírito Santo  ES  3.448.000  46.184  Vitória8  Goiás  GO  5.870.000  341.289  Goiânia9  Maranhão  MA  6.400.000  333.365  São Luís10  Mato Grosso  MT  3.010.000  906.806  Cuiabá11  Mato Grosso do Sul  MS  2.372.000  358.158  Campo Grande12  Minas Gerais  MG  19.904.000  588.383  Belo Horizonte13  Pará  PA  7.367.000  1.253.164  Belém14  Paraíba  PB  3.794.000  56.584  João Pessoa15  Paraná  PR  10.605.000  199.709  Curitiba16  Pernambuco  PE  8.745.000  98.937  Recife17  Piauí  PI  3.164.000  252.378  Teresina18  Río de Janeiro  RJ  15.685.000  43.909  Rio de Janeiro19  Rio Grande do Norte  RN  3.153.000  52.796  Natal20  Rio Grande do Sul  RS  10.860.000  269.153  Porto Alegre21  Rondônia  RO  1.519.000  238.512  Porto Velho22  Roraima  RR  421.000  225.116  Boa Vista23  Santa Catarina  SC  6.091.000  95.442  Florianópolis24  São Paulo  SP  40.764.000  248.808  São Paulo25  Sergipe  SE  2.030.000  21.910  Aracaju26  Tocantins  TO  1.303.000  278.420  Palmas27  Distrito Federal  DF  2.526.000  5.822  Brasilia

 Daearyddiaeth Brasil 

bawd|chwith|300px|Merch llwyth yr Ashaninka.

O ran arwynebedd, mae Brasil yn gorchuddio bron hanner cyfandir De America. Hi yw'r bumed wlad yn y byd o ran arwynebedd; dim ond Rwsia, Canada, Tsieina a'r Unol Daleithiau sy'n fwy. Mae'n ffinio ar wledydd Wrwgwái, yr Ariannin, Paragwái, Bolifia, Periw, Colombia, Feneswela, Gaiana, Swrinam, a Guyane. Dim ond dwy wlad yn Ne America sydd heb ffin â Brasil, sef Tsile ac Ecwador.

Ceir nifer o afonydd mwyaf y cyfandir ym Mrasil. Tardda Afon Amazonas, afon fwyaf y byd, ym Mheriw, ond mae'n llifo tua'r dwyrain gyda'r rhan fwyaf o'i chwrs ym Mrasil. Mae nifer o'r afonydd sy'n llifo i mewn i'r Amazonas hefyd yn bwysig iawn, yn enwedig Afon Negro.

Mae'r ail hwyaf o afonydd De America, Afon Paraná, yn tarddu yn ne Brasil ac yn llifo tua'r de-orllewin. Ger dinas Salto del Guairá, mae'r afon yn ffurfio'r ffin rhwng tair gwlad: yr Ariannin, Paragwái a Brasil. Gerllaw'r fan hon mae Afon Iguazú, sydd hefyd yn tarddu ym Mrasil, yn ymuno â hi.

Yn nalgylch afon Amazonas mae'r darn mwyaf o fforest law drofannol yn y byd, er bod llawer ohoni wedi ei cholli yn y blynyddoedd diwethaf.

 Hanes Brasil 

Dechreuodd hanes Brasil pan gyrhaeddodd y bobl gyntaf tua 8,000 o flynyddoedd yn ôl o Asia; yr adeg honno roedd tir yn cysylltu Asia a chyfandir America yn y gogledd. Erbyn i'r Ewropeaid cyntaf gyrraedd yn y 16g, roedd dros 2,000 o lwythau gwahanol yn nhiriogaeth Brasil. Wedi dyfodiad y Portiwgaliaid, lleihawyd niferoedd y brodorion yn fawr gan glefydau megis y frech wen.

Credir mai'r Ewropead cyntaf i ddarganfod Brasil oedd y fforiwr Portiwgeaidd Pedro Álvares Cabral ar 22 Ebrill, 1500. O'r 16g hyd y 19g roedd Brasil yn rhan o ymerodraeth Portiwgal.

Yn 1808 bu raid i João VI (yn dywysog rhaglaw bryd hynny) a theulu brenhinol Portiwgal ffoi pan feddianwyd Portiwgal gan Ffrainc dan Napoleon. O hynny hyd 1821, o Rio de Janeiro y gweinyddid ymerodraeth Portiwgal.  Yn 1815 cyhoeddodd y brenin fod Portiwgal a Brasil yn un deyrnas unedig.

Ar 7 Medi 1822 cyhoeddodd y wlad ei hun yn annibynnol, a daeth yn frenhiniaeth gyfansoddiadol dan yr enw Ymerodraeth Brasil, gyda Pedro yn teyrnasu fel Pedro I, Ymerawdwr Brasil. Wedi i'r fyddin gipio grym yn 1889, daeth y wlad yn weriniaeth. Heblaw am dri chyfnod o lywodraeth unbenaethol ym 1930-1934, 1937-1945, a 1964-1985, mae wedi bod yn weriniaeth ddemocrataidd ers hynny.

 Demograffeg Brasil 

Dinasoedd mwyaf Brasil yw:
 São Paulo (11.037.593 hab)
 Rio de Janeiro (6.186.710 hab)
 Salvador (2.998.056 hab)
 Brasilia (2.606.885 hab)
 Fortaleza (2.505.552 hab.)
 Belo Horizonte (2.452.617 hab)
 Curitiba (1.851.215 hab)
 Manaus (1.738.641 hab)
 Recife (1.561.659 hab)
 Belém (1.437.604 hab)
 Porto Alegre (1.436.124 hab)
 Guarulhos (1.299.283 hab)
 Goiânia (1.281.975 hab)
 Campinas (1.064.669 hab)

 Gwleidyddiaeth Brasil 

 Iaith a Diwylliant 

 Iaith 
Portiwgaleg yw unig iaith swyddogol Brasil; mae bron bawb yn y wlad yn ei medru a dyma'r unig iaith a ddefnyddir mewn addysg ac ar y cyfryngau. Brasil yw'r unig wlad yn Ne America sy'n defnyddio Portiwgaleg (Sbaeneg yw iaith y mwyafrif o'r gwledydd), ac mae'r iaith yn rhan bwysig o hunaniaeth genedlaethol Brasil. Ceir rhywfaint o wahaniaethau rhwng yr iaith ym Mrasil ac ym Mhortiwgal.

Siaredir cryn nifer o ieithoedd eraill yn y wlad, yn cynnwys tua 180 o ieithoedd brodorol. Ceir hefyd gymunedau sy'n siarad Almaeneg ac Eidaleg.

 Diwylliant 
Ceir nifer o ddylanwadau ar ddiwylliant Brasil, ond diwylliant Portiwgal yn bennaf, ond hefyd ddiwylliant y bobl frodorol, yn enwedig y Tupi), a chaethweision o Affrica. Gwelir dylanwad Affricanaidd mewn cerddoriaeth a bwyd yn arbennig.

O ran cerddoriaeth, ceir arddulliau megis samba, bossa nova, forró, frevo, pagode ac eraill. Mae'r carnifal yn ddigwyddiad poblogaidd dros ben mewn llawer o ddinasoedd, ac mae carnifal Rio de Janeiro yn fyd-enwog.

 Crefydd 
Yr Eglwys Gatholig yw'r enwad cryfaf ym Mrasil, ac yma y mae'r nifer mwyaf o Gatholigion yn y byd. Mae'r nifer o Brotestaniaid o wahanol enwadau yn llai ond yn cynyddu. Yn ôl y cyfrifiad diwethaf mae 74% o'r boblogaeth yn Gatholigion (tua 139 miliwn); 15.4% yn Brotestaniaid (tua  28 miliwn), 7.4% yn agnostigiaid neu anffyddwyr, 1.3% yn dilyn crefyddau Ysbrydiaeth, 0.3% yn dilyn crefyddau Affricanaidd traddodiadol a 1.7% yn aelodau o grefyddau eraill.

 Chwaraeon 
Pêl-droed yw'r mwyaf poblogaidd o'r chwaraeon ym Mrasil, ac mae'r tîm cenedlaethol wedi ennill Cwpan y Byd bum gwaith, yn 1958, 1962, 1970, 1994 a 2002, mwy nag unrhyw wlad arall. Yr enwocaf o bêl-droedwyr Brasil yw Pelé, enw llawn Edison Arantes do Nascimento, a ystyrir gan lawer fel y pêl-droediwr gorau yn hanes y gêm.

 Bwyd a diod 
Brazil yw cynhyrchydd coffi mwyaf ers 150 mlynedd.

 Cyfeiriadau 

 Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol
  Delweddau Brasil


Categori:Gwledydd De America