Penrhyn Gŵyr

Gweler hefyd Gŵyr a Penrhyn (gwahaniaethu).

Mae Penrhyn Gŵyr rhwng Bae Abertawe a Bae Caerfyrddin, ym Morgannwg, Cymru; mae wedi'i ddynodi'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Gan fod y creigiau o gerrig calch mae nifer o gilfachau ac ogofeydd yno. Yma mae Ogof Paviland, lle darganfuwyd sgerbwd dyn o ryw 25,000 o flynyddoedd yn ôl.

Blodeuodd 'teyrnas Gŵyr' yma am gyfnod byr - yn yr Oesoedd Canol Cynnar.

Bu i Ffleminiaid a Saeson ymsefydlu ar rannau deheuol y penrhyn yn y ddeuddegfed ganrif yn sgîl goresgyn iseldiroedd arfordir de Cymru gan y Normaniaid, ac o ganlyniad, Saesneg yw prif iaith yr ardal hon ers hynny. Arhosodd pentrefi gogledd-ddwyrain y penrhyn yn Gymraeg eu hiaith hyd ail hanner yr ugeinfed ganrif a chlywir gwahaniaeth amlwg yn acenion a ffordd o siarad y ddwy ardal hyd heddiw.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Gŵyr yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188. Yn ei lys yn Ynysforgan ar benrhyn Gŵyr trigai Hopcyn ap Tomas (tua 1337-1408), noddwr beirdd a chasglwr llawysgrifau, a gysylltir â Llyfr Coch Hergest.

Mae Penclawdd sydd ar yr arfordir gogleddol yn enwog am y cocos a gesglir oddi ar y traeth.

Heddiw mae Bro Gŵyr yn boblogaidd iawn gyda thwristiaid dros fisoedd yr haf. Erys amaethyddiaeth yn bwysig iawn yn yr economi lleol ond gwelir llawer o bobl yn ymddeol o ardaloedd eraill Cymru a Lloegr i fyw ym mhentrefi Bro Gŵyr, ac felly'n codi pris tai o afael y brodorion.

Pentrefi Bro Gŵyr
Ceir cymysgfa o enwau Cymraeg a Saesneg ar bentrefi'r penrhyn, sy'n ddrych i'w hanes. Ceir rhai pentrefi gydag enwau Cymraeg yn unig, eraill gydag enwau yn y ddwy iaith, ac eraill ag enwau Saesneg yn unig.
Crofty
Y Crwys
Llandeilo Ferwallt
Llanddewi
Llangynydd (Llangenydd)
Llanilltud Gŵyr
Llanmadog
Llanmorlais
Llanrhidian
Llan-y-tair-mair
Nicholaston
Oldwalls
Oxwich
Pen-clawdd
Penrhys
Port Einon
Reynoldston
Rhosili
Southgate
Tre-gŵyr
Wern-olau


Categori:Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru
Categori:Arfordir Abertawe
Categori:Gorynysoedd Cymru
Categori:Morgannwg
Categori:Traethau Cymru
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru