Iolo Morganwg

Bardd a hynafiaethydd o Gymru oedd Edward Williams (10 Mawrth 1747 – 18 Rhagfyr 1826), sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol Iolo Morganwg. Fel sylfaenydd Gorsedd Beirdd Ynys Prydain, ef sy'n gyfrifol am wreiddiau prif seremonïau llenyddol yr Eisteddfod Genedlaethol. Dim ond yn yr ugeinfed ganrif, drwy waith ysgolheigaidd Griffith John Williams, yn bennaf, y daeth yn hysbys ei fod yn un o'r ffugwyr llenyddol mwyaf cynhyrchiol a llwyddiannus erioed, a bod nifer fawr o'i "ddarganfyddiadau" newn gwirionedd yn ddyfeisiadau ei ddychymyg ei hun, gan gynnwys Coelbren y Beirdd, yr honnai Iolo ei fod yn wyddor hynafol beirdd Ynys Prydain.

Bywgraffiad
Ganwyd Edward Williams ym 1747 ym mhentref Pennon ym mhlwyf Llancarfan ym Morgannwg, ond symudodd ei rieni i bentref Trefflemin, rhai milltiroedd yn unig i ffwrdd, ar lan Afon Ddawan, ac yno y'i magwyd ac y bu'n byw am y rhan helaeth o'i oes. Gweithiodd trwy gydol ei oes fel saer maen, ym Morgannwg ac yn Lloegr, ond daeth yn enwog fel hynafiaethwr, bardd a radical. Yn Llundain roedd yn aelod ymroddgar o'r Gwyneddigion, cylch o lenorion gwladgarol a oedd yn cynnwys William Owen Pughe ac Owain Myvyr. Daeth i adnabod Robert Southey a dechreuodd alw ei hun yn "The Bard of Liberty". Fel rhai o lenorion mawr eraill yr oes roedd Iolo'n hoff iawn o opiwm ar ffurf lodnwm.

Tra yng ngharchar Caerdydd dros fethdaliad, ganed ei fab a fedyddiodd yn Daliesin. Roedd Taliesin yn ddisgybl i'w dad a golygodd ran o'i waith ar ôl ei farwolaeth.

Pan fu farw Iolo yn 78 oed ar 18 Rhagfyr 1826, bu galar ar ei ôl gan lawer o feirdd Cymru ac eraill a'i edmygai. Cyfansoddodd Walter Davies (Gwallter Mechain) 'gywydd-gofiant' iddo sy'n clodfori ei ddysg a'i ddawn ac sy'n cloi gyda'r llinellau hyn:

Tra bo ton yn afon Nedd
A Dawon i'r un duedd,
Taf a Chynon afonydd
Yn gyr[r]u'u dwfr i Gaer Dydd,
Bydd ym mhob glyn, bryn a bro
Miloedd yn sôn am Iolo.Gwallter Davies, 'Cywydd-gofiant Iolo Morganwg', D Silvan Evans (gol.), Gwaith Gwallter Mechain, cyfrol 1 (Caerfyrddin, 1868). Tud. 61.

Gwaith llenyddol
Iolo oedd un o olygyddion tair cyfrol y Myvyrian Archaiology (1801-1807).

Cyfansoddodd Iolo nifer o gerddi. Yn eu plith mae'r cywyddau a dadogodd ar feirdd o'r Oesoedd Canol, rhai ohonynt yn feirdd hanesyddol, fel Dafydd ap Gwilym, ac eraill yn greaduriaid o ben a phastwn Iolo ei hun. Cyhoeddwyd cyfieithiad Saesneg o'r cywyddau dan y teitl Poems Lyric and Pastoral ym 1794. Er i ddilysrwydd y cerddi hyn gael ei amau ac yna ei gwrthbrofi gan ysgolheigion yr 20g, maent yn cael eu cydnabod fel cerddi gwych ynddynt eu hunain erbyn heddiw. Cyfansoddodd nifer fawr o emynau ar gyfer yr Undodiaid Cymraeg a gyhoeddwyd yn 1812. Ysgrifennodd nifer o gerddi rhydd swynol yn ogystal.

Wedi ei farwolaeth cyhoeddwyd Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain ym 1829 ac ym 1848 gwelodd ei gasgliad mawr o farddoniaeth a rhyddiaith hanesyddol, ffug a dilys, olau dydd yn y gyfrol yr Iolo Manuscripts (The Welsh Manuscripts Society, 1848). Yn ddiweddarach yn y 19g cyhoeddwyd rhai o'i ffugweithiau eraill, yn cynnwys Coelbren y Beirdd (1840), Dosparth Edeyrn Dafod Aur (The Welsh Manuscripts Society, 1856) a Barddas (The Welsh Manuscripts Society: 1862, 1874).

Mae'r rhan fwyaf o lawysgrifau a llyfrau Iolo yn cael eu diogelu yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth ers 1916.

Dylanwad
Yn ystod y can mlynedd ar ôl ei farwolaeth ym 1826, daeth enw Iolo Morganwg yn destun llosg yng Nghymru, wrth i ysgolheigion cyfoes ddatguddio faint o "ddarganfyddiadau" Iolo oedd, mewn gwirionedd, yn ffrwyth dychymyg Iolo ei hun. Ond erbyn heddiw, er bod pawb yn derbyn mai ffugio a wnaeth, mae defodau a seremonïau Iolo wedi ennill eu plwyf ym mywyd diwylliannol Cymru, ac mae Iolo ei hun wedi dod yn arwr i'r Cymry.

Llyfryddiaeth
200px|bawd|Argraffiad ffacsimili 1888 o'r Iolo Manuscripts (Isaac Foulkes, 1888).
bawd|200px|Fersiwn 1998 - Astudiaeth fanwl o fywyd a gwaith - gan Ceri Lewis
Gweithiau Iolo (detholiad)
Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain (1829)
Iolo Manuscripts (The Welsh Manuscripts Society, 1848; ail argraffiad ffacsimili, Isaac Foulkes, Lerpwl, 1888).
Coelbren y Beirdd (1840)
Dosparth Edeyrn Dafod Aur (The Welsh Manuscripts Society, 1856)
Barddas (The Welsh Manuscripts Society: 1862, 1874)
Cerddi Rhydd Iolo Morganwg, gol. P. J. Donovan (Caerdydd, 1980). Detholiad sy'n cynnwys nifer o'r cerddi "canoloesol" ffug.

Astudiaethau
Cathryn A. Charnell-White, Bardic Circles[:] National, Regional and Personal Identity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2007). ISBN 978-0-7083-2067-9
Mary-Ann Constantine, The Truth against the World[:] Iolo Morganwg and Romantic Forgery (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2007). ISBN 978-0-7083-2062-4
Geraint H. Jenkins (gol.), A Rattleskull Genius[:] The Many Faces of Iolo Morganwg (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2005). ISBN 978-0-7083-1971-0
Geraint H. Jenkins et al. (gol.), The Correspondence of Iolo Morganwg, mewn 3 cyfrol (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2007). ISBN 978-0-7083-2131-7
Marion Löffler, The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg 1826-1926 (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2007). ISBN 978-0-7083-2113-3
Prys Morgan, Iolo Morganwg (cyfres Writers of Wales, 1975)
Brinley Richards, Golwg Newydd ar Iolo Morgannwg (1979)
T.D. Thomas, Cofiant (1857)
Elijah Waring, Recollections and Anecdotes of Edward Williams (1850)
G.J. Williams, Iolo Morgannwg (Caerdydd, 1956)

Nofelau
Gareth Thomas, Myfi, Iolo

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

Iolo Morganwg a'r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru  Prosiect yn y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaid, Prifysgol Cymru
Llyfrgell Genedlaethol Cymru  - Hanes Iolo Morganwg a'r llawysgrif History of the British Bards
Un o arwyr Cymru 
Prifysgol Tromso - llyfryddiaeth
Gareth Thomas: Iolo Morganwg a’r Eisteddfod Genedlaethol Erthygl ddwyieithog gan awdur 'Myfi, Iolo'


Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Marwolaethau 1826
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Undodiaid
Categori:Y Bont-faen
Categori:Ysgolheigion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Gymru