Gwas neidr

bawd|300px|Un o nodweddion pennaf y gweision neidr yw eu llygaid mawr, symudliw (iridescent).

Pryf gydag adenydd dwbwl sy'n perthyn i urdd Odonata yw gwas neidr (hefyd: gwas y neidr) (lluosog:  gweision neidr). Mae'n byw ger llynnoedd, nentydd a gwernydd ac maen nhw'n bwyta mosgitos, gwybed, clêr, gwenyn, gloynnod byw a phryfed eraill. Nid ydynt yn brathu nac yn pigo pobl. Mae'r gair Groeg Anisoptera yn golygu "adenydd anwastad" gan fod yr adain cefn yn lletach na'r rhai blaen.Odonata at Tree of Life web project. Retrieved 2011-09-18.

Un o brif nodweddion y gwas neidr yw ei lygaid cyfansawdd enfawr, dau bâr o adenydd a chorff hir sy'n eu galluogi i weld bron i 360 gradd - i bob cyfeiriad. Fel pob pryfyn arall mae ganddyn nhw chwe choes; ond nid ydy'r rhan fwyaf ohonyn nhw, bellach, yn medru cerdded. Mae'r gwas y neidr ymhlith y pryfaid a all hedfan gyflymaf ac am gyfnod hir e.e. ar draws y cefnforoedd. Gallant hedfan i 6 chyfeiriad: ymlaen, yn ôl, i fyny, i lawr, i'r chwith ac i'r dde. Mae'r Ymerawdwyr yn medru hedfan ar gyflymder uchaf o 10–15 metr yr eiliad (22–34 mya).

Dim ond am chwe mis mae rhai gweision y neidr yn byw, tra bod eraill yn byw cyn hired â chwe neu saith mlynedd.

Ceir oddeutu 3000 math gwahanol o weision neidr ac mae tua 5,900 o rywogaethau yn yr urdd Odonata gan gynnwys y mursennod.

Ffosiliau a pherthynas teuluoedd
Mae'r gwas y neidr yn hen grŵp a cheir ffosiliau o weision neidr mawr o gyfnod y Meganisoptera (tua 300-325 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol. Mae gan y ffosiliau hyn faint adenydd o 750 mm (30 mod). Yn y grŵp hwn mae'r Meganeuropsis, sef y pryf mway ei faint ar wyneb y Ddaear. Ceir tua 3,000 rhywogaeth o Anisoptera ar y Ddaear heddiw. Mae'r rhan fwyaf yn drofanol.

'Dyw'r union berthynas rhwng y gwahanol deuluoedd heb ei brofi'n llawn (yn 2015), ondmae'r coeden deulu canlynol yn rhoi syniad i ni o'r berthynas honno. Y llinellau toredig yw' berthynas nad ydyw wedi'i brofi'n llawn.

Gweision neidr gwledydd Prydain
Ceir 57 o rywogaethau'r Odonata yng ngwledydd Prydain: mae 21 ohonynt yn fursennod (is-urdd Zygoptera) a 36 ohonynt yn weision neidr (is-urdd suborder Anisoptera). Ond ymwelwyr yw rhai o'r rhain ac mae rhai ar y rhestr wedi hen farw o'r gwledydd hyn. Y niferoedd sy'n parhau i baru ar yr ynysoedd hyn (yn 2015) yw 42, sef 17  o fursennod a 25 o weision neidr. Caiff y rhestr hon ei diweddaru ar adegau gan Odonata Records Committee a ffurfiwyd yn 1998.

Dyma nhw:
Is-urdd Anisoptera (Gweision neidr)
Teulu'r Gomphidae ('Gweision neidr tindrom')
Teulu'r Aeshnidae ('Yr Ymerawdwyr')
Teulu'r Cordulegastridae ('Gweision neidr torchog')
Teulu'r Corduliidae ('Y Gweision gwyrdd')
Teulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr')

Ar lafar, ac yn gyffredinol gelwir y mursennod hefyd yn weision neidr, er nad yw hyn yn hollol gywir. Dyma'r prif grwpiau:
Is-urdd Zygoptera (Mursennod)
Teulu'r Calopterygidae ('Y Morwynion')
Teulu'r Lestidae ('Y Mursennod gwyrdd')
Teulu'r Coenagrionidae ('Y Mursennod coch a glas-ddu')
Teulu'r Platycnemididae ('Y Mursennod coeswen')

Mae gan nifer o weision neidr enwau Cymraeg ac mae'r rheiny ar y cyfan wedi'u canfod yng ngwledydd Prydain ar ryw gyfnod.

Teulu'r Gomphidae - Y Gweision neidr tindrom
 Delwedd  Rhywogaeth Enw Lladin Gwledydd Côd eu statws 80px Gwas neidr dindrom  Gomphus vulgatissimus   80px Gwas neidr coes felen  Gomphus flavipes V (1818)

Teulu'r Aeshnidae - Yr Ymerawdwyr
 Delwedd  Rhywogaeth Enw Lladin Gwledydd Côd eu statws 80px Gwas neidr y De Aeshna cyanea    80px Gwas neidr brown Aeshna grandis   80px Gwas neidr llygadwyrdd Aeshna isoceles  80px Gwas neidr Asur Aeshna caerulea  80px Gwas neidr glas Aeshna juncea    80px Gwas neidr mudol Aeshna mixta   80px Gwas neidr mudol y De  Aeshna affinis V (1952) 80px Ymerawdwr Anax imperator   80px Ymerawdwr bach Anax parthenope   RC (1996) 80px Gwas neidr gwyrdd Anax junius V (1998) 80px Gwas neidr flewog Brachytron pratense    80px Gwas neidr crwydrol  Hemianax ephippiger V (1903)

Teulu'r Cordulegastridae - Gweision neidr torchog
 Delwedd  Rhywogaeth Enw Lladin Gwledydd Côd eu statws 80px Gwas neidr eurdorchog Cordulegaster boltonii   

Teulu'r Corduliidae - Y Gweision Gwyrdd
 Delwedd  Rhywogaeth Enw Lladin Gwledydd Côd eu statws 80px Gwas gwyrdd blewog Cordulia aenea    80px Gwas gwyrdd gloyw Somatochlora metallica   80px Gwas gwyrdd y Gogledd Somatochlora arctica  80px Gwas orenfrith Oxygastra curtisii Ex (1963)

Teulu'r Libellulidae - Y Picellwyr
 Delwedd  Rhywogaeth Enw Lladin Gwledydd Côd eu statws 80px Picellwr praff Libellula depressa   80px Picellwr prin Libellula fulva  80px Picellwr pedwar nod Libellula quadrimaculata     80px Picellwr tinddu Orthetrum cancellatum   80px Picellwr cribog Orthetrum coerulescens     80px Gwäell scarlad Crocothemis erythraea V (1995) 80pxGwäell ddu Sympetrum danae     80px Gwäell asgell aur  Sympetrum flaveolum V 80px Gwäell wythien goch Sympetrum fonscolombei  RC 80px Gwäell rudd Sympetrum sanguineum    80px Gwäell gyffredin  Sympetrum striolatum    80px Gwäell grwydrol Sympetrum vulgatum V 80px Gwäell resog Sympetrum pedemontanum V (1995) 80px Picellwr wynebwyn Leucorrhinia dubia    80px Picellwr wynebwyn mawr  Leucorrhinia pectoralis V (1859) 80px Y gleider crwydrol   Pantala flavescens V (1823)

Gweision neidr yng Nghymru
Yng Nghymru roedd 37 o rywogaethau o Urdd yr Odanata yn paru rhwng 2010 a 2015: 22 o fursennod (Zygoptera) a 15 o weision neidr (Anisoptera).www.british-dragonflies.org;  adalwyd 16 Awst 2015

Dyma'r gweision neidr:

Maint

Gweler hefyd
Mursennod (Zygoptera)

Cyfeiriadau

Categori:Gweision neidr
Categori:Pryfed