Llŷn

Gweler hefyd Llŷn (gwahaniaethu).

Llŷn yw enw cantref hanesyddol yng ngogledd-orllewin Cymru, sy'n cyfateb yn fras i'r hyn a elwir 'Pen Llŷn' heddiw. Dyma'r Llŷn go iawn.

Cantref wedi'i amgylchynnu ar ddwy ochr gan y môr yw Llŷn, yn sefyll ar wahân ac yn wynebu dros y Môr Celtaidd i dde-ddwyrain Iwerddon. Yn y dwyrain mae'n ffinio ag Arfon ac Eifionydd. Credir fod perthynas ieithyddol rhwng yr enwau Llŷn a Leinster a gwyddys fod mewnfudwyr o'r rhan honno o'r Ynys Werdd wedi ymsefydlu mewn rhannau o Lŷn yn Oes yr Haearn ymlaen.

Ymrennir y cantref yn dri chwmwd, sef Dinllaen a'i llys yn Nefyn, Cymydmaen a'i llys yn Neigwl, a Chafflogion (neu Afflogion) gyda Pwllheli yn ganolfan iddi. O fewn y cantref ceid y clas neu fynachlog Geltaidd gynnar yn Aberdaron ac Ynys Enlli enwog.

Roedd Llŷn yn gartref i lwyth Celtaidd o'r enw y Gangani. Ceir sawl bryngaer yn Llŷn a berthynai iddynt, er enghraifft ym Mortin-llaen, Carn Fadryn a Thre'r Ceiri ar Yr Eifl. Safai'r olaf ar y ffin rhwng Llŷn a chantref Arfon.

Braich y Pwll
Oes rhywun arall wedi clywed y term 'Braich y Pwll' am Benrhyn Lleyn? Mae'n eitha cyffredin yn Abergweun, ond beth am ardalodd eraill?Hedydd Huws (Facebook) ym Mwletin Llên Natur rhifyn 68

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
D. T. Davies (gol.), Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn (Pwllheli, 1910).
Ioan Mai Evans, Gwlad Llŷn (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1968)
Bedwyr Lewis Jones, Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd (Llanrwst, 1987)
Gruffudd Parry, Crwydro Llŷn ac Eifionydd (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1960)

 Cyfeiriadau 

Categori:Cantrefi Cymru

Categori:Teyrnas Gwynedd