Athroniaeth

Astudiaeth o sut y dylem fyw (moeseg), sut mae pethau'n bodoli (metaffiseg), natur gwybod (epistemoleg), a rhesymeg yw athroniaeth.

Mae athroniaeth yn astudiaeth o broblemau cyffredinol a gwaelodol sy'n ymwneud â bodolaeth, gwybodaeth, gwerthoedd, rheswm ac iaith.Jenny Teichmann a Katherine C. Evans, Philosophy: A Beginner's Guide (Rhydychen: Blackwell Publishing, 1999), t.1: "Philosophy is a study of problems which are ultimate, abstract and very general. These problems are concerned with the nature of existence, knowledge, morality, reason and human purpose."A. C. Grayling, Philosophy 1: A Guide through the Subject (Rhydychen: Oxford University Press, 1998), t.1: "The aim of philosophical inquiry is to gain insight into questions about knowledge, truth, reason, reality, meaning, mind, and value."

Gellir gwahaniaethu rhwng athroniaeth a dulliau eraill sy'n ceisio ateb y cwestiynau hyn (e.e. cyfriniaeth, mytholeg neu'r celfyddydau) drwy ei dull systematig, gwyddonol a'i dibyniaeth ar ddadleuon rhesymegol.The Oxford Companion to Philosophy, gol. Anthony Quinton a T. Honderich (Rhydychen: Oxford University Press, 1995), t.666: "Philosophy is rationally critical thinking, of a more or less systematic kind about the general nature of the world (metaphysics or theory of existence), the justification of belief (epistemology or theory of knowledge), and the conduct of life (ethics or theory of value). Each of the three elements in this list has a non-philosophical counterpart, from which it is distinguished by its explicitly rational and critical way of proceeding and by its systematic nature. Everyone has some general conception of the nature of the world in which they live and of their place in it. Metaphysics replaces the unargued assumptions embodied in such a conception with a rational and organized body of beliefs about the world as a whole. Everyone has occasion to doubt and question beliefs, their own or those of others, with more or less success and without any theory of what they are doing. Epistemology seeks by argument to make explicit the rules of correct belief formation. Everyone governs their conduct by directing it to desired or valued ends. Ethics, or moral philosophy, in its most inclusive sense, seeks to articulate, in rationally systematic form, the rules or principles involved."

Mae llawer o Gymry wedi ymhel â chwestiynau mawr crefydd yn hytrach nag athroniaeth fel y cyfryw, a bu perthynas agos rhwng diwinyddiaeth ac athroniaeth yng Nghymru ers sawl canrif. Yr athronydd cyntaf y gwyddom amdano yng Nghymru oedd Edward Herbert (1583-1648), a gellid dadlau mai ystyriaethau crefyddol a chyfrinol oedd y tu ôl i'r hyn a ysgrifennai Morgan Llwyd (1619-1659) am yr hunan.

Y gair gwreiddiol am athroniaeth yn y Gorllewin oedd y gair Groeg φιλοσοφία (philosophia), sy'n golygu "cariad at wybodaeth".Philosophia, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, PerseusOnline Etymology Dictionary

 Gwybodaeth a gwirionedd 

Yn ei ystyr athronyddol, y corff o ffeithiau, dealltwriaeth a medrau sydd gan berson neu grŵp yw gwybodaeth. Epistemoleg yw astudiaeth gwybodaeth.

 Realiti 

Y cyflwr o fod yn real, hynny yw pethau fel y maent yn wirioneddol fod yn hytrach nag fel y dymunir iddynt fod, yw realiti.

 Yr hunan 

 Metaffiseg 

Cangen o athroniaeth sy'n ymwneud ag egwyddorion sylfaenol yw metaffiseg. Ei nod yw cael gwybod am wir ystyr pethau a'u hanfod, ac felly mae'n astudio yn bennaf cysyniadau haniaethol, hynny yw pethau nad oes modd eu profi'n ddiriaethol.

 Athroniaeth gymhwysol a rhyngddisgyblaethol 
 Athroniaeth wleidyddol 

Athroniaeth sy'n ymwneud â chysyniadau a dadleuon gwleidyddol yw athroniaeth wleidyddol. Mae'n astudio a thrafod pynciau megis rhyddid, cyfiawnder, hawliau a dyletswyddau, rhwymedigaethau, y gyfraith, eiddo, grym, awdurdod, systemau gwleidyddol, a natur llywodraeth, yn enwedig ei phwrpas, ei swyddogaethau a'i chyfreithlondeb.

 Athroniaeth crefydd a diwinyddiaeth 

 Athroniaeth y gwyddorau a rhesymeg 

 Estheteg 

Cangen o athroniaeth yw estheteg sy'n ymwneud â natur prydferthwch, celfyddyd, a chwaeth. Nod estheteg yw i ddarparu meini prawf o ddelfrydau ar gyfer astudiaeth feirniadol o'r celfyddydau.

 Moeseg 

Astudiaeth athronyddol maes moesoldeb, sef y cwestiwn mawr o "sut y dylem fyw", yw moeseg. Gellir rhannu hanes moeseg yn y Gorllewin yn sawl rhan, gan gychwyn gyda Groegiaid yr Henfyd a gwaith y Soffyddion fel Protagoras ac wedyn athronwyr mawr fel Socrates, Platon ac Aristotlys. Ar seiliau gwaith y Groegiaid ond dan ddylanwad ac ysbrydoliaeth amlwg y Testament Newydd, datblygodd moeseg Gristnogol. Un o foesegwyr mawr yr Oesoedd Canol oedd Thomas Aquinas a ddilynodd Aristotlys mewn sawl maes ond a roddodd y pwyslais ar y dyletswydd i ufuddhau i ddeddfau Duw. Yn y Cyfnod Modern newidiodd cyfeiriad moeseg a datblygodd Naturiolaeth Foesegol, a welir yng ngwaith Thomas Hobbes, er enghraifft. Ond daeth syniadau eraill i'r amlwg, rhai ohonynt yn wrthwynebus i syniadaeth Hobbes, a chafwyd sawl athroniaeth moes yn cynnwys Iwtilitariaeth, athroniaeth Immanuel Kant a moeseg ôl-Kantaidd, sy'n ymrannu'n sawl ffrwd.

Ethos bywyd yr unigolyn yw moeseg; moesoldeb yw'r agweddau sy'n ymwneud â phobl eraill a chymdeithas oll, megis dyletswyddau ac iawnderau. Delfrydau'r ddamcaniaeth foesol nodweddiadol yw cyffredinoliaeth ac amhleidioldeb, ac yn aml bydd y damcaniaethwr normadol yn llunio egwyddorion a safonau ymddygiad er mwyn byw'n moesegol. Mae rhai'n gweld y reddf ddynol a synnwyr cyffredin yn sylfeini moeseg. Hyd yn oedd mewn damcaniaethau sy'n honni eu bod yn hollgyffredinol, maent yn "feysydd ffrwydron" moesegol sy'n llawn cyfyng-gyngor a dilemâu sy'n ddadleuon cymhleth o egwyddorion, cafeatau, amodau arbennig, ac anghysondebau.

 Hanes 
 Athroniaeth y Gorllewin 

 Athroniaeth India 

 Athroniaeth Dwyrain Asia 
bawd|200px|Conffiwsiws; darlun gan E. T. C. Werner.

 Athroniaeth Affrica 

Llinell amser 

 Rhai athronwyr enwog 
Hannah Arendt - Meddylwraig fodern
Simone de Beauvoir
Edmund Burke - Ceidwadwr cynnar
Conffiwsiws (551-479 CC)
René Descartes
Thomas Hobbes - Athronydd glasurol Realaidd o Loegr
David Hume
Immanuel Kant
John Locke - Tad rhyddfrydiaeth gyfalafol fodern
Machiavelli - Athronydd glasurol Realaidd o'r Eidal
Bertrand Russell
Platon - Athronydd clasurol o Athen
Aristoteles - Athronydd clasurol o Athen
Socrates - "Tad Athroniaeth Orllewinol"

 Rhai athronwyr o Gymru 
David Adams (1845–1923), ganed yn Nhal-y-bont, Ceredigion; athro a gweinidog; arloeswr y ddiwynyddiaeth ryddfrydol yng Nghymru.
Lewis Edwards (1809–1887), awdur Athrawiaeth yr Iawn (1860)
Thomas Charles Edwards (1837–1900), prifathro a Chadair athroniaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth a sefydlwyd yn 1872
D. Emrys Evans (1891–1966), ganed yng Nghlydach; prifathro Coleg y Brifysgol, Bangor
Edward Herbert (1538–1648), awdur De Veritate (1623)
Henry Jones (1852–1922), athro athroniaeth ym Mhrifysgol Bangor a aeth wedyn yn athro athroniaeth yn Glasgow
R. Tudur Jones (1921–1998), diwinydd ac athronydd Cristnogol Uniongred
J.R. Jones (1911–1970), athro Athroniaeth ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe
Hywel David Lewis (1910–1992), diwinydd ac athronydd
John Llewelyn (1928–2021), arbenigwr ar Derrida a Levinas
Pelagius (tua 350 – tua 418), diwinydd ac athronydd Brythonig
Dewi Z. Phillips (1934–2006), golygydd y cyfnodolyn Philosophical Investigations
Richard Price (1723–1791), syniadaeth newydd ar "gyfrifoldeb"; cefnogwr bwrd o Chwyldro Ffrainc ac America
Rush Rhees (1905–1989), darlithydd dylanwadol ym Mhrifysgol Abertawe
David Williams (1738–1816), athronydd yr Oleuedigaeth

Gweler hefyd
 Meddwl (ystyried)
 Y meddwl

Llyfryddiaeth
 D. James Jones, Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939)
 Hanes Athroniaeth y Gorllewin, gol. John Daniel a Walford L. Gealy (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2004)

Cyfeiriadau


Categori:Dyniaethau