Aberdâr

Tref yng Nghwm Cynon ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw Aberdâr (Saesneg: Aberdare). Cyfeirnod OS: SO0002. Lluosog "derwen" ydy "dâr", ac mae'r enghraifft ysgrifenedig gyntaf o'r gair yn dyddio o 1203. Ceir hefyd yng ngogledd Cymru Aberdaron, sydd hefyd yn ymwneud â choed derw. Ym 1991 roedd poblogaeth y dref yn 31,619. Mae Aberdâr bedair milltir o Ferthyr Tudful a thua 24 milltir o Gaerdydd, ar Afon Cynon.  Mae gwasanaeth rheilffordd rhwng Aberdâr a Chaerdydd trwy Gwm Cynon.
bawd|chwith|300px|Marchnad Aberdâr

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .Gwefan y Cynulliad; adalwyd 24 Chwefror 2014Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

Hanes
Roedd Aberdâr yn sir hanesyddol Morgannwg. Yng Nghwmbach Aberdâr y ffurfiwyd y gangen gyntaf o'r Gymdeithas Gydweithredol yng Nghymru, ym 1860.

Yn wreiddiol, ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd pentref Aberdâr mewn ardal amaethyddol, ond pan ddarganfuwyd llawer o lo a mwyn haearn yn yr ardal cynyddodd y boblogaeth yn gyflym iawn. Sefydlwyd gweithdai haearn yn Llwydcoed ac Abernant ym 1799 a 1800, wedi'u dilyn gan eraill yn Gadlys ac Aberaman ym 1827 a 1847. Nid yw'r rhain wedi gweithio ers 1875. Cyn 1836, câi'r rhan fwyaf o'r glo ei ddefnyddio yn lleol, yn bennaf yn y gweithdai haearn, ond wedyn dechreuwyd allforio glo o dde Cymru. Yn ail hanner y 19g, gwellodd y dref yn fawr.

Aberdâr oedd cartref un o feirdd yr Ail Ryfel Byd, Alun Lewis, ac mae dyfyniad o'i gerdd The Mountain over Aberdare i'w weld yn y dref. Dyma gartref y Stereophonics hefyd, sy'n dod o Gwmaman. Fel mae'n digwydd mae yna Aberdare yn Ne Cymru Newydd, Awstralia, sydd hefyd yn cynnwys pyllau glo.

Eglwysi a Chapeli
Ar un adeg yr oedd nifer fawr o gapeli anghydffurfiol yn Aberdâr a'r cyffiniau ond mae'r mwyafrif ohonynt wedi cau erbyn hyn.

Y Bedyddwyr oedd y mwyaf dylanwadol o'r enwadau anghydffurfiol yn Aberdâr ac fe sbardunwyd eu tŵf gan y Parch. Thomas Price a ddaeth i Aberdâr ym 1845 fel gweinidog Calfaria, eglwys a sefydlwyd yn wreiddiol yn 1812.

Chwaraeon
Ceir tîm pêl-droed yn y dref, C.P.D. Tref Aberdâr. Bu'r tîm yn llwyddiannus iawn ar ddechrau'r 20g. Mae wedi bod drwy sawl newid enw a strwythur. Mae nawr yn chwarae yn adrannau Cynghrair Cymru (Y De).

Enwogion
T. Marchant Williams (1845–1914), awdur a golygydd
Alun Lewis (1915–1944), bardd o bentref Gwmaman
Bethan Jenkins (g. 1981), Aelod Cynulliad Plaid Cymru dros Orllewin De Cymru.
Rose Davies (1882–1958), gwleidydd ymarferol a ffeminist

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Aberdâr ym 1861, 1885 a 1956. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956

Gefeilldrefi
 - Slagelse
 - Montelimar

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Clochdar Papur Bro Cwm Cynon (fel rhan o wefan y BBC)
  Clwb criced 
  Clwb cerdd
  Julian Castaldi  Un o brif artistiaid modern Aberdâr


Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)