Conwy (prif ardal)

Am y dref o'r un enw, gweler Conwy (tref). Gweler hefyd Conwy (gwahaniaethu).

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw Bwrdeistref Sirol Conwy sy'n fwrdeistref sirol yng ngogledd Cymru. Mae'n cynnwys rhan o'r hen sir Gwynedd (Sir Gaernarfon cyn hynny) i'r gorllewin o afon Conwy, a rhan o'r hen sir Clwyd (yr hen Sir Ddinbych cyn hynny) i'r dwyrain o'r afon honno. Lleolir pencadlys y sir ym Modlondeb, Conwy, ac mae'n cael ei gweinyddu gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy. Mae ganni boblogaeth o 109,596 yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001.

bawd|canol|Conwy yng Nghymru

Hanes
Er bod Bwrdeistref Sirol Conwy yn greadigaeth gymharol ddiweddar, mae gan yr ardal a gynhwysir ynddi hanes hir a chyfoethog. Yn y cyfnodau cynhanesyddol, cynhyrchid bwyeill carreg yn y Graiglwyd ar lethrau mynydd Penmaenmawr. Cawsant eu hallforio i rannau mor bell â de Prydain. Ar lethrau Pen y Gogarth roedd mwynglawdd copr gyda'r mwyaf yn Ewrop gyfan. Codwyd sawl adeiladwaith yn cynnwys cylch cerrig y Meini Hirion, Penmaenmawr.

200px|bawd|dim|Codwyd y Meini Hirion, Penmaenmawr yn Oes yr Efydd.

Yng nghyfnod y Celtiaid, bu'r rhan fwyaf o'r ardal yn rhan o diriogaeth yr Ordovices ond mae'n bosibl fod tiriogaeth y Deceangli yn ymestyn hyd at lan ddwyreiniol afon Conwy. Daeth yr ardal dan reolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig yn y ganrif 1af OC. Sefydlwyd caer ganddynt ger pentref Caerhun i reoli croesfan strategol ar afon Conwy. Roedd gan y brodorion sawl bryngaer yn cynnwys Braich-y-Dinas a Pen-y-gaer.

Am y rhan fwyaf o'r Oesoedd Canol roedd yr ardal yn rhan o Deyrnas Gwynedd. Gorweddai'r tir i'r gorllewin o afon Conwy, yn fras, yn rhanbarth Gwynedd Uwch Conwy; roedd hyn yn cynnwys cymydau Arllechwedd Uchaf, Arllechwedd Isaf a Nant Conwy, yng nghantref Arllechwedd. I'r dwyrain o'r afon ceid cantref Rhos (Uwch Dulas ac Is Dulas) a gorllewin cantref Rhufoniog, sef Uwch Aled. Eithriad hanesyddol i'r drefn oedd y Creuddyn, sef yr ardal sy'n cynnwys Llandudno a'r cylch heddiw, a orweddai yng Ngwynedd Uwch Conwy. Bu Rhos a Rhufoniog yn deyrnasoedd annibynnol am gyfnod byr yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Bu gan y Brenin Maelgwn Gwynedd gaer a llys ar safle Castell Degannwy ac fe'i cysylltir hefyd ag eglwys Llanrhos gerllaw. Daeth y castell yn un o gadarnleoedd brenhinoedd Gwynedd a newidiodd ddwylo sawl gwaith yn y brwydro rhwng Gwynedd a'r Normaniaid a'r Saeson. Roedd Abaty Aberconwy yn ganolfan bwysig; claddwyd Llywelyn Fawr ynddo.

Ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282–83, aeth gorllewin y sir, yn cynnwys y Creuddyn, yn rhan o'r Sir Gaernarfon newydd. Roedd Rhos a Rhufoniog, ar y llaw arall, yn nwylo arglwyddi'r Mers hyd y 1540au pan ffurfiwyd Sir Ddinbych.

Pan adrefnwyd llywodraeth leol yn 1974, daeth y rhan o'r sir bresennol oedd yn yr hen Sir Ddinbych yn rhan o'r sir Clwyd newydd, ond aeth y gweddill, yn cynnwys y Creuddyn, yn rhan o sir Gwynedd (yr hen sir). Ad-drefnwyd llywodraeth leol unwaith eto yn 1996 a chrëwyd sir Conwy.

Daearyddiaeth
Mae'r prif drefi yn y sir yn cynnwys Llandudno, Cyffordd Llandudno, Llanrwst, Betws-y-Coed, Conwy, Bae Colwyn, Abergele, Penmaenmawr a Llanfairfechan ac mae ganddi boblogaeth o tua 110,000.

Gorwedd Afon Conwy (yr enwir y sir ar ei hôl) yn gyfan gwbl o fewn yr ardal gan redeg trwy ei chanol: mae'n llifo o'i tharddle yn Llyn Conwy ger Ysbyty Ifan i lawr drwy Ddyffryn Conwy i'r môr ger tref Conwy.

Mae'n sir amrywiol iawn o ran ei thirwedd. Gellid ei rhannu'n sawl ardal ddaearyddol: ardal y Creuddyn ac arfordir Rhos yn y gogledd, bryniau isel a chymoedd Rhos ei hun yn y dwyrain, Dyffryn Conwy a Nant Conwy yn y canol, arfordir Arllechwedd a mynyddoedd y Carneddau yn Eryri yn y gorllewin a phentref bychan Llangwm yn y de.

Gorwedd traean o ardal y sir ym Mharc Cenedlaethol Eryri, ac mae'r cyngor yn apwyntio 18 aelod i Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri.

 Y Gymraeg 
Yn ôl Cyfrifiad 2001, mae 39.7% o'r boblogaeth yn medru "un neu ragor o sgiliau" yn y Gymraeg, sy'n ei gwneud y 5ed allan o 22 awdurdod unedol Cymru o ran nifer y siaradwyr Cymraeg.

Ond mae nifer y siaradwyr Cymraeg yn amrywio'n fawr o ardal i ardal, gyda llai o lawer ar yr arfordir, o ganlyniad i'r Seisnigeiddio dybryd yno wrth i nifer o bobl wedi ymddeol symud i mewn, o Loegr yn bennaf.

Enghreifftiau o nifer y siaradwyr Cymraeg yn ôl lle:
Llandudno – 19.7%
Bae Colwyn – 22.6%
Conwy – 33%
Trefriw – 50%
Eglwysbach – 63%
Dyffryn Conwy (rhan uchaf) – 66.8%
Llangernyw – 69.3%
Cerrigydrudion – 76%

Trefi a phrif bentrefi
 Abergele
 Bae Colwyn
 Bae Cinmel
 Bae Penrhyn
 Betws-y-Coed
 Capel Curig
 Capel Garmon
 Cerrigydrudion
 Conwy
 Cyffordd Llandudno
 Deganwy
 Dolgarrog
 Dolwyddelan
 Dwygyfylchi
 Eglwysbach Glan Conwy
 Gwytherin
 Gyffin
 Hen Golwyn
 Llanbedr-y-Cennin
 Llandrillo-yn-Rhos
 Llandudno
 Llanddoged
 Llanddulas
 Llanfairfechan
 Llanfair Talhaiarn
 Llangernyw
 Llangwm
 Llanrwst
 Llysfaen Melin-y-coed
 Mochdre
 Pandy Tudur
 Penmachno
 Penmaenmawr
 Pentrefoelas
 Rowen
 Tal-y-bont
 Tal y Cafn
 Trefriw
 Ty'n-y-Groes
 Tywyn (Conwy)
 Ysbyty Ifan

Cymunedau
Ceir 34 cymuned yn y sir:

 Abergele
 Bae Cinmel a Thywyn
 Bae Colwyn
 Betws-y-Coed
 Betws-yn-Rhos
 Bro Garmon
 Bro Machno
 Caerhun
 Capel Curig
 Cerrigydrudion
 Conwy
 Dolgarrog Dolwyddelan
 Eglwys-bach
 Henryd
 Llandrillo-yn-Rhos
 Llanddoged a Maenan
 Llanddulas a Rhyd-y-foel
 Llandudno
 Llanefydd
 Llanfairfechan
 Llanfair Talhaearn
 Llanfihangel Glyn Myfyr
 Llangernyw Llangwm
 Llanrwst
 Llansanffraid Glan Conwy
 Llansannan
 Llysfaen
 Mochdre
 Penmaenmawr
 Pentrefoelas
 Trefriw
 Ysbyty Ifan

Prif hynafiaethau
250px|bawd|Castell Dolwyddelan, Dyffryn Lledr.
Bryngaerau
Braich-y-Dinas
Caer Bach
Caer Caradog
Caer Seion
Dinorben
Pen-y-gaer

Cestyll
Castell Conwy
Castell Degannwy
Castell Dolwyddelan

Plasdai
Bodysgallen
Castell Gwydir
Gloddaeth
Hen Neuadd Penrhyn
Llys Euryn
Plas Iolyn

Addysg
Addysg uwch
Gwasanaethir yr ardal gan Goleg Llandrillo Cymru sydd â'i brif gampws ar safle yn Llandrillo-yn-Rhos.

Ysgolion uwchradd
 Enw'r ysgol Lleoliad Awdurdod addysg lleol Math o ysgol  Ysgol Aberconwy  Conwy  Conwy  Cyfun, Saesneg  Ysgol Bryn Eilian  Bae Colwyn  Conwy  Cyfun, Saesneg  Ysgol Dyffryn Conwy  Llanrwst  Conwy  Cyfun, Dwyieithog  Ysgol Emrys ap Iwan  Abergele  Conwy  Saesneg  Ysgol John Bright  Llandudno  Conwy  Saesneg  Ysgol Uwchradd Eirias  Bae Colwyn  Conwy  Cyfun, Saesneg  Ysgol Y Creuddyn  Bae Penrhyn  Conwy  Cymraeg

Oriel

 Cyfeiriadau 

Dolenni allanol
 Gwefan Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy 

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Siroedd Cymru
Categori:Sefydliadau 1996