Кош-Агач аймакӗ

Кош-Агач аймакӗ (Кош-Агач районӗ, , , ) — Алтай Республикин (РФ) администрациллӗ-территориллӗ виҫи, муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (муниципаллӑ районӗ). Администраци центрӗ Кош-Агач салинче вырнаҫнӑ.

 Географи 
Аймак Алтай Республикин кӑнтӑр пайӗнче вырнаҫнӑ. Вӑл Алтай Республикин Онгудай, Улаган, Усть-Кокса аймакӗсемпе, тата РФ-н Тывапа, тата пӑхӑнман патшалӑхсемпе — Монголипе, Китайпа, Казахстанпа чикӗленет.

Аймак аякри ҫурҫӗр районӗсемпе пӗр тан.

 Истори 
1913 ҫулхи ҫӗртмен 14 Иккӗмӗш Чуй вулӑсӗ Кош-Агач тата Киргиз вуласӗсенче пайланӑ. 1922 ҫулта Ойрот автономиллӗ облаҫӗ йӗркеленӗ, пуҫламӑшра облаҫра 24 вулӑс пулнӑ, унтан темиҫесене пӑрахӑҫланӑ, тата 1924 ҫулта вулӑссене аймаксем ятне панӑ. Вӗсенчен пӗри Кош-Агач ятлӑ.

Пуҫламӑшра аймакра 4 ял канашӗ пулнӑ: Курай, Киргиз, Кокоря, Ялангаш. 1926 ҫулта Киргиз ял канашне Казах ял канашӗ ятне улӑштарнӑ. 1930 ҫулта ял канашӗсен йышӗ ӳснӗ: Чаган-Узун тата Чибит ял канашӗсене йӗркеленӗ. 1932 ҫулта Кош-Агач тата Джазатор ял канашӗсене туса хунӑ, Ялангаш я/к пӑрахӑҫ кӑларнӑ. 1954 ҫулта Кокоря я/к пӑрахӑҫ кӑларнӑ, анчах кайран тепӗр хут ҫӗнетсе йӗркеленӗ. 1957 ҫулта Чибит ял канашӗн йышӗнчен Акташ паҫҫулкӑ канашне уйрӑлса кӑларнӑ.

1963 ҫулхи нарӑсӑн 1 Кош-Агач аймакӗ Кош-Агач ял районне улӑштарнӑ (1965 ҫултан вӑл район пек). 1968 ҫулта Чибит я/к тата Акташ я/к Улаган районӗн йышне панӑ. 1976 ҫулта Мухор-Тархата я/к, 1979 ҫулта — Бельтир я/к, 1984 ҫулта — Тобелер я/к туса хунӑ. 1985 ҫулта районта 9 ял канашӗ пулнӑ (Бельтир, Джазатор, Казах, Кокоря, Кош-Агач, Курай, Мухор-Тархата, Тобелер, Чаган-Узун). 1989 ҫулта — Ортолык я/к, 1991 ҫулта — Теленгит-Сортогой я/к туса хунӑ.

1995 ҫулта ял канашӗсем вырӑнне ял администрацийӗсем йӗркеленӗ. 2001 ҫулта Ташанта я/а туса хунӑ. 2005 ҫулта ял администрацийӗсем вырӑнне ял тӑрӑхӗсем туса хунӑАдминистративно-территориальное деление Горного Алтая: сборник архивных документов 1917—2016 гг..

 Халӑх 

РФ Экономика Аталанӑвӗн Министрлӗхӗн мӗнле халӑх ӳкессине малтанах ҫырса панипе:
 2024 — 19,45 пин ҫын.
 2035 — 19,77 пин ҫын.

 Наци йышӗ 
Аймакӑн тӑван пурӑнӑн халӑхӗ — алтайсем-теленгитсем шутланать (2010 ҫулхи халӑх ҫырӑвӗпе — 41,3%). Районта алтай казахӗсем пурӑнаҫҫӗ. Вӗсем кунта XIX ӗмӗрӗн вӗҫӗнче — XX ӗмӗрӗн пуҫламӑшӗнче пурӑнса килчӗҫ (2010 ҫулхи халӑх ҫырӑвӗпе — 54,4%). Ҫакӑн пек аймакра вырӑссем (3,3%) тата ытти халӑхсем пурӑнаҫҫӗ.

1939 ҫулхи Пӗтӗм Пӗрлешӳ халӑх ҫырӑвӗпе Кош-Агач аймакӗн халӑх йышӗ:
Нацилӗх /

район (пурӑнан вырӑн)Йышпур районКош-Агач ялӗ (райцентр)урӑх ялсемПӗтӗмпе976813628406 Ойротсем34191783241Вырӑссем320410522152 Казахсем2987902897Украинсем792752Мордовсем1129Ыттисем 681355

2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗпе2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ:
 Халӑх  Йыш,ҫын  Пур халӑх йышӗнчен пай, % казахсем  9 193  50,16 % алтайсем  8 153   44,48 % вырӑссем  571  3,12 % тувасем  21  0,11 % ыттисем  390  2,13 % пӗтӗмпе  18 328  100,00 %

 Чӗлхе политики 
Аймакӑн тӗрлӗ шкулӗсенче "тӑван чӗлхе" пек казахла, алтайла, вырӑсла  вӗрентеҫҫӗ. Сӑмахран, 2018-2019 ҫулсенче "Кош-Агач варӑ пӗтӗм вӗренӗвӗн В. И. Чаптынов ячӗллӗ шкулӗ"-нче  5-11 классенче "тӑван чӗлхе" пек казахла — 482 вӗренекен, алтайла — 93 вӗренекен, казахла мар, алтайла мар — 93 вӗренекен вӗреннӗ. Ытти шкулсенче урӑхлӑран: "Бельтир варӑ пӗтӗм вӗренӗвӗн Кыдат Тебекова ячӗллӗ шкулӗ"-нче алтай чӗлхипе алтай литературине вӗрентеҫҫӗ, "Джазатор варӑ пӗтӗм вӗренӗвӗн М. И. Берсимбаев ячӗллӗ шкулӗ"-нче "тӑван чӗлхе" пек казахла, Жана-Аул, Тобелер«Тобелерская средняя общеобразовательная школа им. А.Кожабаева». Основная образовательная программа основного общего образования, Теленгит-Сортогой шкулӗсенче "тӑван чӗлхепе литература" — казахла, КокоряУЧЕБНЫЙ ПЛАН муниципального казённого общеобразовательного учреждения «Кокоринская средняя общеобразовательная школа» на 2016—2017 учебный год, Курай«Курайская средняя общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав, Мухор-Тархата, Ортолык шкулӗсенче "тӑван чӗлхипе литература" — алтайла вӗрентеҫҫӗ. Чаган-Узун, Кош-Агач (Тюкова Лидия Ильинична ячӗллӗ), Ташанта шкулӗсенче "тӑван чӗлхи тата литература" — алтайла та, казахла та вӗрентеҫҫӗ.

 Муниципаллӑ-территориллӗ тытӑм 
Аймакра 12 ял тӑрӑхӗнче кӗрекен 16 пурӑнан вырӑн пур.

 Кош-Агач аймакĕн ял тӑрӑхӗсем №  Ял тӑрӑхӗ  Администрациллĕ центр  Пурăнан вырăнсен йышӗ  Халăх йышĕИтоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года)  Лаптăк, ҫм2 1  Бельтир ял тӑрӑхӗ  Ҫӗнӗ Бельтир  2   1643  3266 2  Джазатор ял тӑрӑхӗ  Беляши (ДжазаторОКАТО)  2  1386  6664 3  Казах ял тӑрӑхӗ  Жана-Аул  2  765  802 4  Кокоря ял тӑрӑхӗ  Кокоря  1  937  2228 5  Кош-Агач ял тӑрӑхӗ  Кош-Агач  1  8334  34 6  Курай ял тӑрӑхӗ  Курай  2  1381  1936 7  Мухор-Тархата ял тӑрӑхӗ  Мухор-Тархата  1  833  1584 8  Ортолык ял тӑрӑхӗ  Ортолык  1  757  628 9  Ташанта ял тӑрӑхӗ  Ташанта  2  474  354 10  Теленгит-Сортогой ял тӑрӑхӗ  Теленгит-Сортогой  2  614  454 11  Тобелер ял тӑрӑхӗ  Тобелер  1  801  1264 12  Чаган-Узун ял тӑрӑхӗ  Чаган-Узун  1  403  631

 Экономика 
Ӑшлӑ выльӑх ӗрчетни, пант (мӑйрака) марал ӗрчетни, качака ӗрчетни, сурӑх ӗрчетни, ут ӗрчетни, вольфрам-молибден кӑларни.

 Хаҫат 
Ко-Агач аймакӗн хаҫачӗ (атлай, казах тата вырӑс чӗлхиллӗ) - "Чуй ҫути" ятлӑ, вӑл 1979 ҫулхи кӑрлачӑн 1 йӗркеленӗхаҫат сайчӗ.

 Чикӗ ҫумӗнчи ҫӗр 
2006 ҫулхи ҫӗртмен 16 РФ ФХС № 282 «О пределах пограничной зоны на территории Республики Алтай» йышӑнӑвӗпе Кош-Агач аймакӗн пайӗнче чикӗ ҫум зона тӑратнӑ. Зонӑна Джазатор, Мухор-Тархата, Тобелер, Казах, Ташанта, Кокоря ял канашӗсем кӗреҫҫӗ.

 Паллӑ вырӑн 

 Паллӑ ҫынсем 
 Берсимбаев Рахметкажи Искендирович (1947-хальхиччен) —  генетик ӑсчах, Казахстан политики.
 Джаткамбаев Ауельхан Жазитович (1954 акан 15 — 2020 раштавӑн 3) — ӗлӗкхи Кош-Агач аймакӗн пуҫлӑхӗ.

 Ҫакӑн пек пӑхӑр 
 Алтай Республикин администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ

 Асӑрхавсем 

 Каҫӑсем 


 Комплексная научная экспедиция Национального научно-исследовательского Томского государственного университета на Юго-Восточный Алтай, лето 1996 года.
 Рудой А. Н. «Обратная сторона Луны?» // Алтайский вестник, 2002. — № 2.- С. 52 — 64.

Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа
Категори:Кош-Агач аймакӗ