Корей Республики

Корей Республики (кӗскетнӗ — КР, ) — Тухӑҫ Азири патшалӑх, унӑн паллӑ ят — Кӑнтӑр Корей. Корей ҫурутравӗн кӑнтӑр пайӗнче вырнаҫнӑ патшалӑх. Пӗр патшалӑхпа кӑна — Ҫурҫӗр Корейпе — тип ҫӗр ҫинчи чикӗленет (патшалӑхсем демилитаризациленӗ чикӗпе пайланнӑ). Тинӗспе вӑл Японипе чикӗленет. Ҫӗршыв анӑҫпа — Сарӑ тинӗс, тухӑҫпа — Япони тинӗсӗ, кӑнтӑрпа — Корей пырӗпе Тухӑҫ-Китай тинӗсӗпе юнашар вырнаҫнӑ.

Патшалӑх лаптӑкӗ — 100 449 ҫм², 2023 ҫулхи пӗлӗмпе халӑх йышӗ — 51 миллион ҫын. Тӗнчери халӑх йышӗпе — 27 вырӑнта, лаптӑкпа — 107 вырӑнта.

Тӗп хула тата чи пысӑк хула — Сеул. Патшалӑх чӗлхи - корейле.

Корей Республики ку пӗрлӗхлӗ (унитарлӑ) патшалӑх, президент республики. Патшалӑх пуҫлӑхӗ президент ятлӑ, ӑна тӳрӗ пӗтӗм суйлавсемпе 5 ҫул ҫине суйлаҫҫӗ. Хальхи Кӑнтӑр Корей президенчӗ — Юн Сок Ёль (2022 ҫулхи ҫӑвӑн 10-мӗшӗнчен). Саккун тӑвакан влаҫӗ — Наци пухӑвӗ, унӑн пуҫлӑх — Наци пухӑвӗн ертӳҫи.

Ҫӗршыв 16 администрациллӗ-территориллӗ виҫесене пайланать, вӗсенчен 9 — провинци, 6 — провинци пек метрополи хула, 1 — ятарлӑ статуспа хула (Сеул).

Кӑнтӑр Корей ку моно этнос патшалӑхӗ, корейсем ку ҫӗршывӑн халӑх йышӗ — 95%. Ҫӗршывӑн халӑх йышӗн нумайрахӑшӗ — тӗнсӗр, ыттисем — буддистсем, христиансем.

Аталаннӑ экономикӑпа индустриаллӑ патшалӑх. 2018 ҫулхи ШПП пысӑкӑшӗ - 2,139 триллион АПШ долларӗ. Укҫа виҫи — Кӑнтӑр Корей вони.

Тӗнче иккӗмӗш вӑрҫи хыҫҫӑн Корей ҫурутравне (кунччен вӑл Япони Империйӗн тӗрӗслесе тӑнинче пулнӑ) ҫурҫӗр (ССРП тӗрӗслесе тӑнипе) тата кӑнтӑр (АПШ тӗрӗслесе тӑнипе) пайсенче пайланӑ. 1948 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗнче оккупаци американ зонин чиккисенче Корей Республики туса хуни ҫинчен пӗлтерни хыҫҫӑн ку ҫулхи авӑнӑн 9-мӗшӗнче оккупаци совет зонинче Корей Халӑх Демократиллӗ Республики туса хуни ҫинчен пӗлтернӗ. Кун хыҫҫӑнхи Корей вӑрҫи (1950—1953) ҫӗршывӑн пайланнине ҫирӗплетнӗ.

КХДР-пе йывӑр ҫыхӑнусене пула тӗнчери рейтингпе Кӑнтӑр Корейӗн хӗҫ-пӑшал вӑйӗсем ҫиччӗмӗш вырӑнта.

 Ят 
Корей чӗлхипе Корей Республикин ячӗ — Тэханмингук (). Анчах паллӑрах ят — Хангук (한국, 韓國) е Тэхан (대한, 大韓). Хӑш чухне — Намхан, ку "Кӑнтӑр Хан" пӗлтерет, Пукхан вара — "Ҫурҫӗр Хан" (Ҫурҫӗр Корей) пӗлтерет.

"Хан" сӑмах ку Самхан авалхи ӑру пӗрлешӗвӗсен ячӗ, вӗсем Корей ҫурутравӗнче вырнаҫнӑ. "Корей" сӑмах Корё патшалӑхӗн ятӗнчен тухнӑ, вӑл 918—1392 ҫулсенче ҫурутравра пулнӑ. "Корё" ят авалхи Когурё патшалӑхӗн ятӗнчен тухнӑ, вӑл Корей ҫурутравӗн ҫурҫӗр енче, хальхи Китайӑн ҫурҫӗр-тухӑҫ енче тата Раҫҫейӗн Тинӗсҫум крайӗн енче пулнӑ.

 Географи 
Корей Республики Тухӑҫ Азири Корей ҫурутравӗн кӑнтӑр енче вырнаҫнӑ. Корейрен анӑҫра — Сарӑ тинӗс (Корейре ӑна "Анӑҫ тинӗс" ятлӑ), тухӑҫра - Япони тинӗсӗ (Корейре ӑна "Тухӑҫ тинӗс" ятлӑ), кӑнтӑрта — Корей пырӗпе Тухӑҫ-Китай тинӗсӗ (Корейре вӗсене пӗр ятпа - "Кӑнтӑр тинӗс" ятлӑ). 

Ҫӗршыв ландшафчӗ — тури, айлӑмсен ку унӑн территорин 30%. 

Унӑн ҫыран хӗрринче 3000 утрав пур, анчах вӗсен нумайрахӑшӗ — ҫынсӑр. Чи пысӑк — Чеджудо.

 Истори 

1945 ҫулхи ҫу пуҫламӑшӗнче Кӑнтӑр Корейӗн историйӗ американ-совет килӗшӗвӗнчен пуҫланать. Унпа 38 параллельтен кӑнтӑралла Корейӗн пайӗ АПШ юрисдикцийӗн аллинче тата 38 параллельтен ҫурҫӗрелле ССРП аллинче пулӗ.

Ҫӗршывӑн историнче демократипе авторитари тытӑмӗсем пулнӑ. Элтеш ертсе пыни Ли Сын Манӑн Пӗрремӗш Республикӑран пуҫласа хальхи Улттӑмӗш Республика таран.

Пӗрремӗш Республики пуҫламӑшра димократиллӗ пулнӑ, унтан авторитариллӗрех пулса тӑнӑ, унӑн 1960 ҫулта вӗҫчен. Демократиллӗ Иккӗмӗш Республики питӗ вӑрӑм мар пурӑннӑ, ун хыҫҫӑн ҫар ертсе пыни килчӗ. Виҫҫӗмӗш, Тӑваттӑмӗш, Пиллӗкмӗш Республикӑсем ҫар тытӑмӗпе пулнӑ. Улттӑмӗш Республика демократиллӗ пулса тӑнӑ тата вӑл хальхи пурӑнать.

Кӑнтӑр Корейӗн туса хунин вӑхӑтӗнчен ҫӗршывра вӗренӳ, экономика, этеплӗх аталанаҫҫӗ. 1960 ҫулсенче ҫӗршыв Тухӑҫ Азири чи чухан ҫӗршывсенчен пӗри пулнӑ, анчах халӗ вӑл аталаннӑ промышленоҫ патшалӑхӗ. 1990 ҫулсенчен пуҫласа хальхи таран КР-н поп-мусӑк, телекуравӑн сериалӗсемпе кинематограф ытти ҫӗршывсенче популярлӑрах пулса тӑнӑ.

 Политикӑпа патшалӑх тытӑмӗ 

 Президент 
Кӑнтӑр Корейри патшалӑх пуҫлӑхӗ — президент. 2022 ҫулхи ҫӑвӑн 10-мӗшӗнчен президент — Юн Сок Ёль, вӑл КР-н 13-мӗш президент.

 Парламент 
Пӗр палатӑллӑ Наци пухӑвӗ (300 вырӑн).

246 депутат мажоритарий системипе, 54 партисен ят-йышӗсемпе суйланать. Депутатӑн срокӗ - 4 ҫул.

 Политика партийӗсем 
Ҫӗршыври чи пысӑк партисем:
 Демократиллӗ парти
 Халӑх вӑйӗ
 Тӗрӗслӗх партийӗ
 Халӑх партийӗ

 Администрациллӗ пайлану 
Кӑнтӑр Корей 9 провинци (то), 6 провинци (кванъёкси) евӗрлӗ метрополи хула, 1 ятарлӑ статуспа хула (тхыкпёльси) ҫине пайланать. Вӗсем пӗчӗкрех администрациллӗ-территориллӗ йӗркеленӳсем ҫине пайланаҫҫӗ: хула (си), уес (кун), хула муниципаллӑ тӑрӑх (ку), паҫҫулкӑ (ып), вулӑс (мён), район (тон) тата ял (ри).

 №
 Хула/Провинци 
 Администрациллӗ центр
 Лаптӑк,ҫм²
 Халӑх йышӗ,ҫын (2010)
 Йышлӑх,ҫын/ҫм² 
  Л.Р. Концевич системипе ят 
 Хангыльпе официаллӑ ят 
 Ханчапа официаллӑ ят
   Тхыкпёльси («ятарлӑ статуспа хула»; 특별시; 特別市)  
   1
  Сеул    
  서울특별시   
  서울特別市
   606     
  9 794 304    
  16 162,22
   Кванъёкси («метрополи хули»; 광역시; 廣域市)  
   2
  Пусан
  부산광역시
  釜山廣域市
   760
  3 414 950
  4493,36
   3
  Тэгу
  대구광역시
  大邱廣域市 
   886
  2 446 418
  2761,19
   4
  Инчхон
  인천광역시
  仁川廣域市
   965
  2 662 509
  2759,08
   5
  Кванджу
  광주광역시
  光州廣域市
   501
  1 475 745
  2945,60
   6
  Тэджон
  대전광역시
  大田廣域市
   540
  1 501 859
  2781,22
   7
  Ульсан
  울산광역시
  蔚山廣域市
   1056
  1 082 567
  1025,16
   Тхыкпёль-чачхиси («ятарлӑ автономипе хула»; 특별자치시; 特別自治市)  
   8
  Седжон
  세종특별자치시
  世宗特別自治市

 465
  110 377
  237,28
   То («провинци»; 도; 道)
   9
  Чхунчхон-Пукто
  충청북도
  忠清北道
  Чхонджу хули
  7432
  1 512 157
  203,47
   10
  Чхунчхон-Намдо
  충청남도
  忠清南道 
  Хонсон уесӗ
  8586
  2 028 002
  236,20
   11
  Канвондо
  강원도
  江原道
  Чхунчхон хули
  16 502
  1 471 513
  89,17
   12
  Кёнгидо
  경기도
  京畿道
  Сувон хули
  10 135
  11 379 459
  1122,79
   13
  Кёнсан-Пукто
  경상북도
  慶尙北道
  Андон хули
  19 024
  2 600 032
  136,67
   14
  Кёнсан-Намдо
  경상남도
  慶尙南道
  Чханвон хули 
  10 516
  3 160 154
  300,51
   15
  Чолла-Пукто
  전라북도 
  全羅北道
  Чонджу хули 
  8050
  1 777 220
  220,77
   16
  Чолла-Намдо
  전라남도
  全羅南道
  Муан уесӗ
  11 987
  1 741 499
  145,28
   Тхыкпёль чачхидо («ятарлӑ автономипе провинци»; 특별자치도; 特別自治道)  
   17
  Чеджу-тхыкпёль-чачхидо
  제주특별자치도
  濟州特別自治道
  Чеджу хули
  1846
  531 905
  288,14
     Пӗтӗмпе      99 39248 580 293488,77


 Экономика 
Корей Республики ку экономикӑллӑ аталаннӑ патшалӑх, пӗр ҫын ҫине пысӑк тупӑш. 2022 ҫулхи ватӑ тӳлени уйӑхра ₩4147924,67 ($3089,68). 2024 ҫулхи кӑрлачӑн 1 чи пӗчӗк сехетӗн ӗҫ тӳлени ₩9860 ($7,52) тата уйӑхӑн ӗҫ тӳлени ₩2060740 ($1571,88).

 Халӑх 
Кӑнтӑр Корейӗн халӑх йышӗ 52 миллион (2017 ҫул).

 Хуласем 
 Корей Республикин чи пысӑк хулисем 

 Тӗн 
Корейри тӗп тӗнсем — традициллӗ буддизм тата христианлӑх.  2003 ҫулхи ҫӗршывӑн халӑх йышӗн 46% — атеист, 29,3% — христиан, 22,8% — буддист.

 Чӗлхе 
Кӑнтӑр Корейӗн патшалӑх чӗлхи — кӑнтӑр корей чӗлхи, вӑл уйрӑмлатнӑ чӗлхе.

 Этеплӗх 
Корей этеплӗхӗ — авалхи тата пуян. Авалхи Корей архитектури питӗ паллӑ. Кӑнтӑр Корейре нумай уявсем, питӗ паллӑ корей апат-ҫимӗҫӗ. Кунта киберспорт спорт пек ҫуралнӑ.

Корей кинематографӗнчи питӗ паллӑ малалла актёрсем Ким Ки Дук, Пак Чхан Ук, Им Квон Тхэк, Пак Кван Су, Ли Кван Мо, Кан Дже Гю, Пон Джунхо, Ли Чхандон.

 Вӗренӳ 
2008 ҫулта Вӗренӳ министрлӗхӗ тата Ӑслӑлӑхпа техника министрлӗхӗ пӗрлештерсе туса хунӑ Вӗренӳ, ӑслӑлӑх тата техника министрлӗхӗ. Пӗрремӗш наци астрономиллӗ обсерваторийӗ — Кёнхи астрономи обсерваторийӗ.

 Ҫавӑн пек пӑхӑр 
 КХДР

 Асӑрхавсем 

 Вуламалли 




 Горбунова М. Н.г Корен, М., 1951
 Современная Корея, М., 1971
 Страны мира: Справочник, М., 1999
 Большой энциклопедический словарь, М., 2001.

 Каҫӑсем 
 Южная корея: Добро пожаловать в Южную Корею! 
 Сайт Национального собрания
 Семь загадок Южной Кореи
 South Korea profile from the BBC News

Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Категори:Кӑнтӑр Корей
Категори:Унитарлă республикăсем
Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем