Çĕнĕ сăмахсем

Çĕнĕ сăмахсем, Николай Иванович Ашмарин чĕлхеçĕ-тюрколог, чăваш чĕлхин пĕлÿçи, 1920-мĕш çул тĕлне, хăй Чĕмпĕрти Чаваш вĕрентÿ институтĕнче ĕçленĕ чухне,  çыррса «Атăл юрри» журналта пичетлесе кăларнă статьяЛеонтьев А. П. «АТĂЛ ЮРРИ» – ПРЕДТЕЧА ЧУВАШСКИХ ХУДОЖЕСТВЕННО-ЛИТЕРАТУРНЫХ ЖУРНАЛОВ / I. Yakovlev Chuvash State Pedagogical University Bulletin / Вестник ЧГПУ им. И. Я. Яковлева. 2025. № 1(126) . 

Н. И. Ашмарин çырнă пĕртен-пĕр чăвашла статья шутланатьTengerbart. Çĕнĕ сăмахсем (Новые слова) // Атăл юрри. – 1920. – № 1. – С. 20–21.  Унта вăл Tengerbart псевдонимпа усă курнă. 
 Пĕтĕмĕшле калани 
Статьяна кунта пĕтĕмпех илсе кăтартма май çук, анчах хăшпĕр фрагментсемпе паллаштарма пулать. 

Хăш
чухне пĕр-пĕр пĕлĕмлĕх (наука) çинчен е чăваш хушшинче пулакан ĕç çинчен, е хулари
пурăнăç çинчен, е патшалăхпа тÿре-шехер ĕçĕсем çинчен, е ют халăх пурăнăçĕ çинчен,
е машин-мĕн çинчен, е çĕнĕрен тухнă пĕр-пĕр япала çинчен çырма тăрсан чăвашла аван
пĕлекен çын та хăйне мĕн кирлине лайăх çавăрса калаймасть. Çавăн пек чухне ирĕксĕрех
ют чĕлхе сăмахне илмелле пулать е чăваш сăмахĕсенченех халиччен пулман çĕнĕ сăмах
туса çырмалла пулать. Маншăн пулсан ют чĕлхе сăмахне иличчен çĕнĕ сăмах туни нумай
аван, мĕншĕн тесен урăх халăх сăмахĕ кÿртнипе эпир чăваш чĕлхине те пăсатпăр, тата
ăна ăнланма та йывăр тăватпăр

Халĕ мĕн пур чăваш сăмахĕ хальхи саманашăн çителĕклĕ
мар, сахал; чăваш чĕлхине сăмахран пуян тума шухăшăр пулсассăн ун тавра çавăрнă
тимĕр картана ватса, салатса пăрахас пулать… ăна ирĕке кăларса ярас пулать

Ку икĕ фрагмента А. П. Леонтьев статйи тăрăх кăтартнă. Тата тепĕр фрагмента «Лик» журналтан илсе кăтартатпăрХузангай,  Атнер. Корифеи чувашской гуманитарной науки. // «Лик», 2005, №1, с.153-159 (см. с.156).. 

Чĕлхен те çавăн пекех илемĕ пур, юнаÇăлкуçра çавăн пек, анчах та ку ăнсăрт (йăнăш) пичетлев пулма пултарать. Ахăртнех, «ăна» тесе вуламалла. ют халăх чĕлхипе хутăштарса пĕтерсен вăл хăйĕн илемне çухатать. Çавăнпа пирĕн те хамăрăн чăваш чĕлхине урăх чĕлххерен илнĕ сăмахпа пăсас пулмасть, хамăра мĕн кирлине пурне те хамăрăн чĕлхерен шыраса тупас пулать.

Юлашки цитатăра Николай Иванович Ашмарин чăваш чĕлхи пирки «хамăрăн чăваш чĕлхи», «хамăрăн чĕлхе» тет. 



 Çавăн пекех 
 Чăваш йĕрке хисепĕсем пăлхар вилтăпри çырăвĕсенчи йĕрке хисепĕсемпе танлаштарсан (Урхи Наумĕн статйи, 1956)
 Насретдин Сабитов Шапошников
 Вуламалли 
 Ашмарин Н. И. Чувашская народная словесность: Исследования, Автобилграфия, Воспоминания, Письма. — Чебоксары, 2003.
 Асăрхавсем 

Категори:Çĕнĕ сăмахсем