Брянск облаҫӗ

Брянск облаçĕ () — Раççей Федерацийĕн субъечĕ, Вăта федераци тăрăхĕнче кĕрет. Мускавран кăнтăр-анăçран вырнаçнă. Облаç центрĕ — Брянск.

Брянск облаçĕ çурçĕрте Смоленскпе, çурçĕр-тухăçра — Калугапа, тухăçра — Орĕлпа, кăнтăр-тухăçра — Курск облаçĕсемпе чикĕленет те Украинăн кăнтăрта — Сумыпа Чернигов облаçĕсемпе те Беларуçăн анăçра — Могилёвпа Гомель облаçĕсемпе те юнашар.

Ленин орденĕпе те чысланă (1967).

 Тавралăх 
 Географи 

Брянск облаçĕ Тухăç-Европа тӳремлĕхĕн анăç пайĕнче вырнаçнă, та Деснапа Ока юханшывĕсем бассейнĕсен хушшинчи тарать.

Чи аякри географи вырăнĕсем: çурçĕр 54°02′ ç. ш., кăнтăр  51°50′35″ ç. ш., анăç 31°14′30″ т. д., тухăç 35°19′42″ т. д.
mini|right|thumb|250px|Полесье Гордеевка районĕнче

 Климат 
Климат вăта континенталлă. Вар температура кăрлач уйăхĕнче , вар температура утă уйăхĕнче 

Облаçăн пысăк пайĕ ку вăрмансем (1/4 вăтăралла). Вăрмансем питĕ тĕрлĕ: лăсă, хутăш та сарлака çулçăллă вăрманĕсем.

Усăллă çĕр айĕнчесем: пессук, тăм, пурă, мергель, фосфоритсем тата ытти тунишĕн материалсем.

 Экологи проблемисем 
 Чернобыль инкекĕ пула Брянск облаçĕн пайĕ вараланчăк нумай пурăннă радионуклидсемпе — www.dataplus.ru. 1999 çулта ытларах 5 кюри/çм2 территори çине 226 пин çын пурăннă (ку облаçăн 16 % халăхĕ).

н отчуждени зони пăрахăç кăларнă.

 Истори 

200px|right|thumb|Раççейĕн Почта марки, 2010 çул
Брянск облаçĕн территорийĕ çине чи авалхи палеолитри тăрăвĕсем Хотылёво 1, Коршево I, Коршево II, Бетово (вар палеолит), Хотылёво 2 те Хотылёво 6 (вĕсем Граветт культурине кĕреççĕ (25 пин ç. к.). Судость юханшывĕн сылтăм çырăнĕнче, Елисеевичи ялĕ юнашар çулти палеолит тапхăрĕн тăрăвĕ те пур —  Елисеевичи II (23 — 21 пин çул каялла).

Брянск енĕн территорийĕнче авалтанпа славян ăрăвĕсем пурăннă. IX—XI ĕмĕрсенче Десна çырăнĕсенче северянсем (Кветунь ялĕ) пурăннă, Ока — Десна çырăнĕсенче — вятичсем,  Ипутьпа Беседь бассейнĕнче — радимичсем. XII—XIII ĕмĕрсенче Брянск çĕрĕ малтанпа Чернигов, унтанпа Новгород-Северский кнеçлĕхĕсен тытăмĕнче пулнă. Вщиж (Щиж) XI ĕмĕртен Чернигов кнеçлĕхĕн удел центрĕ пекех пулнă. Монгол-тутарсен Чернигова çапăçни хыççăн 1246 çулта кнеç Брянскра кайнă та Брянск кнеçлĕхĕ йĕркеленĕ. 1356 çултан Брянск çĕрĕсем Аслă Литва кнеçлĕхĕн влаçĕ пулин ирĕкĕнче пулнă, унтан Речь Посполитара. XVI ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче (1503 çулхи килĕшӳпе) çĕр Мускав патшалăхне кĕнĕ те унăн Литва, Польша, Крым ханлăхĕ хирĕç кирешӳшĕн те кăнтăр-анăç форпост пекех пулнă.

Деулино килĕшĕвĕпе 1618 çулта хальхи Брянск облаçĕн кăнтăр та анăç çĕрсем Речь Посполитăна кĕнĕ.

Аслă Литва кнеçлĕхне çĕнтерӳ хыççăн ку çĕрсем Раççейне кĕнĕ. 1654 вырăнти çĕрсем полксенче те сотнясенче пайланă. 1781 çултан уессенче те енпуçсенче. 1802 çулта Стародубщина Чернигов кĕпĕрнине кĕнĕ. Çак çĕрсенче Мглин, Новое Место, Стародуб, Сураж уесĕсем йĕркеленĕ.

1709 çултан Брянск енĕн аслăраççей пайĕ Киев кĕпĕнине кĕнĕ, Севск провинцийĕ пекех. 1727 çулта Севск провинцийĕ çĕнетсе йĕркеленĕ Белгород кĕпĕрнине кĕнĕ. 1779 çулта Орёл енпуç енĕ йĕркеленĕ те ĕлĕкхи Севск çĕрĕсем унта кĕнĕ.

XVIII—XIX ĕмĕрсенче кунта экономика аталанăвĕ пуçланă. XVIII ĕмĕрте кунта савутсем тунă. Каялла XVIII ĕмĕр тăхри  гетман Кирилл Разумовский,  промышленоç тăвакан И. А. Мальцов ен аталанăвĕшĕн кунта нумай турĕç. Граждан вăрçи 1917 - 1922 çулсенче кĕпĕрне хуласем Орёл та Чернигов активлă çар пулăмĕсенче хутшăннă, çаванпа  Брянск кĕпĕрни йĕркеленĕ, анчах та пăрахăç кăларнă тата Анăç облаç шутне кĕнĕ.

 РСФСР ЦИК Анăç облаçа пăрахăç кăларнă тата унăн территорийĕнче Смоленск те Орёл облаçĕсем йĕркеленĕ. Хальхи Брянск облаçĕн территорийĕ Орёл облаçĕ шутне кĕнĕ.

1941 çулта çурла — юпа уйăхĕсенче вырăнти çĕрсене герман çарĕсем оккупациленĕ. Пĕрремĕш оккупаци кунĕсенчен кунта партизан юхăмĕ йĕркеленет, Брянскçум вăрмансенче 60 пин патнелле партизан пулнă. Кунта С. А. Ковпакăн, А. Ф. Федоровăн, А. Н. Сабуровăн партизан отрячĕсем йĕркеленет. 1943 çулта çурла — авăн уйăхĕсенче çĕр ирĕкленĕ. Вăрçă вăхăчĕнче çĕре хытă мăкăлтанă.

 Брянск облаçĕ ССРП Мăн Канашĕн Президиумĕн указĕпе йĕркеленĕ Орёл облаçĕн хулисенчен, районĕсенчен, кивĕ Брянск кĕпĕрнин чиккисенче патнелле. Облаç тытăмĕнче Брянск, Бежица та Клинцы хулисем кĕнĕ. Татах та Брасово, Брянск, Выгоничи, Гордеевка, Дубровка, Дятьково, Жирятино, Жуковка, Злынка, Карачев, Клетня, Климово, Клинцы, Комаричи, Красная Гора, Мглин, Навля, Новозыбков, Погар, Понуровка, Почеп, Рогнедино, Севск, Стародуб, Суземка, Сураж, Трубчевск те Унеча районĕсем.

 Халăх 
Халăх йышĕ Росстат даннăйсемпе — 1 152 505 çын (2023). Халăх йышлăхĕ — 33,06 çын/км2 (2023). Хула халăхĕ — 70,25 % (2022)Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.) .

 Халăш йышĕн улăштарни
Халăх та хула халăхĕ (унăн %) Пĕтĕм Пĕрлешӳ те Пĕтĕм Раççей çырăвĕсемпе:

 Халăх наци йышĕ
 Çырăвăн çулĕ 1989 2002 2010 Çынсем, вĕсен халăх çырнă 1470115 (100 %)  1377090 (100 %)  1251392 (100 %)Вырăссем 1410960 (96,0 %)  1328448 (96,5 %)  1210136 (96,7 %) Украинсем 27122 (1,8 %)  20214 (1,5 %)  13769 (1,1 %) Белоруссем 11299 (0,8 %)  7733 (0,6 %)  5510 (0,4 %) Эрменсем 825 (0,1 %)  3618 (0,3 %)  4592 (0,4 %) Чикансем 2925 (0,2 %)  3572 (0,3 %)  3839 (0,3 %) Еврейсем 6731 (0,5 %)  2339 (0,2 %)  1407 (0,1 %) Ыттисем 10253 (0,7 %)  13505 (1,0 %)  12139 (1,0 %)

Пĕтĕм Раççей 2020 çулхи халăх çырăвĕпеИтоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям:
 Халăх  Йыш, çын  %Вырăссем  1 012 542  86,60 %Украинсем  5188  0,44 %Эрменсем  3500  0,30 %Чикансем  2893  0,25 %Белоруссем  2106  0,18 %Азербайджансем  1597  0,14 %Таджиксем  1492  0,13 % ЫттисемАбхазсем (29), Аварсем (107), Агулсем (12), Адыгейсем (9), Алтайсем (1), Американсем (3), Арапсем (34), Ассирийсем (15), Афгансем (11), Балкарсем (5), Пушкăртсем (138), Пăлхарсем (59), Британсем (1), Бурятсем (20), Хункăрсем (3), Вьетнамсем (4), Гагаузсем (74), Грексем (39), Грузинсем (330), Даргинсем (116), Еврейсем (541), Езидсем (43), Ингушсем (31), Индийсем (1), Испансем (2), Итальянсем (3), Ительменсем (1), Кабардасем (52), Казахсем (204), Калмăксем (19), Каракалпаксем (2), Карачайсем (9), Карелсем (18), Кăркăссем (229), Китайсем (5), Комисем (20), Коми-пермяксем (5), Корейсем (58), Коряксем (2), Крым тутарĕсем (6), Кумыксем (104), Курдсем (36), Лаксем (26), Латышсем (21), Лезгинсем (113), Литвасем (33), Марисем (44), Молдавансем (821), Мордвасем (64), Нимĕçсем (195), Ненецсем (34), Нухайсем (5), Осетинсем (72), Пакистансем (1), Памирсем (4), Перссем (4), Поляксем (66), Румынсем (5), Русинсем (2), Рутульсем (5), Селькупсем (2), Сербсем (6), Словенсем (1), Табасарансем (54), Талышсем (3), Тутарсем (558), Çĕпĕр турарĕсем (32), Тывасем (45), Турккăсем (15), Турккăсем-месхетинсем (1), Туркменсем (129), Удмуртсем (67), Узбексем (732), Уйгурсем (2), Французсем (6), Хакассем (5), Хантăсем (2), Цахурсем (5), Черкессем (4), Чехсем (3), Чеченсем (145), Чăвашсем (122), Чукчасем (1), Шорсем (1), Эвенксем (1), Эвенсем (3), Эскимоссем (1), Эстонсем (14), Сахасем (15), Японсем (4), Ытти халăхсем (12 679), Халăхсăрлă (8315), Халăха çырмарĕ (112 986)  139 843  11,96 % Пĕтĕмпе  1 169 161  100,00 %

 Тĕн 
Брянск облаçĕнче прихочĕсен йышĕ (2003):
 Вырăс Православи Чиркĕвĕ — 137
 Баптизм — 15
 Адвентизм — 7
 Иудаизм — 6
 Кивĕ йăлалăх — 3
 Католицизм — 1
 Вырăс Авалхи-Православи Чиркĕвĕ — 1
 Раççей православм автономиллĕ чиркĕвĕ — 1
 Евангелин чиркĕвĕ — 1
 Иеговăн Кĕнтелемĕсем — 1
Пĕтĕмпе — 212

 Администрациллĕ-территориллĕ тытăм 

Брянск облаçĕн уставĕпе те «Об административно-территориальном устройстве Брянской области» саккунĕпе РФ субъекчĕнче малалла администрациллĕ-территориллĕ виçĕсем кĕреççĕ:
 4 облаç пĕлтерĕвĕпе хули (Брянск, Клинцы, Новозыбков, Сельцо),
 27 район.

Муниципаллĕ тытăмпа Брянск облаçĕнче 252 муниципаллă йĕркеленӳ пур:
 5 хула тăрăхĕ;
 2 муниципаллă тăрăх;
 24 муниципаллă район
 29 хула тăрăхĕ;
 176 ял тăрăхĕ.

 Районсем 

 Чикĕ зони 
Брянск облаçĕн пайĕ Украинапа Белоруç чикĕленет те чикĕ зонинче кĕнĕ, унта ятарлă чикĕ режимĕ пур.

 Пурăнан вырăнсем 
Пĕтĕмпе Брянск облаçĕнче 2643 пурăнан вырăн пур (336 пурăнан вырăн халăхсăр (унта никам та пурăнать))Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.) Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.

Пурăнан вырăнсем халăх йышĕпе ытла 5000 çын
 Брянск  375 669 Клинцы  63 059 Новозыбков  38 680 Дятьково  25 255 Унеча  24 274 Стародуб  17 687 Жуковка  17 628 Карачев  17 449  
 Сельцо  15 906 Навля  15 536 Почеп  14 991 Климово  13 554 Трубчевск  13 287 Фокино  12 538 Клетня  11 947 Сураж  11 176
 Погар  9484 Супонево  9450 Путёвка  898 Суземка  8672 Локоть  8469 Белые Берега  7412 Комаричи  7325 Мглин  6919
 Дубровка  6793 Севск  6732 Белая Берёзка  5886 Большое Полпино  5859 Ивот  5844 Красная Гора  5504 Злынка  5270 Займище  5026

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 

 Администрация Брянской области

 Законодательство Брянска и Брянской области
 Брянскстат 
 Города Брянской области: путевые заметки
 Кругликов С. А. - Ихтиофауна Брянской области 
 Костюм женский праздничный Брянской обл., Жуковского р-на, с. Овстуг. 2-я пол. XIX в. (сюжетное видео: все предметы и их способ надевания) Сергей Глебушкин, КРК Уклад Любовь Болякина

Категори:Брянск облаçĕКатегори:Раççей Федерацин субъекчĕсемКатегори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа