Абазин чӗлхи

Абазин чӗлхи (абаза бызшва) — абазин чӗлхи, Кавказӑн абхаз-адыг чӗлхисен ушкӑнӗ абхаз-абазин турачӗ шутне кӗрет. Раҫҫейӗн Карачай-Черкес Республикинче усӑ курать, ӑҫта 5-сенче официаллӑ чӗлхесен пӗрри, татах та Турци диаспоринче усӑ курать. Ялан мар Абхаз чӗлхин диалекчӗ пек е унпа пӗрлешнӗ шутланать 

2010 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ тӑрӑх Раҫҫейре абазинле калаҫакансен йышӗ — 37 831 ҫын, Турцире калаҫакансем 10 000 ҫын яхӑн. (1995).

Абазин чӗлхи Абхаз чӗлхипе питӗ юнашар.

 Диалектсем 
Абазин чӗлхинче икӗ диалект: тапанта (тӀапӀанта-ран «тӳремлӗхсен пурӑнаканӗсем») тата ашхар (ашхъарауа-ран «тусен пурӑнаканӗсем, турисем, горецсем»), вӗсен калаҫаканӗсем пӗр-пӗрне йывӑрпа ӑнланаҫҫӗ. 
Кашни диалектсенче икӗ калаҫу пайланаҫҫӗ. 
 тапанта диалекчӗ:
 кубина-эльбурган калаҫӑвӗ (Кубина та Эльбурган, Псыж, Кара-Паго, Инжич-Чукун, Койдан, Абаза-Хабль, Мало-Абазинск, Тапанта аулӗсем "ялсем")
 красный восток калаҫӑвӗ (Красный Восток аулӗсем)
 ашхар диалекчӗ:
 кувинск калаҫӑвӗ (Старо-Кувинск, Ново-Кувинск аулӗсем)
 апсуа калаҫӑвӗ (Апсуа аулӗсем)

Абазин литература чӗлхин тӗпӗ — тапанта диалекчӗн кубина-эльбурган калаҫӑвӗ.

1860-мӗш ҫулсемччен тапанта диалекчӗн калаҫаканӗсем малалла юханшывсен ҫӳллӗ пайӗсенче пурӑнчӗҫ: Мӑн та Кӗҫӗн Зеленчук, Кубань, Кума; ашхар диалекчӗн калаҫаканӗсем малалла юханшывсен ҫӳллӗ пайӗсенче пурӑнчӗҫ: Губс, Кӗҫӗн те Мӑн Лаба, Андрюк та Уруп, çакна малтан та Мӑн Зеленчук та Фарс ҫырӑнӗсенче. Кавказ вӑрҫи хыҫҫӑн абазинсен пайӗ Турцие тухнӑ, юлакансем тӳремлӗх ҫине пурӑнса куҫаннӑ.

Абазин чӗлхишӗн Абхаз чӗлхи чи юнашар. Чи юнашар абхаз чӗлхишӗн ашхар диалекчӗ. Абхаз чӗлхин те ашхар диалекчӗн калаҫаканӗсем пӗр-пӗрне ҫӑмӑллӑн те лайӑххӑн ӑнланаҫҫӗ.

Тапанта диалекчӗ ашхар диалекчӗнчен нумайрах уйрӑмлӑ, абазин чӗлхичен. Юлашкипе, абазин чӗлхин ашхар диалекчӗпе абхаз чӗлхи диалект континуумӗ тӑваҫҫӗ.

 Ҫырулӑх 

XIX ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринче Умар Микеров пӗрремӗш хут историре абазин чӗлхи валли ҫырулӑх тунӑ — Арап ҫырулӑхӗн тӗпӗнче. Латин ҫырулӑхне 1932 ҫулта куҫарнӑ (Т. З. Табулов унӑн авторӗ), татах 1938 ҫулта кириллизаципе кириллица ҫине куҫарнӑАбаза-урышв ажвар / В. ТӀыгв. М., «Советская Энциклопедия», 1967:
 А а
а Б б
бы В в
вы Г г
гы Гв гв
гвы Гъ гъ
гъы Гъв гъв
гъвы Гъь гъь
гъьы Гь гь
гьы ГӀ гӀ
гӀы ГӀв гӀв
гӀвы Д д
ды Дж дж
джы Джв джв
джвы Джь джь
джьы Дз дз
дзы Е е
йэ Ё ё
йо Ж ж
жы Жв жв
жвы Жь жь
жьы З з
зы И и
и Й й
йы К к
кы Кв кв
квы Къ къ
къы Къв къв
къвы Къь къь
къьы Кь кь
кьы КӀ кӀ
кӀы КӀв кӀв
кӀвы КӀь кӀь
кӀьы Л л
лы Ль ль
льы М м
мы Н н
ны О о
ъоу П п
пы ПӀ пӀ
пӀы Р р
ры С с
сы Т т
ты Тл тл
тлы Тш тш
тшы ТӀ тӀ
тӀы У у
уы Ф ф
фы Х х
хы Хв хв
хвы Хъ хъ
хъы Хъв хъв
хъвы Хь хь
хьы ХӀ хӀ
хӀы ХӀв хӀв
хӀвы Ц ц
цы ЦӀ цӀ
цӀы Ч ч
чы Чв чв
чвы ЧӀ чӀ
чӀы ЧӀв чӀв
чӀвы Ш ш
шы Шв шв
швы ШӀ шӀ
шӀы Щ щ
щы Ъ ъ
ъы Ы ы
ы ь
ь Э э
э Ю ю
йу Я я
йа

Карачай-Черкес Республикинче  «Абазашта» хаҫат абазин чӗлхинче кӑлараҫҫӗ.

 Лингвистика ӑнлантарни 

 Фонетикӑпа фонологи 
Абазин чӗлхи консонантлӑ тӗс патне тӑрать. Тӗп уҫӑ сасӑ чӗлхере икӗ ҫеҫ — «а» та «ы». Пӗрлештернипе ассимиляци те «а» та «ы» ҫур уҫӑ сасӑсемпе ытти уҫӑ сасӑсем йӗркеленеҫӗ — «е», «о», «и», «у». Хупӑ сасӑсен системи питӗ йывӑрлӑ. Абхаз-адыг чӗлхисен специфики шӑхӑракан-чӑшлатакан спиранчӗсем, лабиализациллӗ фонемӑсем спирантсен яхӑн кашни ратӗсенче, ҫавна пула лабиализаципе е лабиализаципе мар нумай фонологи позицийӗсем йӗркеленеҫҫӗ.

 Морфологи 
Сӑмахсем "лексика-грамматика ушкӑнӗсенче" пайланать: япаласем, паллӑсем, ылмашсем, глаголсем, паллӑлӑх ӗҫхӗлсем, хушма ӗҫхӗлсем, ӗҫхӗлтешсем, хыҫсӑмахсем, пӗтӗҫтерӳсем, чӗвӗсем.

 Синтаксис 

 Асӑрхавсем 

 Литература 
 Генко А. Н. Абазинский язык: Грамматический очерк наречия Тапанта. — Москва-Ленинград: АН СССР, 1955.

 Ломтатидзе К. В. Тапантский диалект абхазского языка (с текстами). — Тбилиси: Издательство Академии наук Грузинской ССР, 1944.
 Ломтатидзе К. В. Ашхарский диалект и его место среди других абхазско-абазинских диалектов: С текстами. — Тбилиси: Издательство Академии наук Грузинской ССР, 1954.

  (в пер.)
  (в пер.)
  (в пер.)

Ют ҫӗршыв чӗлхисенче
 Allen W.S. Structure and system in the Abaza verbal complex. In: Transactions of the Philological Society (Hertford), Oxford, 1956, p. 127—176.
 Bouda K. Das Abasinische, eine unbekannte abchasische Mundart. In: ZDMG, BD. 94, H. 2 (Neue Folge, Bd. 19), Berlin-Leipzig, 1940, S. 234—250.
 O’Herin B. Case and agreement in Abaza. Summer Institute of Linguistics, September 2002.

 Каҫӑсем 

 Газета на абазинском языке
 Абазинско-русский и русско-абазинский онлайн словари
 Говорите по-абазински: прошлое, настоящее и будущее абазинского языка - Всемирный абхазо-абазинский конгресс
 Абазинский язык: Необыкновенные грамматика и фонетика малого языка Кавказа

Категори:Абхаз-адыг чĕлхисем
Категори:Раççей чĕлхисем
*
Категори:Чӗлхесем, кӗҫӗн ҫырулӑхпа