Хакаси

Хакаси е Хакас Республики (, ), — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ, унăн йышĕнчи республика (патшалăх)Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: 
1. Раҫҫей Федерацийӗ республикасенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенчен, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.

2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур. Хакас-Минусин лакăмĕнче вырнаçнă, Саян-Алтай сăртлăхĕн çурçĕр-анăç енĕсенче лартнă (Кăнтăр-Çĕпĕр туçи агроландшафтлă ен).

Çĕпĕр федераци тăрăхне кĕрет. Тухăç-Çĕпĕр экономика районĕн пайĕ.

Тĕп хула — Абакан хули.

Хакас Республики çурçĕрпе тухăç енче Красноярск Енпе, кăнтăр енче Тывапа, кăнтăр-тухăç енче Алтай Республикипе, анăç енче Кемĕр облаçĕпе чикĕленет.

 Енисей кĕпĕрнин Хакас уесĕ пекех йĕркеленĕ (1925 çултан Çĕпĕр Енĕнчи, унтан Анăç-Çĕпĕр Енĕнчи Хакас тăрăхĕ пекех). 1930 çултан Анăç-Çĕпĕр Енĕнчи Хакас автономиллĕ облаçĕ, 1934 çултан Красноярск Енĕн йышне кĕнĕ.

 РСФСР-н йышĕнчи автономиллĕ облаç автономиллĕ республикăна туса улăштарнă. 1992 çулхи пуçламăшра хальхи ята илнĕ — Хакас Республики.

Патшалăх чĕлхисем: хакасла тата вырăсла. Таптып районĕнче шор чĕлхи сарăлнă.

 Географи 
Республика кăнтăр-хĕвелтухăç Çĕпĕрте вырнаçнă. Çурçĕрпе хĕвелтухăç енче Красноярск Енпе, кăнтăр-хĕвелтухăçпа кăнтăр енче Тывапа, кăнтăрпа кăнтăр-хĕвеланăç енче Алтай Республикипе, хĕвеланăçпа çурçĕр-хĕвеланăç енче Кемĕр Облаçĕпе чикĕленет. Çурçĕртен кăнтăрта 460 км, тухăçран анăçра сарăлса выртать. Тусем (Кузнецк Алатау сăртлăхĕн тата Абакан ту хырçин хĕвелтухăç тайлăмĕсем) иккĕ-виççĕн пайĕ пурте Хакасин территорийĕнче вырнаçать тата республикăн çутçанталăк чиккисем пулса тăраççĕ. Кызлясов пикĕ чи çӳллĕ вырăн. Урăх территори лаплă, ăçта Минусинск лупамĕ выртать. Чи пысăк юханшын ку Енисей, ытти юханшывсем: Абакан, Томь, Шурă Июс, Хура Июс тата Чулым (Енисей тата хĕвелтухăç тусем хушшинче), пурте вĕсем (Абакансăр кăна) Обь бассеинĕ пайĕ. Республикăра ытла виçĕ çĕр кӳлĕсем пур, темĕнле тăвар тата тăварсăр. Климат континентлĕ. Кунта тимĕр, ылттăн, кĕмĕл, кăмрăк, нефть тата çутçанталăк газĕ çăлкуçĕсем пур. Хакасире чи пысăк Раççейре молибдениум çăлкуçĕ пур. Кăнтăрта, хĕвеланăçра вăрмансем ӳсеççĕ.

 Кунçул 
250px|thumb|РФ, ХР 10 тĕнке, реверс

VI-мĕш ĕмĕрте хальхи Хакасин территорийĕнче Енисей Кăркăссен патшалăхĕ пулнă. XIII-мĕш ĕмĕрте, кăркăссене монголсем çĕнтернĕ тата ытла кăркăс халăхĕ Вăта Азире миграциленĕ, ăçта вĕсем хальхи Кăркăсстанта пурăнаççĕ. Хакассем юлашки кăркăссен (Çĕпĕрте пурăнакан) уйрăлтанă. Раççей патшалăхĕнче хакассем Пётр I вăхăчĕнче (1682 — 1725) кĕнĕSurviving Post-Socialism: Local Strategies and Regional Responses in Eastern Europe and the Former Soviet Union.

Çак пĕрлештерни, Буря килĕшĕвĕпе Раççей тата Китай хушшинче, 1729 çулта çырнă. Раççей Европа  пайĕнчен преступлени тăвакансемшĕн Хакасире Раççей влаçĕ нумай ялсем тунă (1707 - 1718). Нумай вырăнти хакассем, вĕсен куçан традици пурнăçĕрен, вырăс православире хĕрестленĕ. 1917 çулта, Раççей революцийĕ хыççан, вырăссем Хакасире çур халăх пулнă.  кунта Совет влаçĕ кайнă чухне, Хакас Автономиллĕ облаçне (Красноярск Енче) йышăннă. 1920 — 1930 çулсенче Хакасире яхăн 250 пин вырăссем кайнă. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пуçланă чухне, кунта 10 пин атăлçи нимĕçсем депортациленĕ. 1959 çулхи Халăх йыш çырăвĕпе Хакас облаçĕнче пĕчĕкрех 10% хакассем пулнă.

1991 çулта Хакас АО Красноярск Енчен тухнă та Раççей Федерацийĕнче Хакас Совет Социализм Республики пекех тепĕр кайнă.  Хакас Республики ятне улăштарнă.

 Административлă пайлани
250px|right|thumb|ХР районĕсем

Хакас Республикинче 8 район (хак. аймағ) тата 5 хула тăрăхĕ пур. Тĕп хула - Абакан.
Хула тăрăхĕсем
 Абаза
 Абакан
 Саяногорск
 Сорск
 Черногорск
Районсем
 Алтай районĕ - Шурă Яр ялĕ
 Аскиз районĕ - Аскиз ялĕ
 Бея районĕ - Бея ялĕ
 Боград районĕ - Боград ялĕ
 Орджоникидзе районĕ - Копьёво паççулки
 Таштып районĕ - Таштып ялĕ
 Усть-Абакан районĕ - Усть-Абакан х.е.п.
 Шира районĕ - Шира ялĕ

 Влаç органĕсемпе политика 
Чи мăн нормативлă-тивĕç-ирĕк акт ку Хакас Республикин Конституцийĕ. Вăл  ХР Мăн Канашĕпе йышăннă.
 Хакасин Пуçлахĕ 
Халĕ, Хакас Республикин пуçлăхĕ - Коновалов Валентин ОлеговичКоновалов вступит в должность главы Хакасии 15 ноября  ТАСС, 14 ноября 2018 года.

 Пуçлăхсен ят-йышĕ 
 №  Республика Пуçлăхĕ  Ĕç вăхăчĕ  Çыравчăксем 1 Торосов Владислав Михайлович Утă, 2 1991 — Нарăс, 5 1992 Хакас ССР Халăх депутачĕсен Канашĕн ĕç тăвакан комитечĕн председателĕ пекех 2 Смирнов Евгений Александрович Нарăс, 6 1992 — Кăрлач, 8 1997 ХР министрсен кабинечĕ председателĕ пекех 3 Лебедь Алексей Иванович Кăрлач, 9 1997 — Кăрлач, 14 2009 ХР правительствин председателĕ пекех 4 Зимин Виктор Михайлович Кăрлач, 15 2009 — Юпа, 3 2018 ХР пуçлăхĕ пекех — Развожаев Михаил Владимирович Юпа, 3 — Чӳк, 15 2018 ХР вăхăтлă пуçлăхĕ пекех, 2020.10.2 Севастопольăн пуçлăхĕ 5 Коновалов Валентин Олегович Чӳк, 15 2018 — хальхи вăхăтра ХР пуçлăхĕ пекех — ХР правительствин председателĕ пекехКоновалов вступит в должность главы Хакасии 15 ноября  ТАСС, 14 ноября 2018 года.

 Халăх 
Халăх йыш çырăвĕсемпе: 2010 çулта кунта 532 403 çын пурăннă, 2002 - 546 072 çын, 1989 - 568 605 çын.

 Халăхсем 

2021 çулхи Пĕтĕм Раççей çырăвĕпе вырăссем 82.1% республика халăхĕ пулнă, хакассем 12.7% кăна. Ыттисем: нимĕçсем (0.7%), тувинсем (0.5%), украинсем (0.4%), тата ытти пĕчĕк халăхсем.
Халăх йышĕ
 Халăх  ушкăнĕ 1926 çырăвĕ 1939 çырăвĕ 1959 çырăвĕ 1970 çырăвĕ 1979 çырăвĕ 1989 çырăвĕ 2002 çырăвĕ 2010 çырăвĕ 2021 çырăвĕ1 Йыш % Йыш % Йыш % Йыш % Йыш % Йыш % Йыш % Йыш % Йыш % Хакассем 44,21949.8% 45,79916.8% 48,51211.8% 54,75012.3% 57,28111.5% 62,85911.1% 65,42112.0% 63,64312.1% 55,14412.7% Вырăссем 41,39046.6% 205,25475.3% 314,45576.5% 349,36278.4% 395,95379.4% 450,43079.5% 438,39580.3% 427,64781.7% 356,32582.1% Нимĕçсем 460.1% 3330.1% 10,5122.6% 10,5472.4% 11,1302.2% 11,2502.0% 9,1611.7% 5,9761.1% 2,8310.7% Тувинсем  210.0% 970.0% 1880.0% 2710.1% 5210.1% 4940.1% 9360.2% 2,0510.5% Украинсем 8360.9% 7,7882.9% 14,6303.6% 9,4802.1% 10,3982.1% 13,2232.3% 8,3601.5% 5,0391.0% 1,8000.4% Ыттисем 2,3812.7% 13,5355.0% 22,8415.6% 21,4974.9% 23,3514.7% 28,5785.3% 24,2414.54 20,4733.9% 15,6303.6% 1 8,689 халăхсăр çыракансем.Перепись-2010: русских становится больше 

 Экономика 
Хакасире тĕп индустри ку кăмрăк, руда тата йывăç тупни.

 Çавăн пек пăхăр 
 Тĕрĕксем

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 

 Хакас Республикин саккунлăхĕ

 Хакаси картти 
Хакаси Республикин официаллă сайчĕ
Хакаси Республикин Мăн Канашĕ 

Категори:Хакаси
Категори:Раççей Федерацин субъекчĕсем
Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа
Категори:Çĕпĕр федераци тăрăхĕ