Барнаул

Барнаул — Раççейри хула, Алтай крайĕн тĕп хули (1937 çултанпа) тата пĕр ятпа хула тăрăхĕн. Хула халăхĕ — 623 057 çын (2023). Пиллĕкмĕш хула Çĕпĕрте, çирĕммĕш Раççейре халăх шучĕпе.  Хĕвеланăç Çĕпĕрĕн кăнтăр енче вырнаçнă, ăçта Барнаулка Обьра юхать. 1730 çулта никĕсленнĕ, паççулкă пекех, А.Н. Демидовăн  патне. Пысăк транспорт тĕвĕ, промышленноç, культура, медицина тата вĕренӳ хули. Статус "Ĕçри хастарлăх хули» пур.

 Этимологи 
Хула ячĕ çинчен темиçе гипотеза пур. Çыравçă тата таврапĕлӳ вĕрентӳçĕ Марк Юдалевич тĕрлĕ шухăшĕсем пуçтарчĕЮдалевич М. статья, 116—117 (24017—24018). Вĕсемпе "Барнаул" ячĕ тĕрĕк, монгол е кет чĕлхисенчен кайнă, анчах хула ячĕ куçарнишĕн тĕрлĕ вариантсем пур.

 Кунçул 
1730 çул Барнаул хули никĕсне хывни официаллă шутланать. Акинфий Демидов 200 хресченсем алтайри заводсен капаштарлăхĕ илсе килнĕ. Усть-Барнаул ялĕнче нумай çынсем Вăтаçĕр Раççейрен тата Уралтан кайнă.

7 (20) раштавăн 1917 çулта кунта Совет влаçĕ кайнă.

1937 çулта Алтай Енĕн тĕп хули статусне панă.

 Географи 
Вăрман-степĕн Хĕвеланăç çĕпĕр тӳремлĕхĕнче вырнаçнă. Обьçум тӳремсăртлăхĕн çурçĕр-хĕвелтухăç енче, Обь çӳлти юханшывĕнче унăн сулахай çыранĕнче, Барнаулкăпа шыв юхса кĕнĕ вырăнта вырнаçнă. Çурçĕрпе хĕвелтухăç енчен Барнаул Обь юханшывĕпе чикĕленет, кăнтăр-хĕвеланăç енче - вăрманĕпе. Мускавран 3419 км.

Географи координачĕсем: . Барнаул широтсенче вырнаçнă малалла хулисем пек: Гамбург, Дублин, Кокчетав, Ливерпуль, Минск, Петропавловск-Камчаткăри, Самар, Магнитогорск тата Эдмонтон.

 Сехет 
МСК+4 сехет зонинче (Мускавран +4 сехетрен). Тĕнчери UTC+7 сехет зонинче (Гринвичран +7 сехетрен)Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5.

 Халăх 
2020 çулта пĕтĕм Раççей халăх çыравĕпе, 2021 çулта юпăн 1-мĕшĕнче хула халăхпа 20-мĕш вырăнта Раççей Федерацийĕнче пурте 1120 хулисенчен вырнаçнă.

 Наци йышĕ 
1989 çулхи наци йышĕ: 89,5% çын вырăссем, 4,8% раççей нимĕçсем, 2,9% украинсем, ыттисем — 2,8%. 2010 çулхи наци йышĕ: 
ХалăхÇын хисепĕ (%)вырăссем629 271 (95,79 %)раççейри нимĕçсем6 172 (0,94 %)украинсем5 301 (0,81 %)эрменсем2 690 (0,41 %)тутарсем1 547 (0,23 %)азербайджансем1 488 (0,22 %)Беларуссем1 253 (0,19 %)ыттисем9 261 (1,41 %)Пĕтĕмпе670 332

 Администрациллĕ пайлану 
Барнаулта 5 районсем пур. Чукунçул, Индустриал, Ленин, Юпа тата Тĕп.

 Органсемпе влаç 

Кунта Алтай крайĕн влаç органĕсем вырнаçнă: 
, , .

 Хула думи
Хула хăй управлениĕн представитель органĕ — хула думи. Унта 40 депутат лартать суйлакан хула пурăнакансемпе, муниципаллă суйлавсенче 5 çул çине, пĕрмандат суйлани округĕсемпе те парти ят-йышĕсемпе.

Депутатсем думин председателне те хула пуçлăхне суйлаççĕ. Хула пуçлăхĕпе контракт 5 çулсемшĕн çырать

 Хула думин председателĕ
 Галина Буевич (6 юпа 2017 çултан).

 Барнаул пуçлăхĕ
 Вячеслав Франк (14 нарăс 2020 çултан).

 Вĕренӳ 

 Алтай патшалăх университечĕ,
 Алтай патшалăх техник университечĕ,
 Алтай патшалăх аграри университечĕ,
 Алтай патшалăх медицина университечĕ,
 Алтай патшалăх педагогика университечĕ,
 Алтай патшалăх культура институчĕ,
 Раççей МВД Барнаул юрист институчĕ.

 Культура 

 Тăван хуласем 
ÇĕршывХула-тăвансемÇыхăну çулталăкĕФлагстафф—Сарагоса—Усть-КаменогорскПуш, 30 2012БайчэнАка, 30 1992ЧанцзиРаштав, 2006

 Çавăн пекех 
 Барнаулри паллă çынсем

 Асăрхавсем 

 Вуламалли 






 Каçăсем 
 Барнаул хулин официаллă сайчĕ
 Барнаул хули думи
 Электронная карта и справочник города  (уçăмсăр.). Архивланă оригинал 2014 çулхи февралĕн 14-мĕшĕ. проект 2ГИС
 Барнаул хулин 3d панорамисем
 Барнаул Архитектури
 Первая женская гимназия Барнаула  (уçăмсăр.). Архивланă оригинал Пуш уйăхĕн 4-мĕшĕ 2012 çулта.
 История Алтая: Просвещение  (уçăмсăр.). Архивланă оригинал Апрелĕн 30-мĕшĕ 2011 çул.
 Барнаул 10 хутлă çӳллĕшрен. Фоторепортаж 

Категори:XVIII ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем
Категори:Барнаул
Категори:Раççей хулисем
Категори:Алтай крайĕ