Мадхья-Прадеш

Мадхья-Прадеш (, «Тӗп регион»; ) — Инди варринелле вырнаҫнӑ штат. Халӑхӗ 72 597 565 ҫын (ҫӗршывра 6-мӗш вырӑн йышӑнать). Тӗп хули — Бхопал.

Ытти пысӑк хулисем — Гвалиор, Индаур, Джабалпур. Тӗп чӗлхе — хинди.

 Географи 
200px|left|thumb|Майхар хулан тавралӑхӗн сӑнӗ
Штат лаптӑкӗ — 308 000 км² (ҫӗршывра ку тӗлӗшпе иккӗмӗш вырӑнта тӑрать), 2000 ҫулта штат ҫӗрӗ ҫинче Чхаттисгарх штата йӗркеличчен вӑл ҫӗршывра лаптӑкӗпе чи пысӑк штат шутланнӑ. Анӑҫра Гуджарат, ҫурҫӗр-анӑҫра Раджастхан, ҫурҫӗр-тухӑҫра Уттар-Прадеш, тухӑҫра Чхаттисгарх, кӑнтӑрта Махараштра штатсемпе чикӗленсе тӑрать.

Штат Бенгали кӳлмекӗпе Арави тинӗсӗн шыв чиккинче вырнаҫнӑ. Пӗрремӗшӗн бассейнне Ганг, Маханади тата Годавари, иккӗмӗшӗн шутне Нармада тата Тапти юханшывсен юпписем кӗреҫҫӗ. Вӑрманлӑх виҫи 31 % танлашать.

 Ҫанталӑк 

Регион климачӗ тропиклӑ шутланать, ҫу вӑхӑчӗ кунта шӑрӑх та типӗ (ака — ҫӗртме), муссонсен тапхӑрӗ пур (утӑ — авӑн), хӗл вӑхӑтӗнче сулхӑн та типӗ ҫанталӑк тӑрать. Ҫулталӑк хушшинче ҫӑвакан юр-ҫумӑрӑн вӑтам виҫи 1370 мм яхӑн, тухӑҫран анӑҫ еннелле чакса пырать. Ҫапла вара кӑнтӑр-тухӑҫ енӗн чи хӗрринче ку кӑтарту 2150 мм ҫитет, ҫурҫӗр-анӑҫ енче вара 1000 мм сахалрах та пулма пултарать.

 Флорӑпа фауна 
200px|right|thumb|Мадхья-Прадеш вӑрманӗсем
Штатри вӑрмансем унӑн лаптӑкӗн 31 % яхӑн ҫӗрне йышӑнаҫҫӗ, флорӑн тӗп тӗсӗсен шутне тик, сал, инди лаурӗ (томентоза), хутаҫлӑ птерокарпус, галдина, босвелли, эмблика филлантусӗ, кӗпҫӗллӗ касси, катеху акацийӗ, улӑпла дендракаламус (бамбук тӗсӗ) тата ыттисем кӗреҫҫӗ. Фаунӑна илес пулсан, кунта ҫак тӗссем пур: инди тигрӗ, гаур, аксис, инди замбарӗ, нильгау, инди ту качаки, мунтжак, барасинга, гиена, леопард, хӗрлӗ кашкӑр, тӑватӑ мӑйракаллӑ антилопа тата ыттисем те.

Штатра 9 наци паркӗ тата 25 заповедник пур, вӗсем пӗтӗмӗшле 10 862 км²  лаптӑка йышӑнаҫҫӗ, ку вара Мадхья-Прадеш вӑрманӗсен лаптӑкӗнчен 11,4 % е штатӑн пӗтӗмӗшле лаптӑкӗнчен 3,52 % пулать.

Наци паркӗсем шутне ҫаксем кӗреҫҫӗ:

 Канха: 940 км²
 Бандхавгарх: 437 км²
 Мадхав: 354 км²
 Санджай: 467 км²
 Ван Вихар: 4,45 км²
 Панна: 543 км²
 Сатпура: 524 км²
 Пенч: 293 км²
 Фоссил: 0,27 км² 

 Штат кун-ҫулӗ 
200px|right|thumb|Санчи ступи
Нармада айлӑмӗн варринче, Хошангабадран 40 ҫухрӑмра, Нармада ятлӑ вырӑн пур, унта Homo erectusНармада череп — Narmada Skull Cap (Narmada Skull Cap, вӑл Homo helmei евӗрлӗ теHomo helmei Dreyer, 1935 эволюци тата таксономи аспекчӗсем) пуҫ купташки тупнӑ.

Сон юханшывӗн айлӑмӗнчи Дхаб (Dhaba locality) вырӑнӗнче 79,6 ± 3,2 пин ҫул каярахран пуҫласа 65,2 ± 3,1 пин ҫул каярах таран, ~74 пин ҫул каярахпа пулса иртнӗ Тоба вулкан вут-хӗм сирпӗтнӗ хыҫҫӑн та, Леваллуа чул индустрийӗ ним улшӑнмасӑр юлнӑ. Дхабӑри чул индустрийӗ Африкӑри чул хатӗрӗсен  комплексӗсене, Аравинчисене, ҫавӑн пекех Австралин чи малтанхи артефакчӗсене аса илтерет. Леваллуа технологийӗ Дхабӑн 47,5 ± 2,0 пин ҫул каярахри вӑхӑтӑн E сийӗнчен ҫӳлерех тӗл пулмасть. 48 пин ҫул каярах вӑхӑтра Дхабӑра микролитлӑ технологипе усӑ курма тытӑннӑ. Дхабӑн 2-мӗшпе 3-мӗш лаптӑкӗсене ҫын тӗппипех йышӑннӑ тапхӑр 37 пин ҫул каялла пулса иртнӗChris Clarkson et al. Human occupation of northern India spans the Toba super-eruption ~74,000 years ago.

Пирӗн эрӑччен 321 ҫултанпа пирӗн эрӑччен 185 ҫулчен штатӑн хальхи территорийӗ Чандрагупта йӗркеленӗ Маурья импери шутне кӗнӗ. Штатӑн ҫурҫӗр-анӑҫ енче вырнаҫнӑ Удджайн хули империн пӗлтерӗшлӗ хулисенчен пӗри пулнӑ.

Пирӗн эрӑри IV—V ӗмӗрсенче ҫурҫӗр Индине ҫӗнӗрен пӗрлештернӗ — хальхинче Гуптсен влаҫӗ йӗркеленнӗ. XIII—XIV ӗмӗрсенче штатӑн ҫурҫӗр пайӗ  хӑватлӑ Дели султанлӑхӗн аллинче пулнӑ пулин те, малалли тапхӑрта кунта феодаллӑ пайлану вӑхӑчӗ иртнӗ. XV ӗмӗр варринелле штатӑн хальхи территорийӗн ытларах пайӗ Малва султанлӑхӗн шутне кӗнӗ.
XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗ тӗлне штатӑн ытларах пайӗ гвалиор махараджипе гуджарат султанӗн аллинче пулнӑ. XVI ӗмӗр варринче ҫак ҫерсем Аслӑ Моголсен империн (Аслӑ Акбар вӑхӑтӗнче) йышне кӗнӗ. 1707 ҫулта Аурангзеб император вилнӗ хыҫҫӑн Моголсен витӗмӗ хавшама пуҫланӑ, вара штат маратха йӑхӗсен (хальхи Махараштра штачӗн тӗп халӑхӗ) аллине лекнӗ. Анчах та акӑлчансемпе маратхӑсен хушшинче иртнӗ виҫӗ вӑрҫӑ хыҫҫӑн влаҫ британсене куҫнӑ — штатӑн тӗп пайӗ Британи Индине кнеҫлӗх пек кӗнӗ.

1861 ҫулта штатӑн кӑнтӑр пайӗ Британи Индин Тӗп провинцисен шутне кӗнӗ.

Штат лаптӑкӗ Инди никама пӑхӑнми пулса тӑнӑ хыҫҫӑн Аслӑ Британин Тӗп провинцийӗсен тата вырӑнти халӑхсен Макраипе Чхаттисгарх кнеҫлӗхӗсен  ҫӗрӗсенчен йӗркеленӗ; штатӑн тӗп хули Нагпур пулса тӑнӑ. 1956 ҫулта, штатсене реорганизацилесси пирки калакан Актпа килӗшӳллӗн, Бхопал, Мадхья-Бхарат тата Виндхья-Прадеш штатсене Мадхья-Прадеш штат шутне кӗртнӗ, унӑн ҫӗнӗ тӗп хули Бхопал пулса тӑнӑ; ҫакӑнпа пӗрлех Нагпур тӗп хулаллӑ, маратха чӗлхиллӗ Видарбха региона Мадхья-Прадешран Бомбей штатне куҫарнӑ. 2000 ҫулхи чӳкӗн 1-мӗшӗнче Мадхья-Прадешран Чхаттисгарх штата уйӑрса кӑларнӑ.

 Административлӑ-территориллӗ пайланӑвӗ 
Мадхья-Прадеш округӗсен списокӗ

Штат шутне 50 округ кӗрет:
 Алираджпур (2008 ҫулта йӗркеленӗ)
 Ануппур (2002 ҫулта йӗркеленӗ)
 Ашокнагар (2008 ҫулта йӗркеленӗ)
 Балагхат
 Барвани (1998 ҫулта йӗркеленӗ)
 Бетул
 Бурханпур (2003 ҫулта йӗркеленӗ)
 Бхинд
 Бхопал (1973 ҫулта йӗркеленӗ)
 Видиша
 Гвалиор
 Гуна
 Дамох (1950-мӗш ҫулсенче йӗркеленӗ)
 Датия
 Девас
 Джабалпур
 Джхабуа
 Диндори (1998 ҫулта йӗркеленӗ)
 Дхар
 Индор
 Катни (1998 ҫулта йӗркеленӗ)
 Кхандва
 Кхаргон
 Мандла
 Мандсаур
 Морена
 Нарсингхпур (1950-мӗш ҫулсенче йӗркеленӗ)
 Нимуч (1998 ҫулта йӗркеленӗ)
 Панна
 Раджгарх
 Райсен
 Ратлам
 Рева
 Сагар
 Сатна
 Сеони (1950-мӗш ҫулсенче йӗркеленӗ)
 Сехор
 Сидхи
 Синграули (2008 ҫулта йӗркеленӗ)
 Тикамгарх
 Удджайн
 Умария (1998 ҫулта йӗркеленӗ)
 Харда (1998 ҫулта йӗркеленӗ)
 Хошангабад
 Чхатарпур
 Чхиндвара
 Шаджапур
 Шахдол
 Шеопур (1998 ҫулта йӗркеленӗ)
 Шивпури 

 Халӑх йышӗ 
200px|right|thumb|Бхила халӑх ачисем
2011 ҫулхи кӑтартусем тӑрӑх штатра 72 597 565 ҫын пурӑнать. 2000 ҫулхи кӑтартусемпе килӗшӳллӗн халӑхӑн 91,1 % индуизм тӗнне тытса пырать; 6,4 % — ислам; 0,9 % — джайнизм; 0,3 % — христианлӑх; 0,3 % — буддизм. Этникӑлла картинӑна байга, бхади, бхила, гонда, каул, корка, малто, мари, сахари йышши нумай тӗрлӗ йӑхсем йӗркелеҫҫӗ. Мӗнпур халӑхӑн 87,32 % яхӑн ҫын хинди чӗлхипе калаҫать; 4,93 % — бхили; 2,1 % — маратхи чӗлхипе; 1,97 % — урду; 1,53 % — гонди чӗлхипе.

2001 ҫулхи халӑх ҫыравӗпе килӗшӳллӗн Мадхья-Прадешри хут пӗлекенсен шайӗ 63,74 % шутланнӑ.

Халӑх йышӗ улшӑнни:
 1951 — 18 615 000 ҫын.
 1961 — 23 218 000 ҫын.
 1971 — 30 017 000 ҫын.
 1981 — 38 169 000 ҫын.
 1991 — 48 566 000 ҫын.
 2001 — 60 348 000 ҫын.
 2011 — 72 598 000 ҫын.
Пысӑк хуласем:
 Индаур: 1 597 441 ҫын.
 Бхопал: 1 433 875 ҫын.
 Джабалпур: 951 469 ҫын.
 Гвалиор: 826 919 ҫын.
 Удджайн: 429 933 ҫын.
 Сагар: 232 321 ҫын.  

 Политика 
2003 ҫултанпа влаҫа хӑйӗн аллинче Бхарати Джаната Парти тытса тӑрать, ун чухне, ассамблейӑна черетлӗ суйлав иртнӗ вӑхӑтра Ума Бхарти ертсе пынипе вӑл ҫӗнтерме пултарнӑ. Апла пулин те, каярахпа, темиҫе скандал пулса иртнӗ хыҫҫӑн тата партири кӗрешӗве пула, малтан Бхарти штатӑн тӗп министрӗн пуканне пушатнӑ, каярахпа ӑна БДП ретӗнчен те кӑларнӑ.

Штат губернаторӗсен ят-йышӗ:

 1956—1957: Паттабхи Ситарамайя
 1957—1965: Харивинаяк Патаскар
 1965—1966: К. Ч. Редди
 1966: П. В. Диксит
 1966—1971: К. Ч. Редди
 1971—1977: С. Н. Синха
 1977—1978: Н. Н. Ванчу
 1978—1980: Ч. М. Пунача
 1980—1981: Б. Д. Шарма
 1981: Г. П. Сингх
 1981—1983: Б. Д. Шарма
 1983: Г. П. Сингх
 1983—1984: Б. Д. Шарма 
 1984—1987: К. М. Чанди
 1987: Н. Д. Оджха
 1987—1989: К. М. Чанди
 1989—1990: Сарла Гревал
 1990—1993: М. А. Хан
 1993—1998: Мохаммад Сафи Куреши
 1998—2003: Бхай Махавир
 2003—2004: Рам Пракаш Гупта
 2004: К. М. Сетх
 2004—2009: Балрам Джакхар
 2009—2011: Рамешвар Тхакур
 с 2011: Рам Нареш Ядав  

Мадхья-Прадеш штатра ӗне вӗлернишӗн ҫичӗ ҫула ҫити тӗрмене хупма май паракан саккун пурИндире ӗне вӗлернишӗн 7 ҫула хупма пултараҫҫӗ .

2018 ҫулхи парламент суйлавӗнче ИНК ҫӗнтернӗ.

 Экономика 

 Промышленность 
Промышленноҫӑн тӗп отраслӗ — пир-авӑр продукцине туса кӑларасси. Ҫавӑн пекех машинӑсем туса кӑларасси тата металл хатӗрлесси, стройматериалсем туса кӑларасси аталаннӑ. Бхопалта вырнаҫнӑ минерал удобренийӗ туса  кӑларакан савут 1983 ҫулта япӑх ят илнӗ: наркӑмӑшлӑ газ сӑрхӑнса тухнине пула ун чухне хулара пурӑнакан 3 пине яхӑн ҫын вилнӗ.

Штатӑн тухӑҫ енче рис ӳстереҫҫӗ, тӗп пайӗнче — тулӑ, анӑҫ енче — вир. Ҫавӑн пекех мамӑк тата ҫу йывӑҫҫисен культурисене ҫитӗнтереҫҫӗ. Пурҫӑн туса кӑларакан отрасль пур.

 Туризм 
Штат влаҫӗсем туризма аталантарас енӗпе вӑй хураҫҫӗ. Асӑннӑ регионта ют ҫӗршывран килнӗ туристсем пӗрре мар вӑрӑ-хуравхсенчен шар курнӑNeeraj Santoshi. MP, heart of India, is tourists nightmare ..  2013 ҫулта Швейцарирен килнӗ туристкӑна мӑшкӑланӑ хыҫҫӑнШесть человек обвинены в Индии в изнасиловании туристки из Швейцарии. пӗтӗм тӗнчере шӑв-шав ҫӗкленӗ хыҫҫӑн штатӑн тӗп министрӗ туризм полицине йӗркелесси пирки пӗлтернӗMadhya Pradesh CM promises tourist police ..

2016 ҫулта штат лаптӑкӗнче тӗнчери пӗрремӗш шурӑ тигрсен сафари-паркӗ уҫӑлнӑ, унӑн лаптӑкӗ — 25 гектарПервый в мире сафари-парк белых тигров открылся в центральной Индии. ТАСС..

 Культура 
Штат территоринче ЮНЕСКО хӳтлӗхне кӗртнӗ темиҫе ҫӳрт-йӗр пур — Кхаджурахо храмӗсем, будда палӑкӗсем — Санчи ступи тата Бхимбетка чул хӑвӑлӗсем. Гвалиор, Индаур, Бхопал, Удджайн та туристсене илӗртекен пысӑк центрсем шутланаҫҫӗ.

Калакари кинофестиваль ирттереҫҫӗ.

 Ҫавӑн пекех пӑхӑр 

 Бунделкханд

 Ӑнлантарусем 

 Каҫӑсем 
 MP Portal
 Govt. of MP
 MP Tourism
 MP Police
 MP Forests
 Map of Madhya Pradesh

 Madhya Pradesh The Heart of India
 Мадхья-Прадешпа паллаштарни

Категори:Мадхья-Прадеш