Карачай-Черкес Республики

Карачай-Черкеси е Карачай-Черкес Республики, кĕске КЧР (, , , , ), — Раççей Федерацин субъекчĕ, ун шутне республика (патшалăх)Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: 
1. Раҫҫей Федерацийӗ республикасенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенчен, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.

2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур. Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхне кĕрет, Çурçĕр-Кавказ экономика районĕн пайĕ.

Тĕп хули — Черкесск.

Вăл хĕвеланăç енче — Краснодар крайĕ, çурçĕр енче — Ставрополь крайĕ, хĕвелтухăç енче — Кабарда-Балкари, кăнтăр енче — Тĕп Кавказ ту-сăрт хырçи хĕррипе — Грузи (унăн тĕнчери йышăннă территорисен пайĕнче — çурма йышăннă Абхаз Республикипе) чикĕленет.

 Карачай-Черкесс автономиллĕ облаçĕ пекех йышăннă, 1992 çулта республика пекех.

Патшалăх чĕлхисем: абазинле, карачай-балкарла, нухайла, кабарда-черкесле те вырăсла. КЧР конституципе, вырăсла та нацисен хушшинчи хутшăну тата официаллă ĕç туни валли чĕлхе.

 Географи 
250px|thumb|left|Физика-географиллĕ карттă
Карачай-Черкеси кавказăн çурçĕр-хĕвеланăç енчи сăрчĕсенче вырнаçнă.

Климат виçеллĕ ăшă, хĕл кĕске, çулла ăшă, нумайччен нӳрлĕ. Кăрлачăн вăтам температури −10,2 °С, утăн +22,6 °С, чи çӳллĕ температура +48 °С, аялти −32 °С. 

Карачай-Черкес Республикин 86% яхăн пайĕ ту тăрăхĕнче вырнаçнă. Республика чиккисенче 3 зона: сăрт-ту таврашĕнчи тӳремлĕх, ту хысакĕ тата Кавказ тăвĕсем палăраççĕ. Çурçĕрте Пысăк Кавказăн малти ту хырçисем тăсăлаççĕ.

Республикăра шыв ресурсĕсем нумай: 132 яхăн çӳллĕ ту кӳллисем, ту шывсиккисем. 174 юханшыв юхса иртет, вĕсенчен чи пысăккисем — Кубань, Пысăккипе Кĕçĕн Зеленчук, Уруп, Лаба; Кубань водохранилищи пур. Республикăра ĕçлекен Пысăк Ставрополь каналĕн тытăмĕ Ставрополь Еншĕн шывпа тивĕçтермелли çăлкуçĕ пулса тăрать.

Çĕр айĕнче çутçанталăк чавнă çĕрсем пуян: чул кăмрăк, гранит, мрамор, тĕрлĕ рудасемпе тăм. Нумай сиплĕ минерал шывĕсем, термаллă çăлкуçсем пур.

Карачай-Черкеси ту çеçенхирĕсемпе сарлака çулçăллă вăрмансен зонине вырнаçнă. Республика территорийĕнче Тербердин заповедникĕ тата Кавказ заповедникĕн пĕр пайĕ пур.

Карачай-Черкеси Мускав сехет зонинче вырнаçнă (UTC+3:00).

 Чикĕсем 
КЧР виççĕ РФ субъекчĕсемпе тата пĕр патшалăхпа чикĕленет.
Хĕвеланăçра - Краснодар крайĕпе
Çурçĕрте - Ставрополь крайĕпе
Хĕвелтухăçра - Кабарди-Балкар Республикипе
Кăнтăрта - Грузипе (унăн пайĕпе е çурма йышăннă Абхазипе)

 Кунçул 
Карачай-Черкессин ту-сăртлă пайĕ пирĕн эрăри пĕрремĕш пин çул вĕçĕнче алан патшалăхне кĕнĕ. XIX ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурринчен (1828 çулта вырăс-турккă Адрианополь килĕшпе) Карачай-Черкес территорийĕ Кубань облаçĕнчи Раççей йышне кĕрет.

 Граждан варçи 
1918 çултан кунта Совет влаçĕ йĕркеленет. 1918 çулта Акăн, 1 çак территори Кубань Совет Республикин пайĕ, Пуш 28 1918 çултан  — Кубань-Хуратинĕс Республикин пайĕ, Утă 5-рен - раштавччен 1918 çулта — Çурçĕр Кавказ Совет Республикин пайĕ пулнă. 1918 çулта раштавран 1920 çулта акаччен шуррисен контролĕнче пулнă. 1921 çулта Кăрлач 20-рен Тури Автономи Совет Социализм Республикинвырăсла Горская АССР пайĕ пулнă.

 Совет периочĕ 
1922 çулта Кăрлач 12 Кăнтăр-Хĕвелтухăç облаçĕнчи (1924 çултан - Çурçĕр Кавказ Ен) Карачай-Черкес автономи облаçĕ, Баталпашинская станицире тĕп хулипе йĕркеленĕ (ăна кайран Сулимов, Ежово-Черкесск, Черкесск ятсене илнĕ).

Ака 26, 1926 çулта, КЧАОКарачай-Черкес автономи облаçĕ ВЦИК йышăнăвĕпе Карачай Автономи облаçне, Черкес Наци тăрăхне (Ака 30, 1928 — Автономи облаçĕ), Баталпашин тата Зеленчук районĕсене пайланă.

ССРП Аслă Совечĕн Президиумĕн указĕпе 1943 çулта Юпа 12, Карачай автономи облаçĕ пĕтернĕ, карачайсене Кавказ Çапăçĕ чухне нимĕç çарĕсене пулăшнăшăн айăпланă тата 1943 çулта Чӳк 2-мĕшĕнче Вăтам Азипе Казахстана депортланă. КАО ликвидаци хыççăн Карачайăн кăнтăр пайне Грузи ССРинче (Клухор районĕ пек), Пысăк Лаба бассейнĕнчи хăш пĕр халăх пурăнакан вырăнсене Краснодар Енче, чылай пайне Ставрополь Енче панă.

Карачайсен реабилитаци хыççăн, вĕсем тăван çĕршыва 1957 çултан, Кăрлачăн 12, Черкес Автономи облаçĕ (Карачай-Черкес Автономи облаçĕ), Ставрополь Ен тытăмĕнче кайса кайнă.
 Раççей Федерацийĕнче 
1990, Чӳкĕн 30, Карачай-Черкес Автономи облаçĕнчи халăх депутачĕсем Ставрополь Енчен тухăм çинчен йышăну тунă. Хальхи территорипе Карачай-Черкес Республики 25 раштав 1993 çулта Раççей конституцийĕпе йышăнă.

Нарăс 26, 2011 çултан Карачай-Черкесин Пуçлăхĕ — Рашид Темрезов«Независимая газета»: «Пост главы Карачаево-Черкесии занял Рашид Темрезов» . 2 Пуш 2011.

 Халăх 
Карачай-Черкеси ку нумай наци республики: унăн территорийĕнче 80 ытла халăхсем пурăнаççĕ. Республика халăх йышĕ Росстат пĕлтернĕпе 468 444 çын (2023)Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.) . Халăх çирĕплĕхĕ - 32,81 çын/км2 (2023). Хула халăхĕ - 41,4 % (2022)Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.) .

 Халăх йышĕ 
 Халăх Çынсем 2010 çулта (*) Çынсем 2002 çулта (* )Карачайсем 194 324 (41,0 %)  169 198 (38,5 %)Вырăссем 150 025 (31,6 %)  147 878 (33,6 %)Черкессем 56 466 (11,9 %)  49 591 (11,3 %)Абазинсем 36 919 (7,8 %)  32 346 (7,4 %)Нухайсем 15 654 (3,3 %)  14 873 (3,4 %)Осетинсем 3142  3333Эрменсем  2737  3197Украинсем  1990  3331Тутарсем  1696  2021Грексем 1276  1349 3499  88  Çынсем 1000 ытла йышĕпе кăтартнă

2020 çулхи Халăх çырăвĕпе юлашкинчен КЧР малалла хăлăхсем пурăнаççĕ (1% каярах нацилĕхсем урăхсем патне сноскăра пăхăр)Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по городским и муниципальным округам КЧР
 Халăх  Йыш, çын  %Карачайсем   205 608  43,76 %Вырăссем   127 643  27,17 %Черкессем   58 867  12,53 %Абазинсем   37 695  8,02 %Нухайсем   17 379  3,70 % ЫттисемАбхазсем (196), Аварсем (227), Агулсем (13), Адыгейсем (120), Азербайджансем (733), Арапсем (19), Эрменсем (1735), Ассириецсем (8), Афганецсем  (5), Балкарсем (985), Пушкăртсем (69), Беларуссем (172), Пăлхарсем (34), Бурятсем (8), Хункăрсем  (1), Вьетнамсем (2), Гагаузсем  (1), Грексем  (710), Грузинсем  (276), Даргинсем  (329), Долгансем  (1), Дунгансем (6), Еврейсем (30), Езидсем  (3), Ингушсем  (93), Кабардинсем (526), Казахсем  (134), Калмăксем  (54), Каракалпаксем  (10), Карелсем  (1), Кăркăссем (17), Китайсем (1), Комисем  (2), Коми-пермяксем  (11), Корейсем (12), Крым тутарĕсем  (4), Кубасем (1), Кумыксем (314), Курдсем (35), Лаксем (110), Латышсем (7), Лезгинсем (307), Литвасем (10), Марисем (15), Молдавансем  (40), Мăртвăсем (11), Нимĕçсем  (85), Осетинсем  (2519), Памирсем (2), Перссем (24), Поляксем (16), Румынсем (2), Русинсем (1), Рутулсем (15), Сербсем (4), Сойотсем  (1), Табасаранецсем (177), Таджиксем  (188), Талышсем  (10), Тутарсем (931), Тывасем  (3), Турккăсем  (780), Туркменсем  (699), Удмуртсем (16), Узбексем (428), Уйгурсем  (1), Украинсем (798), Финнсем  (1), Хакассем (2), Цахурсем  (1), Чикансем  (572), Чеченсем  (423), Чăвашсем  (27), Эстонсем  (10), Сахасем (1), Урăхлă хуравсем наци тăнисемпе çыранакан çынсем (317), Наци тани çук (857)   27 175  5,78 % Юлашкинчен  469 865  100,00 %

 Пурăнан вырăнсем 

 Пурăнан вырăнсем 5 пин ытлă халăх йышĕпе

 Черкесск  112 789Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)  Усть-Джегута  31 357 Карачаевск  23 728 Зеленчукская  20 009Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более Учкекен  15 702 Сторожевая  10 315

 Псыж  8968 Теберда  8978 Преградная  7553 Терезе  6516 Кардоникская  7594 Хабез  6632

 Курджиново  6013 Первомайское  6444 Чапаевское  5483 Али-Бердуковский  5418 Кумыш  5127 Медногорский  5549

 Администрациллĕ пайлану 
250px|thumb|right|Карачай-Черкесин районĕсен картти
Карачай-Черкесире 10 муниципаллă район пур тата 2 республика пĕлтерĕшпе хула пур.
Черкесск хула тăрăхĕ - Черкесск хули
Карачаевск хула тăрăхĕ - Карачаевск хули

Абазин районĕ - Инжич-Чукун аулĕ
Адыге-Хабль районĕ - Адыге-Хабль аулĕ
Зеленчукская районĕ - Зеленчукская станици
Карачаевск районĕ - Карачаевск хули
Кубаньçум районĕ - Кавказский посёлокĕ
Кĕçĕн-Карачай районĕ - Учкекен ялĕ
Нухай районĕ - Эркен-Шахар пасёлокĕ
Уруп районĕ - Преградная станици
Усть-Джегута районĕ - Усть-Джегута хули
Хабез районĕ - Хабез аулĕ

 Экономика 
Карачай-Черкеси — промышленоç та ял-хуçалăх республики. Унăн территорие 2 енсенче пайлама пултарма. Çурçĕрте хими промышленоçĕ, машина туни, çемçе промышленоç пур. Кăнтăрта йывăç ĕçлени те выльăх-чĕрлĕх ĕçлени.

Регионшăн пысăк пĕлтерӳ ку туризм, альпинизм (республикăн кăнтăрĕ) те курорт ĕçлени (курортсем Домбай, Архыз, Теберда та ыттисем).

220px|thumb|Груша
220px|thumb|Черешня

 Вĕренӳ 
Карачай-Черкесире икĕ аслă вĕренӳ заведенийĕ пур: Карачай-Черкес патшалăх университечĕ Карачаевскре те Çурçĕр-Кавказ патшалăх академийĕ Черкесскре. Татах та, ытти Раççей регионĕсен АВЗ-н филиалĕсем пур.

 Политика тытăмĕ 
Саккун тăвакан влаçĕн органĕ — Халăх пухăвĕ (Парламент), вăл пĕтĕм тивĕç-ирĕкпе суйланă. Кашни 5 çул 50 çынсем суйлаççĕ.

Ĕç тăвакан влаçĕн органĕ — Правительство. Ун тытăмĕнче Правительство Председателĕ, унăн 1-мĕш çумĕ, министрсем. Правительство Председателне Республика Пуçлăхĕ лартать Халăх Пухăвĕпе.

Ĕç тăвакан влаçĕн пĕр çынлă органĕ — Карачай-Черкес Республикин Пуçлăхĕ.

 Çăвăн пекех пăхăр 
Карачайсем
Кабардин-Балкар Республики
Балкарсем

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 КЧР Пуçлăхĕн тата Правительствин официаллă сайчĕ 
 КЧР Халăх Канашĕн (Парламенчĕн) официаллă сайчĕ 
 КЧР Саккунлăхĕ



Категори:Карачай-ЧеркесиКатегори:Раççей Федерацин субъекчĕсемКатегори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпаКатегори:Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ