Хуналуг чӗлхи

Хуналуг/Khinalug(вӑл та ҫырни Khinalig, Khinalugi, Xinalug(h), Xinaliq е тата Khinalugh) - Ҫурҫӗр-Хӗвелтухӑҫ Кавказӗн чӗлхи (унта 3000-е яхӑн ҫын Хуналг тата Гюлюстан ялӗсенче, Губин районӗнчи ту ҫинче, ҫурҫӗр Азербайджан теҫҫӗ. Вӑл ҫурҫӗр кавказ чӗлхин ҫемйинче хӑйӗн никама пӑхӑнман турачӗ пулса тӑрать.

Хиналуг ҫухалнинчен тата классификацилес хӑрушлӑх пур, мӗншӗн тесен ҫак тӗнчери ЮНЕСКО чӗлхисем ҫухалнинчен питӗ хӑрушӑрах.

 Истори 
Хуналуг-Губин районӗнчи Хуналуг-Азербайджан чӗлхи. Малтанхи тӗпчевҫӗсем ӑна Ҫурҫӗрпе Хӗвелтухӑҫ Кавказ чӗлхин лезгин ҫемйин членӗ дагестан ҫемйин членӗ тесе малтанах класа кассификациленӗ, хиналг чӗлхи ялти официаллӑ чӗлхепе шутланать пулин те, унта ытларах наци азербайджан чӗлхи официаллӑ майпа пӗлӳ парас тата нехиналугла носительсемпе хутшӑнас тӗлӗшпе усӑ курнӑ. Хиналг чӗлхи ҫухалас хӑрушлӑх патне илсе пыракан чӗлхе шутланать. Юлашки ҫулсенче вӑл пурӑнакан яла илсе пыракан ҫул юрӑхсӑра тухнӑ, ҫавна пула района пуринчен ытла изоляциленӗ.

 Фонологи 
Хиналуга валли латин орфографийӗ 2007 ҫулта Мускав патшалӑх университечӗн лингвистсен командипе ялта шкулти учительсемпе пӗрле ӗҫлеме йӗркеленӗ. Ӑна таблицӑсенче курсивпа палӑртнӑ.

 Хупӑ сасӑсем 

+Хупӑ сасӑсемLabialDentalPostalveolarPalatalVelarUvularPharyngealGlottalNasal [m] m [n] n   Plosive сасӑсӑр кӗске [p] p [t] t  [k] k  сасӑсӑр вӑрӑм [pː] pp [tː] tt  [kː] kk [qː] qq сасӑллӑ [b] b [d] d  [ɡ] g  эжективлӑ [pʼ] p' [tʼ] t| 
|
| [kʼ] k'''
| 
|
|
|-
! rowspan="4" |Affricate
! сасӑсӑр кӗске
|  || [t͡s] c| [t͡ʃ] ç|
|[k͡x] kx 3|[q͡χ] q|
|
|-
!сасӑсӑр вӑрӑм
|  || [t͡sː] cc| [t͡ʃː] çç|
| 
| 
|
|
|-
! сасӑллӑ
|
|
|[d͡ʒ] j|
|
|
|
|
|-
!эжективлӑ
|  || [t͡sʼ] c
| [t͡ʃʼ] ç'|
| 
|[q͡χʼ] q'|
|
|-
! rowspan="2" |Fricative
! сасӑсӑр
| [f] f|| [s] s| [ʃ] ş|
| [x] kh 2| [χ] x|[ħ] hh 4| [h] h|-
! сасӑллӑ
| [v] v| [z] z| [ʒ] z̧1|
|[ɣ] gh 2| [ʁ] ğ|[ʕ] ʕ 4|
|-
! colspan="2" |Трель
| 
| [r] r| 
|
| 
| 
| 
|
|- align="center"
! colspan="2" |Аппроксимаци
| 
| [l] l| 
|[j] y''    

1 Орфографири Седилла <z> аялти пайӗн варринче

2 Kh тата gh сайра тӗл пулаҫҫӗ.

3 Kx сыпӑк сайра питӗ тӗл пулать.

4 Тӗп карланкӑ ытларах арабла кивҫенсенче тӗл пулаҫҫӗ.

 Уҫӑ сасӑсем 
Хиналугра тӑхӑр уҫӑ та тӑватӑ дифтонг. 
ФасадКаяллаҪӳлӗ[i] i[y] ü[ɯ] ı[u] uВӑтам[e] e[ø] ö[o] oЛутра[œ] ə[a] a
Дифтонгсем кӗреҫҫӗ: [iu] [ui] [oe] [oa].

 Сӑмах запасӗ 
Ҫак сӑмахсене Хуналуг ҫинчен фонетикӑлла ҫырнӑ:
 Хуналуг пӗртен-пӗр число  Хуналуг нумай  Акӑлчанла куҫару(Акӑлчанла) arhaz  arhazırdır  pen (enclosure for livestock) c’imir  c’imirdir  sparrow izin  izindir  gingiva kırab  kırabırdır  galoshes mısır  mısırdır  rope nek’id  nek’idirdir  back t’uk’un  t’uk’undur  cheek t’umbol  t’umboldur  prune ustot  ustoturdur  pepper ustul   ustuldur  table dalıg  dalιgιrdιr  work culoz  culozurdur  tooth jalkan  jalkandιr  mane kotuk  kotukurdur  tree stump mekteb  mektebirdir  school (compare: maktab) mizer  mizerdir  textile

 Алфавит 
12345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637АА̃АьБВГГъГӀГӀвДДжДзЕЕ̃ЖЗИИ̃ЙККвКкКхКхвКхкхКъвКьКьӀКӀКӀвЛЛъМНОО̃Оьаа̃аьбвггъгӀгӀвддждзее̃жзии̃йкквкккхкхвкхкхкъвкькьӀкӀкӀвллъмноо̃оь

38394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374ППвПӀРСТТтТӀТӀвТӀтӀУУ̃УьФХХъХъвХьХӀӀӀъЦЦвЦцЦӀЦӀвЧЧчЧӀЧӀвШШвЪЫЭӘӘ̃ппвпӀрсттттӀтӀвтӀтӀуу̃уьфххъхъвхьхӀӀӀъццвцццӀцӀвччччӀчӀвшшвъыэәә̃