Магас

Магас () — Ингуш Республикин тĕп хули, Раççей кăнтăр енче вырнаçнă. Чи çамрăк пурăнан вырăнсенчен РФ-н субъекчĕн центрĕ.

Республика пĕлтерĕвпе хули, пĕр ячĕллĕ хула округĕ йĕркелетЗакон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа».

Хула пуҫлӑхӗ Арсамаков Руслан.

 Этимологи 
«Магас» ячӗ Кодзоев Н.Д. хайласа тупнӑ«К проекту Федерального закона «О присвоении столице Республики Ингушетия наименования город Магас» «КонсультантПлюс». Ҫапла ят Авалхи Аланин тӗп хули пекех. 

«Магас» топонимӗре «Ма» сӑмахӗ «хӗвел» пӗлтерет - хӗвел, слогпа «га»/«го» («ҫавракӑш», «диск») — «мага»/«маго» пӗлтерет «хӗвел ҫавракӑшĕ, хӗвел дискӗ». «С» саспалли сӑмахӑн вӗҫӗнче —  «са» сӑмахӗрен — «ҫӗр, вырӑн» ингуш топоформанчӗ.

Ҫапла ӗнтӗ, «Магас» сӑмахӗ «ҫӗр, хӗвел вырӑнӗ», тата «хӗвел хули».

 Географи 
Магас Назраньран кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫра 4 ҫухрӑмра, Ингушетипе Ҫурҫӗр Алани - Осети чиккирен 500 метртан вырнаҫнӑ. Хула Сунжа юханшывӗ инҫех мар вырнаҫнӑ, абсолютлӑ ҫӳллӗшӗ — тинӗс шайӗнчен 540 метртан - 600 метр таран. Магас мускав вăхăчĕн зонинче вырнаҫнӑ.

 Кунҫул 
Нарӑс, 23-мӗшӗнче 1994 ҫулта, Руслан Аушев, пӗрремӗш Ингушетин президенчӗ, Магас хулин пӗрремӗш чулне хывнӑ. Ака, 15-мӗшӗнче 1994 ҫулта, Борис Ельцин, пӗрремӗш РФ президенчӗ, "Ингуш Республикин тӗп хулин туни ҫинчен"вырӑсла "О строительстве столицы Республики Ингушетия" указӗ алӑ пуснӑ. Ҫак кун "Магас хули кунӗ" пекех ирттерет. Ака, 3-мӗшӗнче 1998 ҫулта, Ингушетин Халӑх Пухӑвӗ - Парламенчӗ  "Ингуш Республикин тӗп хулине ят пар — Магас хули ҫинчен" вырӑсла "О наименовании столицы Республики Ингушетия — город Магас"  постановленине йышӑннӑ. Юпа, 31-мӗшӗнче 1998, пӗрремӗш объект - Президент керменӗ, ӑҫта Ингушетин Пуҫлӑхӗн Администрацийӗ вырнаҫнӑ, уҫса уяв иртрӗ. Унтан Ингуш Республикин Правительстви тата Ингуш Республикин Халӑх Пухӑвӗ - Парламенчӗ ҫурчӗсем уҫнӑ. Раштав, 20-мӗшӗнче 2000 ҫулта Раҫҫей Федерацийӗн Федераци Пухӑвӗн Федераци Канашӗн постановленипе № 149-ФС "Ингуш Республикин тӗп хулине ят пар — Магас ҫинчен"№ 149-ФЗ «О присвоении столице Республики Ингушетия наименования — Магас» Федераци саккунӗ йышӑннӑ. Раштав, 26-мӗшӗнче РФ президенчӗ В.В. Путин ӑна алӑ пуснӑ. 2013 ҫулта хула варринче наци стилӗпе, ингуш традициллӗ башня пекех, 100 метрлӑ Килӗшӳ Башни тунӑ.

 Халăх 
 Наци йышĕ
2010 çулхи Пĕтĕм Раççей халăх çырăвĕпе:
 ингушсем — 1961 çын (78,38 %)
 вырăссем — 406 çын (16,23 %)
 аварсем — 26 çын (1,04 %)
 ыттисем— 109 çын (4,36 %)

2020 çулхи Пĕтĕм Раççей халăх çырăвĕпе кунта малалла халăхсем пурăнаççĕ (халăхсем пĕчĕкрех 1 % тата урăхлă, «Ыттисем» сноскинче пăхăр)Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения Кабардино-Балкарской Республики, городских округов и муниципальных районов:
 Халăх  Йыш, çын  ПроцентИнгушсем   13 180  86,31 %Вырăссем   1213  7,94 % ЫттисемАбазинсем  (1), Аварсем (29), Агулсем (2), Адыгейсем (3), Азербайджансем (18), Алтайсем (3), Арапсем  (1), Эрменсем  (14), Балкарсем  (39), Пушкăртсем (8), Белоруссем (5), Бурятсем  (5), Грексем (3), Грузинсем  (3), Даргинсем  (21), Кабардасем  (25), Казахсем  (50), Калмăксем  (16), Карачайсем (1), Корейсем (2), Кумыксем  (1), Лаксем (16), Лезгинсем  (42), Çармăçсем  (5), Мордвасем  (4), Нимĕçсем  (1), Нухайсем  (7), Осетинсем  (31), Рутулсем (8), Словенсем (1), Табасарансем (15), Таджиксем  (10), Тутарсем (30), Тывасем  (5), Туркменсем (5), Удмуртсем  (7), Украинсем  (13), Черкессем  (1), Чеченсем  (51), Чăвашсем  (33), Якутсем (1), Ытти халăхсене çырăнакансем (7), Халăха çырман çынсем (5), Çынсем, хăшпĕр çырăв лисчĕсенче халăх çырман (330)  878  5,75 % Пĕтĕмпе  15 271  100,00 %

 Вĕренӳ 
Ăслăлăх
 Ингуш Чах Ахриев ячĕллĕ гуманитарлă ăслăлăхсен ăслăлăх-тĕпчев институчĕ

Ăслă вĕренӳ шкулĕ:
 Ингуш патшалăх университечĕ (ИнгГУ) (Тĕп корпусĕ)

Шкулсем
 Лицей номер 1
 Лицей-ача сачĕ

 Транспорт 
Хуларан 8 çухрăмпа Назрань чукун çул станцийĕ вырнаçнă, 33 çм — «Магас» аэропорчĕ, юнашар «Кавказ» автоçулĕ пур.

Хула общество транспорчĕ 2015 çулхи пуçланă тата кашни кунпа 7-рен 22-ччен сехетсенче ĕçлет.

2017 çултан хулара велосипед çулчĕкĕ пур, паянхи велотакси (велокэб) ĕçлет.

Фотогалерей

 Асăрхавсем 

 Литература 

 Заяц Д. В. — Магас — Город Солнца — новая столица Ингушетии. 2001
 Кодзоев Н. Д. — Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас. 2001
 Кодзоев Н. Д. — Археологические памятники Магаса. 2001
 Тхакахов В. Х. 2018

 Каçăсем 
 Магас Администрацийӗ
 Магас сайчӗ 
 Магас в энциклопедии «Мой Город»
 Современные фотографии города Магас
Указ Президента Российской Федерации от 15.04.1994 г. № 788
Постановление Совета Федерации ФC РФ О Федеральном законе «О присвоении столице Республики Ингушетия наименования — Магас»

*
Категори:Хуласем, XX-мĕш ĕмĕрте никĕсленĕ
Категори:Раççей хулисем
Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа