Алтай Республики

Алтай Республики (, , ) — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ, унӑн йышне кӗрекен республика (патшалăх)Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: 
1. Раҫҫей Федерацийӗ республикӑсенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенчен, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен — тӑрать.

2. Республикӑн (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур.

Çĕпĕр федераци тăрăхне, Анăç-Çĕпĕр экономика районне кĕрĕт. Тĕп хули — Горно-Алтайск.

Республика çурçĕрте Алтай Енĕпе, çурçĕр-тухăçра — Кемĕр облаçĕпе, тухăçра — Хакасипе Тыва чикĕленет. Алтай Республики кăнтăрта Монголипе, Китай Халӑх Республикипе тата кăнтăр-анăçра Казахстанпа юнашар вырнаçнă та.

 Ойрат автономиллĕ облаçĕ пек йĕркеленĕ. Ойрот автономиллĕ облаçĕ — 1932 çултан, Туçи-Алтай автономиллĕ облаçĕ — 1948 çултан, Туçи-Алтай Автономиллĕ Совет Социализмлă Республики — н. 1992 çулхи нарăсăн çу 7-ччен Туçи Алтай Республики пек.

Патшалăх чĕлхисем: алтайла та вырăсла. Казах чĕлхипе калаçакан вырӑнсенче ӑна официаллă сферӑсенче усă кураҫҫӗЗакон «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай».

 Географи 

Алтай Республики МСК+4 сехет зонинче вырнаçнă. Тĕнчери ку UTC+7 сехет зониФедеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5.

 Климат 
Климат питĕ континенталлă,  кĕске те ăшă çулкуннепе тата çӳллĕ сивĕ хĕлпе.

Вар-çул тӳремлĕхсенче сывлăш температури 0-ран +5-ччен °C (чи ăшă çанталăк Чемал ялĕнче фиксациленĕ), тата ку Çĕпĕрте чи ăшă температура.

Ту сенче вар-çул сывлăш температури —6 °C ӳктерет (Кош-Агач ялĕнче фиксациленĕ).

Кош-Агач районĕ те Улаган районĕ Аякри Çурçĕрти районсем шутне кĕрĕт.

 Рельеф 
Республикăн территориĕнче çӳллĕ тусем пайлакан ансăр та тарăн юханшывсен тӳремлĕхĕсенче. Чи çӳллĕ ту — Белуха (урăхлă ятсем: Кадын-Бажы, Уч-Сумер) (4509 метр) чи çӳллĕ вырăн Çĕпĕрте.

 Вăрман 
Вăрман фончĕ 5,045 млн га 50,4 пин. км2, вăрмансемпе хупланă 4,125 млн га.

 Юханшывсемпе кӳлĕсем 
Юханшывсемпе кӳлĕсем йышĕ республикара — 20 пин, пĕтĕм вăрăмăшпа ытла 60 пин. км. та 7 пин кулĕ патнелле, пĕтĕм лаптăкпа ытла 600 км². Чи пысăк юханшывсем: Катунь та Бия, вĕсем пĕрле Обьра юхаççĕ, чи пысăккисенчен Çĕпĕрте юханшывĕ. Чи пысăк кӳлĕ Ылтăн () лаптăкпа 230,8 км² та тарăнпа 325 метр.

 Плато 

Укок — лаптак ту-сăртлăх аякри кăнтăр енче Алтай Республикин вырнаçнă, малалла патшалăхсемпе чикĕленет: Казахстан, Китай, Монголи те Раççей. Ку реликт çӳллĕ тӳремлĕх, чи çӳллĕ абсолютлă çӳллĕшпе 2200—2500 м, 500—600 м ту хырçисемпе.

Куйтэн-Уул (4374,0 м) Белуха хыççăн иккĕмĕш Алтай тăвĕсен çӳллĕшĕ.

Укон лаптак ту-сăртлăхĕн кăнтăр енче малалла шыв чиккисенче лартать: Сайлюгем, Табын-Богдо-Ола, Кăнтăр Алтай. Çурçĕр енче Укон Кăнтăр-Чуй ту хырçипе, тальвегпе Джазатор юханшывĕнчен Коксу юханшывĕн тӳремлĕхĕн кăкĕччен (Самаха лапамĕ).

Укок çанталăк паркĕ лаптак ту-сăртлăхăн кăнтăр енче вырнаçнă.

 Çут çанталăк инкек-синкерĕсем 

 Алтай Республикин кăнтăр районĕсенче юлашки вуннă çулсенчен чи пысăк çĕр чĕтрени пулнă. Эпицентрте 8—9 балл пулнă, тĕп чĕтренин вăйĕ 7,3 балл. Вăл хыççăн Республикара пĕчĕк çĕр чĕтреннисем фиксациленĕ (пĕчĕкрех вăйпа). Тапăсем Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕнче, Алтай Енĕнче, Красноярск Енĕнче те хĕвелтухăç Казахстанта фиксациленĕ те.

Чи пысăк синкерсем Кош-Агач, Улаган, Шебалино та Онгудай районĕсенче пулнă. Никам та вилнĕ, пĕр-ик çын çемçе сурансене илнĕ. Анчах çĕр чĕтрени ытла 1,8 пин (урăхлă даннăĕсемпе пиллĕк çĕр патнелле) çуртсем арканнă. Пĕтĕмпе инкеклĕх, ытла 1 миллиард тĕнке пулнă.

 Чикĕсем 
Алтай Республики малалла регионсемпе чикĕленет:
Çурçĕрте Кемĕр облаçĕ (РФ)
Çурçĕр-хĕвелтухăçра Хакаси (РФ)
Хĕвелтухăçра Тыва (РФ)
Кăнтăр-хĕвелтухăçра Баян-Улгий (Монголи)
Кăнтăрта Синьцзян-Уйгур автономи районĕ (Китай)
Кăнтăр-хĕвеланăçра Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕ (Казахстан)
Хĕвеланăçра Алтай Ен (РФ)

 Истори 

Хальхи Алтай Республикин çĕрĕ авалхи çулçенче малалла патшалăхсен тытăмĕнче пулнă: Пĕрремĕш Тĕрĕк каганачĕ, Уйгур империйĕ тата Енисей Кăркăс патшалăхĕ. Çак вăхăтра вырăнти халăх тĕрĕклетнĕ (чĕлхеллĕ те культураллă).  Encyclopedia of the World's Minorities - Routledge, 2005. ISBN 1-57958-468-3, New York

Алтай Республикин кăнтăр пайĕ Найман каганачĕнче пулнă. Унтан Алтай çĕрĕ Монгол Сяньбэй патшалăхĕнче (93-232), Жужань каганачĕнче (330-555), Монгол империйĕнче (1240-1368), Ылтăн Уртинче (1240-1502), Джунгар каначĕнче (1634-1758), Цин империйĕнче (1757-1864), Раççей империйĕнче (1864-1918), Каракорум Автномийĕнче (Граждан вăрçи) (1918-1922), ССРП-нче (1922-1991) тата Раççей Федерацийĕнче (1991-хальхи) кĕнĕ.

 Халăх 

Росстат даннăĕсемпе 210 769 çын. Халăх йышлăхĕ 2,27 çын/çм2 (2023). Хула халăхĕ: 31,01https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls  Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)

Халăх та хула халăхĕ (унăн %) Пĕтĕм Пĕрлĕшӳ те Пĕтĕм Раççей çырăвĕсемпе:

 Наци халăх йышĕ, Пĕтĕм Пĕрлĕшӳ те Пĕтĕм Раççей çырăвĕсемпе (1926—2010)
 Халăх 1926 1939 1959 1970 1979 2002 2010 вырăссем 51 812 (52,0 %) 114 209 (70,4 %) 109 661 (69,8 %) 110 442 (65,6 %) 108 785 (63,2 %) 116 510 (57,4 %) 114 802 (56,6 %) алтайсем 35 601 (35,7 %) 39 285 (24,2 %) 38 019 (24,2 %) 46 750 (27,8 %) 50 203 (29,2 %) 62 192 (30,6 %) 68 814 (33,9 %) казахсем … 4 280 (2,6 %) 4 745 (3,0 %) 7 170 (4,3 %) 8 677 (5,0 %) 12 108 (6,0 %) 12 524 (6,2 %) теленгитсем 3 414 (3,4 %) … … … … 2 368 (1,2 %) 3 648 (алтайсемпе) кумандинсем 1 384 (1,4 %) … … … … 931 (0,5 %) 1 062 (0,5 %) украинсем … 1 682 (1,0 %) 1 462 (0,9 %) 1 309 (0,8 %) 1 305 (0,8 %) 1 437 (0,7 %) 1 010 (0,5 %) нимĕçсем … … 1 113 (0,7 %) 637 (0,4 %) 720 (0,4 %) 903 (0,4 %) 700 (0,3 %)

 Администрациллĕ-территориллĕ пайлану 
250px|thumb|right|Алтай Республикин районĕсем
Алтай Республикин конституципе ун шутне 1 хула, 10 район (аймак) кĕрет. Алтай Республикин Саккунĕпе «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай» РФ субъекчĕнче 1 хула, 10 район (аймак) тата 91 ялсем пур..

Муниципаллă тытăмпа, Алтайра 102 муниципаллă йĕркеленӳ пур: 1 хула тăрăхĕ, 10 муниципаллă район, вĕсенче 91 ял тăрăхĕ.

Хула республика пĕлтерĕшпе:
 Горно-Алтайск хули;
Районсем (аймаксем):
 Кош-Агач районĕ (аймакĕ);
 Майма районĕ (аймакĕ);
 Онгудай районĕ (аймакĕ);
 Турочак районĕ (аймакĕ);
 Улаган районĕ (аймакĕ);
 Усть-Кан районĕ (аймакĕ);
 Усть-Кокса районĕ (аймакĕ);
 Шебалино районĕ (аймакĕ);
 Чемаль районĕ (аймакĕ);
 Чой районĕ (аймакĕ).

 Экономика 
 Алтай Республикинчи ялти халăх йышĕ 156 450 (71%) пурăннă.

2020 çулхи ял хуçалăх продукцийĕ 10,2 млдр тĕнке (-4,1 %)Rosstat 

Тĕп ял-хуçалăх экономика отраслĕ ку выльăх-черлĕх ĕрчетни, марал ĕрчетни тата вĕсен панты продукцийĕн усă курни, вăрманти йывăçсемпе усă курни, хурт-хăмăр ĕрчетни, имçам курăкĕсем хатĕрлени, туризм, апат культура çитĕнтересси, сад ĕрчетни тата ытти.

 Вуламалли 
 Республика Алтай: крат. энцикл. / НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова и др. ; гл. ред. А. С. Суразаков. — Новосибирск: АРТА, 2010. — 365 с.: ил., карты, портр.


 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Алтай Республикин официаллă сайчĕ 

 Лихенофлора Республики Алтай

Категори:Алтай Республики
Категори:Алтай
Категори:Раççей Федерацин субъекчĕсем
Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа
Категори:Çĕпĕр федераци тăрăхĕ