Черкесск

Черкесск () — Раҫҫейӗн Карачай-Черкесин тӗп хули. Ҫурҫӗр Кавказра политикӑлӑ, культурӑлӑ, экономикӑлӑ аталаннӑ хуласенчен пӗрри. Халӑх йышӗ 2010 ҫулта 129 069.

Черкесск кивӗ ятсем: Баталпашинская (1931 ҫулччен), Баталпашинск (1934 ҫулччен), Сулимов (1937 ҫулччен), Ежово-Черкесск (1939 ҫулччен).

Этимологи
Хула вырӑсла  ятлӑЧеркесск EKI датабазинче. Ытти пысӑк вырӑнти халӑхсен чӗлхисенче: Карачайла  е  (Черкесск хули), Кабардинле  е , Абазинле абаз. Черкес къала е абаз. Черкесск, Нухайла нух. Шеркеш шахар тата Чеченле  ятлӑ.

Черкесск кунҫулӗн пуҫламашра вӑл "станица" пекех пулнӑ. Казак ҫаресен ялӗ пекех вӑл Баталпашинская станици () 1825 ҫултан 1931 ҫулччен ячӗпе пулнӑ. Татах та хулана Пашинка течӗҫ. 1931 ҫулта Баталпашинск ятне улӑштарнӑГорода России: Черкесск. Энциклопедия — М.: Большая Российская Энциклопедия. И. Кондратьева, 1994.. 1934 ҫулта Даниил Сулимов ячӗллӗ, РСФСР халӑх коммисарӗсен пуҫлӑхӗ, унӑн ӗҫӗшӗн Пысӑк террор вӑхӑтӗнче, Сулимов ятне улӑштарнӑ. 1937 ҫулта,  Николай Ежов ячӗллӗ, Шалти ӗҫсен халӑх комиссариачӗн пуҫлӑхӗ, Ежово-Черкесск ятне улӑштарнӑ. Ежов аресчӗпе 1939 ҫулта хыҫҫӑн, "Ежово-" сӑмахӑн пайӗ кӑланӑ тата Черкесск унӑн хальхи ячӗне илнӗ.

Кунҫул

300px|Пӗтӗм Раҫҫей центр ӗҫ тӑвакан комитечӗн ҫырӑвӗ

Черкесск, Раҫҫей Империйӗ ҫар форчӗ пекех, Кубань юханшывӗнче, 1804 ҫулта никӗсленӗ. Вӑл никӗсленӗ ҫак вырӑнта, ӑҫта 1790 ҫулта, Раҫҫей ҫаресемпе Герман фон Ферсен И. И. генералӗ, Осман (турккӑ) Батал Пашана ҫарпуҫне, ҫӗнтернӗ. Батал Пашана ҫӗнтерни хыҫҫӑн, унӑн ячӗллӗ, фортне Баталпашинская ятне улӑштарнӑ. Ҫак вӑхӑтра пӗрремӗш пурӑнакансем ӑна "Пашинка" теҫҫӗ.

300px|Халӑхсен туслӑхӗ палакӗ

Тӗрӗспе, Кубань казакӗсен Баталпашинская станици, Раҫҫей арми посчӗ патӗнче, никӗсленӗ. Официаллӑ йышӑннӑ никӗслени ҫулӗ ку 1825 ҫул. Анчах та, Казак пурӑнаканӗсем, Хопёр тата Кубань полкӗсенчен, ҫӗнӗ станицӑра 1826 ҫулхи ҫуркунне кӑна кайнаВ. А. Колесников. Былое Невинного Мыса. К 185-летию переселения Хопёрского казачьего полка на Кубань и основания станицы Невиномысской. Ставрополь. «ЮРКИТ» 2011.. 1860 ҫултан Баталпашинск отделӗн административлӑ центр пек, Кубань облаҫӗнче. Раштав 30-мӗшӗнче 1869 ҫултан,  Александр II указӗпе, Баталпашинская станцирен Баталпашинск хулине улӑштарнӑ, анчах ҫак указ нихӑҫан публикаци тунӑФилиппов Е. В. Город Баталпашинск: проекты и реалии.. Ҫавӑнпа та, вӑл Совет вӑхӑчӗччен "станица" пекех ятлӑ. 1888 ҫулта, станица Кубань облаҫӗн пӗр ҫичӗ отделӗсенчен тӗп хули пулнӑ.

300px|Черкесск Совет ҫарӗсен палакӗ

1922 ҫулта, станица Карачай-Черкес Автономи облаҫӗн (РСФСР) тата 1926 ҫулта Черкесск Наци тӑрӑхӗн центрӗ тунӑФилиппов Е. В. Город Баталпашинск: проекты и реалии.. 1931 ҫулта, хула статусӗ илнӗ тата Баталпашинск ятне улӑштарнӑ. Хальхи "Черкесск" ятне 1939 ҫулта илнӗ. Тӗнчери Иккӗмӗш вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче, Нацизмлӑ Германи оккупацинче 11 Ҫурла 1942 ҫултан 17 Кӑрлач 1943 ҫулччен пулнӑ (Блау планӗпе). 1957 ҫулта, тепӗх хут йышӑнӑ Карачай-Черкес Автономи облаҫӗн тӗп хули пулнӑ. 1991 ҫулта, Совет Пӗрлешӗвӗн арканса кайнипе, Карачай-Черкесин тӗп хули тӑна.

Администрациллӗпе муниципаллӑ статус
Черкесск ку Карачай-Черкесин тӗп хули. Черкесс хула тӑрӑхӗ тунӑНародное Собрание (Парламент) Карачаево-Черкесской Республики. Закон №41-РЗ от 7 декабря 2004 г. «Об установлении границ муниципального образования города Черкесска и наделении его статусом городского округа», в ред. Закона №35-РЗ от 23 июня 2014 г. «О внесении изменений в Закон Карачаево-Черкесской Республики "Об установлении границ муниципального образования города Черкесска и наделении его статусом городского округа"». Вступил в силу со дня официального опубликования. Опубликован: "День Республики", №207–208 (16602), 14 декабря 2004 г.Народное Собрание (Парламент) Карачаево-Черкесской Республики. Закон №84-РЗ от 24 февраля 2004 г. «Об административно-территориальном устройстве Карачаево-Черкесской Республики», в ред. Закона №34-РЗ от 5 июля 2011 г «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Карачаево-Черкесской Республики в связи с изменением наименования должности высшего должностного лица Карачаево-Черкесской Республики». Вступил в силу со дня официального опубликования. Опубликован: "День Республики", №36-37 (16431), 28 февраля 2004 г..

 Черкесск мэрӗ Баскаев Алексей ОлеговичГлавой Черкесска избран бывший заммэра города Алексей Баскаев

Халӑх

300px|Черкесск мечечӗ

300px|Никольск соборӗ, Черкесс

Халӑхсем
Хулара вырӑссем, черкессем, карачайсем, абазинсем, нухайсем тата кӑштах ыттисемгрексем, украинсем, эрменсем пурӑнаҫҫӗ.

1926
Пӗрремӗш Пӗтӗм Совет халӑх йышӗн ҫырӑвӗпе, 1926 ҫулта, Баталпашинскра (хальхи Черкесск) малалла халӑхсем пурӑнчӗҫЭтнокавказ. Национальный состав КЧР по переписям 1926—2002.
Вырӑссем (82.7%)
Украинсем (9.0%)
Карачайсем (0.8%)
Грексем (Понтлӑ грексем) (0.2%)

1939
Совет Пӗрлешӗвӗн ҫырӑвӗпе, 1939 ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:
Вырӑссем (87.6%)
Украинсем (3.6%)
Абазинсем (1.5%)
Адыгсем (Черкессем) (1.4%)
Карачайсем (0.8%)
Осетинсем (0.5%)
Нухайсем (0.5%)
Грексем (0.5%)

1959
Совет Пӗрлешӗвӗн ҫырӑвӗпе, 1959 ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:
Вырӑссем (87.7%)
Украинсем (2.8%)
Черкессем (2.1%)
Абазинсем (1.8%)
Карачайсем (1.6%)
Нухайсем (0.4%)
Грексем (0.4%)
Осетинсем (0.4%)

1970
Совет Пӗрлешӗвӗн ҫырӑвӗпе, 1970 ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:
Вырӑссем (74.5%)
Черкессем (6.4%)
Карачайсем (6.2%)
Абазинсем (5.0%)
Украинсем (2.1%)
Нухайсем (1.0%)
Грексем (0.5%)
Осетинсем (0.5%)

1989
Юлашки Совет Пӗрлешӗвӗн ҫырӑвӗпе, 1989 ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:
Вырӑссем (67.8%)
Черкессем (9.0%)
Карачайсем (7.8%)
Абазинсем (6.5%)
Украинсем (2.2%)
Нухайсем (1.2%)
Осетинсем (0.5%)
Грексем (0.5%)

2002
2002 ҫулта, Пӗтӗм Раҫҫей халӑх йышӗ ҫырӑвӗпе, кунта пурӑнаҫҫӗ:Население по национальной принадлежности, владению русским языком и его использованию по городским и муниципальным округам КЧР 
Вырӑссем (55.5%)
Карачайсем (13.8%)
Черкессем (12.6%)
Абазинсем (8.1%)
Нухайсем (1.5%)
Украинсем  (1.3%)
Осетинсем (0.6%)
Грексем (0.4%)
Ыттисем (6.1%)

2010
2010 ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:
Вырӑссем (54.7%)
Карачайсем (16.4%)
Черкессем (13.2%)
Абазинсем (8.2%)
Нухайсем (1.5%)
Ыттисем (6.0%)

2021
2021 ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:
Вырӑссем (45.5%)
Карачайсем (23.8%)
Черкессем (16%)
Абазинсем (9.5%)
Нухайсем (1.5%)
Ыттисем (3.7%)

Паллӑ ҫынсем
 Давид Сафарян, Эрмени тӗнчери пауэрлифтинг чемпионӗ.

Асӑрхавсем

Каҫӑсем
Черкесск сайчӗ
Черкесск бизнессӗ

Категори:Карачай-Черкеси
Категори:Раççей хулисем