Чулхула облаçĕнчи чăваш ялĕсем

Чулхула облаçĕнчи чăваш ялĕсем — Раççей Федерацийĕнче хальхи Чулхула облаçĕн территорийĕнче вырнаçнă чăваш ялĕсем. Вĕсен шучĕ пĕр теçетке таран пуçтарăнма пултарать (анчах унтан ытла мар). Облаçăн хĕвелтухăç енчи Воротынец районĕнче вырнаçнă. Пуринче тенĕ пекех хальхи вăхăтра нацилĕх енчен хутăш халăх пурăнать.

 Умĕн калани  
Чылай вăхăт хальхи Чулхула облаçне кĕрекен территорире чăваш ялĕсем пачах та пулман. XIX ĕмĕр вĕçĕпе XX ĕмĕр пуçламăшĕнче çеç ку тĕлĕшпе хăшпĕр пулăмсем пулса иртнĕ.

Маларахри вăхăтсене илес пулсан вара, Пьяна тата Урга тăрăхĕнчи тутар ялĕсем чăвашсемпе те çыхăннă текен хыпарсем пурАхметьянов Р.Г. Сравнительное исследование татарского и чувашского языков. М., "Наука". 1978. — С.234..

"Культурное наследие Чувашии" сайт Чулхула облаçĕнчи чăвашсен йышне ак çапла палăртатьРасселение чувашей → Приволжский ФО. :  Воротынец районĕ (1275 çын), Княгинино районĕ (765 çын), Пильна районĕ (685 çын), Больше-Мурашкино районĕ  (516 çын), Перевоз районĕ  (434 çын),  Бутурлино районĕ  (429 çын). Хăшпĕр ялсенче стихийăлла, спонтанлă майпа чăвашсем ушкăнланса та пурăнма пултараççĕ, анчах та пурпĕрех, Воротынец районĕсĕр пуçне, чăваш ялĕсем чăнах та пур теме май çук. Сăмахран, Вад районĕнчи Меленино ялĕнче чăвашсен йышĕ 29%База данных "Этно-языковой состав населённых пунктов России".. Сахалах мар пек. Анчах та унта мĕпурĕ те 24 çын çеç пурăнать. Эппин хайхи процент вăл чăннипе 7 пайташран тăракан  пĕр пысăк килйышпа çеç танлашать.   

 Чулхула облаçĕнчи чăваш ялĕсене асăнса тухни 
 Кукшату () — Воротынец районĕ
 Петровски () — Воротынец районĕ 
 Шереметьево () — Воротынец районĕ
 Казански () — Воротынец районĕ
 Хмелёвка () — Воротынец районĕ
 Юрты () — Воротынец районĕ
 Сосенки () — Воротынец районĕ
Чулхула облаçĕнчи ытти районсенче историлле  чăваш ялĕсем çук.

 Кунçул: ĕнерхи, паянхи, ыранхи 
Ак çапла пуçланнă историИсследовательская работа ученицы 11 класса Тарасовой Екатерины по теме: «Чувашские традиции в селах Воротынского района»  — 26.11.2012:

<Куçару: Чăвашсем Чулхула облаçĕнче компактлăн тăватă пурăнакан вырăнта вырнаçнă — Кукшату, Казански, Петровски, Шереметьево. Кунта вĕсем хальхи Чăваш Ен территорийĕнчен килнĕ, — паллă çĕр хуçин тата усламçăн В.П.Шереметьевăн хуçалăхĕнче ĕçлеме май пулнăран.>

Камсем ха вĕсем Шереметьевсем? Акă камсем:

<Кĕскен куçарни: 1830-мĕш çултанпа граф мар Шереметьевсен  çĕрĕсен центрĕ Юрьино пулса тăнă. 1870-мĕш çулта Василий Петрович Шереметьев Сăр леш енчи Огневка шывĕ тăршшĕпе утă çулмалли пин çурă теçеттин çĕр туяннă. Çав вăхăтри хăшпĕр хуралтăсем паянхи кунчченех сыхланнă. Кунти мĕнпур хуçалăха управляющи йĕркелесе пынă.>

Сас-хура тăрăх, çак управляющи чăваш пулнă. Чăвашсем кунта ĕмĕр вĕçĕнчех килме пуçланă пулин те, малтанхисене легализациленме хĕн пулнă. 1904-мĕш çултанпа ку тĕлĕшпе куçса ларакансене кирлĕ саккунсем тухма пуçланă.  Столыпин реформисене пула çеç Казански, Карпаиха, Юрты, Петровски, Шереметьево, Кукшату ялĕсене чăннипех никĕслесе яма май килнĕ. Калас пулать, кунти çывăхри вырăссем те ку çĕрсене хăйсем валли илесшĕн пулнă. Анчах та ытла та хаклă пулнăран илеймен. Çавна кура малтанхи вăхăтсенче вĕсемпе чăвашсем хушшинче хирĕçÿсем те тухкланă. 
Чăн малтан Шереметьево ялĕ пуçланнă:

<Куçару: 1906-1907-мĕш çулхи хĕлле управляющи патне виçĕ арçын килсе çĕр илме договор тунă. 1907-мĕш çулта ферма çумĕнче чăвашсен  сакăр сурчĕ ÿссе ларнă; килнисенчен виççĕшĕ Упи вулăсĕнчен пулнă, ыттисем — Етĕрне уесĕн ытти вырăнĕсенчен.> 

Çакăнти вырăна малтан Сăр Леш Ен хуттăрĕ, каярахпа Шереметьево хуттăрĕ тенĕ. Шереметьево хуттăрĕнче пурнакансем "Шуматово-Яндосово" текен юлташлăхра шутлланнă. 1909-мĕш çулхи июнĕн 24-мĕшĕ тĕлне çак юлташлăх хăйĕн мĕнпур парăмĕсене парса татнă. 1916-мĕш çул тĕлне кунта 297 çын пурăннă. 
Ытти ялсем каярах никĕсленнĕ:

<Куçару: 1920-мĕш çулсемчченех "Шуматово-Яндосово" юлташлăхĕн çыннисем Шереметьево хуттăрĕнче официаллăн шутланнă. 1916-мĕш çул пуçламăшĕнче шута илнĕ чухне 297 çын пулнă. Граждан вăрçи вăхăтĕнче Кукшату уйралса тухма тытăннă, 1920-мĕш çулсен варринче — Казански.>

Васильсурск çумĕнчи Хмелёвка еплерех никĕсленни халлĕхе паллă мар. 

 Чĕлхе тата ытти уйрăмлăхсем 
Кунта тури чăвашсем куççа ларнă. Çавăнпа та тури диалект уйрăмлăхĕсем малта тăраççĕ. Анчах та çынсем литературăлла чĕлхерен те ютшăнса, пăрăнса тăман. Мĕншĕн тесен çапах та ку тĕлсенчен Чăваш республики аякра мар. Чăваш Ен çывăхра пулниех  йăла-йĕркесене, тăван чĕлхене сыхланса юлма пулăшнă.

Хĕрарăм тумĕ пирки Воротынец шкулĕнче вĕренекен калани:

<Вырăсла текста кĕскен чăвашла ăнлантарни: Хĕрарăм тумĕ тата унăн эволюцийĕ пирки çырса кăтартнă.>

 Паллă çынсем тата ытти харкамлăхсем 
 Харитонова Любовь Яковлевна, — хăйĕн йăхсемĕн туйне кайма ятарласа ăсталанă тумне (1989) Воротынец шкулĕн музейне панă.
 Артемьева Алина (ашшĕ ячĕ паллă мар) — Чулхулари  "Вырăнти чăваш наци-культура автономийĕ" пĕрлĕхлĕх йĕркелĕмĕн ертÿçи.
 Иванов Петр (ашшĕ ячĕ паллă мар) — Чулхулари  "Вырăнти чăваш наци-культура автономийĕ" пĕрлĕхлĕх йĕркелĕмĕн ертÿçин çумĕ.
 Ефимов Анатолий (ашшĕ ячĕ паллă мар) — "Чăваш культура центрĕ" Чулхула регион пĕрлĕхлĕх йĕркелĕмĕн правленийĕн ертÿçи.
 Потапов Сергей (ашшĕ ячĕ паллă мар) — Кукшату ялĕнчи клубăн пуçлăхĕ.
 Зайтова Татьяна Тимофеевна — "Илем" пултарулăх ушкăнне йĕркелесе яраканĕ тата чи ватă хутшăнаканĕ (Кукшату ялĕ).
 Краснова Альбина (ашшĕ ячĕ паллă мар) — "Илем" пултарулăх ушкăнĕн ертÿçи.
 Ефимов Анатолий Петрович (1948 çур.) — Чулхулари чăваш ентешлĕхĕн ертÿçи, академиканатолий ефимов. мысли о чувашском народе. Видео..

 Кăсăклă фактсем 
 Хальхи Воротынец районĕнчи Кукшату ялĕпе Тарас Кириллов (1880-1921) чăваш  сăвăçĕн шăпи тачă çыхăннă. Вăл кунта юлашки çулĕсене пурăнса ирттернĕ. Пытарасса та ăна кунтах (тĕрĕсрех: Васильсурскра) пытарнă.
 Воротынец районĕнчи Юрты текен ялта çырсатуху (2002) вăхăтĕнче 2 çынна регистрациленĕ, вĕсенчен пĕри хăйне "чуваш", тепри "чаваш" тенĕ те документра та çаплах çырăнса юлнă. Вара çапла пулса тухать: 50% "чуваш" текенсем, 50% "чаваш" текенсем. Хальхи вăхăтра унта никам та пурăнмасть.
 Альбина Юрату сăвăç, Кукшату ялĕнче çуралса ÿснĕ упăшки Николай Васильевич Любимов урлă, Чулхула обласĕнчи чăвашсемпе тăванла çыхăннăОни посетили наш район.  Юрату Альбина (Любимова). — Литературная карта Воротынского района.Ерагин, Е.Е. Поэтесса Альбина Юраду / Ерагин, Е.Е В устье Суры по Огневке. – Н.Новгород, 2006. – С.362-365..
 Кукшату ялне пуçласа яракансенчен пĕри Н.В.Никольский профессорăн йыснăшĕ Кузьма Романович Романов (1864–1931) пулнăГусаров, Юрий. Фотография из тайника в семейном альбоме. — Советская Чувашия. Опубликовано: 28 января 2015..
 Воротынец шкулĕн таврапĕлÿ музейĕнче чăваш хĕрарăмĕн тумĕ упранать. Вăл япалана 1989-мĕш çулта Харитонова Любовь Яковлевна хăйĕн йăхсемĕн туйне кайма ятарласа ăсталанă пулнă.

 Вуламалли 
 Ерагин, Евгений Евстафьевич. В устье Суры, по Огневке : [ист.-краеведч. очерки] / Е. Е. Ерагин. - Н. Новгород, 2006(Чебоксары: Тип. изд-ва "Новое время"). - 387 с. : фот., карт.-схем., факс.; 20 см.
 Козяков, В.Ф. Основание населённых пунктов Отарской сельской администрации //Воротынская газета. – 2008. – 1, 8, 15, 22, 29 августа,.5, 12 сентября.
 Иванов В.П., «Этническая география чувашского народа», Чебоксары, 2003, ISBN 5-7670-1404-3.
 Наш край. Составитель В. Шамшурин. «Книга».2006 г.
 Еремин, М.И. Земля Воротынская/ М.И.Еремин. – Нижний Новгород: ГИПП «Нижполиграф», 1998. – 224с., ил.
 Еремин, М. Казанка: Размышления по пути из Нижнего до Чебоксар // Воротынская газета –1999. – 18 марта (начало).
 Еремин, М. Соль земли Воротынской. Кн.1/ М. Еремин. – Чебоксары: Новое время, 2007. – 400 с., ил.
 Еремин, М.Соль земли Воротынской. Кн.2/ М.Еремин. – Чебоксары: Новое время, 2007. – 440 с., ил.
 Дюжаков,А.М. В Краю Воротынском/ А.Е.Асташин, Н.И.Асташина, А.М.Дюжаков. – Чебоксары,2009. – 168 с.
 Научный отчет по проекту "Чуваши Приволжского округа", Шупашкар, 2002. 192 с.
 Ягафова Е.А. Чуваши Урало-Поволжья (история и традиционная культура этнотерриториальных групп). Ч., 2007.

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Питрав Пуххи 12 июля 2014г с.Лысая Гора Воротынского р-на.
 Питрав Пуххи - 2013 г., в с. Лысая гора Воротынского района Нижегородской обл.
 Питрав Пуххи. Опубликовано: 13 июл. 2016 г. 9июля 2016г. с.Лысая Гора Воротынского р-на.
 Чулхула чăвашĕсем çинчен! (Ку видеора района тĕрĕс мар палăртнă, "Воротынец" вырăнне "Хĕрлĕ Октябрь" тенĕ).

Категори:Чăвашсем
Категори:Чулхула облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Категори:Чулхула облаçĕ