Тутарсем (авалхи йăх)

Тутарсем (, вăтам монгол чĕлхинче ᠲᠠᠲᠠᠷ, авалхи тĕрĕк çырулăх палăкĕсенче те пур, киттайсем та-та тенĕ) — хальхи Монголин çурçĕр-хĕвелтухăç пайĕнче вăтам ĕмĕрсенче пурăннă шултра йăхИстория России с древнейших времен до наших дней. В 2 томах. Сахаров А. Н., Боханов А. Н., Шестаков В. А., : 2010.; Т.1 — 544 с..

Çавăн пекех кунашкал йăх Кимак хаканлăхĕнчи кимаксен йышĕнче те пулнă (XI ĕмĕрччен).

Тута́рсем () — Монголин çурçĕр-тухăçĕнче пурăннă монголсен йăхĕИстория России с древнейших времен до наших дней. В 2 томах. Сахаров А. Н., Боханов А. Н., Шестаков В. А. М.: 2010.; Т.1 — 544 с.. Вĕсем куçса çӳренĕ вырăнĕсем: Буйр-Нур кӳлĕ таврашĕ, Халхин-Гол юханшывĕ, Керулен юханшывĕнчен кăнтăралла, çаплах Шалти Монголин пайĕ. Халĕ — хăшпĕр монгол халăхĕсен йышĕнчи этнос группиНанзатов Б. З. Этногенез западных бурят (VI-XIX вв.). — Иркутск, 2005. — 160 с. — ISBN 5-93219-054-6..

 Этноним 

 Хальхи ситуаци 
Халĕ Монголире татарсем (татари) Тухăç аймакĕн Матад сомонĕнче тата Сүхбаатар аймакĕн Асгат сомонĕнче халха-монголсен йышĕнче пурăнаççĕ. Шалти Монголи территоринче татар, татаруд, цаган татар (шурă татарсем), айригуд, буйригуд ăрат ячĕллĕ çынсем пурăнаççĕBügünüdei Goncuγ. Моngγul obuγ // Öbör Mongγol-un Soyol-un Keblel-ün Qoriya, 1993. 203 х. (монгол чĕлхипе çырнă).

Б. З. Нанзатов çырнипе, татарсен несĕлĕсем çаплах бурятсен хушшинче те пурăнаççĕ. Ăсчах тĕпченипе, бурятсен тэртэ ăрачĕ —  татарсен терат ăрачĕ пулать, бурятсен шошолог тепĕр ăрачĕ — тутуклиуд татар ăрачĕн несĕлĕсем. Шошолог тата тутуклиуд этнонимсем “çулпуç пур” тенине пĕлтереççĕ, анчах та тутуклиуд — лăпкă вăхăтра, шошолог вара — вăрçă вăхăтĕнче. Ангар тăрăхĕнчи вăтам ĕмĕрсенчи татар-тутуклиутсен пайĕ этнонима икĕ сăлтава пула улăштарма пултарнă: е пĕрле куçса çӳренĕ тапхăр вăрçăпа куçса çӳренĕ тапхăр çине каçнипе, е Чингисхан татар йăхĕсене хĕстернипе. Иккĕмĕш сăлтавне пула татар-тутуклиутсем хăйсен этнонимне кăштах улăштарса пытанса юлнă темелле. Çак ăратра ăруран ăрăва каласа хăварнă халап тăрăх, шошолоксем чылай йышлă пулнă, вĕсене тăшмансем пĕтернĕ. Род чочолиг также отмечен в составе баргутов. Çаплах татарсен несĕлĕ тесе Б. З. Нанзатов Иркутпа Китой таврашĕнчи сагансене, тункин бурячĕсен хонгодор ăратне асăнать.

Монголире çакнашкал ăрат хушамачĕсем тĕл пулаççĕ: татар, татаар, цагаан татар, тэрт, тэртэ, шошолог, шошоолог, шошлог, алши, айраг, айраг боржигон, айраг боржигин, буйр, буйргууд, буйрууд, буйруут, тутаг, хуйд, хуйн, хуйт, хүйн, хүйтэн.

Хазарейсен йышне татарсенчен тухнă йăхсем - татар, алчин - кĕреççĕ.

Татар йăхĕ монгол тата тĕрĕк халăхĕсен - халха-монголсем, бурятсем, баргутсем, хазарейсем, калмăксем, узбексем, казахсем, нухайсем, тутарсем тата крым тутарĕсем - этногенезисне хутшăннă. Дешт-и-Кипчак патшалăхĕ  Монгол империне кĕрсен, кăпчаксем, кăштах тутарсемпе хутăшса, вĕсен ятне йышăннă, çакăн хыççăн çак этноним тĕрĕ халăхĕсене (тутарсене тата крымсене) куçать, вĕсем чăнах кăпчаксен несĕлĕсем шутланаççĕ. Çаплах, тутар йăхĕ чулымсен, хакассен, шорсен тата телеутсен этногенезне хутшăннă. Çак халăхсем этноним вырăнне тутар (тадар) терминпа усă кураççĕ, хăшпĕррисем урăх этнонимсемпе те палăраççĕ, сăмахран, чулым, шор-кижи (шорсен) тата теленнет, байат-пачат (телеутсен).

Вуламалли
Садур Валиахмет. Тюрки, татары, мусульмане (рус.) / И. З. Мухамеджанов. — М.: Марджани, 2012. — С. 250. — 400 с. — ISBN 978-5-903715-31-2.
 Асăрхавсем 

Категори:Монгол халăхĕсем
Категори:Монголсем
Категори:Монгол ăрачĕсем
Категори:Бурятсем
Категори:Монголи халăхсем
Категори:Китай халăхĕсем

Категори:Тĕрĕксем
Категори:Тутарсем
Категори:Вăтам ĕмĕрсем