Чĕлхе усравçи

Чĕлхе усравçи (Чĕлхеçĕсен профессионалла жаргонĕнче час-часах спикер  () е   нейтив-спикер () акăлчанла эквивалентсемпе усă кураççĕ.), ) — чĕлхе пĕрлĕхĕнчи чĕлхе нормисене пĕлекен тата чĕлхепе пурнăçра активлă усă куракан пайташ. Ку палăртавран курăнать ĕнтĕ, кунта чĕлхен тулли усравçи пирки сăмах пырать. Анчах та чĕлхен тулли мар усравçисем те пур. Ун пеккисене  те асра тытма кирлĕ. Вырăсла термина калькăласа чăвашла  куçарас пулсан, "чĕлхен йăтсаçÿревçи" тени пулать.
 Чĕлхен тулли (активлă) усравçин паллисем (критерийĕсем) 
Чĕлхене чĕлхе усравçи епле майпа-ха "усрать"? Паллах, чĕлхене пĕлнипе тата ăна хăйĕн пуçĕнче, ăс-тăнĕнче тытса тăнипе, "йăтса çÿренипе". Çавна пула кун пек çын çав чĕлхепе кулленхи пурнăçра усă курать. Ку ак çакăн пекрех  хăшпĕр малсăлтавсене, уйрăм паллăсене тата майсене кура пулса пырать:
 Чĕлхене ирхи ачалăхра ашшĕ-амăшенчен йышăннине кура.
 Чĕлхене пĕлесси тата унпа усă курасси хăй тĕллĕн, "ятарласа тăрăшмасăр", апла-капла умри тĕллевсем лартмасăрах пулса пырать.
 Ирĕклĕн тата спонтанла майпа калаçни.
 Коммуникаци тĕлĕшпе компетенци пур, чĕлхен тути-масине, стильсене ытти çавăн пек пайрăмсене чухлать.
 Çын хăйне чĕлхе пĕрлĕхĕн пайташĕ пек туйса тăрать.
 Ют акцентсăр калаçать.
 Чĕлхе усравçисен уйрăм тĕсĕсем 
Тулли усравçăсем пирки каларăмăр ĕнтĕ. Вĕсене урăхла чĕлхен активлă усравçисем теме пулать. Кунсăр  пуçне чĕлхен пассивлă усравçисем (, ) пур. Çак пулăмпа çыхăннă ăнлавсене  чĕлхе социологĕсем час-часах черченкĕ статуслă, пĕтсе е йăшса пыракан чĕлхесен усравçисене палăртма усă кураççĕ Grinevald, Colette; Bert, Michel (2011). The Cambridge Handbook of Endangered Languages .
 Çурмаусравçăсем ()Dorian, N. C. (1977). The problem of the semi-speaker in language death. Linguistics, 15(191), 23-32.Dorian, N. C. (1980). Language shift in community and individual: The phenomenon of the laggard semi-speaker. International Journal of the Sociology of Language, 1980(25), 85-94..
 Тахçанхине усракансем (, ). Тахçан (ача чухне) чĕлхене пĕлнĕ, халĕ вара ытларахăшĕ манăçнă. Çапах та хăшпĕр япала асра юлнă.
 Аса илсе усравçă пулса тăракансем (, ).  Тахçан (ача чухне) чĕлхене пĕлнĕ, халĕ вара ытларахăшĕ манăçнă. Асра юлни çукпа пĕрех. Çапах  хăшпĕр япалана аса илсе пурнăçра усă курма май пур. Кун пек усравçă шăпах çапла тăвать те ĕнтĕ.
 Куçа курăнман усравçăсем (, ). Çын хăйне чĕлхене пач пĕлменскер пек  кăтартать тата палăртать. Калăпăр, престиж, вăтану-именÿ сăлтавĕсене кура.  Ыттисем те çапла шутлаççĕ. Чăннипе вара çын чĕлхене пĕлет.
 Неоусравçăсем, çĕнĕ усравçăсем (, ). Чĕлхене ятарласа вĕренсе унăн усравçи пулса тăни. 
 Юлашки усравçă (, ). Мифологилле тенĕ пек сăнар. Тĕнче литературинче Юлашки Могикан тата Юлашки Удеге сăнарĕсем пур, сăмахран.  Анчах та чăн пурнăçра та кун пекли пулать, шел пулин те. Сăмахран, Владимир Санги çыравçă хăйне нивх чĕлхин юлашки  арçын-усравçи тесе шутлатьНивхи — RTД на Русском Опубликовано: 15 мар. 2016 г.. Анчах та пĕртен-пĕрре мар, темиçе усравçă çеç тăрса юлсан та чĕлхене пĕтекеннисен шутне кĕртмелле, енчен те çак юлашки "йăтсаçÿревçĕсем" пĕр-пĕринпе, тĕрлĕ сăлтавсене пула, хутшăнса калаçаймаççĕ пулсан. 

Пĕтсе пыракан, йăшса тăракан чĕлхе ытларах çак 1-6 номерсемпе палăртнă йышши усравçăсем çинче тытăнса тăрать. Тулли компетенциллисем — сахалтарах. Хăрушлахсăр статуслă чĕлхесем тĕлешпе вара лару-тăру пачах тепĕр майлă.

 Çавăн пекех пăхăр 
 Тăван чĕлхе.
 Чĕлхесене чĕрĕлтерни.
 Вуламалли 
 Азимов Э. Г. ,  Щукин А. Н. Словарь методических терминов. Страницăсен шучĕ: 472, Кăларнă çул: 1999, Кăларавăш: Златоуст.
 Азимов Э. Г. ,  Щукин А. Н. Новый словарь методических терминов и понятий (теория и практика обучения языкам). — М.: Издательство ИКАР.  2009.
 Асăрхавсем 

 Каçăсем 

Категори:Лингвистика
Категори:Социологи
Категори:Социолингвистика
Категори:Пĕрлĕх
Категори:Чĕлхе