Казах ханлăхĕ

Казах ханлăхĕ (), çавăн пекех Казак Урти, Кăркăс-Кайсак Урти  — Ылтăн Урта арканса пынă майăн çуралнă патшалăхсенчен пĕри. 

Касым, Хак-Назар, Тауекель, Есим хансем астулра ларнă чухне Казах ханлăхĕ чи мăнаçлăха хăпарнă.

 Истори 
1227 çулта Дешт-и-Кипчак территоринче Ылтăн Урта йышĕнче Шурă Урта (Улус Орда-Ежена) йĕркеленнĕ. 1361 çулта Ылтăн Уртаран уйрăлсан пăхăнманлăха йышăннă. Барак-хан 1428 çулта вилсен Шурă Урта Узбек ханлăхне тата Нухай Уртине уйăрăлнă.
Юлнă çĕре Мустафа-хан кăнтăрта тата Мухаммед-хан çурçĕрте пайланă.

 Ханлăх йĕркеленни 
Узбек ханлăхĕнче Абулхайр-хан астула ларсан реформăсем туса влаçа централизацилеме тытăннă.

Абулхайрăн хаяр политикине йышăнман йăхсем, Жанибек тата Керей ертсе пынипе анăç Могулистана куçса кайнă, унти тытăмçă, Эсен-Буга, казахсем çине Абулхайра хирĕç таяннă. 1462 çулта Эсен-Буги вилсен Керейпе Жанибек хансем хăвăтланнă.

Керейпе Жанибек майлисен шучĕ пирки тĕрлĕрен хыпар пур. разнятся. Истори ăслăхĕсен тухтăрĕ Р. Бариев çырнипе, Могулистана Абдулхайр ханлăхĕнчен, нумай пулсан та, юркăн йăхсен виççĕмĕш пайĕ куçнă. Урăх çăлкуçсенче, 1450-мĕш — 1470-мĕш çулсенче 200 пине яхăн çын, Узбек ханлăхĕнчен тухса пĕр çĕр çинче Керейак Жанибек айне пурăнма тĕпленнĕAnalitika.org — Когда и почему казахи откололись от узбеков .

Керейпе Жанибек хансен казахĕсем куçса килни Казах ханлăхĕ йĕркеленсе кайнинче паллă ĕç-пуç шутланать. Çакна пула, 1940 çултанпа  термин (1936 çултанпа вырăсла ăна «казах» теме йышăннă) политикăра уйрăмланса çирĕпленнĕ, унпа Керейпе Жанибек туса хунă феодаллă уйрăм харпăрлăхсене палăртнă, XVI ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче, хăшпĕр йăхсем хальхи Казахстан территоринчен Шейбани-хан хыççăн Мавераннахра юртса кайсан,  терминпе этноса палăртма тытăннă.

мини|205x205px|«Касак урти» (Казах ханлăхĕ) британ картти çинче. Каррингтон Боулз хатĕрленĕ (1780 çул тĕлнелле)|right
Казахсем куçса кайни пирки пĕрремĕш асăнни Мухаммад Хайдарăн «Тарих-и Рашиди» кĕнекинче пур, унтан вара вăл Хондемирĕн «Хабиб ас-сийар», Амин Ахмад разăн «Хафт Иклим», Махмуд ибн Валин «Бахр ал-асрар» тата ытти чылай хайлава куçнă.

Мухаммад Хайдар «Тарих-и Рашиди» хайлавĕнче çырнă:

Çапах та ăслăх литературинче Керейпе Жанибек куçса кайни, Казах ханлăхĕн вырăнĕ тата пулса тăни пирки пĕр шухăш çук. Сăмахран, авторсен пĕр каси каланипе, Казах ханлăхĕ XV—XVI ĕмĕрсен хушшинче пулнă, Керейпе Жанибек куçса кайни тата хăшпĕр феодалсем вĕсемпе пĕрле кайни Казах ханлăхĕ йĕркеленни тапхăрĕнче эпизод çеç пулнă теççĕ.

Темле пулин те, хальхи историографире Керей пĕрремĕш хан шутланать, чăннипе ханлăха Жанибек султан ертсе пынă.

Керейпе Жанибек чухне казахсен мăнаçлăхĕ ӳссе пыни Абулхайр пуçне ыраттарнă, 1468 çулта вара вăл харçăпа Могулистана тухнă, анчах та çул çине сасартăк вилсе кайнă. Узбек Уртинче аслă влаçа унăн хыççан ывăлĕ Шейх-Хайдар-хан тивĕçнĕ, Абулхайра хирĕççисем пĕрлешĕннĕ те ăна хирĕç хастаррăн кĕрешме тытăннă, çавăнпа та Шейх-Хайдар-хан астулра нумай ларайманТрепавлов В. В. История Ногайской Орды. — Москва: Восточная литература, РАН. 

1500 çул тĕлне Казах ханлăхĕ самаях сарăлнă та унăн çĕрĕсем мĕнпур тухăç Дешт-и-Кипчака çитнĕМонетный двор Касым хана .

 Вуламалли 
 Григорьев В. В. [Рецензия на:] Вельяминов-Зернов В. В. Исследование о касимовских царях и царевичах. Ч. 1. СПб., 1863 // День. — № 29.
 Шишкин Н. И. Симеон Бекбулатович, царь Касимовский // Русская старина. — 1888. — № 6. — С. 587.
 Шишкин Н. И. История города Касимова с древнейших времён:
 1-мĕш кăларăм. — Касимов, 1888.
 2-мĕш тÿрлетнĕ тата туллилетнĕ кăларăм. — Рязань: Типо-Литография Н. Д. Малашкина, 1891.
 Ытти кăларăмсем: Рязань, 1999; Рязань, 2001.
 Гагин И. С. Краткая сложность о Касимовских царях татарских и памятниках с их времён существующих (публ. М. Крейтон) // Труды Рязанской учёной архивной комиссии за 1901 год. — Т. XVII. — Вып. 3. — Рязань, 1902.

 Асăрхавсем  

 Каçăсем 
 История Средневекового Казахстана. ISBN 9965-05-750-8. Атамура, 2003
 КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО В СИСТЕМЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ ОТНОШЕНИЙ ЕВРАЗИИ 
 Правители Казахского ханства 
 Казахское ханство во второй половине XV — начале XVI вв.
 Урус-хан. Казахское ханство
 Туркестан — столица Казахского ханства 
 Казакская литература
 Xан Тауке 
 Жеты жаргы и правление Тауке хана
 Репрезентация гендерного порядка казахского традиционного общества в дискурсе памятника права XVII в «Жеті Жарғы» 
 Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алма-Ата: «Мәдени Мұра» — «Культурное наследие Казахстана», 2006. — Т. 2. — С. 317—318. — 560 с. — ISBN 9965-9746-3-2.

Категори:Казахстан историнчи патшалăхсем
Категори:Узбекистан историнчи патшалăхсем

Категори:Кăпчак патшалăхĕсем