Хусанти крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ

Хусанти крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ (тутарла Казан үзәк керәшен-татар мәктәбе) — Ильминский Николай Иванович тăрăшнипе 1863-мĕш çулта  Хусан хулинче никĕсленнĕОфициаллă майпа тепĕр çултан çеç (1864) уçнă вĕрентевçĕсем те хатĕрлекен вăтам шкул. Вăл 1918-мĕш çулччен ĕçленĕ. Анчах ăна ун чух хупман, ятне çеç çĕнĕрен панă, тата, паллах, тĕллевĕсене улăштарнă.

50 çул (1863-1913) хушшинче унта мĕнпурĕ 4454 арçын ача тата 1885 хĕрача вĕреннĕ. Анчах та вĕсенчен пурте вĕрентевçĕ пулса тухнă теме çук. Вĕрентевçĕ пулса тухнисен шучĕ: арçын ачасенчен — 636, хĕрачасенчен — 260. 1914-мĕш çул тĕлне унтан вĕренсе тухнисенчен 398 çын вĕрентевçĕре ĕçленĕ, 167 çын сăваплăхçă пулнăИзвестия по Казанской епархии, издаваемые при Казанской Духовной академии. 8 января 1914 г., № 2. – Казань: императорская Казанская Духовная академия, 1914. – С. 109 – 110..

Вĕренкенсен йышĕнче тутарсем çеç мар, ытти халăх çыннисем те пулнă. Вăл шутра — чăвашсем те. Анчах та ку ыйтăва халлĕхе лайăхах тĕпчемен.
 Кунçул 
 Умистори 
1863-мĕш çулхи январьтен пуçласа В.Т. Тимофеев харпăр уроксем пама пуçланă тĕрлĕ çынсене (харкамлăхсене).
 Малалли истори 
1863-мĕш çулхи кĕркуннерен В.Т. Тимофеев хайĕн тăван ялĕнчен пĕр çынна чĕнсе илсе вĕрентме пуçланă. Каярахпа ун пек вĕренекенсем татах тупăннă. Мĕнпурĕ — виçĕ арçын ача, пĕр хĕрача. Вĕрнекенсем Василий Тимофеевич килĕнчех пурăннă, унтах вĕренÿ те пынă.

Шкула официаллă майпа уçасси пирки 1864-мĕш çулхи августра йышăну тунă. Н.И.Ильминский тата Е.А.Малов çине шкула  сăнаса тăрас ĕçе тиенĕ.

1913-мĕш çул тĕлне шкулта  132 арçын ача, 54 хĕрача,  22 вĕрентевçĕ пулнă.
1918-мĕш çулта шкула Крешшĕнсен вĕрентевçĕ семинарийĕ ят панă. Çапла майпа шкул 1930-мĕш çулчченех тытăнса тăнă.
 Шкулпа çыхăннă уйрăм харкамлăхсем 

Вĕрентекенсем
Тимофеев Василий Тимофеевич
Ашмарин Николай Иванович (1894-1899-мĕш çулсенче ĕçленĕ, тутар чĕлхине вĕрентнĕ)
Егоров Тимофей Егорович, 1896-1918-мĕш çулсенче шкул ертÿçи  
 Вĕренекенсем 
 Тимрясов Сергей Николаевич (чăваш, 1872-мĕш çулта ку шкула пĕтернĕ)
 Юртов Авксентий Филиппович (ирçе букварьне ăсталанă çын, хай те ирçе)
 Емельянов Яков Емельянович (1848 – 1893), сăваплахçă, поэт
Даулей Роман Павлович  (1879 – 1952),
Григорьев -Саврушевский, Давид (1876 – 1939)
 Михеев Иван Степанович  (1876 – 1937), удмурт çуттатуртавçи, ГУЛАГра вилнĕ
Аппакова Дарья Семёновна (Даржия Сейфулловна) (1898 – 1948), тутар çыравçи
Гаврилов Пётр Михайлович  (1900 – 1979), Брест креппăçне сыхлаканĕ, Совет Союзĕн Геройĕ
Яковлев Алексей Ефимович , генерал-лейтенант, çарпуçĕ
Новиков Пётр Георгиевич (1907-1944), вăрçă паттăрĕТатьяна Григорьевна Дунаева Кряшеноведение 
Ытти çынсем:

 Шкулăн тĕллевĕпе чаплăлăхĕ 

 Çавăн пекех 
 Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ.
 Ишекри тĕп чăваш тăванла шкул (1894-мĕш çулхи октябрĕн 4-мĕшĕЛукина Ольга Валентиновна. Особенности развития образовательной системы Казанской губернии в 1861-1917 годах (на примере чувашских крестьян Янгильдинской волости Козьмодемьянского уезда) — ВЧУ, 2011[).
Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ
 Похвиçнĕри чăваш шкулĕ.
 Самарти чăваш шкулĕ

 Вуламалли 
Ильминский Н.И. Дневник старокрещеного татарина. Предисловие // Православное обозрение. 1865. Т. 18 .
Ильминский Н.И. Записка по вопросу об отпадении крещеных татар Казанской губернии в 1881 г. // Православный собеседник. 1895. Ч.2 .
 Ильминский Н.И. О школе для первоначального обучения детей крещеных татар // Православное обозрение. 1865. Т. 17 .
 Ильминский Н.И. Православное богослужение на татарском языке в Казанской школе для детей крещеных татар // Православное обозрение. 1869 .
 Ильминский Н.И. Школа для первоначального обучения детей крещеных татар в Казани // Православное обозрение. 1864. Т. 
Смоленский С.В. В защиту просвещения восточно-русских инородцев по системе Н.И. Ильминского. СПб., 1905. С. 37 .
 Понятов А.Н. Переход крещеных татар из православия в ислам в Казанской губернии во второй половине XIX - начале XX вв. // Религиоведение. 2007. № 1. С. 35-49.
 Кузнецова Л.О.Казанская центральная крещено-татарская школа как форпост интеграции кряшен в общероссийскую цивилизацию. 
Соловьёв И. Самарти чăваш шкулĕ. —Листовка.Гублит № 3925, 11 декабря 1825 г. Тираж 1000 экз». Самара, тип. № 1 им. т. Маги «Полиграфа, ома» ул. Венцека и Галактион, 
 Демидов В. Вăл чăн-чăн коммунист пулнă. // Тăван Атăл журнал, 1987, 6№ (июнь) — С.57-59. (И.В.Соловьёв тата унăн ĕç-хĕлĕпе кунçулĕ çинчен çырнă хайлав).
 Паймен, Влас. Самар чăвашĕсем. (ку хайлав темиçе хут та тĕрлĕ çĕрте тата тĕрлĕ вăхăтра пичетленсе тухнă).
СОРОЧАЙКИН, АНДРЕЙ НИКОНОВИЧ. ДИАСПОРА АВЕРКИНСКО-ИБРЯЙКИНСКИХ ЧУВАШ: ВОПРОСЫ И ОТВЕТЫ. Тип: брошюра Язык: русский ISBN: 978-5-906741-12-7 Год издания: 2015 Место издания: Самара Число страниц: 42 Издательство: Институт анализа экономики города и региона (Самара) УДК: 94 (47): 392.91
Асăрхавсем

 Каçăсем 
 Отец Василий Тимофеев и центральная крещено-татарская школа
"Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ". Музей.
 Похвистневский чувашский сельскохозяйственный техникум. — ВК, 26, январь, 2019, 21:23
 Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева 
 Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»
 Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»
 Музей "Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева"
 Симбирской чувашской учительской школе - 140 лет

Категори:Тутарстан
Категори:Хусан кĕпĕрни
Категори:1864 çулта уçăлнисем
Категори:Раççейре педагогика пĕлĕвне илни
Категори:Чăваш Енре пĕлӳ илни
Категори:Шкулсем
Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи
Категори:Крешшĕнсем