Шанăçласси

Шанăçлани — (шанăçланавçăпа/шанăçланакан шанăçлавçă/шанăçлакан хушшинчи) пайăр тата юридици сăпачĕсен (шанăçланавçăсен) пурлăх интересĕсене палăртнă пулăмсенче (шанăçлав пулăмĕсенче) шанăçлама хунă укçаран (шанăç премин) пухăннă укçа фондчĕсен (шанăçлав фондчĕсен) ресурсĕсемпе усă курса хӳтĕлес пирки хутшăнусем.

Шанăçланăва (шанăçлав ĕçне) анлă шухăшласа илсен, тĕрлĕ ĕçлев тĕсĕ (шанăçлани хăйех, е пĕрремĕшле шанăçлани, тепрешанăçлани, пĕрлĕшанăçлани, хире-хирĕçле шанăçлани) кĕрет, вĕсем пур енлĕ шанăçлă хӳтĕлеççĕ.

Çак таранчен аталанса пынă чухне шанăçлав продукчĕсене виççĕ майлă тăваççĕ — хăйне шанăçлани, хире-хирĕçле шанăçлани, коммерцилле щанăçлани.

 Шанăçлану аталанăвĕн историйĕ 
Шанăçланин историйĕ вăрăм.
Этемлĕх пĕрлĕхĕ аталанса пынă малтанхи этапĕсенче алылмаш шанăçлани çуралнă, аталаннă, унăн тĕпне ушкăнра пĕр-пĕрне пулăшас идейăна хывнă. Çакăн пек шанăçлакан тĕслĕхсене  Вавилонире (Хаммурапи патша саккунĕсенче —  п. эрч. 1760 çул тĕл.), Авалхи Грецире тата Рим империнче тупма пулать. Шанăçланин классикăри тĕслĕхне литературăра Авалхи Римре професси (сутăçсем, ăстаçсем, çар-вăрçă çыннисем) е тĕне тытнă енĕпе йĕркеленнĕ пĕрмайхи организацисенче (коллегисем, пĕрлешӳсем) курма пулать. Тĕслĕх: п. эрч.133 çулта никĕсленĕ Лануви коллегин уставĕГомелля В. Б. Основы страхового дела — М: СОМИНТЭК, 1998

X—XIII ĕмĕрсенче цехсем тата гильдисем шанăçланă.

Майĕпен цехсем шанăçлани перешло к более совершенной форме создания страховых денежных фондов путём уплаты регулярных страховых взносов членов сообщества в свои кассы.

Тавар-укçа хутшăнăвĕсене пурлăхпа шанăçлани вырăнне укçалла шанăçлани ылмаштарнă. Шырлăха укçа формине куçарни пĕр-пĕрне шанăçлама пултармаллине самаях анлă сарнă.

Каярах усламçăсем коммерцире шанăçланă меслете пурнăçа кĕртме тытăннă.
«Шанăç-усламçи, нумай шанăçлавçăсемпе кĕрешсе тупăш тăвас тесе ĕçлеме тытăнсан шанăçлакан операцисен  коммерци характерĕ çиеле тухать. Çак процесс, чи малтанах, XIV ĕмĕрте Италире тинĕсре шанăçланинчен пуçланнă… Тинĕсре шанăçлани тинĕсри кивçенрен аталанса кайнă», —тесе палăртнă  К. Г. ВоблыйВоблый К. Г. Основы экономии страхования. М., Анкил, 1993. — С. 12.
В. К. Райхер шутланипе, «кредитрен уйрăлнă, хăй тĕллĕ коммерцире шанăçлама» XIV ĕмĕрĕн варринче тăр-пĕччен шанăçлавçăсем пуçланă. XVII ĕмерĕн вĕçĕнче шанăçлав пасарĕнче шанăçлакан акционер пĕрлĕхĕсем пулса каяççĕРайхер В. К. Общественно-исторические типы страхования. — М., Юкис, 1992. — С.104, 105.
Çапла ĕнтĕ, логикăпа экономика енĕпе, коммерцире шанăçлани алылмаш (пĕр-пĕрне) шанăçлани аталаннипе пачах çыхăнман.

Ăслăх литературинче Европăра коммерцире шанăçлани аталанннин 3 паллă этапне палăртаççĕ:
 I этап (XIV — XVII ĕм. вĕçĕ) пирвайхи капитала пуçтарнă эпохăпа çыхăннă
 II этап (XVII вĕçĕ — XIX вĕçĕ) ирĕклĕ усламçăлăхпа ирĕклĕ конкуренци эпохипе çыхăннă
 III этап (XIX вĕçĕ—XX ĕмĕр) монополизаци тата усламçăлăх  ĕçлевĕ эпохипе çыхăннă.

 Раççейре шанăçлани 

 Раççейре шанăçлани: авалтанпа 1917 çулчен 
 Совет Союзĕнче шанăçлани 

 Совет Союзĕнче шанăçлани сферинче патшалăх монополи тытса тăнă. СССР территоринче патшалăхăн СССР Патшалăх шанăçлавĕ союз-республика организацийĕ шанăçланă. Тулаш суту-илĕвĕпе тата урăх тулаш экономика операцисемпе çыхăннă рисксене ШАП Ютшанăç шанăçланă.

 Тĕнчери шанăçлану пасарĕ 

Халĕ шанăçлани тĕнче финанс системин те, наци финанс системин кирлĕ секторĕ шутланать.

230px|thumb

2013 çулта мĕнпур шанăçлав компани тĕнчипе пуçтарнă шанăçлав премийĕ каллех 4,6 трлн АПШ долларне çитнĕ, çак кăтарту 2012 тата 2011 çулсенчи пекех пулатьWorld Insurance in 2013.
 Регион Шанăçлав премин сумми, млн АПШ долл. Ӳсĕм темпĕ юлашки çулта, % Тĕнче пасарĕн пайĕ Пĕр çынна валли преми, АПШ долл. Шанăçлану пайĕ ВВП, % Çурçĕр Америка 1391105 -1,6 30,23 3957 7,46 Кăнтăр Америка 178022 5,73,872913,01Анăç Европа15442851,233,5628617,59Вăта тата Тухăç Европа757120,81,652351,95Ази, пурĕпе1252376-0,727,22295,25,18Çав шутра Япони тата аталаннă урăх патшалăхсем793332-4,317,21369110,9Çав шутра Азири аталанакан патшалăхсем<p style="text-align:right;">4115217,38,941123,02Океани893717,31,9523695,25Африка699385,61,5263,73,01Пурĕпе тĕнчере46011690,2100,006456,13
2013 çулта шанăçлание тĕнчере ӳстерсе пыракан лидерсем вăйлă аталаннă патшалăхсем шутланаççĕ.

 Патшалăх Пĕр çынна валли преми сумми, АПШ долл. Çав шутра пурнăçа шанăçлани, АПШ долл.Мĕнпур пуçтарнă преми сумми, млн АПШ долл.Швейцари7803432963492Нидерландсем5914144399433Дани5704400633688 Аслă Британи 4511 3413325675 Ирланди 3731 287150731Франци36692335253625Финлянди5358434529156Бельги3182191737871Япони38883017494281АПШ399216851263183Швеци4320321441478Норвеги4420273424143Канада36451510127922Австрал3384197478386Германи29761393247725Кăнтăр Корей29051821145867….….….….Раççей1991928421Бразили413218 82743Китай202110280119Инди5241 65187
Çăлкуç: World Insurance in 2013 — 

 Çавăн пекех 
 Шанăç маркки
 Шанăç компани
 Шанăçлавçă
 Автошанăçлани
 Агрошанăçлани

 Литература 

 Гомелля В. Б. Основы страхового дела — М: Финансы и статистика, 2003, ISBN 5-7958-0038-4.
 Казанцев С. К. Основы страхования: Учебное пособие — Екатеринбург: изд. ИПК УГТУ, 1998, ISBN 5-8096-0006-9.
 Логвинова И. Л. Взаимное страхование в России: особенности эволюции. — М.: Финансы и статистика, 2009. ISBN 978-5-279-03459-8

 Сплетухов Ю. А. Страхование. Учебное пособие — М: Инфра-М , 2004.
 Шахов В. В. Страхование: Учебник для вузов. — М: Страховой полис, ЮНИТИ, 2004.


 Асăрхавсем 

  Каçăсем 
 Глава 48 «Страхование» Гражданского Кодекса Российской Федерации
 Федеральный Закон «Об организации страхового дела в России»
 Страховой рынок на сайте ФСФР 
 Аналитический доклад «О состоянии и развитии российского страхового рынка в 2010 году» 


 Реестр страховых компаний РФ по годам
 Что такое страхование — 40 определений термина «страхование» известных ученых