Чăваш çырулăхĕ тĕлĕшпе пыракан тавлашусем

Чăваш çырулăхĕ тĕлĕшпе пыракан тавлашусем, — XVIII, XIX, XX, XXI ĕмĕрсенче пулса иртнĕ, вĕсем паянхи кун та тăсăлаççĕ. Сăлтавĕсем те, тавлаштаракан ыйтавĕсем те тĕрлĕрен. 
 И.Я.Яковлев тата Н.И.Золотницкий тавлашăвĕ 
1860-мĕш çулсен иккĕмĕш çурринче Çĕнĕ чăваш çырулăхĕ çине куçас процесс пуçланса каять. 1866-мĕш çулта Н.И.Золотницкий Хусанта чăваш календарьне («Сöлдалык кнеге») кăларать. Ку кăларăма, паллах, И.Я.Яковлев та асăрхать, "Симбирские губернские новости" хаçатра (1867, апрель, 13) рецензи пичетлесе кăларать. Рецензент Золотницкий ĕçне ырлать, çав вăхăтрах чăваш çырулăхĕ валли урăх алфавит кирлине палăртатьЯковлев И.Я. Воспоминания. Чебоксары, 1982. — 240 С.. Тепĕр çултан Н.И.Золтницкий "Чуваш кнеге" ятпа чăваш букварĕ те кăларнă пулнăН .И. Золотницкий "Чуваш кнеге". Вăл сĕнекен алфавитпа тата йĕркесемпе ытти çынсем те пайтах усă курнă пулин те, асăннă вариант çапах та çирĕпленеймест, И.Я.Яковлев тата унăн ушкăнĕ сĕннĕ çырулăх мала тухса тăрать.

Калас пулать, ку тавлашăва, паллах, урăх çынсем те хутшăннăЗолотницкий Н.И. По поводу статьи о "Чуваш кнеге" [Магнитского] / [Н. Золотницкий]. - Казань : Унив. тип., 1867. - 15 с.; 16 см..

 Вăл е ку саспаллие алфавита  кĕртес е кĕртес мар? 
Паллă ĕнтĕ И.Я.Яковлев алфавичĕн малтанхи тата кайранхи вариантсем пулнă. Вĕсен уйрăмлăхĕсенчен чи пĕлтерĕшлисем —  Ъъ тата Ьь графемăсем вырăнне "çĕлĕклĕ" Ăă тата Ĕĕ паллăсемпе усă курма йышăнни.

Ку улшăнусене И.Я. никампа канашламасăр-тавлашмасăр хăй тĕллĕн тунă пулмалла. Е, тавлашусем пулнă пулсан та, вĕсем çиеле тухман. Анчах та кунта пĕр кăсăклă самант пур. Чылай чăваш, Ъъ тата Ьь паллăсене пăрахăçлама йышăннă пулин те, асăннă саспаллисемпе кулленхи пурнăçра усă курма пăрахман. Калăпăр, Т.М.Матвеев чĕлхеçĕ, 1920-мĕш çулсенче те çакăн пек йĕркесемшĕн кĕрешме пăрахманИ.А. Андреев Достойный памяти народной (о видном чувашском языковеде Т.М. Матвееве) // Халăх шкулĕ — Народная школа, 2011, №2, С.33-34..
 Ъъ тата Ьь паллăсене уйăру тĕлĕшпе усă курни 
Ъъ тата Ьь паллăсене иккĕшне те уйăру тĕлĕшпе пĕр пекех анлăн усă курнă пулнă. Анчах та И. А. Андреев тата ытти хăшпĕрисем те çине тăнипе ку тĕлĕшпе Ъъ паллăн пĕлтерĕшне самаях чакарнă. Ĕнтĕ хале унпа вырăс чĕлхинчен е унăн урлă  кĕнĕ сăмахсене çырнă чухне çеç усă кураççĕ. Сăмахран, унччен мăръе, Таръе, кĕсъе, Станъял пулнă пулсан, халĕ вĕсенче пуринче те хытăлăх паллисене çемçелĕх паллисемпе улăштармалла тунă. 

Ку тĕлĕшпе апостроф текен паллăпа епле усă курассине палăртман. 

 Ăнлавсене пĕрле, уйрăм е дефиспа çырас тĕлĕшпе пыракан тавлашусем 
Ку тĕлĕшпе уйрăмах Н. Адёр çырнă çыру кăсăклă. Акă вăлНиколай Адёр: «Юлан ут» юланута ҫитеймест! — Чăваш халăх сайчĕ.:

 С. П. Горский тата И. А. Андреев тавлашăвĕсем 
Ăнлавсене пĕрле, уйрăм е дефиспа çырас тĕлĕшпе пыракан тавлашусенче С. П. Горский тата И. А. Андреев прохвиссăрсем  пысăк вырăн йышăннăГорский. Кăтартнă çăлкуç, 1970..  
 Пунктуацире мĕн тавлаштарнă тата тавлаштарать?
 Хальхи чăваш пунктуацийĕн аллăмĕш парграфĕ 
Çак кăсăклă параграф ак çапла вулланать:

50§. Вулаканшăн вăрăм предложенин шухăшне ăнланма тата ăна вулама çăмăллатас тĕллевпе предложенин пĕлтерĕшле сыпăкĕсем (у.к. пуплев такчĕсем) хушшине запятой лартма юрать <...>

Малалла тĕслĕхсем илсе кăтартнă. "Предложени" тени пуплерĕше, "запятой" тени xÿреллĕ пăнча пĕлтереççĕ.
Параграфăн "асăрхаттранийĕ" пур:

Асăрхаттарни. Анчах та çак тĕллевпе подлежащипе сказуемăй ушкăнĕсене уйăрмаççĕ.

"Подлежащи" — субъект, "сказуемăй" — каланăлăх.
 Çавăн пекех 
 Хĕрача ашшĕне шырать (мем)‎
 Вуламалли 
 Чӑваш орфографийӗн иртни, хальхи, пуласси : регионсен ӑслӑлӑхпа ӗҫлӗх конференцийӗн материалӗсем (ЧОИХПРĂĔКМ),  [Шупашкар, 2015 ҫ., мартӑн 12-мӗшӗ]. – Шупашкар : ЧПГӐИ, 2015. – 202 (204?) с. : табл.
 Горский С. Орфографири улшăнусене епле ăнланмалла. // Тăван Атăл, 1970, 3 (144)№, С.66-67.
 Элли Илле. Татакаласа петерес марччĕ. // Ялав журнал , 1988, раштав, 12№. — С.1
 Элли Илле. Есть веские аргументы для моратория. // Советская Чувашия, 1993, июль, 28.
 Элли Илле. <Редакцие янă çыру>. // "Ялав" журнал, 1993, октябрь, 10(770)№.
 Андреев И.А. Чăваш пунктуацийĕ: иртни, хальхи, пуласси. Ш , 1990; 
 Андреев И.А.  Çыру чĕлхи тата орфографи. // Халăх шкулĕ — Народная школа, 2011, №1, С. 25-26.

 Асăрхавсем 

 Каçăсем  

Категори:Çырулăх
Категори:Чăваш чĕлхи
Категори:Орфографи
Категори:Пунктуаци