Карелсем

Карелсем (пĕрлехи ят — , karjalaiset; ливвик диалекчĕ — karjalazet) — финн-укăр халăхĕ, Раççейре пурăнаççĕ: Карелире, Ленинград облаçĕнче, Санкт-Петербургра, Мурманск облаçĕнче, Тĕвер облаçĕнче, Новгород облаçĕнче, Мускавра, çавăн пекех Финлянди тухăçĕнче нумай карелсем пурăнаççĕ.

 Антропологи тĕсĕ 
Карелсенчен нумайрахăшĕ европеоид расин шурă тинĕс - балтика тĕсĕнче тăратьКарелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. — 464 с. : ил.,карт. — стр. 26 ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2). Шурă тинĕс - балтика тĕсĕ Европа çурçĕр-хĕвелтухăçĕнче Балтика тинĕсĕн хĕвелтухăçпа кăнтăр хĕрринчен Уралччен вырнаçнă (литвасем, латышсем, карелсем, вепссем, комисен пайĕ, вырăссен çурçĕр ушкăнĕсем тата беларуссемпе ижора).

 Кунçул 

 Пулса кайни 
Карелсем Вăтам ĕмĕрсен тапхăрĕнче Карел пымакĕ çине çуралнă. Вĕсен мăн аслăшшĕсем кăнтăр Ладогаçум енчен миграциленĕ, Весь ăрăвĕрен уйрăлса тухнă (пуласри вепссем, Дьяков культури çын несĕлĕ), çак ăру Шурă кӳллирен Ладога кӳлличчен пурăнать. Карелччен кунта саамсем пулнăДревние карелы в XII—XVI вв. История и культура , вĕсем сунарпа пуçтару ĕçĕпе аппаланчĕç (асбест керамика культури).

Карелсен малалла уйрăмлăхсем пур — выльăх ĕрчетни ( — ял хуçалăхĕ выльăх-черлĕхĕ) тата çĕр ĕçлĕхĕ (Карел кукăлĕ), пӳрт пурасем те тимĕрçĕ ĕçĕ (Ильмаринен - çутçанталăкпа сывлăх Карел Турри)Рождение народа. 

Карел пымакĕ варринче Вуокса юханшыв бассейнĕре,  Авалхи Карелин тĕп хули пулнă, ăçта Корела (хальхи Приозерск) хули тунă. Карел пымакĕнчен карелсем Саво регионне пурăнса кайнă, унтан Ботника кӳлмекĕне тата Шурă тинĕс хĕррине.

Карел халăхĕнче малалла субэтноссем (пĕчĕк халăхсем) пур: ливвиксем () тата людиксем (), вĕсем тĕрлĕ карел чĕлхи диалекчĕсемпе пуплеççĕ. Ливвиксен нумайрахăшĕ Олонец районĕнче, людиксем нумайрахăшĕ  Онегаçум районĕнче пурăнаççĕ. Тĕвер карелĕсем () хăйĕн диалекчĕпе халăх традицийĕ уйрăм субэтноса йышăннă.

Ҫавăн пекех, Карел халăхĕнче тепĕр субэтнос пур — лапписем () ятлă, пулса кайлакансем лопарсен аслăшшĕсенчен, вĕсем Сегкӳлĕ çывăхра пурăнаççĕ, карелсемпе ассимиляциленĕ, анчах хăйĕн ячĕне сыхласа хăванă. Лапписен культурипе чĕлхи карелсенчен пĕчĕк палăрса тăрать. Иккĕмĕш ушкăн "лаппи' ячĕпе Сайма кӳллин (Финлянди) кăнтăр хĕрринче пурăнать, Лаппеенранта хулин районĕнче. Анăç карелсем (е карел-финнсем) финн халăх тытăмĕнче кĕнĕ.

 Пĕрремĕш асăнни
Пĕрремĕш хут тĕрĕспе карелсем çинчен Новгород № 590 хурăн хуппи грамотинче çырни шырчĕç, 1075—1100 çулсенче, ăçта Литвăпа (литвасем) Корела хушшинче çапăçĕ çинчен çырнă. 

Татах, XII—XIII ĕмĕрсен анăç çăлкуçĕсенче, малтанрах паллă ĕçсем çинчен çырса панă. Сăмахран, юлашки вуннă çулсем VII-мĕш ĕмĕрте, "Дансен ĕçĕсем" () тата "Инглингсем çинчен сага" (авалхи исл. Ynglinga saga) кĕнекисенче çапла çырăв пур: пĕрлешӳллĕ карел çаресем Ивар Видфамнене (дансен патши) çĕнтернĕ, вăл Кирьялаботнар (е Карел кӳлмекĕсем) вырăнта вилнĕ (май ку Балти тинĕсĕ е Финн кӳлмекĕ, е Ладога шхерĕсем, Карел пымакĕ çине), Куркиёки çывăхра археологсем нумай çав тапхăр япалисем тупрĕç. XI ĕмĕр пуçламăшра, Карел кнеçлĕхĕ çинчен "Олаф II çинчен сага" (Норвеги патши) кĕнекире çырса панă.

Шутлаççĕ, Ливвиксен пĕрремĕш асăнни VI-мĕш ĕмĕрте пулна, гот историкĕ Иордан вĕсене Thiudos in Aunxis (Олонец чудĕ) ятне парать. Май пур, пĕрремĕш çырнă çăлкуç людиксем çинчен IX-мĕш ĕмĕрте Бавари паллă мар çын "лиуди" е "люди" (, вĕсен ячĕ латин саспаллисемпе) ăру çырса панă, Темиçе унтанрах, карел-людиксем çинчен Ахмед ибн-Фадлан унăн кĕнекинче Атăл çине çулçӳрев çинчен (921—922) çырнă, вăл вĕсене "лууд-аана" ятне пачĕФинно-угорские народы России: генезис и развитие – В.А. Юрчёнкова: 2012, Саранск, НИИ Гуманитарных наук при Правительстве Республики Мордовия.

 Вăтам ĕмĕрсем 
Карелсен пысăк кил-йышсем пулнă, кил-йышсен ушкăнĕ ăру пĕрлешĕвĕ (кихлакунта) тунă. Темиçе кихлакунтасем маакунтăна (ен, çĕр) тунă. Маакунта пуçлăхĕ - кунингас, вăл мăн çын ăрура пулнă тата маакунта çитĕнсе çитнĕ çынсен канашĕпе пĕрле ертсе пынă. Маакунта çитĕнсе çитнĕ çынсен канашĕ - каряят ятлă.. XI-XII ĕмĕрсенче карелсен ăру пĕрлешĕвĕн арканни пулнă, тата кӳршĕ пĕрлешĕвĕн çурални пулнă.

X—XI ĕмĕрсенче карелсен çарсем тунă тата вĕсем хăйĕн територине анланса пуçланă. XI ĕмĕрте карелсем Олонец пымакĕнче пуçласа кайнă, ăçта вĕсем вепссемпе контактланă. Кунта ливвиксен тата людиксен этнографиллĕ ушкăнĕсем пуçласа çуралнă. Çак вăхăтра Вăтам тата Çурçĕр Карелире пуçласа кайнă. Саам ăрăвĕсем пурăнакан çак çерсенче ассимиляциленĕ е Кола çурутравĕнче тухнă. Унсăр пуçне карелсем çурçĕр-хĕвелтухăç енче те кайнă: Çурçĕр Двина  тăватсенчен пĕрри юханшыв вăрри нумай вăхăтпа "Корел" ячĕпе пулнă, çак ят Никол-Корел мăнастирĕне панă (1419). Мезень вăрринче пĕр хĕрри Корел ятлă.

Карел кнеçлĕхĕсĕр пуçне, темиçе карельсен кнеçлĕхĕсем çуралнă (Саймен карел кнеçлĕхĕ, Выборг карел кнеçлĕхĕ тата Тиверск карел кнеçлĕхĕ), анчах вĕсен çурални шведсен экспансийĕпе вăхăтлă вĕçсе тăнă. Çавна пула Выборг карел кнеçлĕхĕ вĕçленнĕ тата Тиверск пĕрлехи Карелире тухнă. X ĕмĕрте Карели тĕплетнĕ патшалăх пек тăнă, анчах XI ĕмĕрте тĕпĕр пĕр карел кнеçлĕхĕ пулнă — Саволакс. XIV ĕмĕрте Новгород хăйĕн "Карел кнеçлĕхĕ" тунă, унăн çурçĕр-хĕвеланăç чиккисем хӳтелевшĕнСветлана Ивановна Кочкуркина. Археологические памятники Корелы В-XV ввС. И. Кочкуркина Археологические памятники корелы (V—XV вв.). Л.,1981.. Хальхи вăхăтра Финляндире Çурçĕр Карелипе Кăнтăр Карели (1960 çултан) провинцисем пур.

Карелсемпе Новгород суту-илӳ çыхăнăвĕрен çар пĕрлешĕвне XIII ĕмĕрччен ӳснĕ. Ноовгородсемпе карелсем пĕрлехи çар çӳревĕсем тунă.

XI ĕмĕрте карел кнеçĕсемпе Ăсчах Ярослав тата унăн ывăлĕпе (Владимир) Емь çине çар çӳревĕ тунă.

1178 çулта карел çарлăхĕ Ноуси хулине Финляндире, вăл швед контролĕпе пулнă, çапăçланă. Рудольф епископĕ, çак регионта швед çĕрĕсен пуçлăхĕ пулнă, тыткăна илнĕ. Унтан ăна Карелире вилнĕ, Ноуси арканнă тата епископ резиденцине Абора илсе куçарнă.

1187 çулта Сигтуна çар çӳревĕ пулнă, авалхи Швеци тĕп хули çине. Çак çулта та карел флочĕ эст флочĕне çĕнтерчĕ.

1198 çулта карелсемпе новгородсем Абăна çапăçланă.

1226—1227 çулсенче вырăссемпе карелсем хямь çĕрĕсем çине çар çӳревĕ хыççăн карелсем православи йышăннă.

1277 çулта Дмитрий Александр Невский ывăлĕ, вăл каллех новгород кнеç пулса тăчĕ тата малалла çулта çарлăхпа корел çине çӳрерĕ тата "корелсене хаса тума тата пурте вĕсен çĕрĕ çапăçма" терĕ (). Карелсен çĕрĕ 10 погост çине пайланă тата Корел çĕрĕ ятлă, Новгород вуласĕн тытăмĕнче. Çĕр тĕп хули — Корела, ăçта кнеçпе воевода пулнă. Новгород карелсене шведсенчен  хӳтеленĕ. Анчах шведсем 1293 çулта карел çĕрĕсенче Выборг никĕслерĕç. Çавăнпа, 1323 Орехов килĕшӳпе карел халăхĕ икĕ патшалăх хушшинче пайланă. Карел пăлхавĕсем 1314 тата 1337 çулсенче пулнă. Анăç карелсем хальхи финн халăхĕн çуралнине хушларĕç. 1478 çулта карелсемпе Новгород Республики Мускав кнеçлĕхĕн тытăмĕнче кĕнĕ. 

 XVI—XIX ĕмĕрсем 

XVI ĕмĕр патĕнче, хальхи карелсен тĕп пурăну вырăнĕ тунă. XVI ĕмĕр иккĕмĕш пайра карел халăхĕн йышĕ 55-63 пит çын пулнă. Вĕсенчен çурри ытла Корел уесĕнче пурăнчĕç — 32-37 пин çын, Олонец пымакĕ çине — 14-15 пин çын, Лопа погостисенче — 6-7 пин çын, Карел тинĕсçумĕнче — 2-3 пин çын. Карелсен территори административлă Корел уесĕ (1500), Кола уесĕ (1580), Соловецки мăнастирĕ администраци тăрăхĕ, Лопа тата Онега Лешьен погосчĕсем çине пайланать.

XVI—XVIII ĕмĕрхинчи Вырăс-Швеци вăрçисем хыççăн патшалăх чиккисем нумай хут улăштарнă, ку япăх карел халăхĕн аталанăвĕшĕн пулнă. Вырăс пайĕнчи карелсем православи йышăннă, Швед пайĕнчи карелсем католицизм (унтан лютеранлăх) йышăннă. 1617 çулта Столбово килĕшĕвĕпе Финн кӳлмекĕпе Корел уесĕ таврани çĕрсем Швецие тухни хыççăн вырăнти карелсем Раççейре пурăнса килчĕç. Историксен шухăшĕпе, XVII ĕмĕрте пĕрремĕш пайра ĕнтĕ Карелирен тата Ижора çĕрĕрен Раççейре 25 пин çын карелсем пурăнса тухрĕç. 1656 çулта карел пăлхавĕ, Швец влаçĕ хирĕç, пулнă, анчах икĕ çултан ăна пусарнă. Карел халăхĕн пайĕ Раççейре кайнă, урăхлă пай вăтам тата çурçĕр Карелире кайнă, Вокнаволок районĕнче тата Онега Лешьен погосчĕсенче. Анчах пысăкрах пай (25-40 пин çын) кăнтăртах кайнă — Тихвин, Валдай, Весьегонск тата Молога енсене. Кунта Валдай карелĕсемпе Тĕвер карелĕсем этнографи ушкăнĕсем çуралнă.

Çавна пул, карелсен пурăну вырăнĕ виçĕ уйрăм пайсенче арканчĕ: чи пысăк — Тĕвер тавра, иккĕмĕш — Столбово килĕшĕвĕ хыççăн Раççей территориĕсенче, виççĕмĕш — Швецире.

Çурçĕр вăрçи хыççăн пĕтĕм Карели Раççейре кĕнĕ. Або килĕшĕвĕпе Раççее Финн Карелийĕ те кĕнĕ. Унтан, пурте çĕрсене Аслă Финлянди кнеçлĕхĕн тытăмĕнче кĕнĕ. Тата унта, вырăнти карелсем (Выборг тата Куопио кĕпернисенче) финн халăхĕн субэтносĕ кĕрет. Вĕсем финн чĕлхи калаçма пуçларĕç, çавна пул хальхи Карел финнĕсем  çуралнă.

XVIII—XIX ĕмĕрсенче карелсем пĕр территоринче пурăнчĕç тата ниçтана нумай миграцилемерĕç.
+XVIII ĕмĕрхи Карелсен халăх-йышĕ Раççейре ревизисемпе.Çул (ревизи)Пин çын1719 (1мĕш ревизи)80,91745 (2мĕш ревизи)90,71763 (3мĕш ревизи)106,01782 (4мĕш ревизи)142,81795 (5мĕш ревизи)143,5
+Карелсен пайĕ кепернесенче V ревизипе (1794 ç.)КĕпĕрнеКарелсен проценчĕ, Карелирен тухакансемПĕтĕм карелсен проценчĕ
Раççей ИмперийĕнчеТĕвер66,42 %44,38 %Новгород25,06 %16,75 %Калуга3,32 %2,22 %Тамбов2,19 %1,45 %Владимир2 %1,34 %Ярославль1 %0,66 %Пурте:100 %66,8 %мини|Карелсем Раççей Империйĕн карттинче, А. Ф. Риттих. 1875 çул
П. И. Кёппен академикĕ карелсене Раççей Империйĕнче шутларĕ, XIX ĕмĕрте. VIII ревизипе (1834), Олонец кĕпĕрнинче 43 810 карел, Архангельск — 11 288 пулнă. XVII ĕмĕрхи мигрант-несĕлсене нумайрах пулнă.: Тĕвер кĕпĕрнинче 84 638 карел пурăннă, Новгород кĕпĕрнинче — 27 076, Ярославль кĕпĕрнинче — 1283Кёппен П. И. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1853 .

Пĕтĕм Раççей халăх çырăвĕпе 1897 çулта карелсем (тăван чĕлхи - карел), малалла Раççей Империйĕн кĕпĕрнесенче пурăнчĕç:
+КĕпĕрнеАрçынсемХерарăмсемПуртеТĕвер5371063969117679Олонец276943172059414Архангельск87371078519522Новгород491650649980Санкт-Петербург549286835Ытти кĕпĕрнесем547124671Пурте Раççейре96153111948208101
Вĕсенчен хуласенче 1,3 % (2791 çын) карелсем пурăнчĕç. Ытти карелсем ялсенче пурăнчĕç, çавăнпа тăван чĕлхипе пуплеççĕ. Пĕчĕк çынсен шучĕ 2 чĕлхе пĕлчĕç: çурçĕр карелсен — карел чĕлхи тата финн чĕлхи, кăнтăр карелсен (тĕвер, новгород тата валдай карелĕсен) — карел чĕлхи тата вырăс чĕлхи. 10 % ялти карелсем лайăх вырăсла каларĕç тата вуларĕç.

 XX век 
Ют çĕршывăн интервенцийĕн тăпхăрĕнче Олонец кĕпĕрнин çурçĕр енче йышăнман карел патшалăхĕсем пулнă.
 21.07.1919 — 18.05.1920 çулсенче — Çурçĕр Карел Патшалăхĕ:
 19.03.1920 — 1922 çулсенче — Ухта Республики.

1920 çулхи çĕртмĕн 8-мĕшĕ, ВЦИК декречĕпе карел пурăну вырăнĕсем Олонец кĕпĕрнирен тата Архангельск кĕпĕрнирен Карел Ĕç Коммунине йышăннăОб образовании Корельской Трудовой Коммуны : Декрет ВЦИК от 8 июня 1920 г. // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. Отдел первый. М., 1920 г. № 53, ст. 232 (хальхи Карели ятлă). Йышăну вăхăчĕнче коммунара 144, 4 пин çун пурăннă, вĕсенчен: карелсем — 60%, вырăссем — 37%, ыттисем — 3%. Финлянди граждан вăрçи хыççăн Карели влаçĕ патĕнче хĕрлĕ финнсем кайнă. Вĕсем карел чĕлхине финн чĕлхин диалекчĕ пекех шутланă. 1920 çулхи утă уйăхĕнче Пĕтĕм Карел пĕрремĕш ĕçтăвакан съезчĕн резолюципе Карели шкулĕсенче финн чĕлхипе тата вырăс чĕлхипе вĕренӳ валли "тăван халăх чĕлхи" пекех. Вĕсем иккĕшĕ те патшалăх чĕлхи пекех йышăннă тата карел чĕлхи кирлĕх мар пекех. Çавна пул, ССРП Халăхсен Канашĕн Президиумĕн рекомендаципе карел литература чĕлхи туни çинчен Ĕç Коммунин лидерĕсем çĕклеменнĕ. Ку йышăну карел чĕлхине этеплĕх тата пĕрлĕх пурăнăвĕрен кăларнă. 1933 çулхи, КАССРинче халăх çырăвĕпе 51% карелсем вырăсла çырма пултараççĕ, 26% — финнле çеç çырма пултараççĕ, 23% — вырăсла тата финнле çырма пултараççĕ.

1930 çулсенчен иккĕмĕш çур пайĕнче "Финнизаци" (финнлетни) политики вĕçленĕ. Ун вырăнта вырăс тата карел чĕхлисен нумайрах усă курни кайнă. 1938 çулхи карел литература чĕлхине кириллица графикипе йышăннă. Вăл карел чĕлхин вăта тата тĕвер диалекчĕсенчен тунă. 1937 çулхин йышăннă Карели конституципе, карел чĕлхи официаллă чĕлхе йышăнать, вырăслапа финнле те. Республикара пурте ĕçтуни, вывеска, штамп, ĕçле вырăнсен печачĕ, кăларçăсен ĕçлĕхĕ, карел ача-пачасемпе шкулсенче вĕренĕвĕ финн чĕлхирен карел чĕлхи çине куçарнă.

1920 çулхин вĕçĕнче Тĕвер облаçĕнче карел çырулăхĕ туни эксперименчĕ пуçланă. 1931 çулхи латиница графикипе карел алфавичĕ йышăннă. Лихославлте карел вĕрентӳçĕ вĕрентĕшĕВĕрентĕш элсăмахсарта уçнă. 1931 çулхи карел шкул алфавичĕ тунă тата ача-пачасене карел чĕлхи çине вĕренӳ пуçланă, кашни эрне "Kolhozoin puoleh" () хаçачĕ уçнă.

1937 çулхи утăн 8-мĕшĕ ВКП (б) ЦК Политбюро йышăнăвĕпе Калинин облаçĕн тытăмĕн районĕсенче, ăçта карелсем пурăнаççĕ, Карел наци тăрăхĕ тунă. 1938 çулта тăрăхра 15 360 ача-пачасемшĕн 185 шкулсем уçнă. 1939 çулхи нарăс 7-мĕшĕ РСФСР Мăн Канашĕн Президиумĕ Указ № 696/86 «О ликвидации Карельского национального округа» кăларнă. Нумай администраци ĕçлекенĕсем репрессиленĕ. Тăрăх ликвидаципе тĕвер карелсен халăх йышĕ хăвăрт кĕскелчĕ.

Карел Республикинче чĕлхе политикин реорганизацийĕ пулнă. 1938 çулта çĕнĕ литература чĕлхи туни пуçланă, финн сăмахĕсемсĕр. Ливвик диалекчĕ никĕс пекех илнĕ. 1939—1940 çулсенче çак чĕлхе çине республика шкулĕсенче вĕреннĕ. Анчах, 1940 çулхи авăнăн 1-мĕшĕнче карел чĕлхи çине вĕренӳ пăрахăçланă. Шкулсенче тĕпĕр хут финн чĕлхипе вĕреннĕ. 1940 çулхи конституцире тĕпĕр хут официаллă чĕлхесем — вырăспа финн çеç. 1989 çулччен ача-пачасем финн чĕлхи вĕреннĕ çеç, тата карел çырулăхĕн ыйтти сивĕленĕ.

1939—1940 çулсенчи Совет-Финн вăрçи çавна пул, 1940 çулхи Мускав килĕшӳпе, киввĕ Выборг кĕпĕрнин территорийĕ ССРП тунă Карел-Финн Совет Социализм Республикин тытăмĕнче кĕнĕ (КФССР РСФСР тытăмĕнчен каять). Килĕшӳ çырниччен яхăн пурте карел халăхĕн çак территоринче Финляндире эвакуациленĕ. Анчах, çултан ĕнтĕ, 1941 çулхи çуллара, Финлянди хăйĕн тытăмĕнче Карел пымакĕ тĕпĕр хут кĕни виççĕмĕш Совет-Финн вăрçи хыççăн карел халăхĕн пайĕ çав вырăнсенче те кайнă. 1944 çулхи çуллара, Карел пымакĕ совет çарĕсен контролĕнче пулнă чухне, финн карелĕсем тĕпĕр хут эвакуциленĕ.

Вăрçă хыççăн карел халăхĕн хăвăрт урбанизаци пуçланă. 1959 çулта кашни тăваттăмĕш карел вăрман паççулкире пурăннă, 1989 çулта карелсен 61,8% хуласенче е вăрман паççулкисенче пурăннă. Мигрантсем пула Карелин этниклă тытăмне питĕ улăштарнă (Карелире вырăссем, украинсем, финнсем, литвасем, эстонсем, чăвашсем, тутарсем тата ыттисем нумай кайнă). Карелсем республикара пĕчĕкрех пулнă: 1959 çулта Карелире карел нумайрахăшĕпе виççĕ район пулнă çеç, 1989 çута — Олонец районĕ çеç.

Юлашки иккĕ вуннă çулсенче ИТВ хыççăн вырăс чĕлхине тăван пекех карелсем 28,5 % шутланă. 1970 çулсенче пурте ССРП карелсен 36,8 % вырăсла тăван чĕлхи пулнă, 1989 çулта — 52,2 %.

1980 çулхи çу уйăхĕнче, Чĕлхе, литература тата кунçул Карел пĕлӳлĕх центрĕн инициативипе Петрозаводскра «Карелы: этнос, язык, культура, экономика, проблемы и пути развития в условиях совершенствования межнациональных отношений в СССР» конференци пулнă. Ливвик тата тĕп карел чĕлхин диалекчĕсен никĕсĕ çине çĕнĕ карел çырулăхĕ туни пуçламалла конференци йышăннă.

1989 çулта Карел Автономи Социализм Совет Республикин Министрсен канашĕ йышăнупе ливвик тата тĕп карел чĕлхин диалекчĕсенче çĕнĕ вариант карел çырулăхĕшĕн йышăннă.

2007 çулхи çăвăн 16-мĕшĕ, Карел Республикин правительствин № 37-П йышăнăвĕпе Пĕтĕм карел алфавичĕ йышăннă, 2014 çулта алфавитре "C" саспалли хушнă.

 Карелсен шучĕ 
Карелсен халăх шучĕ Раççей Империйĕнче, Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕнче тата Раççей Федерацийĕнче.

 Халăх вырнаçăвĕ 
 Раççей — 60 815 çын (Пĕтĕм Раççей халăх çырăвĕпе 2010 çулхи)
 Карел Республики — 45 570 (74,9 %)
 Тĕвер облаçĕ — 7394
 Санкт-Петербург — 1396
 Мурманск облаçĕ — 1376
 Ленинград облаçĕ — 1345
 Мускав — 385
 Новгород облаçĕ — 183
 Финлянди — нумай çынсем карел халăхĕнчен кайнă. Тĕрĕспе миçе карелсем Финляндире пурăнаççĕ калама май çук, мĕншĕн тесен вĕсем Финляндире финн халăхĕн пайĕ пекех шутланнă. Пĕрер 25 пин çын карел чĕлхине ăнланать, 5 пин яхăн калаçатьUusi kotimaa — Новая родина .
 Украина — 1522Государственный комитет статистики Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и языку .
 Казахстан — 753Коми народ / Online-газета / Статьи 
 Беларуç — 524Национальный состав населения Республики Беларусь 
 Эстони — 430POPULATION BY ETHNIC NATIONALITY, MOTHER TONGUE AND CITIZENSHIP
 Латви — 416

 Карелсен пайĕ районсемпе хуласем Раççейре (Пĕтĕм Раççей халăх çырăвĕпе 2010 çулхи) 
Карелсен пайĕ районсемпе хуласем Раççейремуниципаллă район, хула тăрăхĕРФ субъекчĕкарел % Олонец МРКарели52,2 Калевала МРКарели35,5 Пряжа МРКарели31,9 Лоухи МРКарели12,6 Муезер МРКарели10,9 Лихославль МРТĕвер облаçĕ8,6 Суоярви МРКарели8,1 Спирово МРТĕвер облаçĕ8 Питкяранта МРКарели6,6 ХТ КостомукшаКарели6,4 Рамешки МРТĕвер облаçĕ6,1 Кондопога МРКарели5,8 Максатиха МРТĕвер облаçĕ5,3

 Культура 

Йăла ĕç-хĕле — сунар, пулă тытни, çĕр-ĕçĕ, выльăх ĕрчетни, вăрман касни, Çурçĕрти карелсем пăлан ĕрчетне. Ĕлек-авалтанах кӳлесенчен тата шурлăхсенчен тимĕр кăларнă, тупмалла вĕреннĕ.

Карелсем ыраш, урпа, тулă, сĕлĕ, çарăк, юç кăшман, купăста, кишĕр ӳстерне.

 Чĕлхе 

Карел чĕлхи Балтикаçум-финн ушкăнĕ финн-укăр чĕлхисенче кĕрет. Карел чĕлхи ку агглютинативлă чĕлхе.

 Асăрхавсем 

Вуламалли



 Карелы Карельской АССР/ Ин-т яз., лит. и истории Карел. филиала АН СССР.— Петрозаводск: Карелия, 1983.— 288 с., ил.
 Бубрих Д. В. Происхождение карельского народа. — Петрозаводск, 1947


 Браун Ф. А. Разыскания в области гото-славянских отношений. — С-Пб., 1899.




 Гадзяцкий С. С. Карелы и Карелия в Новгородское время. — Петрозаводск, Госиздат КФССР, 1941. — 195 с. с илл. (Науч.-исслед. ин-т культуры КФССР).
 Жербин А. С. Переселение карел в Россию в XVII веке. — Петрозаводск: Государственное издательство Карело-Финской СССР, 1956. — 77, [2] с.
 Карельский этнос: история и перспективы развития — Петрозаводск: «Периодика», 1996. — 46 с.
 Киркинен Х. и др. История карельского народа / Авториз. пер. с фин. Л. В. Суни; Отв. ред. И. А. Чернякова. — Петрозаводск: «Барс», 1998. — 322 с.
 Кочкуркина С. И. Народы Карелии: история и культура — 2-е издание. Петрозаводск, 2005. — 208 с.
 Кочкуркина С. И. Прибалтийско-финские народы России — М.: Наука, 2003
 Кочкуркина С. И. Древнекарельские городища эпохи Средневековья — Петрозаводск, 2010. — 262 с.

 Клементьев Е. И. Карелы. Этнографический очерк. — Петрозаводск, 1991.
 Косменко А. П. Карельское народное искусство. — Петрозаводск, 1977.
 Линевский А. М. Карелы // Советская этнография. — Л.: Академия наук СССР, 1941. — Сб. V. — С. 89—109.
 Народы России: Энциклопедия. — М., 1994.
 Тароева Р. Ф. Материальная культура карел (Карельская АССР): этнографический очерк. — Москва; Ленинград: Наука, 1965. — 222, [1] с., [10] л. ил.
 Петров К. М. Олонецкие карелы. — Петрозаводск, 1867
 Петрухин В. Я. Мифы финно-угров. — М., 2003
 Степанова А. С. Устная поэзия тунгудских карел. — Петрозаводск, 2000.
 Сурхаско Ю. Ю. Семейные обряды и верования карел: Конец XIX — начало XX в. — Л.: «Наука», 1985. — 172 с.
 Uurali keelte sonastik. — Tallinn, 2004.
 Финно-угорские и самодийские народы России: Статистический сборник. — Сыктывкар, 2006.
 Что такое Карелия: Союз Карелии. — Helsinki, 1997.

Каçăсем
 С. И. Кочкуркина, А. М. Спиридонов, Т. Н. Джаксон Письменные известия о карелах (X—XVI в.в.)
 Карелы. Информационный центр финно-угорских народов FINUGOR.RU 
 Карелы. Информационный центр «Финноугория»
 Центр национальных культур и народного творчества Республики Карелия
 Сайт «Коренные народы Карелии» 
 О карелах на сайте livviki.karelia.ru 
 Карелы. Рождение народа.
 Под властью Швеции. Исход.
 Тверские карелы
 Официальный сайт Тверской региональной национально-культурной автономии Тверских карел 
 Этнографические сведения о жителях Олонецкой и Беломорской Карелии на страницах журнала «Карельские известия» (1913—1917 гг.)
 Православное Корельское братство во имя св. мч. Георгия Победоносца
 «Karjalan Liitto (Карельский союз)». Официальный сайт
 Карты.
 Слово народа — душа народа

Категори:Финн-укăр халăхĕсем