Арçури (поэма)

Арçури — Михаил Фёдоров (1848-1904) чăвашла çырнă сăвăлла хайлав, классикăлла поэма. Ячĕ чăваш мифологийĕнчи  арçури сăнарне палăртать. Хăшпĕр чухне асăннă поэмăна баллада тени те пулатьСтавский, Михаил. «Арçури» балладăн реализмĕ. // Тăван Атăл, 11 № (ноябрь), 1988, с.71-73., анчах та ку урăхларах лаптăкра вырнаçнă тата аяларах шайри ăнлав. Эппин кунта нимĕнле хирĕçӳлĕх те çукБаллада / Толковый словарь Даля. В.И. Даль. 1863-1866.Баллада / Словарь литературоведческих терминов.С.П. Белокурова. 2005.1988, с.71-73.mic.ru/277/поэма Поэма / Словарь литературоведческих терминов. С.П. Белокурова. 2005..
 Поэмăна çырнин тата вăл халăхра сарăлнин историйĕ 
Чылай вăхăт хушши асăннă хайлава 1879 мĕш çулта çырнă пуль тесе шутланăАноним. М. Ф. Фёдоровăн «Арçури» баллади. // Чăваш календарĕ. 1959. — с.48. (Аноним тени кунта М. Я. Сироткина пĕлтерме пултарать)..

1879-мĕш çулхи çуркуннепе çулла вăхăтĕнче, хăй килте пурăннă чух, «Арçури» баллада çырать.

Паянхи кун, Геннадий Юмарт тĕпчевĕсем хыççăнГ. Ф. Юмарт, тĕпрен илсен, Д. Ф. Филимоновран килекен çăлкуçсем çине таяннă., 1884-мĕш çулта хайлани паллă.

Илле Тăхти (1889-1938) çапла аса илни пур:

Çав ман Ехвин юлташах хăйĕн куккăш патне сăра ĕçме чĕнме кайсан, "Арçури" сăввине çырса килчĕ. "Арçурине": "Хĕвел ансан Хĕветĕр, эсир уна пĕлетĕр..." — тесе вуласа кăтартачĕ те хутне каллех хăй кĕсйине персе чикетчĕ. "Арçурине" Ехвинтен çырса илсе пулмарĕ. "Пĕр çăмартапа пĕр кăранташ парсан хамах сана ку сăвва çырса парап", — тетчĕ вăл. Ехвинпе эпир хамăр ялта шкулта пĕрле вĕренеттĕмĕр, иксĕмĕр унпа класра юнашар лараттăмăр".Илле Тăхти. Поэзи. Проза. Публицистика. Шупашкар, 1979. — 318 с.

Палăрăннă тăрăх, çак пĕчĕк асаилӳре 1908-мĕш çулчченхи ĕçсем çинчен сăмах пырать. Вăл вăхăтра поэма пичетленсе тухайман-ха, апла пулин те, куратпăр ĕнтĕ,  ун пирки Ехвин тата Илле йышши "шĕвĕрккесем" те пĕлеççĕ.

Пичетленичченхи алçырусем сыхланса юлни те поэма халăхра еплерех сарăлнине ĕнентерӳллĕн çирĕплетет. Тепĕр енчен, 1908-мĕш çул тĕлне Михаил Фёдоров хăй вилнĕ пулнă ĕнтĕ. Эппин, халăхра анлă сарăлман пулсан, вăл тĕле унăн тексчĕ Чĕмпĕрти анталогие кăларакансем патне çитеес те çукчĕ пуль.

«Пур йышши тӗшмӗше тӑрӑхлавлӑ / «Арҫури» сарӑлать хутсӑрах – чарма ҫук», – ҫырнӑ Петӗр Хусанкай «Шелепи шерепи» поэмӑра. Хутсăрах та сарăлнă пуль хăш чухне, анчах та, куратпăр ĕнтĕ, çапах та сарăласси  ытларах хут урлă (хутпа, алçырусемпе) пулса пынă.

 Текстăн канонла вариантне ăсталас ыйту  
Ыйту мĕнре иккенни ак çак танлаштаруран аван курăнать. Калăпăр, "Нарспи" поэмăн текстне пĕртен-пĕр çăлкуç тăрăх палăртаççĕ: ку вăл — 1908 мĕш çулхи кĕнеке (антологи). Асăннă кĕнекерех "Арçури" поэмăн тексчĕ те пур. Анчах та вăл уншăн пĕртен-пĕр çăлкуç мар. Михаил Фёдоров хайлавĕн тексчĕн  ытти варианчĕсем те сыхланса юлнă. Эппин, хăшне-ха паян "чи тĕрĕсси" тесе шутламалла? Кун пек ыйтусем çине текстологи текен ăслав çеç тивĕçлĕ хуравсем пама пултарать.

Вара çав хуравсене тупсан тĕп (канонла) текст йĕркеленет. 
 Текст çăлкуçĕсем (вариантсем) 
 Даниил Филимоновра упраннă алçыру, — 1900-мĕш çул тĕлнелле ăна Н.И.Ашмарина ярса панă.
 Чĕмпĕрте 1908-мĕш çулта пичетленсе тухнă вариантПичете хатĕрленĕ чухне пĕр-пĕрне çывăх икĕ текстпа усă курнă (Революцичченхи чăваш литератури. Текстсем. I том. Шупашкар, 1984. — 439 С.).

Кунта икĕ çăлкуçа асăннă. В.Г.Родионов вара мĕнпурĕ пилĕк çăлкуç пурри  пирки калать. В.П.Станьял ултă çăлкуç тени пур.

Çав çăлкуçсене еплерех пуçтарасси-майлаштарасси пирки тĕрлĕ шухăш пулнăран тата ытти сăльавсене те пула, поэмăна тĕрлĕ текстпа кун çути кăтартаççĕ. 

Çавăнпа пĕрлех чылай чухне хушса хуни те пулать: поэмăн эпиграфĕ хыççăн нихăш çăлкуçра та "ваттисен сăмахĕ" тени çук пулин те, çавна кĕртсе яраççĕ.

Канонлас тени поэмăн хăш йĕркисене тата хăш тĕле кĕртессине çеç мар, уйрăм сăмахсене еплерех çырассине те пырса тивет.

 Тытăмĕ тата сюжечĕ, жанр уйрăмлахĕсем 
Поэма тексчĕ темиçе блокран тăрать. Çав блоксем калăпăшĕпе те, шалти çеммипе те пĕр-пĕринчен самаях уйрăлса тăраççĕ. Çакăн пек блоксенчен кашнине Николай Иванов (Микки Микули) юхăм çавра е тирада тетИванов Н.И. Чăваш сăвви. Шупашкар, 1977. — 133-138 С.. Асăннă блоксен шалти тытăмĕ те пĕр тикĕс мар темелле: састашсем мĕнле йĕркеленни  тĕлĕшпе те, сыпăксен шучĕпе те: кашни йĕркере, тĕпрен илсен 7-шер сыпăк, анчах ытлараххи те пĕрре мар тĕл пулать. Çавна май, çирĕп изосиллабизм çуккине кура, поэма виçине "силлабика" теме те хĕн. Кăштах ирĕклĕ сăвă еннелле сулăнни сисĕнет.
 Сăнарсем 
Арçури — халапла сăнар. Хĕветĕр — хресчен. Кириле, Карчăк Микули, Лавраç пичче — хресченсем, Хветĕр юлташĕсем. Якур пичче — куштанрах çын. Энтри — чухăн, кĕлмĕç, çапкаланчăклăх еннелле сулăннă çын, Праскав, Петĕр — ял çыннисем, арăмĕпе упăшки пулма кирлĕ. Çавăн пекех уйрăммăн асăнкаланă: Хветĕрĕн арамĕ, ывăлĕ, хĕрĕ тата урăххисем те. Анчах та вĕсене сăнарсемех темелле мар.

Çав вăхăтрах калавçă сăнарне те сиктерсе хăварас марччĕ.

 Урăх чĕлхесене  куçарни 
Чăваш кĕске энциклопедийĕнче çапла каланă«АРÇУРИ» – мифологизированая лиро-эпическая поэма М.Ф. Фёдорова:

 <Куçару: Акăлчан, итальян, нимĕç, хранццус тата ытти чĕлхесене куçарнă.>

Паллă ĕнтĕ, акăлчанла куçарни чăнах та пур. «Итальян, нимĕç, хранццус тата ытти чĕлхесене» илес пулсан вара, информаци сахалтарах. Çапах та çакна «тĕрĕс мар» тесе тÿрех çапса ан хуçăр, мĕншĕн тесен энциклопедири статья авторĕ, тем те пĕлекен В. П. Станьял,  çавна ним чухламасăрах кĕртсе яман ĕнтĕ. 

 Вырăсла куçарусем 
Поэмăна вырăсла чăн малтан куçаракансенчен пĕри Михаил Сироткин пулнă. Вăл 1947-мĕш çулта "М.Ф.Фёдоров" ятпа Шупашкарта тĕпчев ĕçĕ кăларнă. Ятарласа çав кĕнеке валли ăсталанă та ĕнтĕ хăйĕн куçарăвне. 1960, 1978 çулсенче Николай Евстафьев куçарни пичетленнĕ. Кайран 2000 çулта хайлава Чăваш патшалăх ăслăлăхĕсен институчĕ халăх патне çитернĕ. Вырăсла куçарăвне Çеçпĕл Мишши премийĕн лауреачĕ, паллă сăвăç Анатолий Смолин тунăАрçури — Леший. Чăвашла тата вырăсла. Шупашкар, 2000.  . Поэмăн ятне асăннă куçарусенче пуринче те "Леший" тесе палăртнă. Пичетленнĕ тепĕр куçарура вараМихаил Фёдоров. Арзюри. Перевёл с чувашского Элли Илле. // Халăх шкулĕ — Народная школа. 2003. — №4. — С.105-107. вырăсла ят "Арзюри". 

Поэмăн тата ытти вырăсла куçарăвĕсем пурри пирки те калаççĕ хушăран. Анчах та вĕсем пичетленсе тухнă-ши е çук-ши — ку паллă мар.
 600px|thumb|П.Добрынинăн "Леший" журналти ӳкерчĕкĕ (1906) 

Ку куçару çумне çакншкал ăнлантарусем хушмалла: асăнакан çырман ячĕ "Тăвар варĕ", "веглом" тени — куçаруçăн "неологизмĕ" (арçурие пĕлтерет), "Хурăншур" текен топоним куçарăва кĕреймесĕр юлнă, çавăн пекех Карчăк Микулине те "Мигула" тенипех çырлахнă.

 Акăлчанла кĕскетсе  куçарни 

 Çыравçăсемпе ытти паллă çынсем поэмăна хаклани 
Петĕр Хусанкай çапла çырнă:

...пур йышши тĕшмĕше тăрăхлавлă
"Арçури" сарăлать хутсăрах — чарма çук.
Кам пĕлет, тен, пытаранчĕ пуль "Калевала"
Çав Хĕветĕр Михалипеле çавăн чух!Петĕр Хусанкай. Суйласа илнисем. 2-мĕш том. Шупашкар, 1970. — 158 С.

Ак тата Митта Ваçлейĕ каласа хăварнисем:

Чăваш поэзийĕн ытарми илемĕпе ("Арçури", "Нарспи" произведенисемпе) паллашни пуçăмра хам вăя виçсе пăхма хĕтĕртекен шухăш хускатрĕ...Митта Ваçлейĕ. Пурнăçĕпе пултарулăхĕ. Шупашкар, 1974. — 3 С.

Иван Никонорович Михайлов, çурттăвăм ертсепыравĕн пуçлăхĕ, Комсомольски районĕнчи Хирти Сĕнтĕрте çуралса ÿснĕскер мĕн  каланине кăтартниСмирнова, Надежда. Юрату хăвачĕ иксĕлми. — «Хыпар», 27.07.2016.:

Иван Никонорович хăй каланă тăрăх — литературăпа яланах кăсăкланнă. Ача чухне Михаил Федоровăн «Арçури» балладине алăран яман,

М. Ставский шучĕпе, М. Ф. Фёдоровăн «Арçури» поэми

хăй хыççăнхи ăрусемшĕн классикăлла тĕслĕх пулса тăнă. 

 Вуламалли 
  Вдовина И. Г., Егоров Н. И. «Арçури» балладăри ятсем. / Ленин ялавĕ. — 1983 (хăш уйăхра хăш кунта иккенĕ халлĕхе паллă мар). 
  Вдовина И. Г., Егоров Н. И. М. Ф. Фёдоров тата унан «Арçури» баллади: (Çуралнăранпа 135 çул çитнĕ май). / Ленин ялавĕ. — 1983. Август 25, 27. 
  Вдовина И. Г., Егоров Н. И. «Арçури» сукмакĕпе... (М. Ф. Фёдоров çуралнăранпа 135 çул çитнĕ тĕле) — 1983. Сентябрь 29, октябрь 1.
  Вдовина И. Г., Егоров Н. И. М. Ф. Фёдоров тата унан «Арçури» баллади. / Октябрь ялавĕ. — 1983. Ноябрь 19, 22, 24. 
 Димитриева А. Г. Урок чувашской литературы по произведению Михаила Федорова «Арçури» в  свете диалога культур // Образ действия. 2023. Специальный выпуск «Преподавание родных языков и  родных лите- ратур народов Российской Федерации. Лучшие практики». С. 55–58.
 Долгов В. М.Ф. Федоров «Арçурине» уйрăм кĕнекепе кăларнă май пĕр-ик сăмах // Ялав. – 1956. – № 6. – С.30-32
 Родионов В.Г. Михаил Фёдоров: "Арçури" ăнлантарăвĕ. Шупашкар, 1999, 76 С.
 Фёдоров В. "Арçурие" тепре вуланă май. /"Хыпар" хаçат, 1998, чӳк, 4.
 Хлебников, Г. Я. Первое произведение классики чувашской литературы / Г. Я. Хлебников // Изв. Нац. акад. Чуваш. Респ. – 1997. – № 6. – С. 61–70.
  Воробьев, М. Н. О звуке и цвете в поэме М. Ф. Федорова «Арзюри» / М. Н. Воробьев // Ашмаринские чтения. – Чебоксары, 2007. – С. 379-387.
 Арланова, Е. «Эсир ăна пĕлетĕр...» / Е. Арланова // Хыпар. – 2008. – 11 раштав. – С. 4.
 А<тнер>.Х<узангай>. <Текст поэмы "Арçури" в чувашской словесности с самого начала своего появления и распространения в списках стал культовым.> // // Халăх шкулĕ — Народная школа. 2003. — №4. — С.105.
 Юмарт Г.Ф. "Арçури" поэма мĕнпе вĕçленет? — Статья хăçан тухнине халлĕхе тупса палăртман, анчах пысăк пулаяслăхпа "Хыпар" хаçатра пуль темешкен май пур.
 Федотова Е.В. Жизнь и творчество классика чувашской литературы Михаила Фёдорова // Халăх шкулĕ. - 2020. - Утă-çурла. - № 4. - С. 52-57.

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Е.Ф.Арланова. Ырă ячĕ ĕмĕр-ĕмĕр упранĕ. Публиковаци: 28, ноябрь, 2008 ç. — Чăваш Ен Кĕнеке палатин сайчĕ.
 Наумов, Никифор. Тăвар вăрри. «Арçури» халапа аса илсе. — 18 Июн, 2014 | Хыпар |
 М.Фёдоровăн "Арçури" поэмипе чăваш литературин урокне ирттересси.
 1978-мĕш çулхи кĕнекери "Арçури" поэмăн тексчĕ.
 "Арçури" поэмăн "Хыпарта" (2 Jul, 2015) тухнă  тексчĕ.
 Урок по теме "Михаил Федоров. Своеобразие поэмы "Леший": жанровые особенности, композиция, средства выразительности, значимость произведения"
 https://vk.com/wall1909420_10053?w=wall1909420_10053 (Мария Готлиб социалла тетелте «френдсемпе» «Арçури» пирки сăмахлани). 

Категори:Чăваш литератури
Категори:Паллă чăваш поэмисем