Долган чĕлхи

Долга́н чĕлхи — долган халăхĕн чĕлхи, тĕрĕк чĕлхисен йышне кĕрет. Красноярск Енĕн (РФ) Таймыр (Долган-Ненец) муниципаллă районĕн кăнтăр тата кăнтăр-тухăç енĕсенче (малтанхи Дудинка тата Хатанга районĕсем), çаплах Якутин Анабар улусĕнче сарăлнă. Калаçакансен йышĕ — 1 пине яхăн çын (çырав, 2010).

 Этимологи 
Якут пĕр йăхĕн — Долган этносĕнсен — тăван чĕлхи.

 Классификаци ыйтăвĕсем 
Тĕрĕк чĕлхисен шутне кĕрет. Лингвистика енчен çивĕчрех тишкерсен, якут чĕлхин диалекчĕ пулать, çапах та уйрăм тата эвенк чĕлхи сĕмĕ айĕнче аталанса пурăннă хыççăн чĕлхе статусне панă.

 Лингвогеографи / Хальхи лару-тăру 

 Ареал тата çырулăх 
2010 çулхи халăх çыравĕпе долган чĕлхипе 1054 çын калаçаççĕ. Вĕсенчен 793 çын Красноярск Енĕнче, 96 — Якутире пурăнаççĕВладение языками населением коренных малочисленных народов РФ по отдельным субъектам .

 Диалектсем 
Норильск, пясин, авам, хатанга тата попигай пуплевĕсене палăртаççĕ.

 Çырулăх 
1933 çулта якут чĕлхипе букварь пичетленĕ. 1961 çулта кĕске долган тексчĕсене «Советский Таймыр» хаçатра пичетленĕ. 1973 çулта долган чĕлхипе пĕрремĕш кĕнекене — Огдо Аксёнова саввисен пухмачне кăларнă. Çак кăларăмра вырăс алфавичĕпе тата хушма сасă паллисемпе Дь дь, Һ һ, Ҥ ҥ, Нь нь, Ө ө, Ү ү усă курнă. 1984 çулта пĕрремĕш долган букварĕ кун çути курнă.

Долган пĕрремĕш алфавичĕ: А а, Б б, В в, Г г, Д д, Дь дь, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Иэ иэ, Й й, К к, Л л, М м, Н н, Ӈ ӈ, Ӈь ӈь, О о, Ө ө, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уо уо, Ү ү, Үө үө, Ф ф, Х х, Һ һ, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ыа ыа, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.

Хальхи долган алфавичĕАксенова Е. Е. Букварь. СПб, 2001
 А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Һ һ Л л М м Н н Ӈ ӈ О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

«Таймыр» хаçатра долган чĕлхипе материалсем тухкалаççĕ.

 Лингвистика характеристики 

 Асăрхавсем 

 Литература 
 Андросова С. И.: Долганский язык // Языки мира. Тюркские языки. М, 1997.
 Убрятова Е. И.: О языке долган // Языки и фольклор народов сибирского Севера. М.; Л., 1966;
 Убрятова Е. И.: Язык норильских долган. Новосиб., 1985;
 Stachowski M.: Dolganischer Wortschatz. Krakow, 1993;
 Stachowski M.: Dolganischer Wortschatz. Supplementband, Kraków 1998;
 Stachowski M.: Dolganische Wortbildung, Kraków 1997.

Категори:Раççей чĕлхисем
Категория:Тĕрĕк чĕлхисем
Категори:Якут чĕлхи