Галактика

<div align="justify">
Галактика ( — Хуркайăк çулĕ) — гравитаци хăвачĕпе  çыхăннă çăлтăрсенчен, çăлтăрсем хушшинчи газсенчен, çăлтăрсем хушшинчи тусантан тата тĕттĕм материнчен тăракан система. Галактикăри пĕтĕм объектсем галактикăн масса   варри тавра  çаврăнаççĕ. 
Галактикăсем - питĕ аякри объектсем. Вĕсем патне çитес хутлăха: çывăхисене мегапарсексемпе, аякрисем таран хĕрлĕ куçăмпа (z) виçме палăртнă. Питĕ аякра пулнăпа хĕçпăшаланман куçпа виçĕ галактикăна курма пулать: Андромеда тĕтрелĕхне, Пысăк тата пĕчĕк Магеллан пĕлĕчĕсене. Галактикăсенчи уйрăм çăлтăрсене XX-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕчен курма пулман. 1990-мĕш çулсем пуçламăшне çăлтăрсем уйăрма пултарнă 30 галактикăран нумайрах пĕлмен. Хаббл телескопне космоса ярсан тата çĕр çинчи 10-метăрлă телескопсене ĕçлетерме тытăнсан çăлтăрсем уйăрма пултарнă галактикăсен шучĕ питĕ нумайланнă.
Галактикăсем тĕрлĕ формăллă пулаççĕ: сфера евĕрлисем, диск евĕрлисем, спираллă галактикăсем, карлик тата тĕрĕс мар галактикăсем. Масси 107 пуçласа 1012 Хĕвел масси таран. Пирĕн Хуркайăк çулĕ галактикăн масси 3 Хĕвел массипе тан.  Галактика диаметăрĕ 5-рен 50 килопарсек таран. Пирĕн галактикăн диаметрĕ 100 000 çутă çулĕ яхăн.
Шутлайман проблемăсен пĕри - хăйне гравитаци хутшăнăвĕсенче кăна ткăтартакан тĕттĕм матери. Вăл галактикăн массин 90 % таран пулма пултарать, пулмасса пултарать, карлик галактикăри пек .
Уçлăхра галактикăсем тан мар саланнă: пĕр пайĕнче юнашар галактикăсен ушкăннĕ курма пулать, тепринче пĕр пĕчĕк галактикă та курăнмасть (войд тесе палăртаççĕ). Сăнакан уçлăхри галактикăсен шучĕ паллă мар, çапах 1011 патнелле пулмалла .

 Сăнавсем 
Галактикăсен чи пĕлтерĕшле характеристикисем (экстремальные значения опущены):

 Параметр Виçекен меслет Пĕлтерĕшсен интервалĕ Пирĕн галактикăн çывăхлатнă пĕлтерĕшĕ Диаметр D25 Фотометри 5—50 кпк 30 кпк Дискăн радиус шкали R0 Фотометрия 1—7 кпк 3 кпк Çăлтăр дискĕн хулăнăшĕ Аякран курăнкан дисксен Фотометрийĕ 0,3—1 кпк 0,7 кпк Çутăлăх Фотометри 107—1011 Lʘ 5 Lʘ Масса М25 D25 ăшĕнче Доплер эффекчĕпе çăлтăрсен е/тата газсен хăвăртлăхне виçни  107—1012 Mʘ 2 Mʘ газ массин тӳпи Mgas/M25 D25 ăшĕнче нейтраллă тата молекулăри водород йĕрĕсен çутлăхне виçни 0,1—30 % 2 % Галактикăн тулаш пайĕсен çавраннин хăвăртлăхĕ V  Доплер эффекчĕпе çăлтăрсен е/тата газсен хăвăртлăхне виçни 50—300 км/с 220 км/с (Хĕвелпе юнашар) Галактикăн тулаш пайĕсен çавраннин тапхăрĕ Доплер эффекчĕпе çăлтăрсен е/тата газсен хăвăртлăхне виçни 108—109 çул 2 (Хĕвелпе юнашар) Варринчи хура шăтăкăн масси Доплер эффекчĕпе тĕшĕпе юнашар çăлтăрсен е/тата газсен хăвăртлăхне виçни.  3—3 Mʘ 4 Mʘ

 Галактикăсен тĕп сăнакан пайĕсем 
Галактикăсен тĕп сăнакан пайĕсем:
 Тĕрлĕ массăллă тата йывăрăш çăлтăрсем.
 Пĕр вырăнарах пуçтарăннă эволюци пĕтне çăлтăрсен юлашкисем.
 Сивĕ газлă-тусанлă хутлăх.
 Сапаланнă 105—106 К температурăллă вĕри газ. 
Йĕкĕр çăлтăрсем кӳршĕ галактикăсенче сăнанмаççĕ, анчах Хĕвелпе юнашар хутлăха пăхсан вĕсем нумай пулмалла. Газлă-тусанлă хутлăх тата çăлтăрсем атомсенчен тăраççĕ, вĕсене барион материйĕ теççĕ. Барион мар материн шутне тĕтĕм материпе хура шăтăкăн масси кĕрет .

 Галактика спектрĕ 
Галактика спектрĕ пĕтĕм объектсен çуттинчен пухăнать. Вăтам галактикăн спектăрĕнче икĕ максимум. Шевлесен тĕп çăлкуçĕ- çăлтăрсен çутти, вĕсен нумайрах хăвачĕ çын куракан диапазона лекет (1-мĕш максимум). Галактивăсенче нумайрах чухне тусан нумай. Вăл курăнакан çутта çăтса инфрахĕрлĕдиапазонта çутать (2-мĕш максимум). Курăнакан диапазонти çутлăха 1-па танлаштарсан, çăлкуçсемпе тата çутатас меслетсемпе хушшинче çакăн пек пăхăну пулать :

ДиапазонÇутлăхăн тӳпиНикĕслĕ çутă çăлкуçĕсемГамма<10−4Хăшпĕр галактикăсен хастар тĕшĕсем; пĕчченшер кĕске ялкăшакан çăлкуçсем)Рентген 10−3—10−4Тăвăр йĕкĕр системăсен аккреци дискĕсем тесных двойных систем; вĕри газ; хастар тĕшсемОптика1Тĕрлĕ температурăллă çăлтăрсем; çăлтăр çумĕнчи тусан дискĕсем - çывăх ИХ шевлесем; газАякрий ИХ0,5—2Çăлтăрсем çутнипе ăшăннă çăлтăр хушшинчи тусан; хăшпĕр галактикăсенче хастар тĕшсемпе тусан.Радио10−2—10−4Синхротрон шевлисем; ăшă шевлисем], эмиссие йĕрĕсем H I

 Çапăнни 
Галактикăсем хушшинчи хутлăх вĕсен диаметĕрĕсенчен 10 хутран пĕчĕкрех пулсан вĕсен пĕр-пĕрин çумне туртăнма тытăнаççĕ..
Уçлăхра галактикăсем çапăнни час-часах пулать.  21 902 галактикăна тĕпченĕ хыççăн (сообщение начала 2009 года) авалрах вĕсем пурте ытти галактикăсемпе тĕл пулни палăрнă. 2 миллиард çул каярах Хуркайăк çулĕ тепĕр галактикăпа çапăннине çирĕплетнĕ.

 Хуркайăк çулĕ 

Хĕвелпе Хĕвел системи çутă çăтакан тусанлă галактика дискĕнче вырнаçнă 
Галактикăра  3 çăлтăра яхăн, пĕтĕмĕшле масси 3 Хĕвел масси патнелле.

 Асăрхавсем 

 Вуламалли 





 Каçăсем 






Категори:Астрономи
Категори:Астрономи объекчĕсем
Категори:Астрофизика
*