Раççей империйĕ

Раççей импе́рийĕ; çаплах Раççей патшалахĕ е Раççей (реформăчченхи вырăс. Россійская Имперія) — Вырăс патшалăхĕн 1721 çултанпа Февраль революцийĕ хыççăн 1917 çулта республикăна куçариччен ячĕ. Импери çуралнине Аслă Çурçĕр вăрçи вĕçленсен вырăс патши Аслă Пётр I пĕлтеретhttp://elib.ispu.ru/library/history/index.html . Раççей империн тĕп хули малтан Санкт-Петербург 1713—1728 çулсенче, кайран Мускав 1728—1730 çулсенче, тепĕртакран каллех Санкт-Петербург 1730—1917 çулсенче (1914 хулана Петроград ята куçарнă) пулнă. 

Раççей империйĕ Çĕр çинче хăçан та пулин йĕркеленнĕ патшалăхсем хушшинче лаптăкĕпе виççĕмĕш (Монгол тата Британи империсем хыççăн) — унăн территорийĕ çурçĕрте Çурçĕр Пăрлă океанĕнчен пуçласа кăнтăрти Хура тинĕсе çити, анăçри Балти тинĕсĕнчентухăçри Лăпкă океана çити сарăлса выртнă. Империн пуçлăхĕ— пĕтĕм раççей императорĕ, 1905 çулчен нимĕнпе те чарман абсолют влаçпа усă курнă. 1917 çулхи авăнăн 1- (14-) мĕшĕнче Раççейре официаллă республика пулса тăнине пĕлтернĕ. Империн саккун тăвакан органне — Патшалăх Думине — çав çулхи юпан 6- (19-) мĕшĕнче салатса янă.

 Истори 

 Территори 
Раççей империн географийĕ: 35°38’17" — 77°36’40" çурçĕр анлăхĕ тата 17°38’ — 169°44’ анăç вăрăмлăхĕ.

Раççей империн XIX ĕмĕр вĕçнелле территории лаптăкĕ — 21,8 млн км² (Тип çĕрĕн 1/6 пайĕ) — вăл тĕнчере иккĕмĕш вырăнта, Британи империйĕ хыççăн.

 Администраци пайланӑвӗ 

Раҫҫей Империйӗ кĕпĕрнесенче, облаçсенче, ҫарлӑхсенче (войскосенче), тӑрӑхсенче (округсенче), хуласенче тата ханлӑхсенче тӗрлӗ вӑхӑтра пайланнӑ.

 Халăхĕ 
 Халăх йышĕ 

 Раççей империн пысăк хулисем 

Раççей империн пысăк хулисем 1897 çулхи халăх çыравĕпе (пин çын):
 Санкт-Петербург — 1265
 Мускав — 1039
 Варшава— 626
 Одесса — 404
 Лодзь — 314
 Рига — 282
 Кейӳ — 248
 Харьков — 174
 Тбилиси (Тифлис) — 160
 Ташкент — 156
 Вильнюс (Вильна) — 155
 Сарăту — 137
 Хусан — 130
 Ростов-Тан-çинчи — 120
 Тулă — 115
 Аçтăрхан — 113
 Днепропетровск (Екатеринослав) — 113
 Баку — 112
 Кишинёв — 109
 Хельсинки (Гельсингфорс) — 93
 Ăренпур — 72

Пысăк хуласем, 1914 çулхи хаклавпа (пин çын):
 Санкт-Петербург — 2119
 Мускав — 1763
 Варшава — 864
 Рига — 558
 Кейӳ — 520
 Одесса — 500
 Лодзь — 378
 Тбилиси (Тифлис) — 307
 Харьков — 245
 Сарăту — 236
 Баку — 232
 Днепропетровск (Екатеринослав) — 211
 Вильнюс (Вильна) — 204
 Хусан — 194
 Ростов-Тан-çинчи — 172
 Аçтăрхан — 152
 Иваново (Иваново-Вознесенск) — 146
 Самар — 144
 Тула — 140
 Омск — 135
 Даугавпилс (Двинск) — 113

 Императорсем тата влаç органĕсем 

 Пĕтĕм Раççей императорĕсем 
 Пётр I Алексеевич — 1721—1725
 Екатерина I Алексеевна — 1725—1727
 Пётр II Алексеевич — 1727—1730
 Анна Иоанновна — 1730—1740
 Иван VI Антонович — 1740—1741
 Елизавета Петровна — 1741—1761
 Пётр III Фёдорович — 1761—1762
 Екатерина II Алексеевна — 1762—1796
 Павел I Петрович — 1796—1801
 Александр I Павлович — 1801—1825
 Николай I Павлович — 1825—1855
 Александр II Николаевич — 1855—1881
 Александр III Александрович — 1881—1894
 Николай II Александрович — 1894—1917
 Михаил II Александрович (ячĕшĕн; астула йышăнман)

 Ертсе пыракан Сенат 

 Ертсе пыракан сăваплă Синод 

 Патшалăх думи 

 Кĕпернетĕрсем 

 Экономика 
Патшалăхăн наци тупăшĕ — 16,4 млрд тенкĕ (тĕнчен 7,4 %).

 Хĕçпăшаллă вăйсем 

215px|thumb|Суворовăн Альп урлă каçăвĕ.

 Тĕн 

 Этеплĕх 

 Литература 

 Синематограф 

 Архитектура 

 Вуламалли 
 Рашин А. Г. Население России за 100 лет (1811—1913 гг.). — М.: Госстатиздат, 1956. — 352 с.

 Каçăсем 
 Раççей импери çинчен сайтсем
 Раççей империн рублĕ. Банкнот галерейи 
 Раççей ялавĕсем 
 Раççей патшалăх гербĕн кун-çулĕ 
 Раççей империн пысăк патшалăх гербĕ 
 Романов император кил-йышĕн гербĕсем 
 Вырăс гимнĕн çуралăвĕ. «Боже, Царя храни!» 
 Раççей импери хулисен гербĕсем 
 Б. Л. Бразоль «Царствование Императора Николая II в цифрах фактах (1894—1917 гг.)» 
 Дореволюционнные справочники по Российской империи
 Подборка статей и книг на сайте журнала «Скепсис»
 Раççейĕн XVIII—XIX ĕмĕрсенчи кун-çулĕ.
 Раççейĕн XX ĕмĕр пуçламăшĕн кун-çулĕ
 Раççей императорĕн килĕ 

 Асăрхавсем 

*
Категори:Раççей историйĕ
Категори:Колониллĕ империсем
Категори:Европăри авалхи патшалăхсем
Категори:Азири авалхи патшалăхсем
Категори:Америкăри авалхи патшалăхсем