Уэльс

+ УэльсWales (акăлч.)Cymru (валл.)
  140px|border|Уэльс ялавĕ
  80px|Уэльс гербĕ
   Уэльс ялавĕ
  Уэльс гербĕ
  250px  Наци йыхравĕ: «Cymru am byth» валлирен куçарсан: «Уэльс ĕмĕрлĕхе»
символ — Сухан-порей
   Гимн: «Mae Hen Wlad Fy Nhadau»
   Официаллă чĕлхесем
  акăлчан, валли
   Тĕп хула
    Кардифф
   Пысăк хула
    Кардифф
  Правлени хорми
 Конституци монархийĕ
  Арăм патша
 Charles III
  Премьер-министр
 Гордон Браун
  Пĕрремĕш министр
 Родри Морган
   Территори  • Пурĕпе
  Аслă Британире 3-мĕш20 799 км²
   Халăх  • Пурĕпе (2001)  • Йышлăхĕ
  Аслă Британире 3-мĕш2 903 085140 çын/км²
   Валюта
  стерлинк фунчĕ
   Вăхăт тăрăхĕ
  UTC 0

Уэ́льс ( , , ) — Аслă Британин тăватă административлă-политика пайĕсенчен пĕри, унчен никама пăханман кельт патшалăхĕсен конгломерачĕ. Уэльс Аслă Британин кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă, тухăçра Чешир, Шропшир, Херефордшир тата Глостершир англи графлăхĕсемпе чикĕ тытать, виçĕ енĕпе тинĕсе тухать: кăнтăрта — Бристоль каналне (Северн вăрри), кăнтăр-анăçра — Таса Георг кӳлмекĕ, çурçĕрпе анăçра — Ирланди тинĕсĕ, çурçĕр-тухăçра — Ди () юханшывĕн вăрри.

Уэльс нихçан та хальхи чикĕсенче суверен патшалăх пулман. 1057 - 1063 çулсенче Грифид ап Лливелин хальхи Уэльс чиккинчи çĕрсене тытса тăнă, Грифид вилсен вара çак малалла тăсăлмасть. 1216 - 1516 çулсенче «Уэльс кнеçлĕхĕ» (Principality of Wales, Tywysogaeth Cymru) пулнă, анчах та 1282 Анăç Уэльса нормансем çĕнтерсе илсен çĕршыва темиçе патшалăх пайласа хăйсем çумне хушаççĕ, Уэльс Тикки титулĕ акăлчан патша кăшăлне куçать.  1400 ç. Уэльсăн авалхи икĕ патша ăрачĕн несĕлĕ, Оуэн Глиндур, акăлчансене хирĕç пăлхав çĕклет, ăна Уэльс патши астулне лартаççĕ, анчах та вăл 1410 ç. тĕлне хăйĕн сĕмне çухатнипе тарса пытанать. Валли саккунĕсене акăлчансем пĕтĕмпех 1542 çул тĕлне пĕтереççĕ. 1955 çулта кăна арăм патша официаллă  Кардиффа Уэльс тĕп хули тесе çирĕплетет (унчен çĕршывăн тĕп хули пулман та). Апла пулин те, Уэльс Тиккин инвеститури яланхилле Карнарвонра иртет.

1997 çулта Уэльс наци ассамблейине туса хунă, вăл Аслă Британи парламенчĕ йышăнакан саккунсене тӳрлетӳ кĕртме пултарнă. 2006 çулта Ассамблейăн правине анлăлатакан Уэльса тытса тăмалли иккĕмĕш Саккуна йышăннă.

 Этимологи 
«Уэльс» ячĕ  сăмахран пулса тухать, ку вара,  сăмахран пулать,

 Кун-çулĕ 

 Малтанхи тапхăр 
Хальхи Уэльс çĕрне этем йăхĕ пăрлăх тапхăрĕн вĕçĕнче йышăнать. Çакна хут çинче палăртнисем Британин рим оккупаци вăхăчĕпе çыхăннă. Çакăн чухне уэльс çĕрĕсене темиçе бритт йăхĕ пайланă пулнă, вĕсенчен чи мăнаçли-йышлисем кăнтăр-тухăçри силурсемпе çурçĕр-анăçри ордовиксем шутланнă. Римсем хальхи Кăнтăр Уэльсре темиçе форт туса лартнă, чи анăçри Кармартен (Caerfyrddin, ) пулнă,  вĕсем  Долейкотире (халĕ Кармартеншир) ылтăн тупăçланă. Унсăр пуçне, вĕсем Кайрлеонере () карман туса лартнă, унти мăнаç амфитеатр упранса юлнă. Римсем Çурçĕр Уэльса кĕрсе пынă. Вăтам валли чĕлхипе «Максен тĕлĕкĕ» () повеçре рим императорĕ Магн Максим (испан, Британире хĕсметре тăнă генерал), Сегонтири (халĕ Кайрнарвон, Гвинед графлăхĕ) вырăнти çулпуçĕн хĕрне качча илнĕ пирки халап хайланăПовеçĕн текстне Ивор Уильямс пичетленĕ: Ifor Williams (ed.), Breuddwyd Maxen (Bangor, 1920). Хорошее изложение контекста, в котором создавался и воспринимался «Сон Максена», см. в книге M.P. Charlesworth (1948) The Lost Province. Рим оккупации тапхăрĕнче, IV ĕмĕрте Уэльсре христос тĕнĕ сĕм ярать.

Рим çарĕсем Британирен тухса кайсан (410 тĕлне), римланнă бриттсем темиçе вак патшалăх туса хураççĕ. Утравăн кăнтăрпа тухăç тӳремĕсенчи патшалăхсене тапăнса кĕнĕ англосаксем хăвăрт хăйсен аллине ярса илеççĕ, Çурçĕр Англин ту районĕсенчи тата хальхи Уэльсри патшалăхсем вара çирĕпрех тăнă. Юлашкинчен, çурçĕр бритт патшалăхĕсене англосакссемпе шотландсем пĕтереççĕ, çапах анăç бриттсем  Уэльсре çирĕпленсе лараççĕ. Утравăн кăнтăр-тухăçри илпек çĕрсемпе пуян хуласем алран тухса ӳксен хăйсен территорине каялла тавăрас ĕç-пуç пăчланса пырать.

 Нормансем çĕнтерсе илсен 

 Çĕнĕ Самана 

 XX ĕмĕр 

 Тавралăхĕ 

 Административлă пайланăвĕ 

Облаçсем графлăхсем шутланаççĕ, эхер те * паллăпа (хула пулсан) е † (хула-графлăх пулсан) кăтартнă. Скобкăсенче валли чĕлхилле ятсене панă

 Мертир-Тидвил (Merthyr Tudful) †
 Кайрфилли (Caerffili) †
 Блайнай-Гвент (Blaenau Gwent)†
 Торвайн (Tor-faen) †
 Монмутшир (Sir Fynwy)
 Ньюпорт (Casnewydd) *
 Кардифф (Caerdydd) *
 Долина Гламорган (Bro Morgannwg) †
 Бридженд (Pen-y-bont ar Ogwr) †
 Ронта-Кинон-Тав (Rhondda Cynon Tâf) †
 Нит-Порт-Толбот (Castell-nedd Port Talbot) †
 Суонси (Abertawe) *
 Кармартеншир (Sir Gaerfyrddin)
 Кередигион (Ceredigion)
 Поуис (Powys)
 Рексем (Wrecsam) †
 Флинтшир (Sir y Fflint)
 Денбишир (Sir Ddinbych)
 Конуи (Conwy) †
 Гвинед (Gwynedd)
 Остров Англси (Ynys Môn)
 Пембрукшир (Sir Benfro) 300px

 Политика 

 Халăхĕ 

1905 (ЭСБЕ хып.) — 1,8 млн çын

1973 (ПСЭ хып.) — 2,7 млн çын

2001 (çырав) — 2,9 млн çын

Тĕп халăхĕсем — валлисем тата акăлчансем. Валлисен пайĕ (Уэльс пĕтĕм халăхăн 29 %, 2001 халăх çыравĕпе) апла та капла тăван чĕлхине упраса пырать. Валли чĕлхипе Уэльсре МИХ (пресса, инçекурав, радио) тухать, сахал мар Тетел-сайче пур. Акăлчан чĕлхин уэльс диалекчĕсен уйрăмлăхĕсем пур.

 Усăллă минералсем 

Уэльс сланецпа, чул кăмрăкĕпе, тимĕрпе (Гламорган), графитпа, тăхланпа пуян. Кăнтăрта Кăнтăр-Уэльс чул кăмрăк бассейнĕ выранаçнă.

 Хуçăлăхпа экономика 
Тĕп ĕçлĕх: ту ĕçĕпе промăçлăх, çĕр ĕçĕ тата выльăх-чĕрлĕх ĕрчетесси (19 % под сухаланă, 10 % улăх, 3 % выльăх çӳремелли, 31 % вăрман).
 Чул кăмрак тупăçлавĕ — Ронта;
 Хура металлурги — Порт-Толбот, Ньюпорт, Лланелли, Кардифф, Эббу-Вейл;
 Цветная металлурги — Суонси, Лланелли;
 Нефтепереработка — Лландарси, Милфорд-Хейвен, Пембрук, Барри;
 Нефтехимипе хими промăçлăхĕ — Баглан-Бей, Барри;
 Ял хуçалăхĕ, сурăх ĕрчетни, сĕт-çу тата аш=какай выльахне ĕрчетни.

 Хуçăлăхпа экономика 

 Литература 

 == Вуламалли ==
 Lloyd J. Е., A history of Wales from the earliest times to the Edwardian Conquest, 3 ed., v. 1—2, L. — N. Y., 1939;
 Williams D., A history of modern Wales, L., 1965;
 A bibliography of the history of Wales, 2 ed., L., 1962.

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Уэльс наци ассамблейĕпе правительстви Политика атласĕ çинче
 Cymraeg.ru — Уэльс этеплĕхĕ, кун-çулĕ, чĕлхе материалĕсем
 Уэльс гимнĕн вырăс версийĕ
 National Botanic Garden of Wales – Уэльс наци ботаника сачĕ

*
Категори:Аслă Британи шутĕнчи патшалăхсем