Алматы

Алматы (чăвашла транскрипцилесен Алматтă пулать), Алма́-Ата́Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495  «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» Казахстанра официаллă ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаçура, хăшпĕр кăларăмсенче, çаплах Раççейре хулана «Алма-Ата» теççĕАП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц», Алма-Ата́Хулан официаллă сайчĕ  (, [çăлкуç?]; 1921-мĕш çулчен — Верный) — Казахстанăн шĕкĕр хули.

 Тавралăхĕ 


Алма-Ата хули Еврази континенчĕн варринче, Казахстанăн кăнтăр хĕвел тухăçĕнче, 77° хĕвел тухăç тăсăлăвĕпе 43° çурçер анлăшĕнче, Заили Алатау умĕнче — самого северного хребта Тянь-Шаньăн çурçĕр ту хысакĕнче, тинĕс шайĕнчен 600 - 1650 метр çӳллĕшĕнче, вырнаçнă. Унпа пĕр анлăшра Гагра тата Владивосток лараççĕ.

Хулари климат вичкĕн континентлă, температура çулталăкра çеç мар, талăкра та питĕ хăвăрт улшăнать.

 Климат 
Алмат климачӗ континентлӑАлма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз. тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

 Алматы кун-çулĕ 

 Вăтам ĕмĕрсенчи тапхăр 

 Верный 
Хальхи хулан малианхи никĕсне 1854 çулхи нарăсăн 4-мĕшĕнче хунă, ун чухне вырăс правительстви Кĕçĕн Алмата юханшывăн сулахай çыранĕнче вăрçă хӳтлĕх çуртне тума шутланă. 1854 çулхи çуркунне, авалхи Алмата ишĕлчĕкĕсем патĕнче Заил хӳтлĕхĕсен никĕсне хунă, каярах ăна Верное ят панă. Çурт-йĕре тăвас ĕçе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынă. Çав çулăн кĕр кунĕсенче ĕçсене вĕçленĕ. Йывăç пӳртсемпе казармăсенче Заили тĕкĕрчĕн 470 салтакĕпе офицерне вырнаçтарнă.История города 

1855 çулăн варринче хӳтлĕхе пĕрремĕш вырăссем куçса килнĕ. Верный хăвăрт ӳсме тытăнать. Юнашар Мăн тата Кĕçĕн Алмата станицисем, Тутар слободки никĕсленĕççĕ. 1856 çулта «Хысна садне» (халĕ Этеплĕхпе кану тĕп паркĕ), 1857 çулта Тутар слободки районĕнче пĕрремĕш шыв арманне ĕçе кĕртнĕ. 1858 çулта ĕçе янă пĕрремĕш сăра пĕçерекен савут вырăнти промăçлăхне пуçарса ярать. 1859 çулта кунта Петербургран ĕçпе янă  Голубев геодезист Верное пăнчăпа палăртать, çак вырăн вара тĕнче карттине кĕрет. 1859 çулхи çу уйăхĕнче хӳтлĕхре 5 пин çын пурăннă, 1860 çулта пĕрремĕш почтă уйрăмĕ тата хоспитăль уçăлать.

1867 çулхи акан 11-мĕшĕнче Верный хула Туркестан генерал-кĕпернетĕрне шутĕнчи Семириченск облаçĕн центрĕ пулса тăрать. 1867 çулхи утăн 13-мĕшĕнче Семиреченск касак çарне йĕркеленĕ. Çав вăхăтрах  Семиреченск облаçĕн гербне тăваççĕ: виççĕне пайланă, улмаллă панулми турачĕн гирляндипе йĕри-тавра çавăрнă питлĕх. Çӳлти пайĕ — карман сăнĕ, аялти: сулахайра — хĕрес, сылтăмра — çурма уйăх. Семиреченск облаçĕн центрĕ пулса тăрсан, Верный промăçлăхпа ăсталăх ĕçесене аталантарма тытăнать. Спирт-водкă тата сăра пĕçерекен савутсем, шăрт-çăм пусмана тăвакан фабрикă уçăлать. Хулан чи пысăк промăç йĕрклĕвĕсем шутне Гавриловăн (1875) тата Кадкинăн (1900) тапак фабрикисем кĕнĕ. Хулара хĕрарăмсен тата арçынсен училищисене, прихут тата ăстаĕç шкулĕсене, каярах арçынсен тата хĕрарăм гимназисене уçаççĕ.  Мечетсем çумĕнче мăсăльман шкулĕсем ĕçленĕ.

1887 çулхи çăвăн 28-мĕшĕнче питĕ вăйлă çĕр чĕтренĕвĕ пулать, ун чухне 322 çын пĕтет, 1798 кирпĕч çурт ишĕлет. Мăн тата Кĕçĕн станицăсен йывăç çурчĕсем ытлах арканмаççĕ. Каярахпа хулара сейсмо тата метеорологи станцисене, А. П. Зенков архитектор ертсе пынипе çурт-йĕре тунă чухне сейсмо йĕркине шута илес системăна туса хунă. Çĕр кисреннĕ хыççăн хулари çуртсене хăпартнă чухне ытларах йывăçпа усă кураççĕ. Вĕсенчен пысăк çурчĕсем — Çар полкĕн çурчĕ, Кафедра соборĕ, Этем пĕрлĕх çурчĕ тата ыттисем те. Çав тапхăрти упранса юлнă хăшпĕр çурт-йĕре истори, архитектура палăкĕ шутне кĕртнĕ, вĕсене патшалăх сыхлать. Çав трагедие асăнса хула çыннисем часавай лартнă, анчах та ăна 1927 çулта çĕмĕрнĕ.

1913 çул умĕн хулара 41 пин ытла çын пурăннă, 59 промăç йĕркелĕвĕ ĕçленĕ.

 Совет тапхăрĕ 
1918 çулта Вернайра совет влаçне туса хунă. Хулана облаçпе пĕрле РСФСР шутĕнчи Туркестан автономине (ТАССР) кĕртеççĕ. 1921 çулхи нарăсăн 5-мĕшĕнче Вернăйа кунти выпăнăн авалхи ятне — Алматана — куçараççĕ. 1927 çулхи акан 3-мĕшĕнче Кызылордăран Алматана РСФСР шутĕнчи Казак АССРĕн тĕп хулине куçараççĕ. Çакна пула хула татах ӳсме тытăнать.  1936 çултанпа (Казах ССРне йĕркеленĕренпе) Алмата малтан Казах ССРĕн, кайран ирĕклĕ Казахстанăн тĕпĕ.

 СССР тапхăрĕнчи индустриализаци 

 Хальхи Алмата 
1997 çулта Казахстан Республикин Президенчĕ Нурсултан Назарбаевăн Хушăвĕпе тĕп хулана Акмолана куçарнă, çур çултан ăна Астана ята панă. Çак саманта Алмата патшалăхăн ăслăлăх, этеплĕх, истори, промăçлăх тата финансă центрĕ пулса тăрать. Алматара хальлĕхе Казахстанăн Наци банкĕ тата хăшпĕр элчĕлĕхсем, правительствăн ытти йĕркеленĕвĕсене Астанана куçарнă. 1998 çулхи утăн 1-мĕшĕнче Хулан ятарлă статусе пирки саккун йышăннă. Алматана официаллă мар «Кăнтăр тĕп хула» теççĕ"" Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица» .

 Влаç органĕсем 
Хула акимне (пуçлăх) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ маслихат (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать.

 Байузаков Х. Б. — (1940—1941)
 Абдикалыков М. — (1941—1942)
 Шарипов С. — (1942—1943)
 Орехов П. Г. — (1943—1944)
 Милованов К. А. — (1944—1947)
 Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
 Ильяшев Р. — (1950—1952)
 Шарипов И. Ш. — (1950—1954)
 Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
 Адилов А. А. — (1956—1960)
 Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
 Аухадиев К. М. — (1975—1978)
 Жакипов А. Х. — (1978—1980)
 Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
 Кулибаев А. А. — (1983—1985)
 Нуркадилов З. К. — (1985—1994)
 Кулмаханов Ш. К. — (1994—1997)
 Храпунов В. В. — (1997—2004)
 Тасмагамбетов И. Н. — (2004—2008)
 Есимов А. С. — (2008—х.в.)

 Паллӑ ҫынсем 
 Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
 Наталья Назарова-театрпа кино актриси
 Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
 Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
 Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫиhttps://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore 

 Транспорт 

 Автобус, такси, троллейбус, трамвай 

 Метрополитен 

Метро тума 1988 çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне 2010 çулхи раштав уйăхĕнче палăртнăСтатья из газеты «Вечерний Алматы»,Информационное агентство КазТАГ

 Аэропорт 

 Чукун çул 

 Ăслăх тата çутĕç 

 Алмата ĂТИ 
 Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ
 Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ
 КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ
 Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ
 Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ
 Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ
 В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ
 Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ

 Этеплĕх ӳнер 

150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат

 Театрсем 
 Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ
 Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ
 Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ
 Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ
 Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ
 Корей театрĕ
 Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре
 Алматан нимĕç театре
 «ARTиШОК» театрĕ
 Республика пукане театрĕ

 Музейсем 

 Тăванлă хуласем 
  Хусан, Раççей
  Мускав, Раççей
  Санкт-Петербург, Раççей (1996)
  Бишкек, Кăркăстан
  Ташкент (), Узбекистан
  Тусон (), Аризона, АПШ
  Киев (), Украина
  Урумчи (), Китай
  Вильнюс (), Литва
  Джидда (), Сауд Аравийĕ
  Стамбул (), Турци
  Ренн (), Франци
  Тель-Авив (), Израиль
  Тэгу (), Кăнтăр Корей
  Рига (), Латви

Юлташ-хуласем
  Минск (), Беларуç (1994)

 Фотопухăм 

 Çавăн пекех пăхăр 
 Апорт (панулми тĕсĕ)
 Тастак
 Сайран
 Раимбек проспекчĕ (Алмата)
 Достык проспекчĕ (Алмата)
 Толе би урамĕ (Алмата)
 Казахфильм
 Рахат Тауэрс

 Каçăсем 
 «Алматы хулин официаллă сайчĕ» 
 «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz 
 Алмата картти 
 MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă 
 «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти» 
 Almaty Development — Проекты и развитие города 
 «Алмата кун-çулĕ, эссесем» 
 Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем 
 Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула» 
 «Тĕнче аэропорчĕ Алматы» 
 «Алматы город мечта!» 
 Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год 

 Асăрхавсем 

*
Категори:Тĕп хула пулнă хуласем
Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем
Категори:Миллионер-хуласем