Чулхула кĕпĕрни

Чулхула кĕпĕрни () — Раççей империн тата РСФСР 1714—1929 çулсенчи администраци-территориллĕ виçи. Кĕпĕрне хули — Чулхула.

 Тавралăхĕ 
Чулхула кĕпĕрни çак çĕрсемпе чикĕ тытнă: анăçра — Улатимĕр, çурçĕрте — Кострома тата Вятка, тухăçра — Хусан тата Чĕмпĕр, кăнтăрта — Пенза тата Тамбов кепернисемпе.

Кĕпĕрнен çĕр лаптăкĕ 48 241 км² 1847 çулта, 51 252 км² - 1905 çулта пулнă, 81 458 км² - в 1926 году.

Хура Атăлпа Атăл кĕпĕрне территорине икĕ пая уйăрнă, весем çĕр пичĕпе, геологи тăрăмĕпе, тăпрапа тата флорăпа урăхла: çурçĕр енĕ — айлăмлă, кăнтăр енĕ — туçи.

 Кун-çулĕ 
 Чулхула çĕрĕ Петĕр вăхăтĕччен 

 Кĕпĕрнесене йĕркелени 

 Администрациллĕ пайĕсем 

Çакăн пек, 1918 çулчен кĕпĕрне шутне 11 уес кĕнĕ:
 № Уес Уес хули Лаптăк,  çухрăм² Пурăнан халăх  (1897), çын 1 Ардат Ардатов (3546 çын)5288,0141 625 2 Арзамас Арзамас (10 592 çын)3307,1138 785 3 Балахна Балахна (5120 çын)3688,6141 694 4 Васильсăр Васильсурск (3799 çын)3365,9127 333 5 Горбат Горбат (4604 çын)3190,1134 160 6 Княгинино Княгинин (2737 çын)2595,5106 191 7 Лукоян Лукоян (2117 çын)5127,5193 454 8 Макар Макарьев (1560 чел.)6568,2108 994 9 Чулхула Чулхула (90 053 çын)3208,2222 033 10 Семёнов Семёнов (3752 çын)5889,2111 388 11 Сергач Сергач (4530 çын)2808,4159 117

 Революци хыççăнхи улшăнусем 
1917 çулхи революци хыççăн кĕпĕрне йышĕ питĕ улшăннă.

1918 — Горбат уесне Павлово ята куçарнă. Воскресени уесне йĕркеленĕ.

1920 — Макар уесне Лысково ятне панă.

Çапла, 1926 çулта кĕпĕрне йышне 11 уеспе 4 район кĕнĕ:
 № Администраци виçи Центр Лаптăк,  км² Пурăнан халăх  (1926), çын 1 Арзамас уесĕ Арзамас8 149351 667 2 Ветлуга уесĕ Ветлуга17 158234 322 3 Выкса уесĕ Выкса4 182117 211 4 Городец уесĕ Городец2 80494 367 5 Хĕрлĕ Баксен уесĕ Хĕрлĕ Баксем11 043178 978 6 Лукоян уесĕ Лукоянов6 693320 085 7 Лысково уесĕ Лысково7 032234 942 8 Чулхула уесĕ тата Канавино ĕçлев районĕ Чулхула4 659386 206 9 Павлово уесĕ Павлово3 604174 694 10 Семёнов уесĕ Семёнов7 831135 501 11 Сергач уесĕ Сергач6 759410 134 12 Балахна районĕ Балахна71827 804 13 Растяп районĕ Растяп74032 281 14 Сорма районĕ Сорма8645 152

 Пурăнан халăх 
 Халăх йышĕ 
 Çул  Пурăнан халăх, çын  Çав шутра  хулара, çын 1714 255 923   1766 461 400   1785 816 200   1847 1 104 794   1897 1 584 774 143 031 1905 1 799 500   1926 2 743 344 448 258

 Тĕн 
1897 çулхи халăх çыравĕпе кĕпĕрне территоринче тĕне тытакансем çапла валеçĕннĕ:
  çын шучĕ православисемпе вĕсемпе пĕр тĕнрисем  1 525 785 уйрăлнисем  75 848 мăсăльмансем  51 236 еврейсем  3388 католиксем  1115 протестантсем  723 ытти тĕн йăлине тытакансем  912

Кĕпĕрне территоринче паллă кивĕ йăла-йĕркиллĕ Керж скичĕсем ларнă. Урăх юхăмсенчен пачăшкăсăррисем (ытларахăшĕпе помор тата сăпас килĕшĕвĕсем; федосейсем те тĕл пулкалăнă. Пачăшкаллисен ĕненӳ енĕпе окружниксем тата окружниксене хирĕçсисем пулнă. Молокансем те пурăннă. 

Арканса каясран миссионерсен «Сăв. Хĕрес тăванлăхĕ» ĕçленĕ.

 Нацисен йышĕ 
Кĕпĕрнен Атăл лешьен пайĕнче вырăс халăх кăна пулнă; только небольшая часть Васильсăр тата Макар уесĕсен пысăках мар пайĕнче çеç марисем пурăннă. Туçи тăрăхĕнче çуррине май вырăса тухнă мордва халăхĕ вырнаçнă пулнă. Ирçĕсем  Лукоян, Арзамас, Сергач, Княгинино тата Ардат уесĕсенче, мăкшăсем — Лукоян, терюхансем — Чулхула, марисем — Васильсăр тата Макар уесĕсенче вырнаçăннă. 45 пине яхăн тутар халăхĕ Сергач уесĕнче тата  Княгинино уесĕн икĕ ялĕнче пурăннă.

1905—1906 çç. кĕпернере вырăс националисчĕсем «Шурă ялав» пĕрлешĕвне йĕркеленĕ, кайран вăл Вырăс халăхĕн пĕрлĕхĕн кĕпернери уйрăмĕ пулса тăрать, революции тăвас текенсене пусарнă. Унăн шутне кĕпернери 13 уйрăм кĕнĕ, пайташ йышĕ 4,2 пине çитнĕ.

Нацисен йышĕ 1897 çултаДемоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей:

 Уес вырăссем мордвасем тутарсем еврейсем марисем Кĕпĕрне, мĕнпурĕ 93,2% 3,4% 2,6% ... ... Ардат 98,8% ... ... ... ... Арзамас 92,9% 6,9% ... ... ... Балахна 99,5% ... ... ... ... Васильсăр 87,0% ... 8,6% ... 4,2% Горбат 99,9% ... ... ... ... Княгинино 98,0% ... 1,9% ... ... Лукоян 85,2% 14,3% ... ... ... Макар 98,5% ... ... ... 1,2% Чулхула 97,6% ... ... 1,0% ... Семёнов 99,9% ... ... ... ... Сергач 73,8% 8,9% 17,1% ... ...

 Чулхула кĕпĕрнаттăрĕсем 

Губернаторы Нижегородской губернии.Нижегородские губернаторы XVIII в. Краткий Био-библиографический словарьГубернаторы Нижегородской губернии. Аннотированный указатель (1714-1917) 
Туртса кăтартни — 5 çултан сахалрах ертсе пынă кĕпернетĕрсем.
 Измайлов Андрей Петрович (кăрлач, 20, 1714 — çу, 31, 1714)
 Путянин Степан Иванович (1714 — пуш, 19, 1717)
1717 çулхи пуш уйăхĕ — 1719 çулхи çу уйăхĕччен кĕпернене хусан кĕпернетĕрне П. С. Салтыкова пăхăнтарнă.
 Ржевский Юрий Алексеевич (май 1719—1728)
 Хвостов Фёдор Максимович (1729—1730)
 Бестужев-Рюмин Пётр Михайлович (февраль 1730 — март 1730)
 Волынский Иван Михайлович (1730—1740)
 Семён Гагарин (утă, 1740—пуш, 1742)
 Друцкий, Даниил Андреевич (1742—1752)
 Панин Александр Иванович (1753—1756)
 Бакшеев Максим Иванович (е Макшеев) (1757—1762)
 Измайлов Сергей Иванович (1762—1764)
 Аршеневский Яков Степанович (1764—1770)
 Квашнин-Самарин Андрей Никитич (1770—1773)
 Ступишин Алексей Алексеевич (1773—1779, генерал- кĕпернетĕр, 1779—1784)
 Ребиндер Иван Михайлович (Рейнгольд-Иоган) (1783 — пушăн, 1-мĕшĕ, 1792, генерал- кĕпернетĕр)
 Каховский Михаил Васильевич (1792—1796)
 Вяземский Андрей Иванович (пушăн 13-мĕшĕ, 1796 — раштав, 1796)
 Обухов Фёдор Васильевич (1779—1780)
 Белавин Иван Савинович (21 августа 1780—1796)
 Львов Андрей Лаврентьевич (1796—1798)
 Вяземский Андрей Иванович (1792—1800, генерал- кĕпернетĕр)
 Кудрявцев Егор Францевич (1798—1802)
 Руновский Андрей Максимович (1802—1813)
 Быховец Степан Антипович (1813—1818)
 Крюков Александр Семёнович (1818—1826)
 Бахметев Алексей Николаевич (1826—1828, генерал-кĕпернетĕр)
 Кривцов Николай Иванович (1826—1827)
 Храповицкий Иван Семенович (1827—1829)
 Бибиков Илларион Михайлович (1829—1831)
 Бутурлин Михаил Петрович (1831—1843)
 Урусов Михаил Александрович (1843—1855)
 Анненков Фёдор Васильевич (1855—1856)
 Муравьёв Александр Николаевич (1856—1861)
 Одинцов Алексей Алексеевич (1861—1873)
 Кутайсов Павел Ипполитович (1873—1880)
 Безак Николай Александрович (1880—1882)
 Баранов Николай Михайлович (1882—1897)
 Унтербергер Павел-Симон Фридрихович (1897—1905)
 Фредерикс Константин Платонович (1905—1906)
 Шрамченко Михаил Николаевич (1907—1910)
 Хвостов Алексей Николаевич (1910—1912)
 Борзенко Виктор Михайлович (1913—1915)
 Гирс Алексей Фёдорович (1915—1917)

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 


 Чулхула енĕн кун-çулĕ
 «Нижегородский сборник» издаваемый Нижегородским статистическим Комитетом, под редакцией Действительного члена и секретаря Комитета А.С. Гациского, в 10-ти томах  (Статьи о всех сторонах жизни губернии в 1860-х гг)
 Адрес-календарь Нижегородской губернии на 1891 год
 Списки населенных мест Нижегородской губернии 1863, JPG 
 Библиотека Царское Село, книги по истории Нижегородской губернии, PDF 
 Карта Нижегородской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)

*
Категори:Чулхула кун-çулĕ