Эдинбург

Эдинбу́рг ( — [ˈɛdɪnˌbrə] пек вуланать,  —  [tuːn ˈeːtʃən] пек вуланать) — Шотланди тĕп хули, калăпăшĕпе иккĕмĕш хула, пĕр ятлă облаçĕн администраци центрĕ.

Шотландин тухăç тинĕс хĕрринчи (Вăта Шотланди айлăмĕн çĕрĕнче) Ферт-оф-Форт кӳлмекĕн кăнтăр çыранĕнче вырнаçнă.  1437 çултанпа Шотланди тĕп хули.

Хулара Эдинбург университечĕ вырнаçнă. Эдинбург районĕсене — Ватă хулапа Çĕнĕ хулана — 1995 çулта ЮНЕСКО йĕркеленӳлĕхĕн Тĕнче кăнарлăхĕ йышне кĕртнĕ. 2001 çулхи халăх çыравĕпе, Эдинбургра  468 070 çын пурăннă.

Çурлара хулара тĕнчипе паллă пысăк темиçе темăллă Эдинбург фестивалĕ иртет. Çак вăхăта хулари халăх йышĕ çулçӳревçĕсем пухăннипе икĕ хутчен ӳсет. Туллипе каласан, Эдинбурга çулсерен 13 млн яхăн çулçӳревçĕ килсе курать, çакна пула вăл Аслă Британире (Лондон хыççăн) иккĕмĕш çулçӳрев паллă вырăнĕ шутланать.

 Этимологи 
Хула ячĕ Гододин патшалăхĕнчи авалхи бриттсен çĕрĕнче ларнă Din Eidyn бретон карманĕнчен— Эйдин карманĕ — пулса тухать. thumb|350px|Мăн Эдинбург карманĕн сăнĕ.

VI ĕмĕрте анкăл-саксăсем кельт территорине çĕнтерсе илсен, кармана çĕнĕлле Edin-burh теме тытăннă. Хăшпĕр тĕпчевçĕсем шутланипе, çак палăрту Эдвин карманĕ тени пулать (Edwin’s fort), тĕпĕнче VII ĕмĕрте астулра ларнă Нортумбри патшин Эдвинăн ячĕ выртать, пулас. Çапах та, çакăн пек шухăшлани тĕрĕсех мар пуль, меншĕн тесен ячĕ Эдвин тăрăна керичченех улшăннă пулнă.

 Кун-çулĕ 

 Паллă янташсем 
100px|thumb|right|Тони Блэр
100px|thumb|right|Ширли Мэнсон
 Ширли Мэнсон (1966) — вокал, гитара, текстсем тата Garbage ушкăнăн пичĕ-сăнĕ
 Александр Белл (1847—1922) — ăслайçă, телефоние никĕс хураканĕ
 Тони Блэр (1953) — Асла Британи премьер-министрĕ
 Дойг Питер) — британи ӳнерçи, асамлă реализмра ĕçлет
 Инглис Генри Дэвид (1795—1835) — акăлчан çыравçи
 Сэр Артур Конан Дойл (1859—1930) — паллă çыравçă, Шерлок Холмс çинчен детектив романĕсен авторĕ
 Сэр Шон Коннери (1930) — паллă киноартист тата продюсер, Джеймс Бонд рольне выляканĕ
 Джеймс Клерк Максвелл (1831—1879) — физик, классика электродинамика пайне никĕслекенĕ
 Джон Нокс (1513—1572) — тĕн ĕçченĕ, Шотландире пресвитери чиркĕвне йĕркелекенĕ
 Джоан Роулинг (1965) — хальхи çыравçă, Гарри Поттер çинчен романĕсен авторĕ
 Сэр Вальтер Скотт (1771—1832) — тĕнчипе паллă çыравçă
 Адам Смит (1723—1790) — экономист, хальхи экономика теорине никĕслекенĕ
 Мюриэл Спарк (1918—2006) — паллă британи хĕрарăм-романист
 Роберт Льюис Стивенсон (1850—1894) — çыравçă тата сăвăç, приключени романĕсемпе повеçсен авторĕ
 Мария I Стюарт (1542—1587) — Шотланди арăм патши
 Ирвин Уэлш (1958) — хальхи палла çыравçă
 Джеймс Хаттон (1726—1797) — натуралист-геолог, плутонизма никĕслекенĕ
 Давид Юм (1711—1776) — философ, шотланди Çутĕç ĕçченĕ

 Климат 
Климат таблици World Meterological OrganizationКăрлачНарăсПушАкаÇуÇĕртмеУтăÇурлаАвăнЮпаЧӳкРаштавÇултаКунри чи çӳллĕ вăтам температура (°C)6.26.58.711.114.217.318.818.516.213.28.16.912.1Кунри чи пĕчĕк вăтам температура (°C)0.30.01.53.15.78.710.310.28.45.92.10.94.8Вăтам нӳрĕк (мм)574251415151576567656358668Çумăрлă кунсен вăтам шучĕ17.213.616.214.014.413.313.115.216.516.716.316.3182.8

 Халăх 

Эдинбургри халăх йыш улшăнăвĕ Хыпарсене Лит хула халăхне те кĕртнĕ 1755 — 2005 çç. тапхăрĕнче City of Edinburgh Council Edinphoto  1755179118111821183118411851186118711881189157 19581 86582 624112 235136 054138 182160 511168 121196 979228 357261 22519011911192119311951196119711981199120012005316 837320 318420 264439 010466 761468 361453 575425 575418 914448 624457 830

Халăх çыравĕпе Эдинбургра 2001 çулта 448 624 çын пурăннă. 2005 çулта çак шут, Шотланди граждан тытăмĕн тĕп департаменчĕн хаклавĕпе, 457 830 çынна çитет, çав шутран 48 % (220 094 çын) арçын тата 52 % (237 736 çын) — хĕрарăм.

 Экономика 
Эдинбург — Аслă Британин экономика енчен вăйлă аталаннă районсенчен пĕри. Экономика ӳсĕмĕ 1999 çулта пуçланать, ун чухне Шотланди парламентне çĕнĕрен йĕркеленĕ, çакăн хыççăн хулара правительство çурчĕсене нумай туса хунă, халăх валли чылай ĕç вырăнĕ тупăннă.

Эдинбургăн чи мала аталаннă экономики — сфера услуг, тĕплĕнрех  çулçӳревлĕх, банк ĕçĕ, çутĕç тата кăткăс технологисем. 1695 çулта Шотланди парламенчĕн йышăнăвĕпе Шотланди Банкне йĕркеленĕ. Халĕ вăл HBOS холдинг компанине кĕрет, унăн пуç офисĕ Эдинбургра вырнаçнă. Шотланди патша банкне патша хушăвĕпе 1747 çулта никĕсленĕ, паянкун вăл пасар капитализаципе тĕнче рейтингĕпе пиллĕкĕмĕш вырăнта шутланать. 

 Транспорт 
180px|thumb|rightЭдинбург аэропорчĕн |диспетчер турулĕ
Тулли статья: Эдинбургăн транспорт системи
Эдинбург — Шотландин тĕп транспорт çыххи тата хĕвеланăç-вăта пайĕн чукун çул центрĕ.

 Этеплĕх 

 Музейсем 

 Тăванлă хуласем 
  Ванкувер (Канада)
  Данидин (Çĕнĕ Зеланди)
  Киев (Украина)
  Краков (Польша)
  Мӳнхен (Германи)
  Санкт-Петербург, Раççей (1995)  Ницца (Франци)
  Ольборг (Дани)
  Сан-Диего (АПШ)
  Сиань (Китай)
  Флоренци (Итали)

 Фотографисем 

 Каçăсем 

 Çулçӳрев 

 EdinburghGuide.com (акăлч.) Хулари çул кăтартаканĕ
 YourEdinburgh.info  (акăлч.) Хулари çул кăтартаканĕ
 Эдинбургский аэропорт (акăлч.) Рейс расписанийĕ, билетсене илсе хумалли

 Паллă вырăнсем 

 Эдинбург музейĕсемпе галерейисем (акăлч.)
 Эдинбург галерейисем (акăлч.)
 Эдинбургăн ватă хули  (акăлч.) Кун-çулĕ, лавккасем, хăна çурчĕсем, пабсем тата урăх.
 Эдинбург патшалăх обсерваторийĕ (акăлч.)
 Эдинбург зоопаркĕ (акăлч.)
 Эдинбург патшалăх ботаника сачĕ (акăлч.)
 Патшалăх милĕ (акăлч.) Эдинбургăн кун-çуллĕ тĕп урамĕ

 Фестивальсем 

 Эдинбургри тĕнче ӳнер фестивалĕ (акăлч.)
 Эдинбургри тĕнче кинофестивалĕ (акăлч.)
 Эдинбургри тĕнче джазпа блюз фестивалĕ  (акăлч.)
 Эдинбургри тĕнче кĕнеке фестивалĕ (акăлч.)
 Эдинбургри тĕнче ăслăх фестивалĕ (акăлч.)
 Фестиваль Edinburgh Fringe (акăлч.)
 Эдинбургриинтерхастар кану фестивалĕ (акăлч.)
 Эдинбургри çар оркестрĕсен парачĕ (акăлч.)
 Hogmanay — шотланди Çĕнĕ çулĕ  (акăлч.)
 Эдинбургăн пур фестиваль сайчĕ  (акăлч.)

 Çутĕç 

 Эдинбургский университет (акăлч.)
 Хериот-Ватт университечĕ (акăлч.)
 Эдинбург ӳнер колледжĕ (акăлч.)
 Эдинбургри патшалăх хирурги колледжĕ (акăлч.)
 Эдинбургри патшалăх медицина колледжĕ (акăлч.)
 Эдинбург бизнес шкулĕ

 Храмсем 
Собор мечетĕ

 Асăрхавсем 

Категори:Эдинбург
Категори:Шотланди хулисем