Улатимĕр кĕпĕрни

Улати́мĕр кĕпĕрни  — Раççей империн тата РСФСР-н 1796—1929 çулсенчи администрациллĕ-территориллĕ виçи. Кĕпĕрне хули — Улатимĕр.

 Тавралăхĕ 
Улатимĕр кĕпĕрни çурçĕр енче Ярославль тата Кострома, тухăç енчен — Чулхула, анăç енчен — Мускав тата Тĕвер, кăнтăр енчен — Тамбов тата Кисан кĕпернисемпе чикĕ тытнă.

1918 çулчен кĕпĕрне 40 339 çухрăм² (45 910 км²), Стрельбицкин шутлавĕпе - 42 930,5 çухрăм², çав шутра кӳлĕсем патĕнче 99 çухрăма² яхăн. 1926 çулта кĕпернен лаптăкĕ 33 023 км² çитнĕ. Хĕвел тухăçĕнчен хĕвел анăçнелле чи нумай тăсăлăвĕ 325 çухрăм (347 километр), анлăшĕ çурçĕртен кăнтăралла 240 çухрăм (256 километр).

 Кун-çулĕ 

 Администрациллĕ пайлану 
Йĕркеленĕ саманта 1796 çулта кĕпернере 10 уес пулнă: Улатимĕр, Вязники, Гороховец, Меленки, Мурăм, Переславль, Пукрав, Суздаль, Шуя, Юрий.

1803 çулта тепĕр 3 уеса йĕркеленĕ: Александров, Ковров тата Судогода.

Çакăн пек администрациллĕ пайлану 1918 çулчен тытăнса тăнă. XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнче кĕпĕрне йышне 13 уес кĕнĕ, вĕсем 222 вулăсран тытăнса тăнă. 

 № Уес Уес хули Лаптăк,  çухрăм²Халăх йышĕ (1897), çын 1 Александров Александров (6 810 чел.)2 886,8100 371 2 Улатимĕр Улатимĕр (28 479 чел.)2 402,5160 996 3 Вязники Вязники (8 862 çын)3 309,686 352 4 Гороховец Гороховец (2 297 çын)3 817,792 240 5 Ковров Ковров (14 571 çын)3 427,5109 861 6 Меленки Меленки (8 909 çын)4 617,8142 304 7 Мурăм Мурăм (13 271 çын)2 229,8122 383 8 Переславль Переславль-Залесский (10 639 çын)3 178,787 337 9 Пукрав Пукрав (2 785 çын)4 142,2158 229 10 Судогода Судогда (3 182 çын)5 099,996 798 11 Суздаль Суздаль (6 412 çын)2 513,1107 708 12 Шуя Шуя (19 583 çын)2 565,2158 483 13 Юрий Поляк Юри (5 759 çын)2 641,092 629

1918 çулта Шуя уесе çĕнĕ Иваново-Вознесени кĕпĕрнине куçарнă. 1920 çулта Кольчуга районне йĕркеленĕ (4 çул хушши пулнă). 1921 çулта Пукрав уесне пĕтьерсе унăн вырăнне Киржач уесне уса хунă. Тепĕр 3 çултан Гороховец, Киржач тата Суздаль уесĕсене йĕркеленĕ. 1925 çулта Поляк Юрий уесне Иваново-Вознесени кĕпĕрнине панă. Тепĕр çултан Меленкипе Судогода уесĕсене пăрахăçланă, вĕсен территоринче Гуç уесне туса хунă. 

Çапла 1926 çулта Улатимĕр кĕпĕрнине 7 уес кĕнĕ:
 № Уес Уес хули Лаптăк,  км²Халăх йышĕ (1926), чел. 1 Александров Александров 4 365184 850 2 Улатимĕр Улатимĕр6 717325 693 3 Вязники Вязники5 337151 628 4 Гусь Гусь-Хрустальный 4 064110 029 5 Ковров Ковров3 272120 524 6 Мурăм Мурăм 6 370332 257 7 Переславль Переславль-Залесский2 89896 159

1929 çулхи кăрлачăн 14-мĕшĕнче Улатимĕр кĕпĕрнине тата унăн мĕнпур уесне пăрахăçланă, весен çĕрĕсене Иваново Промăçлă тата Чулхула облаçĕсем хушшинче пайланă.

 Пурăнан вырăнсем 
XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнче кĕпĕрнере 15 хула, 1 посад (Гавриловский посад) тата 8 227 ытти пурăнан вырăн шутланнă. Чи пысăк хуласем: Иваново-Вознесенск (54 208 çын), Улатимĕр (28 479 çын) тата Шуя (19 583 çын).

 Пурăнан халăх 
1886 çулта кĕпĕрнере 1 416 750 яхăн çын пурăннă. 1897 çулти халăх çыравĕпе кĕпернере 1 515 691 çын пурăннă (690 312 арçынпа 825 379 хĕрарăм), вĕсенчен хулара 190 618 çын. Пĕтĕм Раççейри 1926 çулти халăх çыравĕпе кĕпĕрнере 1 321 140 çын шутланнă, вĕсенчен хула çынни - 263 942.

 Наци йышĕ 
1897 çулти наци йышĕ
 Уес вырăссем Мĕнпур кĕперне 99,7 % Александров 99,6 % Улатимĕр 98,7 % Вязники 99,9 % Гороховец 99,9 % Ковров 99,8 % Меленки 99,9 % Мурăм 99,7 % Переславль 99,9 % Пукрав 99,7 % Судогда 99,9 % Суздаль 99,9 % Шуя 99,6 % Юрий 99,8 %

 Дворян ăрачĕсем  
Изединовсем, Каблуковсем, Калакутскисем, Калачовсем, Карякинсем, Касаговсем.

 Кĕпĕрнаттăрсем 
 Рунич Павел Степанович 6.01.1797-      1802
 Долгоруков Иван Михайлович .02.1802-23.03.1812
 Супонев Авдей Николаевич 23.03.1812-      1817
 Юрлов Иван Иванович 1.02.1817-25.05.1820
 Кавелин Дмитрий Александрович 25.05.1820-1821
 Апраксин Пётр Иванович 15.06.1821-29.07.1827
 Курута Иван Эммануилович 12.08.1827-27.11.1832
 Ланской Сергей Степанович 27.11.1832-31.12.1834
 Паскевич Степан Федорович 13.01.1835-23.04.1836
 Курута Иван Эммануилович 23.04.1836-12.07.1842
 Донауров Петр Михайлович 14.07.1842- 8.04.1851
 Зарин Владимир Иванович 29.06.1851-28.02.1852
 Синельников Николай Петрович  28.02.1852- 9.12.1852
 Анненков Владимир Егорович 9.12.1852-14.06.1856
 Тиличеев Егор Сергеевич 15.06.1856-18.09.1861
 Самсонов Александр Петрович 18.10.1861- 1.01.1865
 Шахотин Платон Александрович 8.10.1865- 4.03.1866 (в.ĕ. 1.01.1865- 8.10.1865)
 Струков Владимир Николаевич 8.03.1866-12.12.1875
 Судиенко Иосиф Михайлович  30.08.1876- 5.12.1892 (в.ĕ. 2.01.1876-30.08.1876)
 Теренин Михаил Николаевич 22.01.1893-30.05.1898
 Цеймерн Николай Максимович  3.06.1898-16.10.1901
 Клингенберг Николай Михайлович 19.10.1901- 1.07.1902
 Леонтьев Иван Михайлович  6.07.1902-25.07.1906
 Сазонов Иван Николаевич 29.07.1906- 5.06.1914
 Крейтон Владимир Николаевич 9.06.1914- 3.03.1917

 Промăçлăх 
 Транспорт 
 Чукун çул транспорчĕ 
 Шыв транспорчĕ 

 Символика 

 Тĕн 
 Вуламалли 
 Памятная книжка Владимирской губернии на 1848 год
 Списки населенных мест Владимирской губернии 1863, PDF 
 Памятная книжка и адрес-календарь Владимирской губернии 1844-1917, PDF,DJVU
  Мазанов И. Библиография Владимирской губернии. Улатимĕр. 1905 ç.

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 


 Карта Владимирской губернии из «Атласа» А.А.Ильина 1876 года (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
 Библиотека Царское Село, книги по истории Владимирской губернии (Астăвăм кĕнекисем), PDF 

Категори:Раççей империн кĕпĕрнисем
*