Чăваш пускăч хăмин калăпĕсем

Клавиатурăн чăвашла çийĕ () — чăваш çырулăхĕн типографи символĕсене (сас паллисене, цифрисене, чарăну паллисене т. ыт.) чăвашла текст информацине кĕртме, çырма паракан япали.

Кашни килĕшӳпе механика, визуаллă тата функциллĕ «клавиша-пĕлтерӳ» тивĕçевне майлаштарнă.

 Кун-çулĕ 
Çыруллă чĕлхесен клавиатурин пĕрремĕш сарăмĕсене çыракан машинка валли хатĕрленĕ. Çыракан машинка валли пĕрремĕш чăваш сарăмне Константин Иванов сăвăç ăсталанă, вăл хăй ăстаçă пулнă май, йывăçран çыракан машинка касса хатĕрлет. Константин Ивановăн машинки И. Я. Яковлев алфавичĕн сасă паллисене пичетленĕ.

1930-мĕш çулсенче Яковлевăн алфавитне вырăс алфавитĕнчен унчен чăваш çырулăхĕнче усă курман 10 ытла сасă палли кĕртнĕ. Алфавита çапла вырăслатнă хыççăн пичетлемелли машинкăн чăваш сасă паллисене тивĕçтерме тӳме çитеймен, çакă вара ЙЦУКЕН вырăс раскладкипе чăваш текстне  кăтартма май паман. Çакна пула «вырăс» машинкипе пичетленĕ хыççăн хушма чăваш сасă паллисене диакритика паллисемпе палăртма тивнĕ.

 Компьютер клавиатурин çийĕсем 

Официаллă чăваш чĕлхин компьютер клавиатурин сарăмĕ пирки килĕшни паянхи куна çук.
Çакна пула Microsoft Windows операци системисен çемьйин стандартлă пуххинче чăваш чĕлхин пĕтĕмĕшле клавиатурине кĕртмен.

2009 çулхи пуш уйăхĕнче иртнĕ Мĕнпур ведомствăсен чăваш чĕлхин комиссинПоложение о Межведомственной комиссии по чувашскому языку  ларăвĕнче компьютерăн чăваш сарăмне вĕр виçене антарас (стандартлас) ыйтусене пăхса тухнă.

Комисси йышăннипе, компьютер шрифчĕсенче чăваш алфавичĕн Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ символĕсем пулманнипе Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ вырăнне латиница Ă ă, Ӗ ĕ, Ç ç, Ÿ ÿ символĕсемпе улăштармалла тенĕЧăваш чĕлхин пĕрлехи комиссийĕ ларăвĕн протоколĕ .  Компьютер клавиатурин сарăмне комисси йышăнма тăхтанă.

Буквисем документсан ăшĕнче пулччăр тесен ANSI (Windows-1251) кодировки вырăнне UTF-8 (UCS) я Юникод (UTF-16) пулмалла, UTF-16 (UCS-2) пулсан файлĕ икĕ хут йывăртарах пулать.

Виндовсăн блокнотĕнче:
Файл - Сохранить как - Кодировка: UTF-8

Вунăмĕш виндовсра чувашский CHV пур, клавиатури çук-ха.

2007 çултанпа Линукс убунтура пур.

 ЙЦУКЕН (Вырăс) çийĕн чăваш аслатăвĕ
Windows 2000 операци системисем уçăлнипе Юникод символĕсемпе юникод шрифчĕсене тытса пыракан ЙЦУКЕН (Вырăс) сарăмĕн чăваш аслатăвĕсене хайлама пуçланаççĕ.

Çак сарăмсенче чăваш алфавичĕн хушма саса паллисемне ЙЦУКЕН (Вырăс) сарăмăн иккĕмĕш шайне тата/е «ахаль выртакан  клавишсемпе» палăртаççĕ. Кун чухне  «амăшĕн» сарăмне ытлашши улшăнусем кĕмеççĕ.

 «Хăй тĕллĕ тунă» шрифтсем (Юникодпа пĕрлĕ мар) 

Юникод уçăличчен чăваш алфавичĕн сасă паллисен кодировки пĕр виçеллĕ пулман. Çак сăлтавпа XX ĕмĕрĕн 90-мĕш çулсен иккĕмĕш çурринче чăвашла текстсене  компьютера кĕртме «халăх ăстисем» проприетарлă шрифтсене урăхлатнă, Ё ё, Ъ ъ сасă паллисен тата «+», «=», «_», «-», «/», «\» паллисен глифĕсене чăваш алфавичĕн хушма Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ сасă паллисене хатĕрленĕ, малтанхи символсен кочĕсене çĕнĕрен хушнă сасăсене тивĕçтернĕ.

«Хăй тĕллĕ тунă» Юникод стандарчĕпе çыхăнман мĕнпур шрифтсенче, Юникод принципне пăснă — символĕсен кочĕсем юникодпа пĕр пек мар. 

 Esa Anttikoski AltGr клавиатура çийĕ 
2001 çулта Йоэнсу финлянди университечĕн ĕçтĕшĕ Esa Anttikoski ЙЦУКЕН (Вырăс) аслатăвне Windows 95, Windows 98 тата Windows MEРаскладки клавиатуры для Windows 95/98/ME валли усă курма сĕннĕ, унта чăваш алфавичĕн хушма символĕсем те пулнă. 2003 çулта вăл çак сарăмăн юникод версине Windows NT, Windows 2000, Windows XPЮникодовые раскладки клавиатуры для Windows NT/2000/XP валли ăсталанă. Виçĕ сарăмне те Esa Anttikoski ЙЦУКЕН (Вырăс) сарăмĕн никĕсĕпе тунă. Esa Anttikoski сарăмĕсенче хушма чăваш символĕсене иккĕмĕш шайра (пĕрле ), А а, Е е, С с, У у, сасă паллисен тӳмисем çинче вырнаçнă. Унпа çырас тесен маларах  пусмалла, кайран: , , , ,  пулмасан сылтăм  я па .

2005 çулта Н. А. Плотников Esa Anttikoski хатĕрленĕ юникод сарăмне улшăнусем кĕртнĕ, Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ кирилици саспаллисене сăнĕпе пĕр пекех Ă ă, Ӗ ĕ, Ç ç латин сас паллисемпе улăштарнă. Ӳ ӳ кирилици символĕсене çаплах хăварнă. Улăштарнă сарăмăн файлĕсене (ăнлантарусемпе пĕрле)  Chuvash.orgУстановка чувашской раскладки сайтĕнче тупма пулать. Çак сарăмпа Н. Плотников Чăваш Википедин контентне тунă, тӳрлетнĕ чухне, хăй ăсталанă Chuvash.org, Yumah.ru тата урăх сайтсенче те усă курать. Буквисене Microsoft Keyboard Layout Creator, XP/Vista экран клавиатуринче пăхма пулать.

Унпа википедире çырас тесен Ctrl+M кăна пусмалла. Firefox 65.0 версинчен цифрăли кăна ĕçлеть. Ӑӑ - çӳлти 8 çинче, Ӗӗ - 7 çинче, Ҫҫ - 3 çинче, Ӳӳ - 5 çинчеwikimedia/jquery.ime.

 Mercen Raşşej клавиатура çийĕ 
ЙЦУКЕН (Вырăс) сарăмен чăваш аслатăвĕсен хушинче «Mercen Raşşej» сарăма асăнмалла. Ăна Viktor V. Microsoft Keyboard Layout Creator программипеMSKLC — The Microsoft Keyboard Layout Creator тунă. Унпа вырăс клавиатури çинче чăваш алфавичĕн паллисене сарăмăн иккĕмĕш шайринчи тата «ахаль выртакан» тӳмесемпе пичетлеме пулать. Windows 2000, Windows XP, Windows Vista çинче сарăм полхар сарăмĕсен йышне хутшăнать. Юлашки версийĕ — Mercen 11rMercen — CĂVAŠLA SARĂM .

 «Chuvash Cyrillic» клавиатура çийĕ 
2007 çулхи ака уйăхĕнче Ikăruk ЙЦУКЕН (Вырăс) комьютер никĕсĕпе  чăваш сарăмне хатĕрленĕ. Хушма 4 чăваш сасă паллисене цифрăсен блокĕ çинче вырнаçтарнă. Эхер те Esa Anttikoski сарăмĕпе Н. А. Плотников тунă çĕнĕлетӳсем вырăс ЙЦУКЕН (Вырăс) клавиатурин вырăнĕнче пулать, Ikărukăн сарăмĕ пăлхар клавиатурин вырăнĕнче. Полхар ушкăнне чăваш чĕлхи анăç-хунн турачĕн полхар ушкăнне кĕнипе суйланă.

Ikăruk сарăмĕн юлашки версийĕ «Chuvash Cyrillic» ятпа 2010 кăрлачра тухнă.

 Jahat клавиатура çийĕ 
Тутарстан фирми «Jahat» сĕннĕ сарăмра ЙЦУКЕН (Вырăс (Машинопись)) вырăс сарăмĕн чăваш «Ăă», «Ӗĕ», «Çç», «Ÿÿ» сасă паллисене чăваш тексчĕсенче сайра тĕл пулакан вырăс сасă паллисен «Жж» «Ёё» «Щщ» «Ъъ» вырăнĕсене панă. Çакна пула, «Жж» «Ёё» «Щщ» «Ъъ» сасă паллисене пичетлене чухне вырăс сарăмне куçмалла.

Компьютер çине Jahat сарăмне вырнаçтаракан проприетарлă программаăна Тутарстанри мĕнпур  чăваш шкулĕсене лартса панă. Унпа Тутарстанра тухакан «Сувар» чăваш хаçачĕн редакцинче ĕçлеççĕ. Фирма Jahat хăйĕн сарăмне Шупашкарта кăтартнă, анчах та Чăваш çĕрĕнче ăна йышăнман.  

Jahat чăваш сарăмĕн çитменлĕхĕсем:
 Ж ж, Ё ё, Щ щ, Ъ ъ сасă паллисем çукки
 Ă ă, Ӗ ĕ, Ç ç, Ÿ ÿ сасă палисен символĕсен кодировки Юникод стандарчĕпе пĕр пек мар

 «Mercen Tĕnce» клавиатура çийĕ 
«Mercen Tĕnce» сарăма Viktor V. Windows NT операци системисен çемьи валли Microsoft Keyboard Layout Creator программинMSKLC — The Microsoft Keyboard Layout Creator никĕсĕпе тунă, вăл QWERTY латин сарăмĕн чăваш аслатăвĕ шутланать. ЧăвашЛат чăваш алфавичĕн сасă паллисемпе усă курма хатĕрленĕ. Ун йышне ЧăвашЛат алфавичĕн тата тата урăх тĕрĕк чĕлхисен алафавичĕсен, çаплах  Мĕнпур тĕнчери фонетика ассоциацийĕMercen — CĂVAŠLA SARĂM  транскрипцин символĕсем кĕреççĕ, вĕсене сарăмăн иккĕмĕш шайĕнче, çавăн пекех «ахаль выртакан тӳмесем» çинче, вырнаçтарнă. «Акăлчан (АПШ)» сарăмсен йышĕнче пулать. Юлашки версийĕ — Mercen 77t.

 Андроид 
Чăваш буквисем 6.6.11.169977134 версинчен тытăнса Gboard клавиатуринче пур, ăна андроидри Play Маркетра шырамалла. Бб - Вв, Ёё - Ее, Жж - Зз, Цц - Чч, Щщ - Шш, Ъъ - Ьь çинче.

 Асăрхавсем 

 Çавăн пекех 
 Чăваш алфавичĕ
 Клавиатура
 Клавиатура сарăмĕ

 Каçăсем 
 «Chuvash Cyrillic» (версия «3578») чăваш компьютер сарăмне вырнаçтаракан компьютер программи
 Чăваш сарăмне лартасси. Информация по программе, устанавливающей чувашское расширение раскладки ЙЦУКЕН (Русская) 
 Чăваш раскладкине лартасси. Chuvash.org сайтĕнчи клавиатурăн чăваш раскладкисем пирки хыпар
 Мерчен. «Mercen Raşşej» тата «Mercen Tĕnce» раскладкисем пирки сайт  
 Языки народов России в Интернете: Шрифты и клавиатуры.Сайт Esa Anttikoski 
 Чувашские шрифты. Самодельные чувашские шрифты на официальном портале органов власти Чувашской Республики.
 Элтепере чӑваш чӗлхин латинла саспаллийӗсене ҫирӗплетме ыйтнӑ

Категори:Чăваш чĕлхи
Категори:Чăваш алфавичĕ