Тĕрĕксем

Тĕрĕксем (тăван ячĕ: 𐱅𐰇𐰼𐰰; шато: 突厥, Tūjuе; çаплах тĕрĕк халăхĕсем, тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен ушкăнĕсем) — тĕрĕк челхисемпе пуплекен тата тĕрĕк кăкĕнчен пулса тухнă халăхсен этнос-чĕлхе пĕрлĕхлĕхĕТавадов Г. Т. Этнология. Учебник для вузов. — М.: Проект, 2002. — 352 с. — С. 106.Этнопсихологический словарь. / Под ред. В. Г. Крысько, Д. И. Фельдштейна. — М.: МПСИ, 1999. — ISBN 5-89502-058-5 

Хальхи тĕрĕксен ытларахăшĕ — мăсăльмансем, çаплах православи христианĕсем (гагаузсен, чăвашсен ытларахăшĕ, тутарсен тата якутсен пайĕ), иудейсем (крымчаксем тата караимсем), буддистсем (тувинсем, сарă уйгурсем, тарбагатай кăркăсĕсем тата саларсен пайĕ), бурханистсем (алтайсем), танкăрсем тата шамансем (хакассем, шорсем, телеутсем, якутсем тата долгансем).

 Пĕрлехи хыпарсем 
справа|безрамки|307x307пкс
Тĕрĕксем тухнă вырăн — Вар Ази (Алтай, Джунгари). Чылай хушă тĕрĕк тата монгол йăхĕсем юнашар пурăннă, кӳршĕ халăхĕн чĕлхине те пĕлнĕ. Пирĕн эра пуçламăшĕнче Вăтам Азире тĕрĕксем çумне индоевропейсем хутшăннăСредняя АзияВозникновение тюрков . Вăтам ĕмĕрсенче тĕрĕксем хĕвеланăçнелле куçма тытăнаççĕ.

 Кун-çулĕ 

 Тĕрĕк халăхĕсен тата патшалăх-территорисен классификацийĕ 
 Авалхи тĕрĕк халăхĕсем 
 Тӳркӳтсем
 Пуçанаксем
 Половсем (Кăпчаксем)
 Хуннсем
 Енисей кăркăсĕсем
 Пулкарсем
 Хусарсем
 Огузсем
 Уйкăрсем


 Хальхи тĕрĕк халăхĕсем 
Тĕрĕк халăхĕсем тĕнчере XXI ĕмĕрĕн пуçламăшĕ тĕлне.
750px

 Пăлхар ушкăнĕ

 Кĕçĕн карачинсемГоворят на особом чăваш чĕлхин кĕçĕн карачин калаçăвĕ.

 Хăй тĕрĕк халăхĕсем

 Туçи-алтай (вар-тухăç) ушкăнĕТапаларсем, кăнтăр алтайсем, кăркăссе тата кăпчаксем Фергансем, кăпчаксемпе çывăх, пулас
 Чулăмсем (кăштах)чулăм чĕлхин анат чулăм калаçăвĕпе усă кураççĕ (усă курнă).


 Çурçĕр енчисем: кумандинсем, челкансем
 Тапаларсем (çурçĕр енчисем шутне кĕреççĕ пулин те, тапалар идиомĕ кăнтăр алтай чĕлхи пекерех)
 Кăнтăр енчисем: алтай-кижи, теленгитсем, телеутсем

 Фергана кăпчакĕсем

 Карлук (кăнтăр-тухăç) ушкăнĕ



 Эйну (узбексем?)
 Лобнорсем карлу тата кăркăс чĕлхисем евĕр лобнор чĕлхипе калаçаççĕ.
 Хотонсем (?)Хотон чĕлхи, пур пулсан, ытларах карлук тата кăркăс уйрăмлăхĕсемлĕ.


 Кăпчак (çурçĕр-анăç) ушкăнĕ А.В. Дыбо гипотезипе,  вар-хĕвелтухăç тĕрĕкĕсем, карлуксем (халаджисемпе авалхи карлуксемсĕр пуçсăр) тата кăпчаксем пĕрлĕ карлук-кăпчак ушкăнне кĕреççĕ.
 Кăпчак-пăлхар (атăлçи кăпчак) халăхĕсем

 Кряшенсем
 Нагайбаксем
 Хусан тутарĕсем
 Касимов тутарĕсем
 Мишарсем
 Тептярсем
 Пушкăртстан тутарĕсем
 Поляк-литва тутарĕсем
 Финн тутарĕсем

 Çурçĕр-хĕвеланăç пушкăртсем
 Пушкăрт йăхĕсем
 Çĕпĕр тутарĕсем
 Кăпчак-половец (половец) халахĕсем







 Урумсем (кăштах)Урумсем — вăтам диалектне çывăх крым тутар чĕлхин диалекчĕпе калаçакан тĕрĕкленнĕ хуратинĕс грекĕсем.
 Кăпчак-ногай (ногай) халăхĕсем




 Аçтăрхан тутарĕсем
 Карагашсем
 Юрта татарĕсем


 Огуз (кăнтăр-анăç) ушкăнĕ





 Айналлу
 Сонкор тĕрĕкĕсем













 Юрюки
 Караманлăсем


 Саян (тобас) ушкăнĕ
 Çеçенхир кĕçĕн ушкăнĕ

 Мончаксем
 Цэнгэльсем
 Тайга кĕçĕн ушкăнĕ


 Сойотсем
 Урянхайсем
 Цатансем (цаатансем)

 Уйгур (кăркăс) ушкăнĕ

 Фуюй кăркăсĕсем

 Качинсем
 Койбалсем
 Кызылсем
 Сагайсем
 Бельтăрсем
 Чулăмсем (кăштах)чулăм чĕлхин вăтам чулăм калаçăвĕпе пуплеççĕ.


 Якут ушкăнĕ

 Ессей якучĕсем


 Хальхи ирĕклĕ тĕрĕк патшалăхĕсем 
  Азербайджан — 90 % ытла
  Казахстан — 75 % ытла (40 % - 1989)
  Киргизи — 80 % ытла
  Туркмени — 90 % ытла
  Турци — 90 % яхăн
  Узбекистан — 90 % ытла

 Хальхи тĕрĕк наци автономисем 
 КХР
  Синьцзян-Уйгур автономи районĕ — 64 % яхăн
 Раççей
  Пушкăртстан — 57 % 2002 çулхи халăх çыравĕ  населения в 2002 году.
  Дагестан Республики — 20,50 % (кумăк тата ногай 2002 çулта
 22px|border|Тăва Республикин ялавĕ Тăва Республики — 80 % яхăн 22px|border|Хакаси ялавĕ Хакаси Республики — 18 % яхăн 22px|border|Чăваш Енĕн ялавĕ Чăваш Ен — 70 % яхăн Молдави
 22px|border|Гагаузи ялавĕ Гагаузи — 82 % яхăн Узбекистан
 22px|border|Каракалпакстан ялавĕ Каракалпакстан — 90 % ытла''

 Галерейă 

 Вуламалли 


 Каçăсем 
 Л. Н. Гумилёв. История народа хунну
 Л. Н. Гумилёв Древние тюрки 
 Шамиль Мингазов. Доисторические тюрки 
 Рафаэль Безертинов. Древнетюркское мировоззрение «Тэнгрианство» 
 Рафаэль Безертинов. Тюрко-татарские имена 
 Древнетюркский словарь 
 Кривошапкин-Айына А. И. Тенгрианство и развитие человека 

 Асăрхавсем 

 Çавăн пекех пăхăр 
 Тюрки́ (язык)
 Тĕрĕк чĕлхисем
 Юркăн патшалăх
 Туркестан
 Пантĕрĕклĕх
 Туран
 Вар Ази
 Турансем

 Çăлкуçсем 

Категори:Тĕрĕк халăхĕсем