URL

Ресурссене пĕрлĕ кăтартаканĕ () — ресурсăн пĕр евĕр локаторĕ (вырнаçнă тĕлне палăртаканĕ). Акăлчанла «URL» пĕтĕмпе  çапла вуланать, вырăсла ăна тăтăшах [у-эр-э́л], [ю-эр-эл] е [урл] (сленг) теççĕ. Малтан вăл Universal Resource Locator — ресурсăн универсаллă локаторĕ пулать. URL — ку Тетел ĕрешĕнчи ресурссен адресне çырмалли виçе йĕркиллĕ меслет.

 Кун-çулĕ 
URL локатора 1990 çулта Европăн ядерлă тĕпчевĕсен канашĕнче (, Женева, Швейцари) ĕçлекен Тим Бернерс-Ли шутласа кăларнă. URL Интернетăн тĕплĕ инновацийĕ пулса тăрать. Малтанах URL  Пĕтĕм тĕнче эрешĕн ресурсĕсен (тăтăшах файлсен) вырăнне палăртма туса хунă. Халĕ URL локаторпа Интернет ресурсĕн пĕтĕм адреспа кăтартаççĕ. URL стандартне RFC 1738 документĕнче çирĕплетнĕ, малтанхи версийĕ RFC 1630 документпа пулнă. URL халĕ URI ресурсĕсене идентификацилекен пĕрлĕ системин пайĕ шутланать, URL термина майĕпен URI анлă терминпа улшăнса пырать. URL стандартнее IETF йĕркелӳпе унăн уйрăмĕсем тытса пыраççĕ.

 URL тытăмĕ (структури) 
Чи малтанах URL локатора эрешĕн ресурсĕсен вырăнне кăтартмалли система евĕр хатĕрленĕ. Локатора çăмăллăн анлăлатма тата ASCII‐символсен (тĕслĕхрен, пушăна нихăçан та URL-та усă курман) сайра йышĕпе кăна усă курма пултарать. Çапла вара, URL çырма çак ĕлкĕ йăли пулса тухать:

 <схема>://<логин>:<вăрттăн сăмах>@<хост>:<порт>/<URL‐йĕрĕ>

Çак çырăвра:
 схема  ресурса çитмелли схема, чылайрах чухне эреш протоколĕ
 логин  ресурспа усă курма кĕрекенĕн (хутшăнаканăн) ячĕ
 вăрттăн сăмах  çак усă кураканăн ячĕпе çыхăннă вăрттăн сăмах
 хост  DNS системинчи хостăн туллин çырнă домен ячĕ е хостăн тăватă вуннăллă хисеп ĕлкиллĕ пăнчăсемпе уйăрнă IP-адресĕ. Хисепсем 0 —255 интервалĕнче вырнаçнă.
 порт  çыхăнмалли хост (хăна) порчĕ
 URL-йĕр  ресурс ăçтине кăтартакан тĕплĕ хыпар (протоколран килет).

Паян куна, Тим Бернес-Ли асăннипе, URL структуринчи икĕ чалăш йĕрлĕ символ ытлашши шутланатьТетеле тăваканĕ йăнăшне хăй çине илчĕ .

 URL cхемисем (протоколĕсем) 
URL схемисем (протоколĕсем) шутне кĕреççĕ:
 ftp — FTP файлĕсене уçламалли протокол 
 http — HTTP гипертекстне уçламалли протокол
 https — шифрпа (яланхилле, SSL е TLS) усă курмалли HTTP протоколăн ятарлă варианчĕ,
 gopher — Gopher протоколĕ
 mailto — электронлă почтăн адресĕ
 news — Usenet çĕнĕ хыпарĕсем
 nntp — Usenet çĕнĕ хыпарĕсем NNTP протоколă урлă
 irc —IRC протоколĕ
 prospero — Prospero Directory Service катологĕсен хĕсмечĕ
 telnet — Telnet интерактивлă сессине куçмалли каçăсем
 wais — WAIS системин хыпар бази
 xmpp — XMPP протоколĕ (Jabber пайĕ)
 file — Вырăнти (локаллă) файл ячĕ
 data — тӳрĕ (хутлăхсăр) хыпарсем (Data: URL)

URL экзотика схемисем:
 afs — Andrew File System файл системин файлăн глобаллă ячĕ
 cid — MIME пайĕсен ăшлăхĕн идентификатоĕ
 mid —Электронлă почтă çырăвĕсен идентификаторĕ 
 mailserver — почтă серверĕсен хыпарĕсене вуласси
 nfs — NFS эреш файл системинчи файл ячĕ
 tn3270 — Telnet 3270 интерактивлă сессине эмуляцилени
 z39.50 — ANSI Z39.50 хĕсметне кĕресси
 skype — Skype протоколĕ
 smsto —Хăш кĕсье телефонĕ валли SMS редактора уçмалли
 ed2k  —P2P принцип йĕркипе тунă Файлулăшăв эрешĕ eDonkey

 URL кодăлани 
Тетелре URL адресĕсене уçни çĕнĕ ĕç пулса тăрать. Ачах та URL стандарчĕн çитменлĕхĕ — унта символсене те çырма май çук, латин сасă палли, цифрăсене тата хăшпĕр чарăну паллисен çеç çырма пулать. Эхер те эпир URL стандарчĕпе кириллица символĕсене  еиероглифсене, е, калăпăр, франци чĕлхин ятарлă символĕсене кăтартас тесен, кирле паллăсене ятарлă мелпе тепĕр хутчен кодăламалла.

Вырăс чĕлхиллĕ Википедире кунсерен URL кодăланă тĕслĕхсене курма тивет, мĕншĕн тесен  вырăс чĕлхи кириллица символĕсемпе усă курать. Тĕслĕхрен, çакăн пек йĕркене:
 http://ru.wikipedia.org/wiki/Микрокредит
URL стандарчĕпе çапла кодăлаççĕ:
 http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%82
Çак пек ĕлкĕлени икĕ тапхăрлă пулать: малтан кириллицăн кашни символне Юникодра (UTF-8) икĕ байт тĕсĕпе кодăлаççĕ, кайран çак улă-хыçлăхăн кашни байтне вунулттăллă евĕр кăтартаççĕ:
 М → D0 и 9C → %D0%9C
 и → D0 и B8 → %D0%B8
 к → D0 и BA → %D0%BA
 р → D1 и 80 → %D1%80, т. ыт. те
Вунултталлă кодпа çырнă çакăн пек кашни байт умĕн, URL спецификаципе килешӳллĕ, процент (%) паллине лартаççĕ — çакăнтан URL тата URI системинче символсене кодăламалли меслете кăтартакан «percent‐encoding» акăлчан терминĕ çуралнă.

URL стандарчĕпе кăтартайман символсем çак йĕркепе кодăлаççĕ:
 "  #Символа лартма юрать, анчах та тӳрĕ текстпа кăтартнă чухне унăн ятарлă синтакс пĕлтерĕшĕ пур %  & '  *  , : ;  <   >  ? [   ^   `   {   |  }  <пушă> %22  %23  %25  %26  %27  %2a  %2c  %3a  %3b  %3c  %3e  %3f  %5b  %5e %60  %7b  %7c  %7d  %20MediaWiki пушăна %20 евĕр кодăламасть, ун вырăнне ăна пур çĕрте те «_» евĕр тăваççĕ.
Нумай Шыравçăсем пушă символа «+» паллăпа ылмаштараççĕ.

 URL тĕслĕхĕсем 
 http://ru.wikipedia.org/wiki/URL
 http://en.wikipedia.org:80/wiki/Special:Search?search=train&go=Go 
 ftp://myname:mypass@myhost.com:21/etc/motd
 prospero://myhost.dom//pros/somename
 file://vms.myhost.edu/disk$user/my/notes/note123.txt

 Çавăн пекех пăхăр 
 URI
 PURL
 URN
 IRI — ресурсăн интернациленĕ идентификаторĕ
 XRI
 Вăрăм домен ячĕсем

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 


 Кодирование URL
 URLEncode Code Chart — таблица кодирования символов URL 
 Создатель интернета сожалеет о двойном слеше 

Категори:Тетел стандарчĕсем
Категори:Уникаллă идентификаторсем