Ашина

Ашина — халапа ĕненсе, хăйĕн йăх йĕрне кашкăр амин мăнукĕнчен авалхи тĕрĕк тĕрĕк хаканĕсен ăрачĕ. 

Бумын (аслă турат) тата Истеми (кĕçĕн турат) хаканĕсем ăрава пуçарса яраканнисем пулаççĕ. Престол наследовался по лествичному принципу: «старшему брату наследовал младший, племянник дяде». Ăратран тухнă çынсем хакан хыççăн пĕрремĕш аслă чиновник (ябгу),  астул нĕселĕсем — тегин, шад, çарпуçĕсем — суйбаши, элтепер пахăнуллă йăхсен пуçлăхĕсен вырăнĕсене йышаннă.

 Ашина ăрăвĕ пулса тухни (халап) 
ТаншураТан ăру кун-çулĕ Ашина епле пулса тухни пирки халап пур. Халапа тăнласан, сĕм-авал Ашина хун ăрачĕ пурăннă. Çав ăрата кӳршĕ йăхсем çĕмĕрсе пĕтернĕ, хырăмлă пĕр хĕрарăм кăна в Гаоцзюйрен (Алтай) çурçĕр-анăçалла ту çинчи чуллă хăвăлта çăлăнса юлнă (Ромул тата Рем танл.). Кунта кашкăр йӑви пулнă. Ачана çуратнă чухне хĕрарăм çут тĕнчерен уйрăлса каять, арçын ачана вара ултă çураллă кашкăр ами çитĕнтерет. Çак арçын ачаран хунсен Ашина-Эди (Эди Ж/эди çиччĕмĕш) патша ăрачĕ пуçланса каять.

 Тухăç турачĕ 
{{[халап|purple|Анăç Тĕрĕк хаканлăхĕ:Çутă облаçĕ – тӳрĕ тытăмлăхĕ, тĕттĕм – сĕмлĕх сфери.}}

 Бумын — 542—552, хакан с 551
 Кара Иссык Хан — хакан 553—554
 Мукан-каган — хакан 554—572
 Тобо Хан — хакан 572—581
 Амрак — каган 581
 Бага-Ышбара хан — хакан 581—587
 Чоллыг-Джагбу-Бага хан — хакан 587—588
 Юн-Улуг — хакан 588—599
 Кара-Чурин-Тюрк — хакан 599—603

 Анăç турачĕ 

 Тĕрĕк хаканлăхĕн анăç пайĕн тăрăмĕсем 
 Истеми хан — Тĕрĕк хаканлăхĕн анăç пайĕн тăрăмĕ (джабгу)  554—576
 Кара-Чурин-Тюрк — Тĕрĕк хаканлăхĕн анăç пайĕн тăрăмĕ (джабгу) 576—599
 Нили-хан — Тĕрĕк хаканлăхĕн анăç пайĕн тăрăмĕ (джабгу)   599—603

 Анăç Тĕрĕк хаканлăхĕн хаканĕсем 
 Нили-хан — хакан 603—604
 Басыл-тегин — хакан 604
 Таман хан — хакан 604—612
 Шегуй хан — хакан 612—618
 Тун-Джабгу хан — хакан 618—630
 Кюлюг-Сибир хан — хакан 630—631
 Сы-Джагбу хан — хакан 631—633
 Нишу Дулу хан — хакан 633—634
 Ышбара-Толис-шад хан — хакан 634—639
 Халлыг Ышбара-Джагбу хан — хакан 653—657
 Ашина Дучжи хан — хакан 676—679
 Ашина Хушэло-шад — хакан 693—704

 Анăç Тĕрĕк хаканлăхĕн тулă хаканĕсем 
 Юкук Ирбис-Дулу хан — хакан 638—653
 Халлыг Ышбара-Джагбу хан — хакан 653—657
 Ашина Мише-шад — хакан 657—662
 Ашина Юанькин-шад — хакан 679—693
 Ашина Хушэло-шад — хакан 693—704

 Анăç Тĕрĕк хаканлăхĕн нушиби хаканĕсем 
 Иль-Кюлюг-шад Ирбис-хан — хакан 639—640
 Ирбис-Ышбара-Джагбу хан — хакан 640—641
 Ирбис-Шегуй хан — хакан 642—650
 Халлыг Ышбара-Джагбу хан — хакан 650—657
 Ашина Бучжень-шад — хакан 657—667
 Ашина Хушэло-шад — хакан 679—704

 Хăшпĕр хаканĕсем 
 Ашина Чеби — карлук хаканĕсен мăн аслашшĕ, Ашина тухăç турачĕнчен тухнăскер.
 Бильге Кюль Кадыр-хан — карлуксен хакан титулне илнĕ джабгу.
 Седе Иши — басмыл хаканĕ, 2-мĕш Тĕрĕк ханлăхĕн юлашки хаканне —  Озмыша — вĕлернĕскер.
 Хорезмшах Мухаммед — анăç тĕрĕк карахан хаканĕсен тăхăмĕ, Хорезм патшалăхĕн юлашки тăрăмĕ.

 Çавăн пекех 
 Тĕрĕк хаканлăхĕ
 Анăç Тĕрĕк хаканлăхĕ
 Тухăç Тĕрĕк хаканлăхĕ

 Вуламалли 


 Асăрхавсем 

 Каçăсем 

 Ашина Л. Н. Гумилёвăн «Авалхи тĕрексем» кĕнекинче
 Казахстан кун-çулĕ. Тĕрĕк хаканлăхĕ 
 Иккĕмĕш тĕрĕк хаканлăхĕ 
 Авалхи тĕрĕксен чĕрчун этепĕ

Категори:Казахстан историйĕ
Категори:Узбекистан историйĕ
Категори:Раççей историйĕ