Çырулăх

Çырулăх — хыпарсене графикăллă çыру йĕрки, çын чĕлхин пурăну хормисенчен пĕри.

 Çын чĕлхисен çырулăхĕн тĕсĕсем 
 Идеографи (пиктографи) — пĕлтерĕшĕпе çыхăннă çыру палли
 Фоноидеографиллĕ — пĕлерĕшĕпе те, сасăлăхĕпе те çыхăннă çыру палли
 Логографиллĕ — çыру паллийĕ пĕр сăмаха пĕлтерет
 Морфемăллă — çыру паллийĕ морфемăна пĕлтерет («Китай çырулăхĕ»)
 Фонетикăллă — çыру палли пĕр пĕлтерĕш сасси çумне çыхăннă
 сыпăклă (силлаби) — кашни çыру пали пĕр сыпăка палăртать. Уйăраççĕ:
 харпăр сыпăклă çыру — пĕр пек уçăсăр саслă, анчах тĕрлĕ уçă сасăллă сыпăксене тĕрлĕ паллăсемпе çыраççĕ (тĕслĕхрен, япон кани);
 абугида — çакăн пек сыпăксемпе пĕр тĕплĕ паллăн улшăннă хормисене (сăмахран, эфиоп çырăвĕ) тата/е хушма паллăсемпе (инди çырăвĕ)
 консонантăллă (квазиалфавитлă) — çырура уçăсăр сасăсене çеç палăртаççĕ. При своем развитии такие системы письма, как правило, обогащаются системами огласовок, в которых с помощью диакритических или дополнительных знаков можно обозначать гласные
 Консонант вокаллă çыру — сас паллисемпе уçăллă сасăсене, çаплах уçăсăр сасăсене те палăртаççĕ; çырура çак тивĕçпе ĕçлеççĕ: «пĕр графема (çыру палли) — пĕр фонема».
Алфавитсем тесе çирĕп виçеллĕ алфавитлă йĕркелĕх паллисемлĕ фонетикăллă çырулăхсене палăртаççĕ. Алфавитсен паллисене сас паллисем теççĕ.

 Çырулăхăн тĕп тĕсĕсем 
 Çывăх Тухăçпа Вăтаçĕр тавралахĕн авалхи çырулăхĕсем 

 Авалхи икĕпат çырăвĕ
 Мероит çырăвĕ
 Савăл çырулăхĕ
 Шумер
 Аккад
 Элам
 Хуррит савăл çырулăхĕ
 Урарту
 Хетт
 Авалхи Перси
 Элам иероглифлĕхĕ
 Луви иероглифлĕхĕ
 Крит çырăвĕ тата унăн несĕлĕсем
 А йĕрĕллĕ çыру,
 Б йĕрĕллĕ çыру,
 Кипр-миной çырăвĕ,
 Кипр çырăвĕ

 Семитлă (сасăллă) çырăвĕ тата унăн несĕлĕсем (грексенне шута илмен) 
 Пайпăл çырăвĕ
 Протоханааней çырулăхĕ
 Протосинай çырулăхĕ
 Угарит алфавичĕ (савăл çырулăхĕ)
 Финики çырулăхĕ
 Ибери çырăвĕ
 Авалхи Ливи çырăвĕ (нумиди)
 Тифинаг
 Турдетан çырăвĕ
 шифăрне уçайман гуанча çырăвĕ
 Карфаген çырăвĕ Арамей çырулăхĕ
 Еврей алфавичĕ (тăваткаллă)
 Самарити алфавичĕ
 Сири çырăвĕ (серто, эстрангело, несториан)
 Арап алфавичĕ
 Джави — Малайзипе Индонези
 Уйгур çырăвĕ
 Монгол çырăвĕ
 Кăнтăр арави çырăвĕ
 Эфиоп çырăвĕ
 Кĕçĕн Ази алфавичĕсем
 Семит евĕрлисен сĕмĕпе аталаннă çырулăхсем 

 Орхон рунисем (тĕрĕк)
 Пăлхар рунисем
 Венгр рунисем
 Иссык çырăвĕ
 Тана (Tāna) (габули тана) мальдив чĕлхи, XVII ĕмĕртен арап сĕмĕ айĕнче.
 Грек алфавичĕ тата унăн тĕпĕпе çуралнă алфавитсем 
 Грек алфавичĕ
 Итали алфавичĕ
 Этрус алфавичĕ
 Латтин алфавичĕ
 Кăпт çырăвĕ
 Готт çырăвĕ
 Кириллица

 Грек евĕрлисен сĕмĕпе аталаннă çырулăхсем 
 Глаголица
 Рунăсем (герман)
 Эрмен алфавичĕ Грузин çырăвĕ
 Агван çырăвĕ
 Инди çырăвĕ (сыпăклă) 
 Кхароштхи
 Брахми
 Деванагари
 Бенгали алфавичĕ
 Тибет çырăвĕ
 Тохар çырăвĕ
 Мон çырăвĕ
 Бирма çырăвĕ Тай çырăвĕ
 Кхмер çырăвĕ
 Лаос çырăвĕ
 Кави (авалхи яван çырăвĕ)
 Тагал çырăвĕ

 Китай çырăвĕ тата унăн несĕлĕсем 

 Китай çырăвĕ
 Япон сыпăклă çырăвĕ
 Хирагана
 Катакана
 Чжурчжэнь çырăвĕ
 Кидань çырăвĕ
 Тангут çырăвĕ
 Чжуан çырăвĕ
 Корей çырăвĕ (Хангыль)

 Ытти авал тата вăтам ĕмĕр çырулăхĕсем 

 Майя çырăвĕ
 Ацтек çырăвĕ
  И чĕлхисен (Китай) цуань çырулăхĕ
 донгба çырулăхĕ (наси, Китай)
 Огамиллĕ çырăвĕ
 Авалхи пермь çырулăхĕ (абур)

  XVIII-XX ĕмĕрсенче никĕсленнĕ çырулăхсем 
 Ази 
 мяо чĕлхисен Пахау тата Полларда çырулăхĕ
 Варанг-кшити хо челхисем валли (мунда чĕлхисем, Инди)

 Теневиль идеографикăлă çырулăхĕ (чукчă чĕлхи валли

 Африка 

 Нко çырăвĕ (1949 çултанпа Гвинейпе Мали манден чĕлхисен çырулăхĕ)
 Басса (1900-мĕш çç. хальхи куна çити)
 Ваи (1820-мĕш çç. хальхи куна çити)
 Кпелле (1930-мĕш — 1940-мĕш çулсем)
 Лома (1930-мĕш — 1940-мĕш) Либерири
 Кикакуи, е менде (менде чĕлхи валли) (1921—1940-мĕш çулсенче),  Сьерра-Леоне
 Бамум (1896—1950-мĕш) Камерун
 Османья (сомали чĕлхи валли)
 Мандомбе (1978) Анголăра, Конгăра тата ДРК

 Америка 
 Чероки çырăвĕ
 Канада сыпăклă çырăвĕ (кри, эскимос, оджибве тата ытти чĕлхисем валли)

 Шутласа кăларнă чĕлхесен çырулăхĕ 
 Тенгвар
 Ифкуиль чĕлхин уникаллă морфи-фонетикăллă çырулăхĕ
 Шифăрне уçайман çырулăхсем 
 Ронго-ронго
 Фестский диск
 Инд айлăмĕн çырулăхĕ (протоинд, е харапп çырăвĕ)
 Троян çырăвĕ
 Каролин утравĕсен çырулăхĕ

 Вуламалли 
 Дирингер Д. Алфавит. М. 1963, 2004.
 Добльхофер Э. Знаки и чудеса. М. 1963.
 Истрин В. А. Возникновение и развитие письма. М. 1965.
 Фридрих И. История письма. М. 2004.

 Çавăн пекех пăхăр 

 Çырулăх историйĕ
 Палеографи

 Каçăсем 
 Грамматологи сăмахсарĕ
 Алфавит – этемлĕх тĕнчин куç кĕски
 Брейар Ж. Болезнь письма  // Семиотика безумия. Сб. статей. - Париж-Москва, 2005, с. 64-72

*