Ылтăн

Au 79 196,96654 [Xe]4f145d106s1 Ылтăн
Ылтăн — Хими элеменчĕсен периодикă таблицин 79-мĕш элеменчĕ,  сарă паха металл.

 Истори 
Ылтăн — калăпăр, этем паллашнă пĕрремĕш металл.

Раççейре пĕрремĕш ылтăн тупăçлаканĕ Ерофей Марков шутланать, ăна Екатеринбург çумĕнчи Берёзовский хулинче палăк лартнă.

Ылтăна тупăçлани пирки: Çĕпĕрти ылтăн амаклăхĕ, Аляскăри ылтăн амаклăхĕ статьясенче вулăр.

 Физика уйрăмлăхĕсем 
Тап-таса ылтăн — сарă тĕслĕ туптăнакан çемçе металл.

Изотопĕсем

 Тупăшлани 

 Хими пахалăхĕсем 

Ылтăн — чи сӳрĕк металл, напряженисен ĕречĕнче урăх пур металсенчен сылтăмарах тăрать, тивĕçлĕ майсенче вăл чылай кислотасемпе хутшăнмасть,  çавна пула ылтăна пархатарлă металсем  шутне кĕртеççĕ. Каярах патша водки ылтăна аркатма пултарнине тĕпчесе уçнă.

Ылтăн вĕри тачăланă селенлă кислотара çеç ирĕлет:

2Au + 6H2SeO4 = Au2(SeO4)3 + 3H2SeO3 + 3H2O

Ылтăн çамăллăн тенĕ пекех йӳçлĕкпе тата ытти йӳçĕлекенсемпе при участии комплексобразователей. Çапла, цианид йӳçлĕклĕ шыв шĕвекĕсенче ылтăн ирĕлсе, цианоаурат тăваççĕ:

 4Au + 8CN− + 2H2O + O2 → 4[Au(CN)2]− + 4 OH−

Ылтăн çăмăллăн шĕвек бромпа тата унăн шыв шĕвекĕсемпе, органикăллă ирĕлтерекенсемпе хутшăнса, трибромид AuBr3 пулса тухать.

Фторпа ылтăн 300−400 градусĕсенче хутшăнать , сивĕрех чух реакци пулса иртмест, хытă вĕрирех температурăсенче ылтăн фторичĕсем арканаççĕ.

Ылтăн çаплах ртутьре ирĕлет, çăмăл шăрануллă хутăш (амальгама) пулса тухать.

 Амальгами меслечĕпе 

 Циани меслечĕпе 

 Физиологи ĕçлĕхĕ 
Ылтăнăн хăшпĕр çыхăнăвĕсем токсикăллă, Пӳресенче, пĕверте, сулара тата гипоталамусра пухăнса  юлаççĕ,çак вара дерматит, стоматит, тромбоцитопени чирне кĕртет.

 Усă курни 
 Промăçлăхра усă курни 

 Ылтăн шăранăвĕсем шăл сиплев ĕçĕнче (стоматологире) 
Хăйĕн хăватлă тутăхманлăхне тата ĕçре çăмăл пулнине кура, ылтăна тахçанах шăл протезĕсен материалĕ вырăнне усă кураççĕ. Çирĕплĕх пахине çитерме япалана ятарлă шăрантаççĕ.

 Ылтăн хакĕ 

 Ылтăнăн тасин виçисем 
 Британи каратлă йĕрки 

Йăла йĕркипе таса ылтăна британи карат виçипе танлаштараççĕ. 1 британи карачĕ шăран лаптакĕн çирĕм тăваттăмĕш пайĕн йывăрăшĕпе тан. 24-каратлă ылтăн (24K) таса шутланать, кирек епле хутăшсăр.

Тĕрлĕ ĕçсем валли ылтăн хаклăхĕн пахисене улăштарас тесен (тĕслĕхрен, хытарас тесе) ăна хутăштарса шăратаççĕ. Сăмахран, 18-каратлă ылтăн (18K) шăранчăкĕнче ылтăнăн 18 пайне 6 хутăш пай рулать.Ылтӑн рынок малашлӑхӗ

 Раççейĕн янтă пурлăхĕ 

Раççейĕн патшалăх резервĕнчи ылтăн янтă пурлăхĕ 2006 ç.  пуш уйăхĕнче 386,6 тоннă (swap операцисенчи ылтăна шута илмесĕр) пулнă. Раççейĕн мĕнпур ылтăн-валюта резервĕн калăпăшĕ  2006 ç. пуш уйăхĕнче 3,8 % çитнĕ. Раççей тĕнчере патшалăх резервĕнчи ылтăн калăпăшĕпе 14-мĕш вырăнта.

 Раççей пробăсен йĕрки 
Раççейре йышăннă йĕрке пĕтем тĕнчеринчен уйрăм тăрать. Раççейре ылтăнăн тасалăхне пробăпа виçеççĕ.

 Çавăн пекех пăхăр 

 Раçсейĕн ылтăн янти 

 Раççей империйĕн ылтăн янти
 Сусал ылтăнĕ
 Шурă ылтăн
 Хĕрлĕ ылтăн червонное
 Ылтăн хлоричĕ
 Империал
 Червонец ?

 Тăтăрхаллă пуплерĕшсем 
 Самăвар ылтăнĕ
 Пур ялтăрка ылтăн мар
 Ылтăн алăсем
 Ылтăн пăру
 Раççейĕн Ылтăн кăшăлĕ
 Парти ылтăнĕ
 Ылтăн Урта
 Ылтăн Çыран
 Ылтăн Мăйрака
 Ылтăн Хапха
 Ылтăн Хăйăр
 Ылтăн лихорадка

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Ылтăн Webelements çинче
 Ылтăн Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче 
 Ылтăн www.booksite.ru çинче
 "Мир Золота" - истори, çĕрай управĕсем, кăсăклă ĕç-пулăмсем 

 Вуламалли 
 Т. Новичкова. Сор и золото в фольклоре  // Полярность в культуре (Альманах "Канун". Вып. 2). СПб., 1996, с. 121-156
 С. Аверинцев. Золото в системе символов ранневизантийской культуры  // Аверинцев С.С. Поэтика ранневизантийской литературы. СПб.: Азбука-классика, 2004, с. 404-425

Категори:Ылтăн