Ĕмпӳлĕх

Ĕмпÿлĕх вăл — монархи. 

Монархи — (μοναρχία — «пĕртытăмлăх») — 1) патшалăхăн аслă тытăмĕ пĕр çынна — монарха тивĕçтерекен патшалăх тытăмлăхĕн ĕлки, (Патша, император, султан, эмир…) кăнарлăх йĕркипе куçса пырать.

Монархи — 2) патшалăха ертсе пымалли хорма, ун чух тăрăмăн çăлкуçĕ Турă (хăйтытăмлăхĕ) е патшалăх тăрăмне сыхласа тăраканĕ (хăйтăрăмлăхĕ) пулать, этем пĕрлĕхĕнче тăрăм (влаç) хăйĕн ăс-хакалĕпе кăмал-туйăм ырлăхĕн тата халăх йăлин чыслăхĕ çинче никĕсленет, çакна пула тăрам кăнарлă та халăхпа пĕрлĕ шутланать.

Ĕмпÿлĕх пуçлăхне ĕмпӳ теççĕ. Хăшпĕр чухне ĕмпÿлĕхе короллĕх теççĕ  е тата урăхла та калама пултараççĕ. Патшалăх тени вара хуть те мĕнле тытăмлă унашкал йĕркелĕм.
 Монархи тĕсĕсем 
 Абсолютлă монархи — монархăн чарăмсăр тăрăмлăхĕ. Çак абсолютлă монархинче ертӳлĕхе патшалăхăн урăх тăрăм органĕсем монарх — Патшалăх пуçлăхĕ —умĕнче яваплă шутланаççĕ, парламĕнчĕ вара хăш чух пачах çук е монарх (патша, …) çумĕнче канаш органĕ çеç пулать. 
 Конституциллĕ монархи — монарх тăрăмне конституци чикĕленĕ монархи. Конституциллĕ монархи саманинче чăн саккун тăвакан тăрăмне парламент тытса тăрать, ĕç тăваканнине — ертӳлĕх. Конституциллĕ монархи икĕ хормăллă пулать: дуаллă монархи тата парламенлă монархи.
 Дуаллă монархи ( — иккĕллĕ) — конституциллĕ монархи, монархăн тăрăмне конституципе йĕркеленĕ, хормăллă тата ĕç-хĕллĕ те монарх тăрăма анлă тытать.
 Парламентлă монархи — монарх хăйĕн ĕçĕсене ячĕшĕн çеç тытса тăракан конституциллĕ монархи. Парламентлă монархинче ертӳлĕх парламент умĕнче яваплă, ертӳлĕх хормăллă патшалăхăн ытти органĕсенчен çӳлли пулать.
 Теократиллĕ монархи — чиркӳ пуçлăхĕ е тĕн ертӳçи политикăна тытăмлă монархи.

 Паянкунхи монархи патшалăхĕсем 
Шутсене 2007 çулхи раштав, 29 тĕлне хатĕрленĕ. Уйрăм шутсенче доминионсене — монархисене — малтан акăлчан колонисем пулнисене кăтартнă, вĕсенче патшалăхăн пуçлăхĕ Аслă Британи патши (халĕ арăм-патша II Лисаветта) шутланать.

 Европа 
 Андорра
 Бельги
 Ватикан (суйлавлă теократиллĕ абсолютлă)
 Аслă Британи
 Дани
 Испани
 Лихтенштейн
 Люксембург
 Монако
 Нидерландсем
 Норвеги
 Швеци

 Ази 
 Бахрейн
 Бруней
 Бутан
 Иордани
 Камбоджа
 Катар
 Кувейт
 Малайзи (суйлавлă)
 Пĕрлешĕннĕ Арап Эмирачĕсем (монархисен федерацийĕ)
 Оман
 Сауд Аравийĕ
 Таиланд
 Япони

 Африка 

 Лесото
 Марокко
 Свазиленд

 Океани 

 Тонга

 Доминионсем 
Доминионсенче, е Пĕрлĕшĕвĕн патшалăхĕсенче патшалăх пуçлахĕ Аслă Британи монархĕ шутланать, унăн тытăмне генерал-губернатор ертсе пырать.
 Америка 

 Багам утравĕсем
 Белиз
 Ямайка
 Антигуа и Барбуда
 Сент-Китс тата Невис
 Сент-Люси
 Сент-Винсент
 Гренада
 Барбадос

 Океани 

 Австрали Пĕрлĕхĕ
 Çĕнĕ Зеланди
 Папуа-Çĕнĕ Гвиней
 Соломон утравĕсем
 Тувалу

 Çав. пекех 
 Абсолютизм
 Деспотизм
 Династи
 Монарх
 Монархизм
 Скипетр
 Тирания

 Каçăсем 
 Монархия Уçăллă Каталогра

Категори:Монархи
Категори:Ĕмпӳлĕх
Категори:Ĕмпӳ