Коми чĕлхи

Ко́ми чĕлхи () — коми-зырянсемпе халăхĕсен чĕлхи. Коми Республикипе Пермь Енĕнче, кăштах Киров облаçĕн çурçĕр-тухăçĕнче, Коль çурутравĕнче тата Çĕпĕрĕн тĕрлĕ çĕрĕсенче саралнă. Калаçакансен йышĕ 311,6 пин çын (2002, халах çыравĕ).

Чĕлхере пурĕпе 10 диалект шутланать. Литература чĕлхине Сыктывкарçум диалекчĕпе никĕсленĕ. 

Коми — икĕ пермь чĕлхисенчен (урал çемьин финн-укăр турачĕ) пĕри. Виçĕ пысăк пуплеве уйăраççĕ, кашнин хăйĕн литература стандарчĕ:
 çурçĕр (литература коми-зырян чĕлхи),
 кăнтăр (литература коми-пермяк чĕлхи),
 коми-язьви (çырулăхĕ 2003 çултанпа).

Вырăс чĕлхи (литература чĕлхипе те, çаплах çурçĕр вырăс пуплевĕ ăшне путса пĕтсе пырать).

 Кун-çулĕ 
Пĕрлĕ коми-чĕлхе, В.И. Лыткин шухăшĕпе, IX—XI ĕмĕрсенче икĕ çĕрçуллăх хушши пулнă. Кайран, коми йăхĕсем миграци пулăмĕпе çурçĕре куçса кайса, авалхи коми тĕрлĕ çĕрсене саралса вырнаçнă, XIV—XV ĕмĕрсенче чĕлхе коми-зырян тата коми-пермяк чĕлхисене уйрăлса каятьЭнциклопедия Пермской области — Коми-Пермяцкий язык . Коми-язьви пуплевĕ каярах, тухăс пермяксем куçса килнĕ вырăс çыннисемпе хутăшсан, пулса каять.

 Антропонимика 

 Никĕс сăмахĕсен таблици 
Никĕс сăмахĕсен таблици финн-укăр урăх чĕлхисемпе пĕрле.
Коми чĕлхи  тӧлысь  выль  мам чой  вой  ныр  куим сьӧд  гӧрд  виж  турунвиж кӧин  уйăх  çĕнĕ  анне  аппа  каç  сăмса  виççĕ  хура  хĕрле  сарă  симĕс  кашкăр Урăх финн-укăр чĕлхисем Коми-пермяк чĕлхи  уйăх,тӧлiсь  виль  мамö  сой  ой  ныр  куим  сьӧд  гӧрд  веж  зелёнӧй, турунвеж  кӧин Удмурт чĕлхи  толэзь  выль  мумы, нэнэ, анай  сузэр  уй  ныр  куинь  сьӧд  горд  ӵуж  вож  кион Мари чĕлхи  тылзе  у  ава  ака, шӳжар  йӳд  нер  кум  шем  йошкар  саре  ужар  пире Меря чĕлхи             Ирçĕ чĕлхи  ков  од  ава  патяй  ве  судо, нерь (чĕрчунсен рыло)  колмо  раужо  якстере  ожо  пижэ  верьгиз Мăкшă чĕлхи    тядяй          Вепс чĕлхи             Карел чĕлхи             Фин чĕлхи  kuu  uusi  äiti  sisar, sisko  yö  nenä, nokka (клюв) kolmemusta  punainen keltainen  vihreä  susi Эстон чĕлхи  kuu  uus  ema  õde  öö  nina, nokk (клюв)  kolm  must  punane  kollane  roheline  hunt Лив чĕлхи             Ижор чĕлхи             Водь чĕлхи             Саами чĕлхи             Манси чĕлхи             Хантă чĕлхи  тылщ  илуп  анки  упи  атл  нюл  хэлум  питы  вырты  вусы  няртурн  пастывой Венгр чĕлхи  hónap  új  anya  lánytestvér  éj  orr  három  fekete  piros  sárga  zöld  farkas

 Грамматика пахалăхĕ 

Вокалĕнче 7 уçă (коми-язьвинче 10) сасă, çав шутра вăтам ретрисем (ы, ӧ).

[[Консонантизм]а], удмурт чĕлхинчи пекех, 26 хупă сасă кĕрет.

Пусăмĕ кашни диалектра хăй евĕр.

Тăван удмурт чĕлхинчен хушма ӳкĕмсене (финалис, комитатив тата хăш диалектсенче — компаратив) пула уйрăлса тăрать.

Лексикинче тĕрĕк сĕмĕ, удмурт чĕлхипе танлаштарсан, хавшакрах.

 Çырулăхĕ 

Авал пермь çырулăхне (абур, анбур) Пермь Стефанĕ миссионер XIV ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче хайланă.

XVII—XVIII ĕмĕрсенче ăна вырăс алфавичĕн никĕсĕпе тунă темиçе вариантлă çырулăх ылмаштарнă. 1917 çулчен коми чĕлхин тĕрлĕ диалекчĕпе вĕрентӳ тата чиркӳ литературине кăна пичетленĕ. 1917 çул хыççăн икĕ литература виçи — коми-зырян тата коми-пермяк пĕр пекрех  алфавитлă диалект пулса тăнă. 1920 çултанпа çырăвăн молодцов алфавичĕпе (вырăс графики никĕсĕнчи улăштарнă темиçе графемăллă) тата фонематика системипе уса кураççĕ.

1930—1936 çулсенче латин саспаллисене усă курса çырнă. 1918—1930 тата 1936—1938 çулсенче Молодцов алфавитне усă курнă.

 Молодцов алфавичĕ А а  Б б  В в  Г г      Д д  Е е  Ж ж      И и  Ј ј  К к  Л л    М м  Н н    О о  П п  Р р  С с    Т т    У у  Ф ф  Х х  Ч ч  Ш ш  Щ щ  Ы ы 

1930 çултанпа алфавита латинланă, 1936 çулта каллех В. А. Молодцов алфавитне пурнăçа кĕртнĕ, 1938 çулта ана вырăс алфавитне, икĕ сасă паллипе (і, ӧ) коми-зырянĕсемпе коми-пермяксем уса куракан диграфа хушса тунă. Коми-язьви чĕлхинче і, дз сасă паллисем пур, çапах та ӱ, ө, дч хушнă.

 Паянхи алфавичĕ 
Хальхи алфавита 1938 çулта хута кĕртнĕ, унта пурĕ 35 саспалли:
Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ее, Ёё, Жж, Зз, Ии, Іі, Йй, Кк, Лл, Мм, Нн, Оо, Öö, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Фф, Хх, Цц, Чч, Шш, Щщ, Ъъ, Ыы, Ьь, Ээ, Юю, Яя

Саспаллисен хушшинче пĕтĕм 33 вырăс алфавичĕн саспалли тата Ii, Öö ятарлă саспаллисем.

 Хисеп ячĕсем 
 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 20 30 40 50 60 70 80 90 100 1000 Ӧти (медводдза — пĕрремĕш) Кык Куим Нёль Вит Квайт Сизим Кӧкъямыс Ӧкмыс Дас Дас ӧти Кызь Комын Нелямын Ветымын Квайтымын Сизимдас Кӧкъямысдас Ӧкмысдас Сё Сюрс

 Периодика кăларăмĕсем 
 Коми му — республика хаçачĕ
 Чужан кыв (журнал) — филологи журналĕ

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 

 Комипе çармăс чĕлхилле юррисем 
 Кивĕ Кудымкар  (комилле те акăлчанла)
 Финн-укăр электрон вулавăшĕ. Текстсем, коми-вырăс сăмахсарĕ 
 авал пермь çырулăхĕ 
 Коми-вырас сăмахсарĕ 

Категори:Раççей чĕлхисем
Категори:Финн-укăр чĕлхисем