Çăлтăр

Çăлтăр — тӳпери ĕскер, хăйĕнчен тухакан çутăпа çутатаканскер. Ытти ĕскерсенчен килсе хăйĕн çинчен сулăннă çутăпа йăлтăртатакан тÿпери ĕскерсене çăлтăр темеççĕ. 

Чи ҫывăх çăлтăр — Хĕвел. Ытти çăлтăрсем те çавнашкал объектсемех, анчах та, Çĕртен аякра пулнипе,  каçхи тӳпере çутă пăнчă пек çеç курăнаççĕ. Кăнтăрла вара çăлтăрсен çутине Хĕвел ялкăшăвĕ хупласа хурать.

 Палăрăмлăхсем 

{|
|Хĕвел масси:
| кг
|-
|Хĕвел çутăлăхĕ:
| Вт
|-
|Хĕвел радиусĕ:
| м
|}

Урăх çăлтăрсен массине, çутатаслăхне, радиусне тата ытти хаписене пĕрчĕ шутланакан çак капсем çине таянса кăтартаççĕ. 

 Инçĕш 
Çывăх çăлтăрсем патне çитмелли хушăна  çулталăкри параллакс меслечĕпе тупаççĕ. Сăмахран,  Вега çăлтăр патне çитмелли хушăна Раççей астрономĕ Струве Василий Яковлевич 1837-мĕш çултах тĕплĕн палăртнăhttp://genon.ru/GetAnswer.aspx?qid=2795002f-d1f6-49ac-b1fe-0a20fd5ad766. 

 Масса 
Иккĕлле çăлтăр шутĕнчи çăлтăрăн йывăрăшне тĕп-тĕрĕс виçме пулать. Ăна Кеплерăн виççĕмĕш саккунĕпе шутласа тупаççĕ. Çак тупсăмăн йăнăшлăхĕ — 20% — 60%, чылайрах вăл çăлтăр патне çитмелли хушăна виçес йăнăшлăхĕнчен килет.
Пур чухне те çăлтăрсен йывăрăшне тӳрĕ мар кăтартусем урлă (тĕслĕхрен, çăлтăр çуттин хăвачĕ) шутласа кăлараççĕ. http://www.astronet.ru/db/msg/1188435.

 Çăлтăрсен тытăмĕ 

 Çăлтăрсен çуралăвĕ тата аталанăвĕ (эволюцийĕ) 

Çăлтăрăн ĕмĕрĕ сивĕ сайра газ пĕлĕтĕнчен пуçланать, çак пĕлĕт харпăр хăйĕн туртăм вăйĕпе чăмăртанма тытăнать. Чăмăртаннă чухнехи гравитаци хăвачĕ ăшша каять, газовой глобулы температури ӳссе пырать. Тĕшĕри температура темиçе миллион Кельвина çитсен термотĕшĕллĕ хутшăнусем тапранаççĕ те пăчăртану чарăнать. Çак тапхăр çăлтăр кун-çулĕн вăрăм пайĕ пулать, ун чух, вăл тĕшĕре çунăк янтăхĕ пĕтичченех, Герцшпрунг — Рассел диаграммин тĕп умлăн-хыçлăнлăхĕнче курăнать. Çăлтăр варринче пур водород гелие куçса вĕçленсен, гелий тĕшшин хĕрринче малалла тăсăлать.

Çак вăхăтсенче çăлтăр ăшчикĕ самаях улшăнать. Унăн çутăлăхĕ ӳсет, çӳлти сийĕсем сарăлса пыраççĕ, çийĕнчи температури ӳкет — çăлтăр хĕрлĕ гигант шайне куçать. Изотермиллĕ гелий тĕшшин йывăрăшĕ пысăкланса кайсан, вăл хăйĕн пусăмне чăтаймасăр пăчăртанма тытăнать; çак ĕçре çӳле хăпарса каякан температура термотĕшĕллĕ гелий йывăрăшлă элементсене куçаççĕ.

 Çăлтăрсен классификацийĕ 
Çăлтăрсене çутăлăхĕпе, массипе, çийĕнчи температурипе, химилле тытăмĕпе, спектр (Спектрла класс) уйрăмлăхĕпе тата темиçелĕхĕпе палăртаççĕ.

 Темиçеллĕ çăлтăрсем 
Çăлтăр ушкăнĕсем пĕрреллĕ тата темиçеллĕ : иккĕллĕ, виççеллĕ тата нумайлă пулаççĕ. Пĕр ушкăна вунă çăлтăр ытла кĕрет пулсан, ăна çăлтăр кĕпĕрленчĕкĕ теççĕ.

Иккĕлле (темиçеллĕ) çăлтăрсем космослăхра питĕ чылай. Хăш шутсемпе галактикăри 70% çăлтăр темиçеллĕ http://www.astronet.ru/db/msg/1188258. Çĕр çумĕнчи 32 çалтăртан 12-шĕ темиçеллĕ, çав шутра 10 иккĕллĕ тата чи йăлкăр курăнакан çăлтăр — Сириус. Хĕвел системинчен 20 парсек хушăра 3000 çăлтăр, вĕсенчен çуррине яхăн – пур тĕсĕллĕ иккĕллĕ çăлтăрсемhttp://www.astronet.ru/db/msg/1171338.

 Çăтакан шăтăксем 

 Пĕччен çăлтăрăн аталанăвĕ (эволюцийĕ) 
      <p align="center">пĕчĕк массăллисем 0.08Msun<M*<0.5Msun

    <p align="center">вăтам массăллисем
    0.5Msun<M*<8Msun
    <p align="center">пысăк массăллă çăлтăрсем 
    8Msun<M*<60-100Msun 


    0.5Msun<M*<3Msun 
    3Msun<M*<8Msun 
    8Msun<M*<10Msun 
    M*>10Msun 

      <p align="center">тĕшшинче водород çунни 

      шурă гели карликĕсем 
    <p align="center">пĕтмен He тĕшши 
    <p align="center">пĕтмен He тĕшши 


    гели хыпса кайни


      <p align="center">гели тĕшĕре тăнăç çунни  

      <p align="center">CO шурă карлик
    пĕтнĕ CO тĕшĕ 
    пĕтмен CO тĕшĕ 


    <p align="center">углеродлă дет. 
    углерод тĕшĕре çунни.
    CO —> Fe 

      <p align="center">углерод тĕшĕре çунни. C -> O, Ne, Si, Fe, Ni.. 

      <p align="center">O,Ne,Mg…шурă карлик е нейтронлă çăлтăр 
    <p align="center">çăтакан шăтăк 

Пĕччен çăлтăрсен эволюцийĕн йĕрки. В. А. Батуринпа И. В. Мироновăн тăрăх

 Çăлтăрсен палăртăвĕсем 
Пирĕн Галактикăра 100 млрд. ытла çăлтăр. Мăн телескопсемпе çапса илнĕ тӳпе сăнӳкерчĕкĕсенче çав тери нумай çăлтăр курăнать, вĕсене пурне те ят пани те усăсăр. Галактикăри 0,01 % яхăн çăлтăра каталога çырнă. Çапла, пысăк телескопа курăнакан нумай çăлтăра шутласа палăртман, шута кĕртмен.

 Чи паллă çăлтăрсем 
 № Ят Урăх (тривиаллĕ) ят Çăлтăрлăх Çăлтăрăн курăмлă калăпăшĕ Çĕр çинчен çăлтăр çине çутă çитни (Çутăлла çул) Çырса кăтартни 1 Центаврти α  Центавр проксими Центавр +11,09 4,225 Хĕвеле чи çывăх çăлтăр 2 Пысăк йытăри α  Сириус Пысăк Йытă -1,43 8,58 Çĕр çинчен сăнамалли чи йăлтăркка çăлтăр 3 Кĕçĕн Алтăр Çăлтăрти α   Поляр çăлтăрĕ Кĕçĕн Алтăр Çăлтăр +1,97 431,4 Паллă навигаци çалтăрĕ, çурçĕр тĕлне кăтартать 4 Кильти η — Киль +6,21 7000–8000 Гипергигант. Чи пысăк та чи йăлтăркка çăлтăрсенчен пĕри, Хĕвелтен 5 млн хут çутăрах. 5 Скорпионри α  Антарес Скорпион +1,06 604 Çĕре чи çывăх çăлтăрсенчен чи пысăкки те чи йăлтăркки. Мăн телескоп витĕр пăнчă пек мар, диск евĕр курăнатьhttp://nauka.relis.ru/35/0210/35210066.htm  6 HIP 87937 Барнард çăлтăрĕ Çĕлен Йăтавçи +9,53 5,963Чи пысăк харпăр куçăм хăвăртлăхлĕ çăлтăр 7 PSR B1919+21  — Тилĕ ? 2283,12Пĕрремĕш уçнă пульсарсем (1967 çул)

 Çавăн пекех пăхăр 

 Иккĕлле çăлтăр
 Герцшпрунг — Рассел диаграмми
 Çĕнĕ çăлтăр
 Çăлтăр атмосфери
 Çăлтăр эволюцийĕ
 Улшăнуллă çăлтăр
 Çăлтăрсен спектрла класĕ
 Çывăх çăлтăрсен шучĕсем
 Ялтăр çăлтăрсен шучĕсем
 Çĕнĕрен те çĕнĕ çăлтăр
 Çăлтăр капламĕсен шучĕсем
 Çывăх çăлтăр шучĕсем
 Çăлтăр кĕпĕрленчĕкĕ

 Каçăсем 

 Çăлтăрлă тӳпе картти

Категори:Çăлтăрсем
Категори:Астрономи