Хурăн

Хурăн () — çулçă ӳкерекен йывăçсемпе тĕмсен  йышĕ.  Çурçĕр полушаринче анлă сарăлнă. Раççей территоринче чи анлă сарăлнă йывăçсен шутне кĕрет. Тĕсĕсен шучĕ çĕре яхăн World Checklist of Betula. The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. е нумайрах Флора Восточной Европы, т. 11./ Под ред. Н. Н. Цвелёва. М.; СПб; Тов-во научных изданий КМК. 2004. — с. 65.
 Биологи 
Тымарĕсем хăватлă. Хăшпĕр тĕсĕсен çĕр çиĕн, нумайĕшĕн чалăшрах тарăн каять. Хунавĕн тĕп тымарĕ хăвăрт ӳсме прахать, анчах айккинчисем вăйлă ӳсеççĕ, вĕсем çинче нумай вĕтĕ пĕчĕк тымар çитĕнет. Хурăн малтанхи çулсенче кăна майĕпен ӳсет, кайран вăйланса кайса курăксенчен иртсе каять.
Хурăнсен нумай тĕсĕсен хуппи шурă, сарă, сарăрах, шупкарах е хĕрлĕ хĕмăр тĕслĕ, хăшпĕр тĕссен сăрă, хăмăр е хура пулать. Пробка клеткисем хушшинче шурă сăмала евĕрлĕ япалапа - бетулинпа тулнă, çавă хурăн хуппине шурă тĕс парать Бетулин. Çиелти сийĕ çăмăллăн хăюсемпе уйрăлать. Ватă йывăçсен хуппи хура тĕслĕ, çуркаланса пĕтнĕ.
Хурăн çулçисем 7 см тăршшĕ, 4 см сарлакăш таран, тăкăнас умĕн сарăлаççĕ. Çамрăк çулçисем çыпçăнаççĕ.

 Сăртĕсем 
Хурăнăн капăрлатас тĕллĕвпе ӳстерекен нумай сорчĕсем пур:
 |Betula nigra|cv=Heritage — кĕренрех тĕслĕ хуппи уйрăлсан çаврăнса пырать;
 Betula pendula|cv=Purpurea — хĕрлĕ çулçăллă;
 Betula pendula|cv=Laciniata (е — ) — çĕре çити усăнакан туратлă, çулçисем тарăн каснă евĕрлĕ;
 Betula pendula|cv=Tristis — çĕре çити усăнакан туратлă;
 Betula pendula|cv=Yongii — çĕре çити усăнакан туратлă;
 Betula platyphylla|cv=Whitespire}} — шап-шурă хупăллă çӳллĕ яштак йывăç;
 Betula utilis|cv=Jermyns — шап-шурă хупăллă çӳллĕ йывăç.

 Классификаци 

Тĕрлĕ авторсем тĕрлĕрен пайлаççĕ. Çĕре  яхĕн тĕс тесе шутлаççĕ е кăштах нумайрах .

Ку списока Кьюри король ботаника сачĕсен даннăйсем тунă.

ЛатинлаЧăвашлаBetula alajica|Litv.Алай хурăнĕBetula albosinensis|BurkillШурă китай хурăнĕBetula alleghaniensis|BrittonАллегани хурăнĕBetula alnoides|Buch.-Ham. Çирĕк евĕрлĕ хурăнBetula apoiensis|Nakai Апои тăвĕн хурăнĕBetula austrosichotensis|V.N.Vassil. & V.I.BaranovКăнтăр Сихотин хурăнĕBetula baschkirica|Tzvelev}}Пушкăрт хурăнĕBetula bomiensis|P.C.Li}}Боми хурăнĕ.Тухăç Тибетри Боми (тибетола Бово) вулăсĕнче тупнă. Betula cajanderi|Sukaczev}}Каяндер хурăнĕBetula calcicola|(W.W.Sm.) P.C.Li}}Акшар хурăнĕBetula ceratoptera|G.H.Liu & Y.C.Ma}}яяя Betula chichibuensis|H.Hara}}яяя Китай хурăнĕХитрал хурăнĕ. Пакистанти Хитрал районĕнче тупнă. Betula coriaceifolia|V.N.Vassil.Тирлĕ çулçăллă хурăнBetula corylifolia|Regel & Maxim.}}Шĕшкĕ çулçăллă хурăнBetula costata|Trautv.Сарă хурăнBetula cylindrostachya|Lindl. ex Wall.Çаврака йĕпле хурăнBetula davurica|Pall.Ячĕ  —  IPNI тата Растительные ресурсы России. Т. 1 килĕшӳллĕн; ячĕ  —  Kew килĕшӳллĕнДаури хурăнĕBtname|Betula delavayi|Franch. Делавэй хурăнĕBtname|Betula demetrii|I.V.Vassil.Деметра хурăнĕBetula divaricata|Ledeb.Btname|Betula dolicholepis|Ovcz., Czukav. & ShibkovaВăрăм чешуяллă хурăн Betula ermanii|Cham.Эрман е чул хурăнĕBtname|Betula falcata|V.N.Vassil.Çурла евĕрлĕ хурăнBtname|Betula ferganensis|V.N.Vassil.Фергана хурăнĕBetula forrestii|Hand.-Mazz.Форреста хурăнĕBetula fruticosa|Pall.Тĕмлĕ хурăнBetula glandulosa|Michx.Парлă хурăнBetula globispica|ShiraiШар-чечеклĕ хурăнBetula gordiagini|P.A.BaranovГордягин хурăнĕBetula grossa|Siebold & Zucc.Граб çулçăллă хурăнBetula halophila|ChingТăвар юратакан хурăнBetula heptopotamica|V.N.Vassil.Çичĕ çырма хурăнĕBetula honanensis|S.Y.Wang & C.L.ChangХэнань хурăнĕBetula humilis|SchrankЛутра хурăнBetula insignis|Franch.}}Чаплă хурăнBetula jarmolenkoana|Golosk.Ярмоленко хурăнĕBetula jiaodongensis|S.B.LiangЦзяодун хурăнĕBetula jinpingensis|P.C.Li}}Цзиньпин хурăнĕBetula jiulungensis|P.C.Li ex Q.LinЦзюлунь хурăнĕBetula karagandensis|V.N.Vassil.Караганда хурăнĕBetula kenaica|W.H.EvansКенай хурăнĕBetula kirghisorum|SawiczКăркăс хурăнĕBetula klokovii|Zaver.Клоков хурăнĕBetula korshinskyi|Litv.Берёза Коржински хурăнĕBetula kotulae|Zaver.Котул хурăнĕBetula kunarensis|BrowiczКунар хурăнĕBetula lanata|(Regel) V.N.Vassil.Çăмлă хурăнBetula lenta|L.Чие хурăнĕBetula litwinowii|Doluch.Литвинов хурăнĕBetula luminifera|H.J.P.Winkl. in Engl.Ялтăркка хурăнBetula mandshurica|(Regel) Nakai[Маньчжури хурăнĕBetula margusarica|V.N.Vassil.яяя Betula maximowicziana|Regel in DC.Максимович хурăнĕBetula medwediewii|RegelМедведев хурăнĕBetula megrelica|Sosn.Мингрел хурăнĕBetula michauxii|SpachМишо хурăнĕBetula microphylla|BungeВĕтĕ çулçăллă хурăнBetula minor|(Tuck.) FernaldПĕчĕк хурăнBetula murgabica|V.N.Vassil.Мургаб хурăнĕBetula nana|L.Карлик хурĕн е ерникBetula neoalaskana|Sarg.Çĕнĕ Аляска хурăнĕBtname|Betula nigra|L.Хура хурăнBetula occidentalis|Hook.}Анăç хурăнĕBetula ovalifolia|Rupr.Овал çулçăллă хурăнBetula ovczinnikovii|V.N.Vassil.Овчинников хурăнĕBetula pamirica|Litv.Памир хурăнĕBetula papyrifera|MarshallХут хурăнĕBetula paramushirensis|BarkalovПарамушир хурăнĕBetula pendula|RothШатра хурăнBetula platyphylla|SukaczevЛаптак çулçăллă хурăнBetula populifolia|MarshallТирĕк çулçăллă хурăнBetula potamophila|V.N.Vassil.Юханшыв юратакан хурăнBetula potaninii|BatalinПотанин хурăнĕBetula procurva|Litv.Чалăш хурăнBetula psammophila|V.N.Vassil.Хăйăр юратакан хурăнBetula pubescens|Ehrh.Тĕклĕ хурăнBetula pumila|L.Шурлăх хурăнĕBetula pyrolifolia|V.N.Vassil.Грушанкă çулçăллă хурăнBetula raddeana|Trautv.Радде хурăнĕBetula regeliana|V.N.Vassil.Регель хурăнĕBetula rockii|(Rehder) C.-A.JanssonРокка хурăнĕBetula saksarensis|Polozhij & A.T.MalzevaСаксар хурăнĕBetula saposhnikovii|SukaczevСапожников хурăнĕ]Betula saviczii|V.N.Vassil.Савич хурăнĕBetula schmidtii|RegelШмидт хурăнĕ е тимĕр хурăнBetula seravschanica|V.N.Vassil.Зеравшан хурăнĕBetula sessilis|Kom.Betula sunanensis|Y.J.ZhangСунань хурăнĕBetula szechuanica|(C.K.Schneid.) C.-A.JanssonСычуань хурăнĕBetula tadzhikistanica|V.N.Vassil.Таджикистан  хурăнĕBetula tianschanica|Rupr. in Ost.-Sack. & Rupr.Тяньшань хурăнĕBetula turkestanica|Litv.Туркестан хурăнĕBetula tuturinii|V.N.Vassil.Тутурин хурăнĕBetula utilis|D.DonГималай хурăнĕBetula wuyiensis|J.B.XiaoУишань хурăнĕBetula zinserlingii|V.N.Vassil.Цинзерлинг хурăнĕBetula alpestrisBetula × alpestris|Fr.Альп хурăнĕ]]Betula aurataBetula × aurata|Borkh.Ылтăн тĕсле хурăнBetula avatshensisBetula × avatshensis|Kom.Авача хурăнĕBetula baicalensisBetula × baicalensis|SukaczevБайкал хурăнĕBetula bottnicaBetula × bottnica|MelaБотника хурăнĕBetula caeruleaBetula × caerulea|Blanch.Кăвак хурăнBetula dugleanaBetula × dugleana|LepageДжанет Дагл хурăнĕ= {{bt|Betula glandulosa|Michx. × {{bt|Betula neoalaskana|Sarg.]. Betula dutillyiBetula × dutillyi|LepageДютийи хурăнĕ. [= {{bt|Betula glandulosa|Michx. × {{bt|Betula minor|Sarg.]. Betula eastwoodiaeBetula × eastwoodiae|Sarg.Иствуд хурăнĕ]]Betula horneiBetula × hornei|E.J.ButlerХорн хурăнĕBetula jackiiBetula × jackii|C.K.Schneid.Джек хурăнĕBetula murrayanaBetula × murrayana|B.V.Barnes & DancikМуррей хурăнĕBetula purpusiiBetula × purpusii|C.K.Schneid.Пурпус хурăнĕBetula raymundiiBetula × raymundii|LepageРеймунд хурăнĕBetula sandbergiiBetula × sandbergii|BrittonСандберг хурăнĕBetula sargentiiBetula × sargentii|DugleСарджент хурăнĕBetula uliginosaBetula × uliginosa|Dugleяяя Betula utahensisBetula × utahensis|BrittonЮта хурăнĕBetula vologdensisBetula × vologdensis|TzvelevВологода хурăнĕBetula winteriBetula × winteri|DugleУинтер хурăнĕBetula zimpeliiBetula × zimpelii|JungeЦимпель хурăнĕ
 Хурăн ӳнерте 



 Усă курни 
 Тикĕт
 Хурăн шывĕ
 Хурăн хуппи
 Милĕк
 Хăма
 Вутă

 Асăрхатарусем 

 Вуламалли 
 Корчагина И. А. Жизнь растений. В 6-ти т. М.Просвещение. 1980, т. 5. Ч. 1. Цветковые растения, с. 311—324|.
 Данченко А. М. Популяционная изменчивость берёзы. Новосибирск:Наука, Сиб. отд-ние. 1990, с.202.
 Данченко А. М., Трофименко Н. М. Экология семенного размножения берёзы. Новосибирскă Наука, Сиб. изд. фирма.1993.с.182.
 Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с англ.М.: Könemann. 2006 . с.142—144.
 Пономарёв Н. А. Берёзы СССР. М.: Гослестехиздат.1932.247.
  Черняева Г. Н., Долгодворова С. Я., Бондаренко С. М.Экстраутивные вещества берёзы. Красноярск.1986. с.122.
 Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области. М.:Товарищество научных изданий КМК.2006.с.167.
 Животные и растения. Иллюстрированный энциклопедический словарь.М.:Эксмо.2007.с.117-119.
 Растительные ресурсы России: Дикорастущие цветковые растения, их компонентный состав и биологическая активность. М.:Товарищество научных изданий КМК. 2008.Т.1. Семейства Magnoliaceae — Juglandaceae, Ulmaceae, Moraceae, Cannabaceae, Urticaceae. с.164—176.



 Каçăсем 
 БСЭ 
 дерево ЭСБЕ
 Лесная энциклопедия. В 2-х т.. М.:Сов. энциклопедия.1985.Т.1.

Категори:Ӳсентăрансем
Категори:Йывăçсем
Категори:Хурăн йышшисем
Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем
Категори:Капăрлатмалли ӳсентăрансем