Химилле элементсен периодла тытăмĕ

'Химилле элементсен периодла тытăмĕ (Менделе́ев тапăлĕ) — химилле элементсен классификацийĕ, çав элементсен тĕрлĕ палăрăмĕсем вĕсен атомĕсен  нуклонсарĕсен (тĕшĕсен) электро капламĕнчен килнине кăтартаканскер. 

.............................................................................................................................................................

Элементсен тапхăр системи (Менделеев тапăлĕ) — тĕрлĕ атомлă элементсен (водородăн) системи. Атом йĕтринчи протонсен шучĕпе элементсен пахалăхĕ пĕр-пĕринчен пăхăнса тăнине кăтартакан хими элеменчĕсен йĕркеленĕвĕ (классификацийĕ). 

Чи малтанах йĕркене вырăс химикĕ Д. И. Менделеев 1869—1871 çулсенче тĕпчесе куçнă. Çак система вăл хăйех 1869 çулта тĕпчесе танлаштарнă хими элеменчĕсен пахалăхĕсем атом йывăрăшĕсенчен пăхăнса тăнине тĕпченĕ тапхăр саккунĕн тĕпĕнчен туртса кăларнă; вăлах çав саккунăн графиллĕ кăтартăвĕ шутланать. Çак саккуна графиллĕ палăртмалли темиçе çĕр вариаци (аналитика кукăрĕсем, тапăлсем, геометриллĕ кĕлеткесем т.ыт.). Системăн паянкунхи варианчĕ — элементсен иккĕ виçеллĕ тапăлĕ, унта кашни юпи (юписен шучĕ - 8) тĕп физикăпа хими пахалăхĕсене палăртса кăтартаççĕ, йĕркесем - тапхăрĕсене.

 Уçнин кунçулĕ 
Чи малтанах Менделеев хăйĕн ĕçне «Опыт системы элементов, основанной на их атомном весе и химическом сходстве» статьяра çырнă. Хайлава шанса, çак системă пирки шухăш ун патне тĕлĕкре килнĕ, анчах та çакă паллă: пĕррехинче тапхăр системине мĕнле уçнă пирки Менделеев хуравланă: «Эпĕ ун çинчен, палах, çирĕм çул шутланă та, эсир шутланипе вара, эпĕ ларнă та тӳрех… хатĕрлĕ пулать».

 Тапхăр системин йĕрки 
+ Элементсен тапхăр системи IA IIA IIIB IVB VB VIB VIIB ---- VIIIB ---- IB IIB IIIA IVA VA VIA VIIA VIIIA Тапхăрĕ       1 1
H       2
He 2 3
Li 4
Be     5
B 6
C 7
N 8
O 9
F 10
Ne 3 11
Na 12
Mg     13
Al 14
Si 15
P 16
S 17
Cl 18
Ar 4 19
K 20
Ca 21
Sc 22
Ti 23
V 24
Cr 25
Mn 26
Fe 27
Co 28
Ni 29
Cu 30
Zn 31
Ga 32
Ge 33
As 34
Se 35
Br 36
Kr 5 37
Rb 38
Sr 39
Y 40
Zr 41
Nb 42
Mo (43)
Tc 44
Ru 45
Rh 46
Pd 47
Ag 48
Cd 49
In 50
Sn 51
Sb 52
Te 53
I 54
Xe 6 55
Cs 56
Ba * 72
Hf 73
Ta 74
W 75
Re 76
Os 77
Ir 78
Pt 79
Au 80
Hg 81
Tl 82
Pb 83
Bi 84
Po (85)
At 86
Rn 7 (87)
Fr 88
Ra ** (104)
Rf (105)
Db (106)
Sg (107)
Bh (108)
Hs (109)
Mt (110)
Ds (111)
Rg (112)
Uub 113
Nh (114)
Uuq 115
Mc (116)
Uuh 117
Ts 118
Og Лантаноидсем * 57
La 58
Ce 59
Pr 60
Nd (61)
Pm 62
Sm 63
Eu 64
Gd 65
Tb 66
Dy 67
Ho 68
Er 69
Tm 70
Yb 71
Lu  Актиноидсем ** 89
Ac 90
Th 91
Pa 92
U (93)
Np (94)
Pu (95)
Am (96)
Cm (97)
Bk (98)
Cf (99)
Es (100)
Fm (101)
Md (102)
No (103)
Lr 

 Каçăсем 
 Элементсен периодикăллă системи, IUPAC сайчĕ çинче
 элеменчĕсен пахалăхĕсен çырса кăтартнă Менделеевăн тапăле 
 Элементсен интеракциллĕ тапхăр системи  (Flash-верси)
 www.webelements.com 
 Элементсен тапхăр системи  (pdf)
 Интерактивлă Менделеев тапăлĕ - Компьюлента 
 Менделеев тапăлĕ  (pdf)
 Менделевăн виртуаллă тапăлĕ - альтернациллĕ версийĕ

 Çавăн пекех 
 Хими элеменчĕсен шучĕсем, атом нумерĕсемпе
 Элементсен пысăк тапхăр системи
 Тапхăр саккунĕ

Категори:Хими элеменчĕсем
Категори:Классификаторсем