Актиний

Ac 89 227,0278 6d17s2 Актини

Актини — 89 атом номерлĕ хими элеменчĕ.  Ac тесе паллă тăваççĕ () , актиноидсен  шутне кĕрет.
 Истори 
1899 çулта А. Дебьерно уран смолкинчен полонипе ради кăларнă чухне пулнă каяшсенче тупнă. Çĕнĕ элемента актини ят панă. Нимĕç радиофизикĕ Ф. Гизель çавăн пекех уран смолкинчен, Дебьернтан уйрăм, радиохастар элемент кăларса ăна эмани ят панă.
Каярах тунă тĕпчевсем икĕ элемент пĕрех пулнине кăтртнă. Тĕпчевçĕсем çав вăхăтра актинин шевлисене мар, унтан пулнă 227Th (радиоактини) и 230Th (иони) сăнанă..

 Ячĕ пулса тухни 
Латинла— Actinium, грекла «актис» — шевле сăмахран.

 Çутçанталăкра тупăнни 

Актини чи сайра тĕл пулакан радиохастар элементсен шутне кĕрет. Çĕр хуппинче вăл 2600 т сахалрах, çав вăхăтрах ради 40 млн т ытла.
Çутçанталăкра актинин 3 изотопне тупнă: 225Ac, 227Ac, 228Ac.

Актини яланах уран тăпринче тĕл пулать. 
Молибденитсенче, халькопиритсенче, асситеритсенче, кварцсенче, пиролюзитсенче актинин шайĕ пысăкрах. Çутçанталăкра питĕ сахал куçма пултарать, уранран чылай майĕпенрех куçать. 

 Пахалăхĕсем 

Актинин арканман изотопĕсем çук. 24 искуствăлла радиохастар изотопĕсем пур.

Актини - кĕмĕл-шурă тĕслĕ лантан евĕрлĕ металл. Радиохастар пулнипе тĕттĕмре хăйне евĕрлĕ кăвак тĕслĕ çутатать.
Лантан евĕрлĕ, 2 критсалл форми пулма пултарать,  анчах β-Ac формине кăна уйăрма май пулнă. Пĕчĕк температурăллă  α-формине уйăрма май килмен.

Атом радиусĕ лантанăнничен кăштах пысăкрах, 1.88 А.

Хими пахалăхĕсемпе лантан евĕрлĕ. Хими пĕрлешĕвĕсенче +3 окислени шайне йышăнать (Ac2O3, AcCl3, Ac(OH)3). Реакцисене хастартарах хутшăнать.

 Уйăрни 

Уран тăпринчен уйăрни усăсăр, вĕсенче актини сахал пулнипе тата химилле пахалăхĕсем çайра çăр металлĕсемпе çывăхран.
Изотопĕсем

Актинин хăшпĕр изотопĕсен радиохастар пахалăхĕсем:
 Изотоп 
 Тăвакан реакци
 Аркану майĕ
 Çурма аркану тапхăрĕ
  221Ac
 232Th(d,9n)225Pa(α)→221Ac
 α
 <1 çек.
  222Ac
 232Th(d,8n)226Pa(α)→222Ac
 α
 4,2 çек.
  223Ac
 232Th(d,7n)227Pa(α)→223Ac
 α
 2,2 мин.
  224Ac
 232Th(d,6n)228Pa(α)→224Ac
 α
 2,9 сех.
  225Ac
 232Th(n,γ)233Th(β-)→233Pa(β-)→233U(α)→229Th(α)→225Ra(β-)225Ac
 α
 10 кун
  226Ac
 226Ra(d,2n)226Ac
 α е β- е электрон тытса илни
 29 сех.
  227Ac
 235U(α)→231Th(β-)→231Pa(α)→227Ac
 α или β-
 21,7 çул
  228Ac
 232Th(α)→228Ra(β-)→228Ac
 β-
 6,13 сех.
  229Ac
 228Ra(n,γ)229Ra(β-)→229Ac
 β-
 66 мин.
  230Ac
 232Th(d,α)230Ac
 β-
 80 çек.
  231Ac
 232Th(γ,p)231Ac
 β-
 7,5 мин.
  232Ac
 232Th(n,p)232Ac
 β-
 35 çек.


227Ac изотопа радие реакторта нейтронсемпе персе тăваççĕ. Малтанхи ради виçинчен 2.15% таран актини пулма пултарать. Çак реакципе актини виçи грамсемпе виçмелĕх пулать.  228Ac изотопа 227Ac нейтронсемпе персе тăваççĕ.
Актиние радинчен, торинчен тата вĕсĕн арканăвĕсемпе пулнă изотпсенчен экстракципе е ион ылмаштарнипе уйăраççĕ.

Актини металне актини трифторидне лити пăсĕсемпе çыхăнтраса кăлараççĕ.

 Усă курни 
227Ac бериллипе хутăштарсан нейтронсен çăлкуçĕ пулать. Ac-Be-çăлкуçĕсем сахал гамма-квантсем тухнипе уйрăлса тăраççĕ. Вĕсене рудасенче Mn, Si, Al шайне виçмă активаци анализĕсенче   усă кураççĕ.

225Ac 213Bi изотоп тума кирлĕ тата радио-иммунотерапи валли.

227Ac радиохастар хăват çăлкуçĕсенче усă курма юрать.

228Ac изотопа пысăк хăватлă β-пайăркасем пулнипе радиоиндикатор вырăнне усă кураççĕ.  

228Ac тата 228Ra  изотопсен хутăшне медицинăра γ-шевлесен хăватлă çăлкуçĕ пек усă кураççĕ.

 Биологиле пахалăхĕсем 
Актини хăрушă радиохастар пысăк  α-хастарлăхлă наркăмăшсем шутне кĕрет. Вартан организăма сахал куçсан та вăл организăмра шăмăсен çиелти сиĕнче çирĕп çыхăнать. Малтанах вăл пĕверте пухăнать. Тата актини арканнă май радонăн изотопĕсем пулаççĕ, çавăнпа актинипе ăĕленĕ чухне питĕ сыхланмалла.

 Асăрхавсем 

 Вуламалли 
 Каралова З.К., Мясоедов Б.Ф. "Актиний". М. Наука, 1982, 144 с.

 Каçăсем 
 Актини Webelements
 Актини хими элеменчĕсен вулавăшĕнче

Категори:Хими элеменчĕсем
Категори:Актиноидсем
Категори:Металсем
Категори:Радиохастар элементсем