Якутсем

Якутсем (хăйсене саха тата, нумайлă хисепре, сахалар теççĕ), — тĕрĕк чĕлхеллĕ халăх. Якут чĕлхипе калаçаççĕ. Саха Республикинчи титуллă, тĕпри  тата чи йышлă  халăх Этнократия или защита своих прав? Якуты признали себя коренным народом.

Хутăш çемьере çуралнă çынна сахаляр теççĕ.

 Этимологи 
"Якут" сăмаха чăваш чĕлхине вырăс чĕлхинчен кĕртнĕ. Историксем тĕпчев ĕçĕсемпе килĕшӳллĕн, якут тени, вырăссем Çĕпĕре пусмăрланă тапхăрта, XVII-мĕш ĕмĕрте, пĕрремĕш эвенк çул кăтартса пыракан сăмахĕнчен пулса кайнă имĕш. Эвенксен чĕлхипе, кӳршĕ халăха "ёкё" тенĕ пулат. Вырăссем вара, хăйсем манерлĕ, якут теме пуçланă пулат.

 Халах кун-çулĕ 
Ăсчахсем (ытларахăш пайĕ) якутсем XII ĕмĕрте Байкал кӳлли тăрăхĕнчен Лена, Алдан, тата Вилюй юханшывсен тăрăхне куçнă тесе шутлаççĕ. Ку тăрăхра вĕсенчен палеоази халахĕсем пурăннă. Якутсем килсен лешсен вара урăх çĕрсем çине куçма тивнĕ. Якутсем выльăх-чĕрлĕх ерчетнĕ, суту-илӳпе пурăннă. Çавăн пекех вĕсем хăйсен тĕнне тата çарне аталантарнă.

 Халăх йышĕ 
2002 çулхи перепись тăрăх Раççейре 450 пин якут пулнă. Вĕсем ытларах енĕпе Якутинче пурăннă. Унсăр пуçсăр якутсем çавăн пекех Иркутск, Магадан облаçĕсенче, Хабаровскпа Красноярск Енĕсенче, Таймырта тата Эвенк автономи округĕнче пурăннă. Якутинче якутсем пĕтĕм халах йышĕнче 45% йышăнаççĕ.

 Вырнаçу 
+ Пĕтĕм Пĕрлешӳ те Пĕтĕм Раççей çырăвĕсемпе халăх йышĕ (1897—2010)Çĕршыв / РегионПерепись 1897 годаПерепись 1926 годаПерепись 1939 годаПерепись 1959 годаПерепись 1970 годаПерепись 1979 годаПерепись 1989 годаПерепись 2002 годаПерепись 2010 годаРаççей империйĕ / ССРП / Раççей Федерацийĕ227 384240 709242 080236 655296 244328 018381 922 443 852 478 085Якут облаçĕ / ЯАССР / Саха Республики221 467235 926233 273226 053285 749313 917365 236432 290466 427Иркутск кĕпĕрни / Çĕпĕр Ен / Иркутск облаçĕ2734338513981366175117882020992858Енисей кĕпĕрни / Çĕпĕр Ен / Красноярск Ен21814820434312481387177813681468Томск кĕпĕрни / Çĕпĕр Ен / Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ -21386602798473629Тинĕсçум облаçĕ / Инçĕт-Тухăç Ен / Тинĕсçум Ен5173222112117506475703766Тинĕсçум облаçĕ / Инçĕт-Тухăç Ен / Хабаровск крайĕ1224156994411521662157814541417Тинĕсçум облаçĕ / Инçĕт-Тухăç Ен / Магадан облаçĕ7347911019892754469407Амур облаçĕ356398302245288699788314449Мускав -7216449648077114481508Ленинград / Санкт-Петербург -1770214787862847701Украина ССР -1477251349479688 - -Казах АССР / Казах ССР -46487174438314 - -Узбек ССР -32474173119183 - -Белорус ССР -19334381139 - -Кăркăс АССР / Кăркăс ССР - -411588280 - -

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Интернет-портал о культуре Якутии «Олонхо»
 Статьи по этнографии Якутии на сайте «Якутия: история, культура, этнография»
 Старинные обычаи и обряды якутов
 Происхождение якутов: анализ гаплотипов Y-хромосомы , В. Н. Харьков, В. А. Степанов и др.

 Литература 
 Линденау Я. И. Описание народов Сибири (первая половина XVIII века). Историко-этнографические материалы о народах Сибири и Северо-Востока. — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1983. — 176 с.: ил. — Серия «Дальневосточная историческая библиотека».



 Этноатлас Красноярского края. Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей 
 Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 504
 Серошевский В. Л. - Якуты: опыт этнографического исследования
 Лукина А. Г. - Традиционная танцевальная культура якутов

Категори:Тĕрĕк халăхĕсем
Категори:Якути