Кăтрак

Кăтрак, (вырăсла историлле литературăра Котраг, VII ĕмĕрте пурăннă), тĕрлĕрен чăвашла беллетристикăлла литературăра Кăтра Паттăр е Кăтра — Çурçĕр Кавказри аслă пăлхарсен пĕр пайне Атăл тата Шуратăл тăрăхĕ еннелле илсе килнĕ çын, Кубратăн иккĕмĕш  ывăлĕ; авалхи пăлхарсен (авалхи чăвашсен) патши.

Купрат патша вилнĕ хыççăн пăлхар йăхĕсен пĕр пайĕн ĕмпĕвĕ (патши) пулса тăнă теме пулать.

Историлле çăлкуçра Феофан Пĕлтеревçĕ (, , 760 тĕлĕ —818)  ун пирки çапла каланăХронография Феофана Исповедника по переводу версии О. Бодянского, 1854 год .:

Тепĕр ывăлĕ, Котраг ятлăскер, ТанаисДон шывне çапла каланă. урлă каçса аслă пиччĕшне хирĕçле вырнаçнă.

Асăннă пулăм 671-мĕш çулта пулса иртнĕ. Атăлпа Шуратăл тĕлне хăçан пырса тухни тĕп-тĕрĕссĕн паллă теме май çук. Çапах та, «Танаис урлă» тени хăш еннелле кайнине уçăмлăн кăтартать. 

Çапла вара,  Кăтрак пирки, ун çинчен çăлкуçсенче асăнни шутсăр нумай теме çук пулин те, халапри сăнар мар, чăн-чăн историлле çын темелле.
Асăннă пулăм пирки Феофан Пĕлтеревçĕ çеç мар, тата Никифор патриарх та (; 758 тĕлĕ — 828) хăйĕн "Бревиария" ятлă ĕçĕнче шăп та шай çапла  пĕлтеретДроздов, Юрий Николаевич. Тюркскоязычный период европейской истории — Литера, Moskva : Litera, 2011..

Кунсăр пуçне малтанхи автор, Феофан Пĕлтревçĕ, "котраг" тесе пăлхарсен пĕр йăхне те асăнать. Палăртас пулать, Никифор та, Феофан та Котраг Дон урлă каçса вырнаçни пирки çеç калаççĕ, Атăлпа Шуратăл патнех çитни пирки калани çук кунта (тен, хроникăсен урăх тĕлĕсенче пур пуль). Çапах та ку пурпĕрех çурçĕрелле тунă пĕрремĕш утăм пулать. 

Çапла вара, Византире пурăннă Никифор патриарх тата Феофан Пĕлтеревçĕ, иккĕшĕ те, Котраг пирки пĕлмелли тата  пĕр-пĕринпе тачă çыхăннă  тĕп историлле çăлкуçсем пулса тăраççĕ.

 Кăсăклă хыпарсемТĕпрен илсен, сумлах мар çăлкуçсем çинче никĕсленнĕ калав. Анчах та хăшпĕр кăсăк пулнине кура ку татăка çак статьяна кĕртнĕ 

Кăтра паттăр ертсе пыракан йăхсем: сăкăтсем, шăхальсем, уписем, сăварсем, элшелсем, эссекелсем, чăвашсем тата ыттисем те çурçĕрелле кайса тапăнса пыракан хасарсенчен хӳтĕленме Танаис хĕрринче Саркел хулине туса хураççĕ. Анчах та хасарсем тапăнса килнине чăтма питĕ йывăр пулса пырать. Вара Кăтра паттăр ертсе пыракан йăхсем тата çурçĕререх кайса тăватă Атăл — Чулман Атăл, Шурă Атăл, Нухрат Атăл, тата Аслă Атăл — тăрăхне вырнаçаççĕ те хăйсен шĕкĕр хулине никĕслеççĕ. Ку — Аслă Пăлхар хули.
Ытарайми хитре те пуян çĕршыв пулнă ку тăрăх: "... виçĕ тĕслĕ çĕршыв пулнă, — çырса кăтартать Тинехпи Петĕр Михалкки. — Чăн кăнтăрта — пуш-уйла хирсем, варринче — çеçенхирсем, Самартан çурçĕрелле тата вăрманлăхсем... Кай енче — Мăн Атăл, мал енче —Ейĕк. Çурçĕр енчерехрен Мăн Атăла чалăшăн Чулман Атăл юхса кĕрет. Варринче тата урлă та пирлĕ юхакан пĕчĕкрех шывсем пит нумай. Вĕсенĕ хушшинче чи паллăраххисем: Ирхис, Самар, Кинел, Сук, Çарăмсан — кусем Атăла юхса кĕреççĕ. Шуçăм (Шешма), Сай, Ах (Ик), Шурă Атăл хăйĕн Тимпе йӳппипе Чулмана юхса кĕреççĕ. Сакмарпа Салмаш тата Ейĕке шыв туртараççĕ.
Купрат патша ывăлĕ Кăтра паттăр хăйĕн халăхне чунтан-вартан юратнă. Тăван халăхĕ çĕнĕ хăтлă çĕршывра лайăх ĕрчесе-хунаса телей курса пурантăр тенĕ ĕнтĕ вăл.

 Галерей 

 Асăнмалăх 
2022-мĕш  çулхи июлĕн 30-мĕшĕнче  Чăваш Енĕн  Шăмăршă районĕнче (Тутарстанăн   Çĕпрел районĕпе чикĕленнĕ тĕлте) Атăлçи Пăлхар никĕслевçи Кăтрак ячĕпе палăк лартнăпамятника великому предку чувашского народа, основателю Волжской Булгарии, скульптурной композиции «Котраг на коне» .

16 января 2023-мĕш çулăн январĕн 16-мĕшĕнче   Самар облаçĕнчи   Ширяево ялĕн территорийĕнче  Атăлçи Пăлхар никĕслевçи Кăтрак ячĕпе палăк лартнăНа берегу Волги установили памятник первому хану Волжской Булгарии — Концептуальная война. Болгарско-российские отношения. 07:22  18 января 2023 / ИА Красная Весна.

 Вуламалли 
 Феофан Пĕлтеревçĕ. Хронографи (вырăсла куçару) . Куçаруçă: Терновский Ф. — Электронла ресурс. 
 Бичурин Н.Я., «Собрание сведений».
 Попов А., «Обзор хронографов русской редакции», 1866.
 «Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта», 1884-1887.
 Кури Вантер, "Чăваш халахĕн историйĕ", Шупашкар, "Ялав" библиотеки, 1990. 
 Мизиев И.М., «История Карачаево-балкарского народа».
 Артамонов М.И.
 Иоахим Вернер, "Захоронение в Малом Перещеннине и Кубрат, хан болгарский", "Софийские новости" хаçат, 1985, кăрлач, 9 кунĕ. 
 Ю. Немет, венгр тĕпчевçи, ""
 Ив. Шишманов, Дунайçи болгар тĕпчевçи, ""
 К. Иречек, "История болгар", Варшава, 1877.
 Гумилев Л.Н., "Древние тюрки"
 Каховский В.Ф., "Происхождение чувашского народа", 2003.
 Халиков А.Х., "Кто мы — булгары или татары".
 "Краткая история Болгарии (С древнейших времен до наших дней)", "Наука" кĕнеке кăларăвĕ, Мускав, 1987.
 Евгени Константинов, "Дрезговини" (Ӗнтрĕк), роман, София, "Народна младеж" кĕнеке кăларăвĕ, 1960.
 Юхма Мишши, «Авалхи чăвашсем», 1996, Шупашкар.
 Тинехпи Петĕр Михалкки, "Чăваш историйĕ çинчен", шупашкар, 1928.

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Савнеш, Софья. Культура: Шӑмӑршӑра Атӑлҫи Пӑлхар патшине халалланӑ палӑк лартнӑ
 В Шемурше установлен памятник основателю Волжской Булгарии


Категори:Аслă Пăлхар
Категори:Атăлçи Пăлхар
Категори:Истори
Категори:Авалхи истори
Категори:Чăваш историйĕ