Крым тутарĕсен чĕлхи

Крым тутарĕсен чĕлхи (, , ) — Крым тутарĕсен чĕлхи, кăпчак чĕлхисем шутне кĕрет.

СССРăн малтанхи çĕрĕсенче пурăнакансем хушшинче ку чĕлхепе калаçакансен йышĕ 350 пине çитет. Вĕсенчен 250 пинĕ Крым çурутравĕнче пурăнаççĕ. Болгарипе Румынире 30 пин çын ку чĕлхене пĕлет. Вĕсен йышĕ Турцире те пысăк, анчах шутне пĕлмеççĕ.

Чĕлхен виçĕ диалект пур: кăнтăр çыранти (е ялыб ушкăнĕ), çеçенхир тата вăтам (туçи, тат). Вăтам диалектпа калаçăкансен йышĕ ыттисенчен ытларах. Хальхи литература чĕлхине ку диалекта тĕпе хурса хатĕрленĕ. Вăтам диалектра огуз пайĕ пысăк, çапах та вăл кăпчак чĕлхин самай уйрăмлăхĕсене упраса хăварнă, унăн тăсăмĕ шутланать.


 Кун-çулĕ 

 Çырулăх 
Çырулăхĕнче кириллицăпа латин саспаллисене усă кураççĕ. 

 Хальлĕхи алфавитсем 

 Латиница (1992 çултанпа) 
 A a B b C c Ç ç D d E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü V v Y y Z z
(1)Знак Â â , используемый как показатель смягчения предшествующего согласного не является отдельной буквой.  

Правила чтения:
 Буквы a, b, d, f, h, m, n, o, p, r, s, t, u, v, z читаются примерно так же, как русские а, б, д, ф, х, м, н, о, п, р, с, т, у, в, з.
 с читается как слитное дж (как английское j в слове just), перед гласными e, i, ö, ü смягчается.
 ç примерно как русское ч.
 g как мягкое г — гь.
 ğ примерно как украинское г.
 ı примерно как русское ы.
 i примерно как русское и.
 j как русское ж.
 k как мягкое к — кь.
 l может обозначать как твёрдое л, так и мягкое ль (смягчается перед гласными e, i, ö, ü, после них, а также в некоторых заимствованиях).
 ñ наподобие английского ng в слове sing.
 ö как немецкое ö.
 q похоже на быстро произнесённое сочетание кх.
 ş примерно как русское ш.
 ü как немецкое ü.
 y как русское й.
 â смягчает предшествующий согласный, lâ — ля, kâ — кя.

Соответствие букв и звуков а  b  c  ç  d  e  f  g  ğ  h  ı  i  j  k  l  m  n  ñ  o  ö  p  q  r  s  ş  t  u  ü  v  y  z                                                             

 Кириллица (1938 çултанпа) 
 А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м Н н Нъ нъ О о П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Дж дж Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
(1) Буквы гъ, къ, нъ и дж являются отдельными буквами (это важно при сортировке слов в алфавитном порядке, например в словарях; см. «казановица»).

(2) Взаимооднозначного соответствия между буквами кириллического и латинского алфавитов не существует.

 Историлле алфавитсем 
 Арап (1928 çулчен) 
 Изолированное Финальное Вăта Пуçламăш Ячĕ Тапăлри вырăнĕ ﺍﺎ— элиф  a, â ﺀ— хемзе  - ﺏﺐﺒﺑ бе  b, p (в конце слов)ﭖﭗﭙﭘ пе  pﺕﺖﺘﺗ те  tﺙﺚﺜﺛ се  sﺝﺞﺠﺟ джим  cﭺﭻﭽﭼ чим  çﺡﺢﺤﺣ ха  -ﺥﺦﺨﺧ хы  hﺩﺪ— даль  dﺫﺬ— зель  zﺭﺮ— ре  rﺯﺰ— зе  zﮊﮋ— же  jﺱﺲﺴﺳ син  sﺵﺶﺸﺷ шин  şﺹﺺﺼﺻ сад  sﺽﺾﻀﺿ дад  d, zﻁﻂﻄﻃ ты  tﻅﻆﻈﻇ зы  zﻉﻊﻌﻋ айн  -ﻍﻎﻐﻏ гъайн  ğﻑﻒﻔﻓ фе  fﻕﻖﻘﻗ къаф  qﻙﻚﻜﻛ кеф (кеф-и арабий) k (g, ñ)1ﮒﮓﮕﮔ геф (кеф-и фарсий) gﯓﯔﯖﯕ неф (кеф-и нуний, сагъыр кеф)  ñﻝﻞﻠﻟ лям  lﻡﻢﻤﻣ мим  mﻥﻦﻨﻧ нун  nﻭﻮ— вав  v, o, ö, u, üﻩﻪﻬﻫ хе  -, e, aﻻﻼ— лям-элиф  la, lâﻯﻰﻴﻳ йе  y, ı, i

1 — тăтăшах ﻙ (кеф) сасă паллипе ﮒ и ﯓ вырăнне уса курнă.

 Латиница (1928—1938) 

 A a B b C c Ç ç D d E e F f G g H h I i J j Ь ь K k Q q  L l M m N n  O o  P p R r S s Ş ş T t U u Y y V v X x Z z 

 Морфологи 

 Çавăн пекех пăхăр 
 Половец чĕлхи
 Караим-крым чĕлхи
 Крымчак чĕлхи
 Урум чĕлхи
 Крым-тутар чĕлхин çеçенхир диалекчĕ
 Крым-тутар чĕлхин вăтам диалекчĕ
 Крым-тутар чĕлхин кăнтăр çыран диалекчĕ

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 

 Крым-тутар чĕлхи вĕренӳ, пуплев кĕнекисем, сăмахсарсем
 Вырăс-крым-тутар тата крым-тутар-вырăс сăмахсарĕ
 Крым-тутар чĕлхин лингва корпусĕ
 Крым-тутар электронлă вулавăш 
 Автоматическая транслитерация «кириллица ←—→ латиница» текстов на крымскотатарском языке 
 Самоучитель «Изучайте крымскотатарский язык / Qırımtatar tilini ögreniñiz»
 Крым-тутар чĕлхин ресурсĕсем
 Кăпчак чĕлхисем А.Н. Гаркавец сайче çинче 
 Вырăсла-крымтутарла тата крымтутарла-вырăсла сăмахсарсем 
 Хаваджи, А. Р. Ч. Татарско-русский разговорник, с присовокуплением к ним пословиц, басен для склонений и спряжений татарских слов, составленные учителем татарского языка при Симферпольской губернской гимназии. – Казань: Печатано в вольной типографии Н. Коковина, 1850. – 151 с.

Категори:Тĕрĕк чĕлхисем
*
Категори:Украина чĕлхисем
Категори:Крым чĕлхисем
Категори:Тĕрĕк чĕлхисен çырулăхĕ
Категори:Тĕрĕк чĕлхисем