Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи

Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи (1914—1918) — Çĕр çинчи этемлĕх кун-çулĕнчи пысăк хĕçпăшаллă хирĕçĕвĕсенчен пĕри.

1914 çулхи çĕртме 28-мĕшĕнче «Млада Босна» террор йĕркелĕвĕн пайташĕ вунтăхăрçулхи серб гимназисчĕ Гаврила Принцип Сараевăра Франц Фердинанд австри эрцгерцогне вĕлернĕ хыççăн вăрçă тапранса каясси хĕрсех çитет.

Вăрçă хыççăн тăватă импери арканнă: Раççей, Германи, Австро-Венгри тата Осман империсем. Вăрçăна хутшăннă патшалăхсенчи 10 млн яхăн çын вилнĕ, 22 млн çын суранланнă.Анăç тĕнче Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи вĕçленнин 90 çулне асăнать

 Термина палăртни 
Историографире çак термина, паллах, 1939 çулта Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пуçланса кайнă хыççăн палăртнă. Унчен ăна Аслă вăрçă (акăлч. The Great War, фр. La Grande guerre), ятпа усă курнă.Раççей Империнче хăш чух Иккĕмĕш Тăван çĕршыв (Аттеçĕр) вăрçи, çапла та халăхра (революциччен те, хыççăн та) германи вăрçи тенĕ; кайран СССР вăхăтĕнче большевиксем ăна империализм вăрçи шутне куçарнă.

 Хутшăнакансем 
Вар патшалăхсем: Германи, Австро-Венгри, Осман империйĕ, Болгари.

Антанта: Раççей, Франци, Аслă Британи.

Антанта тăмарĕсем (Антантăна вăрçăра пулăшнă): АПШ, Япони, Серби, Итали (вăрçăра Антанта енче 1915 çултанпа, Тройственный союз пайташĕ пулсан та), Черногори, Бельги, Египет, Португали, Румыни, Греци, Бразили, Китай, Куба, Никарагуа, Сиам, Гаити, Либери, Панама, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Боливи, Доминикан республики, Перу, Уругвай, Эквадор.

+ Вăрçă пуçланнин хронологийĕКун, çул  Кам вăрçăпа тухнă  Кама вăрçăпа хапсăннă 1914 утă, 28  Австро-Венгри  Серби 1914 çурла, 1  Германи  Раççей 1914 çурла, 2  Германи  Франци 1914 çурла, 3  Германи  Бельги 1914 çурла, 4  Аслă Британи  Германи 1914 çурла, 5  Черногори  Австро-Венгри 1914 çурла, 6  Австро-Венгри  Раççей 1914 çурла, 6  Серби  Германи 1914 çурла, 6  Черногори  Германи 1914 çурла, 12  Аслă Британи тата Франци  Австро-Венгри1914 çурла, 15  Япони  Германи 1914 чӳк, 2  Раççей  Турци 1914 чӳк, 5  Аслă Британи тата Франци  Турци 1915 çу, 23  Итали  Австро-Венгри 1915 юпа, 14  Болгари  Серби 1916 пуш, 9  Германи  Португали 1916 çурла, 27  Румыни  Австро-Венгри 1916 çурла, 28  Итали  Германи 1917 ака, 6  АПШ  Германи 1917 ака, 7  Панама и Куба  Германи 1917 çĕртме, 27  Греци  Германи 1917 утă, 22  Сиам  Германи 1917 çурла, 4  Либерия  Германи 1917 çурла, 14  Китай  Германи 1917 юпа, 26  Бразили  Германи 1917 раштав, 7  АПШ  Австро-Венгри 1918 чӳк, 18  вăрçă вĕçленĕвĕ

 Вăрçă умĕнхи кун-çул 

Европăра аслă патшалăхсем— Германи, Австро-Венгри, Франци, Аслă Британи, Раççей — хушшинче хирĕçлӳсем чĕрре кĕме пуçлаççĕ.

1870 çулхи франк-прусси вăрçи хыççăн йĕркеленнĕ Германи империйĕ Европа континтĕнче  политикăпа экономика енчен мала тухасшăн тапаçланма тытăннă. Колонисемшĕн кĕрешме 1871 çулĕ хыççăн кăна пуçласан, Германи патшалăхĕ Англи, Франци, Бельги, Нидерландсемпе Португалин харпăрлăхне хăй майла пайлама шутланă.

Германин гегемонлă тĕллевĕсене Раççей, Франци тата Аслă Британи хирĕçлеме пикеннĕ. Çакна пула вĕсем  Антанта пĕрлешĕве туса хураççĕ.

Тĕрлĕ халăхлă Австро-Венгри, нацисем хушшинчи хирĕçлӳсем пирки пĕрмаях Европăра хĕрӳ кăвайтлă шутланнă, 1908 çулта туртса илнĕ Боснипе Герцеговинăна (Босни кризисĕ вулăр) алран вĕçертесшĕн мар пулнă. Вăл Балканри пĕтĕм славянсен хӳтĕлевçи — Раççейпе кăнтăр славянсене пĕрлештерме хăтланнă Сербие хирĕç тăрмашнă.

Малти Тухăçра пур патшалăхсен тĕллевĕсем пĕр çĕре тăрăннă, вĕсем арканакан Осман империн (Турци) пурлăхне хапсăннă.

Антанта патшалăхĕсем, пĕр енчен, Германипе Австро-Венгри, тепĕр енчен, талпăшни Пĕрремĕш Тĕнче вăрçине тĕксе çитернĕ. 1914 çул тĕлне икĕ ушкăн чăмăртаннă:

Антанта (вырăс-франци, анкăл-франци, каярах анкăл-вырăс пĕрлешĕвĕ 1907, хыççăн йĕркеленнĕ):
 Раççей империйĕ;
 Аслă Британи;
 Франци.

Блок Виççĕллĕ пĕрлешӳ:
 Германи;
 Австро-Венгри;
 Итали.

Итали, çапах та, вăрçăна 1915 çулта Антанта енче кĕнĕ — Германипе Австро-Венгри çумне вăрçă тапхăрĕнче Турципе Болгари хутшăнса, Тăваттăллă Пĕрлешӳ (е Вар патшалăхĕсен блокĕ) йĕркеленĕ.

Тĕрлĕ çăлкуçсенче асăннă вăрçă сăлтавĕсем шутне экономика империализмĕ, суту-илу чаракĕсем, хĕçпăшал кӳпелĕвĕ, милитаризм тата автократи, вăйсен балансĕ, унчен пулса иртнĕ вырăнти хирĕçӳсем (Балкан вăрçисем, Итал-турккă вăрçи), Раççейпе Германири пĕтĕмĕшле мобилизаци тапачĕсем, территори хапсăнăвесем, европа патшалăхĕсен тăмарлă шантарусем кĕртнĕ.

Пур те вăрçă пуçланнин сăлтавне шыраççĕ те тупаймаççĕ. Вĕсен тĕпчени кăлăхах,тупсăмне вĕсем тупаймĕç. Вăрçă пĕр сăлтавран çеç мар, вăл пĕр харăсах пур сăлтавран тапранса кайнă.

 Хĕçпăшаллă вăйсенчи лару-тăрăвĕ 
 Тĕп патшалăхсен хĕçпăшаллă вăйĕсемПатшалăх Лăпкă тапхăрти çар йышĕ (пин çын) Мобилизаци хыççăн çар йышĕ (пин çын)  Çăмăл кĕпçе Уйри артиллерин йывăр кĕпçи  Самолётсем Германи  768 3822  4840  1688  232 Австро-Венгри 478  2300  3104  168  65 Пурĕпе  1246  6122  7944  1856  297Антанта хĕçпăшаллă вăйĕсемПатшалăх  Лăпкă тапхăрти çар йышĕ (пин çын) Мобилизаци хыççăн çар йышĕ (пин çын) Çăмăл кĕпçе Уйри артиллерин йывăр кĕпçи  Самолётсем Раççей 1423  5338  6848  240  263 Аслă Британи 411  1000  1226  126  90 Франци 884  3781  3360  84  156 Пурĕпе  2718  10 119  11 434  450  509

 Вăрçă тапранса кайни 

Сараево хулинче 1914 çулта çĕртме, 28 «Млада Босна» вăрттăн ушкăнра тăнă вунтăхăр çулхи серб студенчĕ Гаврила Принцип Австри эрцгерцогне Франц Фердинанда пăшалпа пенĕ. Çакăн хыççăн ĕнтĕ вăрçă тапранса каять.
Çак пысăк вăрçă пуçланичченех Европăри аслă патшалăхсем — Германи, Австро-Венгри, Франци, Аслă Британи, Раççей — хушшинче пĕр-пĕринпе килĕшмен самантсем чылайланса пынă. Германи экономики хăвачĕ хăпарса пынă май ăна тĕнчери сутлăх пасарĕсене тата пуянлăх управĕсене пайлас вăхăт çитсе тăнă, анчах çак ĕçсене Аслă Британи хирĕç пулнă. Французсемпе германсем чикĕ çумĕнчи тавлашуллă çĕрсемшĕн (Эльзаспа Лотаринги) хирĕçме тытăннă. Çывăх Тухăçра пĕтĕм патшалăхсем арканма пуçланнă Осман империйĕн (Турци) çĕрĕсене пайлама (хăйсен айне тума) хатерленсе тăнă.

 Çурла, 4 — германи çарĕсем Бельгине тапăнса кĕнĕ. Çав кунах Аслă Британи, Раççейпе Франци умĕнчи пĕрлĕх явăпĕсене пурнăçласа, Германине хирĕç вăрçă пуçланине пĕлтернĕ. 

 1914, авăн (?)— пĕрремĕш (Марна çинчи) çапăçу. 
 1914 çулхи Тухăç-Прус операцийĕ. 

Галицири çапăçу 

Вăрçă икĕ тĕп вăрçă театăрĕсенче пынă.
 Анăç тата Тухăç Европăра;
 Балканра, Çурçĕр Италиире, колонисенче — Африкăра, Китайра, Океанире.

Юпа, 26 нимĕç шывайкимми U-24 (капитан-лейтенант Шнейдер) французсен «Амираль Гантом» пăрахутне торпедăланă. Пăрахут çинче вăрçă хăрушăвĕнчен таракан 2000 бельги çынни пулнă. Вĕсенчен 40 çын вилĕм тупнă. 

 1914 çулхи кампани 

 çĕртме, 28 Австро-Венгри Серби умне ультиматум лартнă (эрцгерцога вĕлернĕ серб террорисчĕсене тытса пама хушнă), Серби ультиматумпа килĕшмен, çавăнпа Австро-Венгри Сербине вăрçă пуçланнине пĕлтернĕ. 
 çĕртме, 30 çакăн хыççăн Раççей çар мобилизаци тума тапăч кăларнă, вара Германи Раççей умне мобилизацине 12 сехет хушшинче чармалла тесе ультиматум лартнă.
 çурла, 1 — Германи Раççее хирĕç вăрçă пуçланине пĕлтернĕ. 
 çурла, 2 — Германи Люксембурга оккупациленĕ те Бельги умне германи çарĕсене Бельги çĕрĕ витĕр Францине ирттерсе ямалла ультиматум лартнă. 
 çурла, 3 — Германи Францине хирĕç вăрçă пуçланине пĕлтернĕ.

 1915 çулхи кампани 
Пытантарса лартнă пулемёт вырăнĕ. 1915
 Горлица талпăнăвĕ 
 Изонцо çинчи пĕрремĕш çапăçу
 Изонцо çинчи иккĕмĕш çапăçу
 Изонцо çинчи виççĕмĕш çапăçу
 Изонцо çинчи тăваттăмĕш çапăçу

Вăрçă пуçлансанах тӳрех паллă пулать, çак хаяр кĕрешӳ тăсăмĕ вăрăм туртăмлă пулать. Антанта çĕршывĕсем, хăйсен вăйĕсем чылай пулсан та, пĕрлĕхлĕ ĕçсем тытса пырайман, çакăнпа уса курса Германи нумай тапхăр тапа тан вăрçма пултарнă.

Пĕрремĕш ăстрăм вăрçă хирĕсенче çапăçусем çав тери анлă пулса каяççĕ, весенче чылай халăхлă çарсем хутшăнаççĕ. Çавăн пекех пĕрмĕш хут танксене, авиацийе, дредноутсене (карапсене), хими хĕç-пăшалне çапăçусене кĕртнĕ.
Раççей çарĕсем пĕрре çеç мар тăшманăн дивизийĕсене хăйсем çине çавăрса тăмарĕсене пĕтĕмпех çапса аркатиччен хăтарса пынă.

 1916 çулхи вăрçă кампанийĕ 

 Брусилов талпăнăвĕ; 
 Сомма çумĕнчи çапăçу 
 Ютланди çапăçăвĕ; 
 Верден çумĕнчи çапăçу 
 Изонцо çинчи пиллĕккĕмĕш çапăçу 
 Изонцо çинчи ултăмĕш çапăçу 
 Изонцо çинчи çиччĕмĕш çапăçу
 Изонцо çинчи саккăрмĕш çапăçу 
 Изонцо çинчи тăхăрмĕш çапăçу 

 1917 çулхи вăрçă кампанийĕ 
 Изонцо çинчи вуннăмĕш çапăçу
 Изонцо çинчи вунпĕрмĕш çапăçу
 Изонцо çинчи вуниккĕмĕш çапăçу (Капоретто патĕнчи çапăçу)

Нимĕçсемпе австро-венгăрсем çивĕч кĕрешнĕ пулин те, 1917 çул тĕлне çĕнтерӳ ĕçĕсем Антанта енне тайăлса пынă. Италия 1915 çулта Австро-Венгрине хирĕç вăрçă пуçлать. Антанта майлă АПШ тухать. 1916 , çурла Антантă çумне Румыни тăрать, анчах та ăнăçу çухалать; унăн çĕрĕсенегермани блокĕн çарĕсем йышăнаççĕ.
Раççейри шалти ĕçĕсем хĕрсе кайнипе Февраль революцийĕ çĕнтерет, каярах Октябрь революцийĕ, çакăн хыççăн Раççей хăй шутпа вăрçăран тухса ӳкет (Брест мирĕ çырнă хыççăн), мĕншĕн тесен 1917 çулта Раççей вăрçă ĕçĕсене малалла тăсма пултарайман. Çак çăмăллăха пула Германи тепĕр çул хушши вăрçа тăсса пырать.

 1918 çулхи кампани 
 Антанта çĕнтерĕвĕсем 

200px|thumb|Анăç фронтĕнчи окопсем

 Витторио-Венето патĕнчи итальянсемпе австрисен çапăçăвĕ.

 1918 çулта чӳк уйăхĕнчи ăнăçусăр тапăну хыççăн (Анăç фрончĕ) Германире те революции пуçланнă (чӳк, 9 Вильгельм кайсера пĕрхĕтнĕ те Веймар республики йĕркеленĕ). 
 1918 чӳк, 11 германии тата тăмарлă çарпуçлăхĕ Компьенре çапăçусене чарса лартнă, çакăнпа Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи пăчланса ларать. 
 Чӳк уйăхĕнче Австро-Венгри темиçе çĕршыва пайланса каять; монархи йĕркине пĕтерсе хунă.

1919 çулта Парижри мирлĕ конференцире нимĕçсем Версаль килĕшӳ хучĕ çине ал пуснă. 

Çавăн чухнех ытти килĕшӳ хучĕсене çирĕплетнĕ:
 Германипе (Версаль килĕшĕвĕ 1919) 
 Австрипе (Сен-Жермен мирлĕ хучĕ 1919) 
 Болгарипе (Нейи мирлĕ хучĕ 1919) 
 Венгрипе (Трианон мирлĕ хучĕ 1920) 
 Турципе (Севр мирлĕ хучĕ 1920).

 Раççей вăрçăран тухни 

 Вăрçă вĕçĕн пĕтĕмлетĕвĕсем 
 Тулаш политика 
Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи хыççăн тăватă импери хавшакланса саланса кайнă: Германи, Раççей, Австрипе Венгри тата Осман империйĕсем, юлашки иккĕшĕ пайланса кайнă, Германи тата Раççей монархийĕсене аркатнă, территорийĕсене сахаллатнă, экономика енчен хавшаннă.

 Территори улшăнăвĕсем 

 Пĕрремĕш Тĕнче вăрçинчи çухатусем 

Хутшăнакан патшалăхсен хĕçпăшаллă çарĕсен çухатăвĕсем 10 миллион çынна яхăн çитнĕ. Халиччен те лăпкă пурăнакан халăх вăрçă вăхăтĕнче мĕн чухле пĕтнĕ пирки пĕтĕмлетнĕ хыпар çук. Вăрçăна пула тухнă выçлăхпа эпидемисенче, сахалтан та 20 миллион çын çĕре кĕнĕПервая мировая война 1914—1918.

 Çав вăхăтра пурăннă çынсен шухăшĕсем 

Этемлĕх нихăçан та çакăн пек тăрăмра пулман. Ырлăхăн çӳллĕрех шайне çитеймен, ăс-халăн пуянлахĕпе усă курма пĕлмен çын  аллине пĕрремĕш хут пач юлми шанчăксăр пĕтĕм этемлĕхе пĕтерме пултаракан хĕç-пăшал лекрĕ. Çакăн пек пулчĕ малтанхи ăрусен пур чаплă кун-çулăн, пур мухтав ĕçĕсен çитĕнĕвĕ. Çынсен чарăнса тăрса хăйсен яваплăхĕ пирки шухăшласа илмелле. Вилĕм сыхласа х тăрать, итлекенскер, кĕтекенскер, хĕсмете кĕрсе пĕтĕм халăхсене шăлса яма хатĕрскер, кирлĕ пулсан, цивилизацие тусана кăларма та пултарть, чĕрĕлме пĕр шанăç та хăвармасть. Вăл хушасса çеç кĕтет. Вилĕм çак хăраса ӳкнĕ черчен чунран сăмах кĕтсе тăрать, вăлах çак хăйех инкеке лекнĕ чуна хушса тăраканĕ пулса тăчĕ.

 Вăрçă астăвăмĕ 

 Франци, Аслă Британи, Польша 

 Раççей 
Вăрçăри çухатусем чи чылай пулнă пулин те, Раççейре официаллă Пĕрремĕш Тĕнче вăрçинче пуçне хунă çынсен астăвăм куне палăртмаççĕ.

 Асăрхавсем 

 Çавăн пекех пăхăр 
Вооружённый мир и война. Описание требований Германии в будущей войне. 1914
 Раççей çарĕн Францири экспедици корпусĕ
 Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи 
 Талергоф 
 Октябрь революцийĕ
 Пĕрремĕш Тĕнче вăрçин тыткăнри çар çыннисем
 Аслă Тĕп çарпуçăн Ставки
 Эрмен геноцичĕ
 XX ĕмĕрĕн вăрçисем
 Бразили Пĕрремĕш Тĕнче вăрçинче
 Раççейĕн территори экспансийĕ
 Пĕрремĕш Тĕнче вăрçинче Раççей империн конфесси политики
 Япони Пĕрремĕш Тĕнче вăрçинче

 Документлă кинофильмсем 

 Вуламалли 
 Зайончковский А. М.: Первая мировая война
 Мировая война в цифрах
 Шамбаров В.: За Веру, Царя и Отечество
 Яковлев Н. 1 августа 1914.  — М: Молодая гвардия, 1974.
 Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.
 Де-Лазари П. Н. Химическое оружие на фронтах мировой войны 1914—1918 гг.
 Мельгунов С. П. «Золотой немецкий ключ» к большевистской ревполюции  Парис: 1940
    Лиддел Гарт Б., «Энциклопедия военного искусства = Стратегия непрямых действий», ч. 2: Стратегия первой мировой войны,  , М.—СПб., издательство АСТ, Терра Фантастика, 2003, с. 183—244.
 Такман Барбара. Первый блицкриг. Август 1914 [= Tuchman Barbara W. The Guns of August] / .: АСТ, СПб.: Terra Fantastica, 1999

 Каçăсем 

 Первая мировая война (Великая война). Предпосылки. Сражения. Битвы. Итоги войны
 Хронология Первой мировой войны
 Немецкая полевая экипировка Первой мировой войны 
 Source List and Detailed Death Tolls for the Twentieth Century Hemoclysm. First World War
 http://www.firstworldwar.com 
 Различные ссылки по Первой мировой 
 Первая мировая война 
 Русская армия в Великой войне
 В. Воронин. «Русские не сдаются». К 95-летию начала Первой мировой войны
 Образы России и Франции и память о Первой мировой войне в современном общественном сознании наших стран. Круглый стол в Институте демократии и сотрудничества. Париж, 7 ноября 2008
 Фотографисем
  Кермен лапамĕнче
 Николай II Германие вăрçă хыпарлать  * Пĕрремĕш Тĕнче вăрçин сăрă фотографисем 
 http://wwi.hut2.ru/ 
 https://web.archive.org/web/20050224192639/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/004/263.htm
 WWI Eastern Front Foto

Категори:Вăрçăсем
Категори:Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи