Радиоактивлă каяш

Радиоактивлă каяшсем (РАК) — ядерлă энергетикăн радиоактивлă хими элеменчĕсемлĕ ĕç юлашки-тĕлешкисем, каяшĕсем. Вĕсене малалла ĕçе яма май çук. Часах вĕсем ядерлă ĕç пулăмĕсен каяшĕсем пулаççĕ. РАК чылайăш пайĕсем «сахалактивлă каяшсем» шутланаççĕ, вĕсен радиоактивлăхĕ пĕчĕк. Çак каяшсен шутне, сăмахран, усă курнă ятарлă ĕç тумтирĕ, кăштах лапăртаннăскер, кĕрет, çав хăрушăллă радиоактивлă тасамарлăхсем çын тирĕн вĕтĕ шăтăкĕсем витĕр, сывлăшпа сывламалли çулсем тăрăх, шывпа е апат-çимĕçпе пĕрле çын ăшчикне кĕреççĕ. 

 Каяшсем ăçтан тухаççĕ 
 ÇРÇ (çанталăкри радиаци çăлкуçĕсем) 
Çут çанталăкра хăш веçествăсен çанталăкри радиоактивлăхĕ пур, вĕсене çанталăкри радиаци çăлкуçĕсем (ÇРÇ) теççĕ. Çак каяшсен чылайăшĕ — уран е торий арканнă хыççăн пулакан веçествăсем, вĕсенчен альфа-частицăсем тухса саралаççĕ.
 Кăмрăк (уголь) 
Кăмрăкра радионуклидсен шучĕ нумай мар, вĕсен шутĕнче çак уран е торий пеккисем, вĕсен кăмрăк ăшĕнчи шучĕ Çĕр хупли (кора земная?) ăшĕнчи вăтам шутĕнчен сахалтарах. Вĕсен тачăлăхĕ кĕл тусанĕнче пысăк, мĕншĕн тесен вĕсем вутра çунмаççĕ. Çавах та кĕлĕн радиоактивлăхĕ питĕ пĕчĕк, вăл хура тăмлă сланецăн радиоактивлăхĕпе тан пулать, фосфатлă породăсенчен пĕчĕкрех, çапах та унăн хăрушăллăхĕ пур: кĕл тусанĕн пайĕсем атмосферăра юлаççĕ, çапла çын ӳпкине сывлăшпа пĕрле кĕме пултараççĕ.

 Нефтьпе газ 
Нефтьпе газ промыçлă ĕçĕсенчи каяшĕсенче часах радийпе унăн аркану юлашкисем пулаççĕ. Нефть уçлам шăтăкĕсенчи сульфатлă тĕпĕсем радийпе пуян; шыв, нефть тата газ уçлам шăтăкĕсенче часах радонлă пулаççĕ. Радон арканнă хыççăн пăрăхсем çумне хытса радиоизотопсем юлаççĕ. Нефть завочĕсенче пропана уйăракан ĕç вырăнĕ радиоактивлăх енчен чи тасамарри шутланать, мĕншĕн тесен радонпа пропан пĕр танлă температурăра вĕреме кĕреççĕ.

 Çĕр айĕнчи усăллă пурлăхсене тачăлатни 
Çĕр айĕнчи усăллă пурлăхсене тачăлатни чух пулнă каяшсем çанталăкри радиоактивлăхлă пулаççĕ.

 Медицинăри ÇРÇ 
Медицинăра усă курмалли изотопсем (çаврака хытаркăчсенче çурма аркану тапхăрне кăтартнă):
 Иттрий (90Y), лимфăсене сиплеççĕ (2,7 кун)
 Йод (131I), щитовидлă железăна диагностикă ирттереççĕ, щитовидлă железă ракне сиплеççĕ (8 кун)
 Стронций (89Sr), шăмăсен рак амакне сиплеççĕ, венă ăшне инъекци йĕплеççĕ (52 кун)
 Иридий (192Ir), брахитерапи сиплев ĕçĕ тăваççĕ, (74 кун)
 Кобальт (60Co), брахитерапи сиплев ĕçĕ, тулти луч? терапийĕ (5,3 çул)
 Цезий (137Cs), брахитерапи сиплев ĕçĕ, тулти луч? терапийĕ (30 çул)

 Промыçлă ÇРÇ 
Промыçлă РАК-сенче альфа-, бета-, нейтрон- е гамма-лучсен çăлкуçĕсем пулаççĕ. Гамма-кăлараканнисемпе радиографире усă кураççĕ; нейтронлă çăлкуçсемпе тĕрлĕ çĕртре, — теслĕхрен, нефть уçлам шăтăкĕсене радиометрипе тĕпченĕ чух усă кураççĕ.

 Классификаци 
 Сахалактивлă ÇРÇ 
 Вăтамактивлă ÇРÇ 
 Çӳллĕактивлă ÇРÇ 
 Трансуранлă ÇРÇ 

 Каçăсем 

 Key Radionuclides and Generation Processes  
 Alsos Digital Library - Radioactive Waste  
 Belgian Nuclear Research Centre - Activities  
 Belgian Nuclear Research Centre - Scientific Reports 
 Critical Hour: Three Mile Island, The Nuclear Legacy, And National Security
 Environmental Protection Agency - Yucca Mountain 
 Grist.org - How to tell future generations about nuclear waste
 A discussion on the secrecy surrounding plans for radioactive waste in the UK  
 International Atomic Energy Agency - Nuclear Fuel Cycle and Waste Technology Program 
 International Atomic Energy Agency - Internet Directory of Nuclear Resources 
 Nuclear Files.org - Yucca Mountain 
 Nuclear Regulatory Commission - Radioactive Waste 
 Nuclear Regulatory Commission - Spent Fuel Heat Generation Calculation
 Oak Ridge National Laboratory - Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger 
 Radwaste.org
 Radwaste Blog
 Surviving on Nuclear Waste
 The Nuclear Energy Option - Hazards of High-Level Radioactive Waste
 Uranium Information Center - Radioactive Waste 
 United States Geological Survey - Radioactive Elements in Coal and Fly Ash 
 World Nuclear Association - Radioactive Waste 
 Satirical look at radioactive nuclear waste disposal plans 

Категори:Радиоактивлăх
Категори:Ядерлă энергетикă