Арктика

А́рктика ( —

 Çанталăк 

 Çĕр пичĕ 

 Çанталăкăн уйрăмлăхĕсем 
Çутçанталăк уйрăмлăхĕсем: пĕчĕк радиаци балансĕ, çуллахи сывлăшăн 0 °C çывăх температури, çулти вăтам температура нульрен аялла, пăрлăхсемпе нумай çул шăннă чул тăпри, тундра ӳсентăранлăхĕпе арктика пушхирĕ чылаййи.

Тинĕс акваторин пăрлăхĕ 11 млн. тв. км хĕлле тата 8 млн. тв. км çулла.

 Çанталăкăн янтă пурлăхĕ 
Арктикăра çав тери нумай уçлама тытăнман энергоресурс — нефтьпе газ.

Раççейшĕн арктика шельфĕ — углеводород янттине ӳстермелли чи пуласлă  тĕлĕ.

«Арктика шельфĕ — Раççей промăçлăхĕ халиччен пачах усă курман нефтьпе газ управĕ, анчах та ăна ĕçе ямасăр Раççейĕн 2020 çулченхи энергетика стратегине» пурнăçа кĕртме май çук (Валерий Каминский,  ВНИИ Океанологи директорĕ).

Чи пысăк раççей çĕр управĕсем — газ гиганчĕсем тата çав тери гигантсем — Штокман, Русан тата Ленинград  — анăç Арктикăра вырнаçнă.

 Арктика пăрĕсем 

 Юхăмсен хавăртлăхĕ улшăнăвĕ 
Ахăртнех XX ĕмĕрĕн 60-70-мĕш çулĕсенче «Çурçĕр полюсĕ»  станцин шуçăмĕ (дрейфĕ) талăкра икĕ çухрăм пулсан, сăмахран, «Çурçĕр полюсĕ-34» (2005) станцин шуçăмĕ талăкра 5-8 çм пулнă.

 Çын тата Арктика 

 Усă курни тата тĕпчени 
Чылай хушă Арктика этем пурăнма юрăхсăр территори шутланнă («вилĕм çĕрĕ»), ăна шывпа та, çĕрпе те иртсе çӳреме пулман.

XI ĕмĕрте вырăс тинĕс çӳревçисем Çурçĕр Пăрлă океанăн тинĕсĕсене тухаççĕ.

XII—XIII ĕмĕрсенче Вайгач, Çĕнĕ Çĕр утравĕсене, XV ĕмĕрĕн вĕçĕнче — Шпицберген архипелагăн утравĕсене, Упа (Медвежий) утравне уçнă.

XVI ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче Пăрлă океан бассейнĕн 1-мĕш картине Д. Герасимов чертёжĕпе усă курса хайлаççĕ, çак вăхăтах Çурçĕр тинĕс çулĕн анăç пайне (ăна «мангази тинĕс çулĕ» тенĕ)— Çурçĕр Двинаран пуçласа Обĕн вăрринчи Таз тутине çити — уса кĕртнĕ.

Аслă çурçĕр экспедицинче (1733—1743) Çурçĕр Пăрлă океанăн пĕтĕм çĕпĕр çыранне М. Баранов сăмсахне çитиех, тĕпчесе карттă çине ӳкерсе хунă.

1874 çултанпа Кар тинĕсĕпе пăслă пăрахутпа Обь тата Енисей вăрри витĕр Кар экспедицисене ирттернĕ.

Норвег поляр тĕпчевçи Фритьоф Нансен Арктикăна Парлă шик çĕршывĕ тенĕ.

Арктикăна уса кĕртес ĕçре Çурçĕр тинĕс çулĕ питĕ чылай пулăшу кӳлнĕ.

 Харпăрлани тата тĕпчени 

 Арктикăн тĕпчевçисем 
 Фритьоф Нансен
 Руаль Амундсен
 Отто Юльевич Шмидт
 Александр Васильевич Колчак
 Андре Соломон Август
 Ушаков Георгий Алексеевич

 Çавăн пекех пăхăр 
 Арктика канашĕ
 Антарктика
 Антарктида
 Арктика (пăр çуракан)
 Арктика 2007
 Гренланди
 Тундра

 Каçăсем 
 Кам тата мĕнле тĕллевпе Арктикăна çулăхать 
 Раççейĕн арктика секторĕн статусĕ
 Отделение географии полярных стран Московского центра Русского географического общества 
 И. Д. Папанин тата Арктика 

*
Категори:Климат тăрăхĕсем
Категори:Географи ярăмĕсем