Эрмен чĕлхи

Эрмен чĕлхи () —  инди-европа чĕлхисен çемйин тухăç пайне кĕрет, çак ушканăн урăх чĕлхисемпе те çывăх шутланать (балти, славян, иран). Вĕсем хушшинче аваллă çурулăхли пулать.
Эрмен алфавитне Месроп Маштоц 405—406 çç туса хунă (Эрмен çырулăхĕ)Армян чӗлхи: хӑш чӗлхе шутне кӗрет?.

Пур тĕнчипе эрменле калаçакан — 9 миллиона яхăн çын.

 Чĕлхе аталанăвĕн тапхăрĕсем 
Эрмен калаçупа литература чĕлхин тапхăрĕсен палăртас ĕçре уйрăмлăх пур — литература хорми пуплевĕнчен 1-2 ĕмĕре кая юлса çирĕпленет.

Эрмен калаçу чĕлхин (пуплев) кун-çулĕ 5 тапхăртан тăрать:
 прото-эрмен — пирĕн эрăччен XX ĕмĕр-пирĕн эрăччен X ĕмĕр
  классик эрмен чĕлхи  пулса тăнин тапхăрĕ — пирĕн эрăччен X ĕмĕр- V ĕмĕр
 классик эрмен — V-X ĕмĕрсем
 вăта-эрмен — X- XV ĕмĕрсем
 хальхи эрмен — XV ĕмĕртенпе

Эрмен литература (çыру) чĕлхи 3 тапхăртан тăрать:
 авалхи — V-XI ĕмĕрсем. Çак тапхăрти чĕлхене авалхи эрмен, çыру палăкĕсен чĕлхине — грабар теççĕ
 вăта — XI-XVII ĕмĕрсем. Вăтам тапхăр чĕлхине вăта эрмен теççĕ
 çĕнĕ — XVII ĕмĕртенпе хальхи куна çити. Çĕнĕ тапхăрта хальхи эрмен чĕлхи хормăланать, XIX ĕмĕр вĕçĕнчен пуçласа çĕнĕ эрмен литература чĕлхи пулса тăрать. Темиçе диалектран пуçтарăнакан тухăç тата анăç варианчĕсене уйăраççĕ. Армени Республикинче пурăнаканнисем тухăç (ашхарабар) варианчĕпе усă кураççĕ.

 Эрмен чĕлхин лингвастика уйрăмлăхĕсем 
Фонетикăра 6 уçă тата 30 хупă фонема:

 авалхи тапхăрĕнче —
 инди-европа фонологи системи хăш улăштарусемпе;
 уçă сассен тăсăлăвĕн уйрăмлăхне çухатни;
 сыпăк сонанчĕсем уçă, сыпăклă мар сонанчĕсем хупă сасăсене куçни;
 çĕнĕ фрикативлă фонемсем пулса тăни;
 аффрикатсем пулса тăни;
 изменение взрывных по перебою, герман чĕлхисенчи хупă сасăсем куçăнни;
 виçĕ тĕрлĕ хупă сасăсем (янрав, янравсăр тата сывласа кăларни) пурри;
 вăта тапхăрĕнче —
 янрав сассене янравсăрлани, янравсăр сассене янравлани;
 дифтонгĕсене монофтонгизацилени;
 çĕнĕ тапхăрĕнче —
 чĕлхен икĕ çĕнĕ диалекчĕ (уйрăмлăхĕ тӳрех консонантисăмра) пуçланса кайни.

Морфологире:

 Тĕп диалекчĕсем 
 Диалектсен тухăç ушкăнĕ тата тухăç эрмен литература чĕлхи — СССР пулнă территорисенче сарăлнă (Анăç Арменирен куçса килнĕ ял çыннисемсĕр пуçне), Иранра, Индире.  Литература чĕлхин тухăç эрмен варианчĕ Армени Республикин патшалăх чĕлхи шутланать.
 Диалектсен анăç ушкăнĕ тата анăç эрмен литература чĕлхи - эрмен диаспорин диалекчĕ, Çывăх Тухăçра, Европăра тата Америкăра, СССР пулнă хăш çĕрсенче сарăлнă.

 Эрмен чĕлхин çырулăхĕ 
Çавăн пекех Эрмен историографийĕ статьяна вулăр.

 V ĕмĕрченхи эрмен çырулăхĕ 

 Çыру несĕлĕ 
Çавăн пекех Вăтам ĕмĕрсенчи эрмен литературин хронологийĕ статьине вулăр.

Эрмен çырулăхĕн V—XVIII ĕмĕрсенче тунă 25 пинрен ытла ал çыру палăкĕсем, çаплах 4 пинрен чылай вакланчăк-татăк ал çырăвĕсем сыхланса юлнă.

Çыру этеплĕхĕн пĕрремĕш палăкĕсене V ĕмĕр тĕлĕпе кăтартнă, каярах темиçе ĕмĕр тăршшипе ют çĕре хапсăнакансем çав тери нумай (XI ĕмĕре кăна пăхсан: Стефанос Орбелян хаклавĕ 10 пин ал çырăвĕ) пĕтернĕ. Эрмен кĕнеке пичетленевĕнчен (1512 ç.) пуçласа 
1800 çулчен 1170 ытла ятлă эрмен кĕнеки (вырăс чĕлхи хыççăн СССР республикисен хушшинче иккĕмĕш вырăна тухнă) пичетлесе кăларнă. Акоп Мегапарт пархатарлă ĕçлĕхне пула эрмен чĕлхи кĕнеке пичетлевĕнче хăйĕн регионĕнче пĕрремĕш чĕлхе пулса тăрать.

 Авалхи манускрипт (ал çырăвĕ) тата савăл çыру вакланчăкĕсем (фрагменчĕсем) V—VI ĕмĕрсем Авалхи оргиналлă çыру ĕçĕ («Маштоц пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ») 440-мĕш çулсемАрмянская советская энциклопедия, т. 5, стр. 660 . Основные рукописи с XIV века. Вопрос оргинального (первоначального) языка «Истории» Агатангелоса в исторической науке не решен.  Авалхи пурĕпе сыхланса юлнă ал çырăвĕ («Турă амăшĕн евангелийĕ»).  VII векАрмянская советская энциклопедия, т. 6, стр. 695  Авалхи тĕнлĕ мар поэзи çырăвĕ  VII векАрмянская советская энциклопедия, т. 3, стр. 297 . Элегия «Плач на смерть великого князя Дживаншира», сочинённый поэтом-лириком VII в. Давтаком Кертогом помещена в труде Мовсеса Каганкатваци «История страны Агванк» (кн.II, гл.35). Кун-çулне тĕп-тĕрĕс палăртнă чул çинчи авалхи çыру (таса Рипсимэ чиркĕвĕ) 618 çул Кун-çулне тĕп-тĕрĕс палăртнă сыхланса юлнă авалхи ал çырăвĕ   862 годАрмянская советская энциклопедия, т. 7, стр. 628—629  Кун-çулне тĕп-тĕрĕс палăртнă пурĕпе сыхланса юлнă авалхи ал çырăвĕ   887 çулАрмянская советская энциклопедия, т. 4, стр. 470  Авалхи хут çырăвĕ (аваллăхĕпе тĕнчере 4-мĕш).Армянская советская энциклопедия, т. 6, стр. 160   981 çулАрмянская советская энциклопедия, т. 6, стр. 160  Сыхланса юлнă чи пысăк çыру   1200—1202 çулсемАрмянская советская энциклопедия, т. 7, стр. 659 . Манускриптра 601 страницă, йывăрăшĕ — 28 кг, 55,3×70,5. Сыхланса юлнă чи пĕчĕк çыру XV ĕмĕр104 манускрипт страници, йывăрăшĕ — 19 гр, 3×4 см. Пĕрремĕш пичетлĕ кĕнеки («Урбатагирк») 1512 çулСм. История армянского книгопечатания Пĕрремĕш тапхăрлă тухакан эрмен чĕлхиллĕ журнал («Аздарар») 1794 çулС возникновения армянского периодического издания до 1920 года вышло более 1800 наименований армянских газет и журналов. (самый древний журнал в мире, который издается непрерывно по сей день, армянский «Базмавеп» (с 1843 года, Венеция).  
Вуншар аваллăх литературăпа çыру палăкĕсем пирĕн куна эрмен куçарăвĕпе çитрĕç, вĕсем ĕретĕнче Зенон, Евсевий Кесарийский, Аристид, Филон Александрийский, Иоанн Златоуст тата чылай ытти çыравçăсен ĕçĕсем, çаплах Аристотельпе Платон ĕçĕсене эрмен чĕлхине куçарнисене автăр çырнине чи çывăххи тесе шутлаççĕ.

 Эрмен чĕлхин тĕпчев кун-çулĕ 
Эрмен чĕлхин пĕрремĕш тĕпчевçи Месроп Маштоц (361—440) шутланать, вăл 405—406 çулсенче эрмен алфавитне хайлать. 

V пуçламăшĕнче — VI вĕçĕнче эрмен чĕлхине Фраки Дионисийĕ (п.э.II—п.э. I ĕмĕрсем) çырнă «Грамматика ӳнерне» куçарнă, çак ĕнтĕ эрмен чĕлхине тĕпчес ĕçĕн çĕнĕ тапхăрĕ пулать. 

 Эрмен чĕлхипе кĕнеке пичетлени тата периодика кăларăмĕсем 


..

 Антропонимика 

 Вуламалли 
 Марр Н. Я., Грамматика древнеармянского яз., СПБ., 1903;
 Hübschmann H., Armenische Grammatik, I, Lpz., 1897;
 Л. Мсерианц, «О так наз. „ванских“ (урартских) лексикальных и суффиксальных элементах в армянском языке.», М., 1902;
 Его же, «Этюды по армянской диалектологии», ч. I, М., 1897;
 Meillet A., Ésquisse d’une grammaire comparée de l’arménien classique, Vienne, 1903;
 Его же, Altarmenisches Elementarbuch (в серии «Indogermanische Bibliothek», hrsg. von H. Hir und W. Streitberg), Heidelberg, 1913.

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 

 Эрмен Видео 
 Ашот МЕЛКОНЯН — «Армянский язык как средство выживания» — Анив журналĕ
 И. П. Сусов. «История языкознания»
 Эрмен чĕлхи çинчен + хăй тĕллĕ вĕрентекенсем (Эрменле-вырăсла) 
 Вырăс-эрмен сăмахсарĕ 
 Эрмен чĕлхине вĕренекене валли пулăшу кĕнекисем 
 Classical Armenian Online 
 Эрменпе вырăс чĕлхисен транслитерацийĕ
 Достопримечательности Армении


Категори:Эрмен чĕлхин ушкăнĕ
Категори:Эрмени чĕлхисем