Африка

Африка — Вăтаçĕр тинĕсĕн тата Хĕрлĕ тинĕсĕн кăнтăр енче, Атлантика океанĕнчен тухăç енче тата Инди океанĕнчен анăç енче вырнаçнă континент.

Лаптăкĕ — 30 065 000 çм², е Çĕр çинчи 20,3 % пайĕ. Африкăра 800 млн. яхăн çын пурăнать.

Иккӗмӗш материк Еврази хыҫҫӑн тӳремре Вӑтаҫӗр тинӗспе, Ҫурҫӗр — хӗвелтухӑҫ енчен, Атлантика океанӗпе анӑҫ енчен тата кӑнтӑр енчен Инди океанӗпе ҫӑвӑнать. Африкӑра Ҫавӑн пекех Африка материкӗнчен тата ҫыран хӗрринчи утравсенчен тӑракан ҫуттӑн пӗр пайне калаҫҫӗ. Африка лаптӑкӗ утравсемсӗр пуҫне 29,2 млн млн кумпа танлашать, утравсемпе — 30,3 млн млн яхӑн[3] 12, ҫапла Вара ҫӗр ҫийӗнчи пӗтӗмӗшле лаптӑкӑн 6 проценчӗ тата типӗ ҫӗр ҫийӗн 20,4% чухлӗ. Африкӑра 55 патшалӑх вырнаҫнӑ.

Африкӑра миллиард ытла ҫын пурӑнать. Африка этемлӗх сăпки шутланать: шӑпах ҫакӑнта чи авалхи гоминидсен тата вӗсен пӗр шухӑшлӑ асаттесен чи авалхи йӑлисене, Ҫав шутра сахелантропсен, Avstralopitecus africanus, A.afarensis, Homo erectus, H. habilis тата H. ergaster.

Африка континенчӗ урлă экватор каҫать, кунта климат зони нумай; ку вӑл ҫурҫӗрти субтропик климатӗнчен пуҫласа субтропи енӗпе кӑнтӑрти пӗртен-пӗр континент. Пӗрмаях хупӑрласа илнипе тата шӑварӑнса тӑнӑран — ҫавӑн пекех ту — сӑртлӑ тытӑмсемпе шывлӑ горизонт евӗр-климата хӑй тытӑмлӑн йӗркелесе пынипе ниҫта та, ҫырансемсӗр пуҫне, урӑх никам та сӑнаманпа пӗрех.

Африкӑри культура, экономика, политика тата социум йывӑрлӑхӗсене тишкерекен ăслăха африканистика теççĕ.

 Хĕрринчи вырăнсем 
Ҫурҫӗр — Бланко сăмсахĕ (Бен-Секка, Рас-Энгела, Эль-Абъяд) 37°20′28″ с. ш. 9°44′48″ в. д.

Кӑнтӑр-Игольный сăмсахĕ (Агульяс) 34°49′43″ ю. ш. 20°00′09″ в. д.

Хӗвеланӑҫ — Альмади сăмсахĕ 14°44′27″ с. ш. 17°31′48″ з. д.

Хӗвелтухӑҫ- Рас-Хафун сăмсахĕ 10°27′00″ с. ш. 51°24′00″ в. д.

 Ятсем пулса кайни 
Чи малтан "афри" сӑмахпа авалхи Карфаген ҫыннисем хуларан инҫех мар пурӑнакан ҫынсене палăртнӑ. Ҫак ят Финикири afar ("тусан") тенине пӗлтерет. Римлянсем Карфагена ҫӗнсе илнӗ хыҫҫӑн Африкӑри провинцие (лат.) тенӗ. Africa). Каярахпа Африкӑна ҫак континентӑн паллӑ регионӗсем те, каярахпа континентрисем хӑйсем те чӗнме пуҫланӑ. Тепӗр теорипе, "афри" халӑх ячӗ берберски ifri-мӗш, "ҫӗр хӑвӑлӗ", ҫӗр хӑвӑлӗнче пурӑнакансем пирки каланӑ. Каярахпа ҫак вырӑнта мăсăльман провинцийӗ ифрик провинцийӗ те ҫак тымара хӑйӗн ятӗнче упраса хӑварнӑ.

Топонимран тухнӑ ытти версисем те пур.

 Иосиф Флавий, I ӗмӗрти еврей историкӗ, ҫак ят Авраам ефер мӑнукӗн ячӗпе (Пулт) пулса пырать тесе каланӑ. 25:4) камӑн тӑхӑмӗсем ливияна вырӑнаҫнӑ?
 Латинла сӑмах aprica, "солнечный" тенине пӗлтерет, Ҫурҫӗр Историйӗн "Пуҫламӑшӗнче", XIV томӗнче, 5.2 (VI ӗмӗр) асӑннӑ.
 Грек сӑмахӗн ячӗ мӗнле пулса кайни ҫинчен версие "сивӗсӗр" тени мӗне пӗлтернине ӑнлантарса панӑ, лев африка историкӗ сӗннӗ. Вӑл"сивӗ" тата "сехре хӑппи" текен сӑмах япӑх префикспа пӗрлешсе кайнӑ тесе шутланӑ-унта сивӗ те, хӑрушӑ та ҫук ҫӗршыва пӗлтерет.
 Джеральд Мэсси, поэт тата египетолог-самучка, 1881 ҫулта египет af-rui-мӗш скачет сӑмахӗсенчен пулса кайни ҫинчен версие "Ка шӑтӑкӗнчен питпе ҫаврӑнмалла" тесе куҫарнӑ. Ка — кашни ҫыннӑн энергетика юманӗ, "ана" та вӑл лоно е ҫуралнӑ вырӑн тенине пӗлтерет. Африка ҫапла вара египет ҫыннисемшӗн "тӑван ҫӗршыв"тенине пӗлтерет.
 И.Ефремов палеонтологпа писатель шухӑшӗпе, "Африка" сӑмах Авалхи Египетран (Лешӗ-Кам) килнӗ (д.-грек. "Афрос" — пеннӑй ҫӗршыв). Ҫакӑ вӑтаҫӗр тинӗсри континент патне ҫывхарнӑ чухне кӑпӑкланса тӑракан темиҫе тӗрлӗ юхӑмпа ҫыхӑннӑ.

 Истори 

 Историчченхи тапхӑр. 
Мезозой эри пуçламăшĕнче — Африка ун чухне пĕрлĕ Пангея континента кĕнĕJacobs, Louis L. (1997). «African Dinosaurs.» Encyclopedia of Dinosaurs. Edited by Phillip J. Currie and Kevin Padian. Academic Press. pp. 2-4. — тата триас тапхăрĕн вĕçĕнче çак регионта тероподсемпе ахаллĕ кайăк-кĕшĕк хуçаланнă. Ирттернĕ археологи ĕçĕсем триас тапхăрĕн вĕçĕнче материкăн кăнтăрĕнче, çурçĕртипе танлаштарсан, чĕрчун нумайрах пурăннине кăтартаççĕ.

 Ҫын пулса кайни 
Африка этемĕн тӑван ҫӗршывĕ шутланать. Кунта авалхи Homo йышĕн шăммисене тупнă. Ҫав йышăн сакӑр тӗсĕнчен пӗр тĕсĕ кăна — 1000 яхăн ӑслӑ-тӑнлӑ ҫын — сыхланса юлнă, 100 000 ҫул каялла Африка территоринче сарăлнă. Африкӑран вара ҫынсем Азие (60 — 40 пин ҫул каялла), унтан Европӑна (40 пин ҫул каялла), Австралипе Америкӑна (35 -15 пин ҫул каялла) куҫса кайнӑ. Этемлӗхӗн авалхи ӗҫ-хӗлӗн йӗрӗсене Сири çесенхирхирĕнче тупнă, вĕсем Эфиопире тупнӑ авалхи япаласенчен пӗр хут ҫурӑ хушă тенӗ пекех аслăрах. 

Гобире тупнӑ, пирӗн эрӑчченхи 150 пин çул каялла тунă керамика савӑчӗсем, тавлашуллӑ шутланаҫҫӗ.

 Африка чул ӗмӗрӗн тапхӑрӗнче. 

Археологсем тупнă питĕ авалхи япаласем (пирĕн эрăччен 13-мĕш пинçуллăх) Африкăра тырпула тирпеленине кăтартаççĕ. Сахарăра (пушхир пулса кайиччен) выльăх-чĕрлĕхе ĕрчетме пирĕн эрăччен 7500 çул тĕлнелле, Нил таврашĕнче ял хуçалăхне йĕркелеме пирĕн эрăччен 6-мĕш пинçуллăхра, тытăннă.

Ун чухне пулăхлă пулнă Сахарăра пулăçсем, сунарçăсем чылай пурăннă, çакна археологи артефакчĕсем кăтартаççĕ. Мĕнпур Сахарăра (хальхи Алжир, Ливи, Икĕпат, Чад тата ур.) пирĕн эрăччен 6000 çул — VII ĕмĕр тапхăрпа палăртнă нумай петроглиф тата чул касса çырнисене тупнă. Çурçĕр Африкăри чи паллă палăк — Тассилин-Аджер платовĕ.

Сахӑр палӑкӗсен ушкӑнӗсӗр пуҫне живопиҫӗ те ҫавӑн пекех ЮАРТА та тӗл пулать (авалхи ӳкерчӗксене пирӗн эрӑчченхи 25-мӗш пин ҫуллӑх хушса параҫҫӗ).

Лингвистика хыпарĕсем ҫакна кӑтартса параҫҫӗ: банта чĕлхипе калаçакан этноссем (коса, зулу тата ур.) кӑнтӑр-хӗвеланӑҫ еннелле куҫнӑ, унта вĕсем койса йăхӗсене (бушменсем, готтоттсем тата ур.) хӗссе пынӑ. Банта йăхĕсем пурăннă вырăнсенче Африкăри тропикра ӳсекен тӗштырӑ культурине, ҫав шутра маниоку тата ямс, тупса палӑртнӑ.

Хăшпĕр этнос ушкӑнӗсем халĕ те (сӑмахран, бушменсем), темиҫе пин ҫул каярах хӑйсен мӑн аслашшӗсем пурăннă пекех, сунара çӳреççĕ, çутçанталăкри çимĕçе пуçтараççĕ.

 Патшалăх ячĕсем улшăнни 
Африкăри патшалăхсем ирĕклĕхшĕн кĕрешнĕ тапхăрта нумайăшĕ тĕрлĕ сăлтава пула (сецесси, пĕрлешĕнни, режима улăштарни е суверенитета илни) хăйсен ятне улăштарнă. Африка евĕрлĕхне кăтартас тĕллевпе Африкăри харпăр ятсене (патшалăхсен, пайăр çынсен) африканизациленĕ.

Малтанхи ячӗ.ҪулталӑкХальхи ят.Португальская Юго-Западная Африка1975Республика АнголаДагомея1975Республика БенинПротекторат Бечуаналенд1966Республика БотсванаРеспублика Верхняя Вольта1984Республика Буркина-ФасоУбанги-Шари1960Центральноафриканская РеспубликаРеспублика Заир1997Демократическая Республика КонгоСреднее Конго1960Республика КонгоБерег Слоновой Кости1985Республика Кот-д’Ивуар*Французская территория афаров и исса1977Республика ДжибутиИспанская Гвинея1968Республика Экваториальная ГвинеяАбиссиния1941Федеральная Демократическая Республика ЭфиопияЗолотой Берег1957Республика Ганачасть Французской Западной Африки1958Республика ГвинеяПортугальская Гвинея1974Республика Гвинея-БисауПротекторат Басутоленд1966Королевство ЛесотоПротекторат Ньясаленд1964Республика МалавиФранцузский Судан1960Республика МалиГерманская Юго-Западная Африка1990Республика НамибияГерманская Восточная Африка / Руанда-Урунди1962Республика Руанда / Республика БурундиБританский Сомалиленд / Итальянский Сомалиленд1960Республика СомалиЗанзибар / Танганьика1964Пĕрлешĕннĕ республика ТанзаниБуганда1962Республика УгандаÇурçĕр Родези1964Республика ЗамбиКăнтăр Родези1980Республика ЗимбабвеСвазиленд короллĕхĕ2018Эсватини короллĕхĕ

 Политика пайланăвĕ 
Африкӑра 55 ҫӗршыв тата палламан патшалӑхсем хӑйсене тӗрӗслесе пӑхнӑ. Вӗсенчен нумайӑшӗ европӑри патшалӑхсен колонийӗсем нумай вӑхӑт хушши пулнӑ тата XX ӗмӗрти 50-60-мӗш ҫулсенче кӑна никама пӑхӑнманлӑх тупнӑ. Унччен Египет (c922), Эфиопи (вӑтам Ӗмӗрсенчен Пуҫласа), Либерия (1847 ҫултан пуҫласа) тата КӐНТӐР (1910 ҫултанпа) ҫеҫ пӑхӑнман; КӐНТӐР тата Кӑнтӑр Родезире (Зимбабве) XX ӗмӗрӗн 80-90-мӗш ҫулӗччен апартеид режимӗ, дискриминаци халӑхӗн тымарӗ упранса юлнӑ. Хальхи вӑхӑтра африка ҫӗршывӗсенче нумай ҫӗршывра режимсем, халӑхпа ҫыхӑннӑ дискриминацисем тытса тӑраҫҫӗ. Тӗпчев организацийӗ Freedom House пӗлтернӗ тӑрӑх, юлашки ҫулсенче африкӑри нумай ҫӗршывсенче (сӑмахран, Нигерире, Мавритранире, Сенгалта, Конго (Киншас) тата Экваториллӗ Гвинейӑра) авторитаризм еннелле демократилле ҫитӗнӳсенчен пӑрӑнасси йӑлана кӗнӗ.

 Африка Регионӗсем 
Ҫӗршывсемпе территорисем.Площадь (км²)Халӑх
(на 2012, 
унта калаҫман)Халӑх тачӑлӑхӗ.
(на км²)Тӗп хулаҪурҫӗр Африки:Алжир2 381 74035 200 00014.8АлжирЕгипет1 001 45080 898 00074КаирЕгипет252 120267 4051,06Эль-АюнЛивия1 759 5406 365 5633,2ТриполиМарокко446 55032 382 00070РабатСудан1 886 10030 894 00016,4ХартумТунис163 61010 383 00061,6ТунисҪурҫӗр Африкӑра испани тата португали территорийӗсем:Канарские острова (Испания)7 492, 3602 103 992282,5Лас-Пальмас-де-Гран-Канария, 
Санта-Крус-де-ТенерифеМадейра (Португалия)828247 161308,5ФуншалМелилья (Испания)1265 5005 311—Сеута (Испания)18,578 3204 016—Малые Суверенные территории (Испания)100—Хӗвеланӑҫ Африки:Бенин112 6208 935 00079Котону,
Порто-НовоБуркина-Фасо274 20015 746 23257,5УагадугуГамбия10 3801 700 000156БанжулГана238 54024 233 43188АккраГвинея245 8579 690 22239,4КонакриГвинея-Бисау36 1201 442 02941БисауКабо-Верде4 033542 000102ПраяКот-д’Ивуар322 46021 075 00065ЯмусукроЛиберия111 3703 489 07229МонровияМавритания1 030 7003 086 0002,6НуакшотМали1 240 00013 218 00011БамакоНигер1 267 00013 957 00011НиамейНигерия923 768152 217 341167АбуджаСенегал196 72214 100 00051ДакарСьерра-Леоне71 7405 363 66976ФритаунТого56 7856 300 000108ЛомеТӗп Африка:Габон267 6671 497 5255,4ЛибревильКамерун475 44017 795 00034ЯундеДемократическая Республика Конго2 345 41067 758 00028КиншасаРеспублика Конго342 0003 999 00012БраззавильСан-Томе и Принсипи1 001163 000169,1Сан-ТомеЦентральноафриканская Республика622 9843 799 8976,1БангиЧад1 284 00011 100 00011,5НджаменаЭкваториальная Гвинея28 051650 00016,9МалабоТухӑҫ Африки:Бурунди27 8308 988 091323ГитегаБританская территория в Индийском океане603 50058,3Диего-ГарсияГалмудуг46 0001 800 00039ГалькайоДжибути22 000818 15954ДжибутиКения582 65037 953 83865,1НайробиПунтленд116 0003 900 00018ГаровеРуанда26 338~10,186,063343КигалиСомали637 6579 558 66613МогадишоСомалиленд137 6003 500 00025ХаргейсаТанзания945 09037 849 133по состоянию на 200641ДодомаУганда236 04030 900 000119КампалаЭритрея117 6004 401 009по состоянию на 200537АсмэраЭфиопия1 104 30075 067 00070Аддис-АбебаЮжный Судан619 7458 260 49013,33ДжубаКӑнтӑр Африки:Ангола1 246 70018 498 00014,8ЛуандаБотсвана600 3701 639 8333ГаборонеЗамбия752 61412 935 00017,2ЛусакаЗимбабве390 58013 349 00033ХарареКоморы2 170752 000404МорониЛесото30 3552 125 262по состоянию на 200762МасеруМаврикий2 0401 240 827603Порт-ЛуиМадагаскар587 04120 042 55233АнтананаривуМайотта374208 783558МамудзуМалави118 48015 400 000118ЛилонгвеМозамбик801 59021 397 00025МапутуНамибия825 418~1 820 916по состоянию на июль 20052,5ВиндхукРеюньон2 517800 000на декабрь 2007 года308Сен-ДениЭсватини17 3631 141 00059МбабанеОстрова Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья4137 54318ДжеймстаунСейшельские Острова451~80,699178ВикторияОстрова Эпарс38,656Постоянного населения нет, так как эти острова объявлены природными заповедниками. 56 человек — это персонал научных станций1,45—Южно-Африканская Республика1 219 91243 786 82839Блумфонтейн, 
Кейптаун, 
ПреторияКейптаун — законодательная столица, Претория — административная, Блумфонтейн — судебная.

 Халăхĕ 

Кунта икĕ раса халăхĕ тĕл пулать: негр евĕрлисем — Сахарăран кăнтăралла, европа евĕрлисем — çурçĕр Африкăра (арабсем) тата КАР (бурсемпе акăлчан-кăнтăрафриканецсем). Африкăра пурĕ 56 çĕршыв. Вĕсенчен чылайăшĕ Европа патшалахĕсен колонисем пулнă, ирĕклĕхе XX ĕмĕрти 50-60-мĕш çулсенче çеç çĕнтерсе илнĕ.

Унчен ирĕклĕхе Египет (1922), Эфиопи (1941), Либери (1847) тата Кăнтăр Африка Республики (1910) тухнă пулнă.
Континентăн çурçĕрĕнче Испани çĕрĕсем — Сеута, Мелилья. Кунта ислам, христианлăх (католиксем, протестантсем, православсем, монофизитсем) тĕнĕсем сарăлнă.

Африкăри чи анлă сарăлнă чĕлхесем шутне араб, акăлчан, франци, суахили, конго, фульбе чĕлхисем кĕреççĕ.

 Климачĕ 
Африка — планета çинчи чи шӑрӑх материк. Ҫакӑн сӑлтавӗ — материкӑн географи структуринче: Африкӑн мĕнпур çĕрĕ шӑрӑх ҫанталӑкра (субтропик шучӗпе) тата материк урлă экватор йӗрӗ каҫать. Шӑпах Африкӑра Ҫӗр ҫинче чи шӑрӑх вырӑн - Даллол.

Гвиней кӳлмекӗ вăта Африка ҫыранĕнчи районӗсем экваторăн пиҫиххи ярăмне кӗреҫҫӗ, унта ҫулталӑк тăршшипех чылай нӳрĕк ӳкет, ҫулталӑк вӑхӑчĕ улӑшăнмасть те. Экватор ярăмĕнчен ҫурҫӗрелле те, кӑнтӑралла та субэкватор ярамĕсем вырнаҫнӑ. Çулла нӳрӗк сывлӑш массисем (ҫумӑр сезонĕ) хуҫаланаҫҫӗ, хӗлле вара тропикри типӗ пассатсем (типӗ сезон) вĕреççĕ. Субэкватор ярăмӗсен ҫурҫӗр тата кӑнтӑр енчи тропик тӑрӑхӗсем вырнаҫнӑ. Вӗсенче нӳрĕк сахаллине пула вĕри температура тăрать, ҫакӑ вара пушхир патнелле илсе пырать.

Ҫурҫӗр енче Сахар пушхирӗ, кӑнтӑр енче — Калахар пушхирӗ, кӑнтӑр-хӗвеланӑҫ енче Намиб пушхирӗ вырнаҫнӑ. Материкӑн ҫурҫӗр тата кӑнтӑр вӗҫӗнче — субтропик тăрăхĕсем.

 Асăрхавсем 

Категори:Африка