Азов тинĕсĕ

Азов тинĕсĕ (, , ) — Хура тинĕсĕн çурçĕр-тухăç енчи шыв лаптăкĕ, Керчь пырĕпе (авалхи вăхăтра — Босфор Киммери, анлашĕ 4,2 км) Хура тинĕспе çыхăнать. Ĕлĕк грексем ăна Меоти кӳлли (греч. Μαιῶτις), римсем Palus Maeotis, скифсем Каргалук, меотсем Темеринда (тинĕс амăшĕ тенĕ); кайран арабсем Нитшлах е Бараль-Азов, турккăсем Барьял-Ассак е Бахр-Ассак (Тĕксĕм-кăвак тинĕс; паянкунхи турккă чĕлхипе Azakdenizi), генуэзсемпе венециансем Mare delle Zabacche (Mare Таnе) тенĕ. Азов тинĕсе хăйĕн ятне Азов хуларан илнĕ.

 Географи 
 Пырсемпе лимансем 
 Украина: 
 кăнтăр-анăçра: Казантип пырĕ, Арапат пырĕ; 
 анăçра: Сиваш пырĕ; 
 çурçĕр-анăçра: Утлюк лиманĕ, Сĕтлĕ лиман, Обиточный пырĕ, Бердян пырĕ; 
 Раççей: 
 çурçĕр-тухăçра: Таганрог пырĕ, Миус лиманĕ, Ейск лиманĕ; 
 тухăçра: Ясен пырĕ, Пейсук лиманĕ, Ахтар лиманĕ; 
 кăнтăр-тухăçра: Темрюк пырĕ. 

 Çивĕтсемпе сăмсисем 
 Украина: 
 кăнтăр-анăçра: Хрони сăмси, Çук сăмси, Чаганы сăмси, Казантип сăмси (Казантип пырĕ); 
 анăçра: коса Арапат Стрелка (Сиваш пырĕ); 
 çурçĕр-анăçра: Федотова коса тата коса Бирючий остров (Утлюк лиманĕ), коса Обиточная (Обиточный пырĕ), Бердян коса (Бердян пырĕ); 
 çурçĕр-тухăçра: Шурăсарай коса, Кукăр (Кривая) коса; 
 Керчь пырĕнче: коса Тузла. 

 Раççей: 
 çурçĕр-тухăçра: коса Беглицкая; 
 тухăçра: Чумбур сăмси, Глафировская коса, Долгая коса, Камышеватская коса, Ясенская коса (Бейсугский лиман), Ачуевская коса (Ахтарский лиман); 
 кăнтăр-тухăçра: Ачуев сăмси, Чул сăмси (Каменный (Темрюк пырĕ). 
 Керчь пырĕнче: коса Чушка. 

 Тинĕсе юхакан шывсем 
 Украина: 
 çурçĕр-анăçра: Малый Утлюк, Молочная, Корсак, Лозоватка, Обиточная, Берда, Кальмиус, Грузский Еланчик; 
 Раççей: 
 çурçĕр-тухăçра: Мокрый Еланчик, Миус, Самбек, Дон, Кагальник, Мокрая Чубурка, Ея; 
 кăнтăр-тухăçра: Протока, Кубань.

 Истори 
Азов тинĕсне тепчев ĕçĕсенче виçĕ пусăма палăртаççĕ:
 1. Авалхи (географи) — Геродот вăхăтĕнчен пуçласа XIX ĕмĕр пуçламăшне çитиччен.
 2. Геолого-географический: XIX ĕмĕр — XX ĕмĕрĕн 40 çулĕсем.
 3. Пур енлĕ (комплекслă) — XX ĕмĕрĕн варри — паянкуна çити.

 Шыв тăварлăхĕ 

Биологи ырлăхĕпе Азов тинĕсĕ тĕнчере пĕрремĕш вырăн йышăнать. Чи лайăх аталаннă тинĕс çимĕçĕ — фитопланктон тата бентос.

 Тинĕспе çыхăннă хуçалăх 
 XIX ĕмĕр 
Азов тинĕсĕ Раççейшĕн XIX ĕмĕрте питĕ кирлĕ пулнă, пĕр енчен, пулă пуянлăхне пула, тепĕр енчен — тинĕс урлă сутăç ĕçĕсене ӳстерес шутпа.

 Асăрхавсем 

Категори:Азов тинĕсĕ