Урарту чĕлхи

Урарту чĕлхи (халдей, биайн) — Урарту патшалăхĕн чĕлхи (Ван кӳллинчен тухăçалла Урми кӳлли таран,  Арарат айлăмĕнчен çурçĕр Ирака çити пирĕн эрăччен VI ĕмĕр).

Хуррит-урарту чĕлхесен çемйи шутĕнче, тухăç-кавказсеншĕн тăван шутланать. Хăш ăслăхсен шухăшĕпе, çăк чĕлхе çыруллă ĕçре çеç пурăннă, пуплевре эрмен чĕлхипе усă курнă. Արտակ Մովսիսյան «Վանի թագավորության (Բիայնիլի, Ուրարտու, Արարատ) մեհենագրությունը» (Артак Мовсисян «Храмовые записи Ванского царства(Биайнили, Урарту, Арарат))», Ереван 1998Ишхаян Р. А. Вопросы происхождения и древнейшей истории армянского народа, «Грааль», Москва, 2002 ISBN 5-94688-015-2Martiros Kavoukjian Armenia, Subartu and Sumer: Armenia, Subartu, and Sumer : the Indo-European homeland and ancient Mesopotamia, Montreal, 1989, ISBN 0-921885-00-8.
 Чĕлхе хаклăхĕ 
Агглютинативлă суффиксăсем сăмах тăваççĕ, улăштараççĕ.

Сĕнĕвен эргативлă конструкцийĕ.

15 яхăн пĕтĕç (падеж), глагол имеет совершенную и несовершенную видо-временные формы, два типа спряжения — транзитивно-эргативное и интранзитивно-абсолютное.

Куçăмлă глаголсем морфологи енчен куçăмсăррисене вичкĕн хирĕçлĕ пулать. Сăмахсен яланхиллĕ йĕрки куçăмлă глаголра: субъект — объект — предикат.

Лексикă енчен хуррит чĕлхине çывăх.

Паллă 500 яхăн савăл çырулăхлă табличек, 350-400 яхăн сăмахсем-тымарĕсемлĕ, чылайăшĕ урартуллă, ыттисем –урăх чĕлхесенчен кивçенленĕ. 70 сăмах-тымарсене эрменсенчен кĕнĕ. Encyclopedia Americana, v. 2, USA 1980, pgs. 539, 541; Hovick Nersessian, "Highlands of Armenia," Los Angeles, 2000. Mr. Nersessian is in the New York Academy of Sciences..

 Çырулăхĕ 

Усă курнă:

 Çĕнĕ ассири савăл çырулăхĕ. 600 табличек упранса юлнă.
 Урарту иероглифиллĕ çырулăхĕ. Тĕпчесе уçайман. Темиçе вунпӳ табличек сыхланнă. Кăштах уçса тĕпчекенĕ: А. Мовсисян. Тĕрлĕ лингвистика меслечĕсемпе усă курса, çапла авалхи эрмен чĕлхи пулнă тесе ăнкартнă Արտակ Մովսիսյան «Վանի թագավորության (Բիայնիլի, Ուրարտու, Արարատ) մեհենագրությունը» (Артак Мовсисян «Храмовые записи Ванского царства(Биайнили, Урарту, Арарат))», Ереван 1998.

 Луви иероглифиллĕ çырулăхĕ.

 Вуламалли 
 Мещанинов И. И., Грамматический строй урартского языка. Издательство Академии Наук СССР. Москва — Ленинград 1958. 
 Мещанинов И. И., Аннотированный словарь Урартского (биайнского) языка. М.-Л., 1978.
 Меликишвили Г. А., Урартские клинообразные надписи. М., 1960.
 Меликишвили Г. А., Урартский язык, М., 1964
 Дьяконов И. М., Языки Древней Передней Азии, М., 1967 http://slovo.iphil.ru/virtlab/babilon/Diakonov_yazas/view 
 Гвахария В. А., Словарь-симфония урартского языка, М., 1963
 Friedrich J., Einführung ins Urartaische, Lpz. 1933
 Արտակ Մովսիսյան «Վանի թագավորության (Բիայնիլի, Ուրարտու, Արարատ) մեհենագրությունը» (Артак Мовсисян «Храмовые записи Ванского царства(Биайнили, Урарту, Арарат))», Ереван 1998

 Каçăсем 
 Статья «Урартский язык»  в энциклопедии «Кругосвет»
 Урартско-английский словарь

Категори:Çывăх Тухăçри авалхи чĕлхесем