Финн чĕлхи

Финн чĕлхи (финла - suomen kieli [суомен киели]) — финн-угор ушкăнне кĕрекен чĕлхе. Финн сыпăкне тытăмлать. Финляндире швед чĕлхипе пĕрле патшалăх чĕлхи шутланать. Калаçакан хисепĕ - 5 млн яхăн. Финн чĕлхи нумай вырăнти калаçуран тăрать. Диалект хисепĕ вунна яхăн. Вĕсем икĕ тĕп пая пайланаççĕ: анăç тата тухăç калаçăвĕсем. 

Хальхи литература чĕлхи XIX ĕмĕр пуçламăшĕнче йĕркеленнĕ. Фонетика тĕлĕшĕнчен уçă сасă тĕрлĕлĕхĕпе тата тăтăшлăхĕпе палăрса тăрать: 8 монофтонг, 8 вăрăм монофтонг тата 16 дифтонг. Янравлă хупă сасăсем тĕпрен илсен ют чĕлхерен йышăннă лексикăра тĕл пулаççĕ. Сибилянтран [с] фонема кăна тĕл пулать. Пусăм пуçламăш сыпăка туртăнать. Грамматика енчен несĕл категорийĕ çуккине палăртмалла. Пĕтĕмпе 15 падеж. Подлежащипе определени килĕшĕвĕ аталаннă. Камăнлăх категорийĕ уйăраççĕ. Синтаксисĕ нимĕç-акăлчан чĕлхинни евĕр. Çав вăхăтрах хабио-глагол çуккипе палăрса тăрать. 

ISO 639 стандартĕнче ку чĕлхен кочĕсем: fi, fin.

 Сарăлни 
Фине чĕлхипе Финляндире пурăнан çын (92 %), çаплах Швецире тата Норвегире пурăнаканнисем, АПШ, Эстони, Раççей (ытларах Ленинград облаçенче тата Карелире) территоринче пурăнан финнсем усă кураççĕ.

Финн чĕлхи Финлянди официаллă шутланать, çаплах ăна Швецири сахалрахăшăн чĕлхи вырăнне шутлаççĕ (виçеллĕ финн чĕлхи те, меянкиели те финсем вырнаçнă Турнедален облаçĕнче).

Раççей финнĕсен йышне хальхи Ленинград облаçне XVII ĕмĕрте куçса килнĕ ингерманландсем кĕреççĕ. Çаплах финсем Карелире пурăнаççĕ, унти вăтăр шкулта финн чĕлхине ютçĕр чĕлхи вырăнĕнче вĕренеççĕ. Карелире финн чĕлхине, карел тата вепс чĕлхисемпе пĕрле, наци чĕлхи шайне йышăннă. 2013 çултанпа финн чĕлхи раççей шкулĕсенче ютçĕр чĕлхи статусĕпе иккĕмĕш класранах вĕренме пулать.

 Чăваш чĕлхипе çыхăнăвĕ 
Чăваш чĕлхипе çыхăнура пулман. Çавах вăл е ку пĕр пеклĕх пуррине асăнмалла. Тĕслĕхрен,
 ыйту парасси ятарлă татăк пулăшнипе пулса пырать. 
 Кам ыйтупа çын кăна ыйтăнать, чĕр чун таврашĕн ыйтăвĕ - мĕн.
 Сайра-хутра пĕр пек сăмах тĕл пулать: humala [хумала] хăмла, jumala [йумала] юмăç (финла: турă), voima [войма] вăй, "pirtti" [пиртти] пӳрт т. ыт. те. Ахăртнех, ку чăвашпа юнашар пурăнакан ирçе-çармăс витĕмĕпе пулăннă пĕр пеклĕх.
 Сăмахăн пĕрремĕш сасă хупă пулсан, янравлă пулаймасть: panki банк (чăвашсем те "панк" теççĕ).
 Иккĕшĕн ф сасси çукччĕ. ун вырăнне халăх в каланă.

 Тĕпчевçĕсем 
Чăваш чĕлхине тĕпченĕ тата хальхи вăхăтра тĕпчекен финн чĕлхеçисем: М. А. Кастрен, А. Альквист, Х. Паасонен, Ӳ. Вихманн, М. Рясянен, Г. И. Рамстедт, Й. Луутонен, А. Мойсио тата ыттисем

 Финн-чăваш сăмахсарĕ 
2007 çулта Турку хулинче финла-чăвашла сăмахсар (Tšuvassilais-Suomalainen sanakirja, ISBN 951-29-3349-7)тухрĕ.    Авторĕсем: Арто Мойсио (Финлянди чĕлхисене тĕпчекен центрĕн пуçлăхĕ), Йорма Луутонен (Атăлçи чĕлхисене тĕпчевçи), Эдуард Фомин (ЧПУн чăваш чĕлхин кафедринчи вĕрентекенĕ). Сăмахсарта 8 пин чи кирлĕ сăмах. Хатĕрленĕ май, Г.А. Дегтярев, М.И. Скворцов, А.А. Алексеев, И.П. Павлов ĕçĕсене усă курнă.
 Вуламалли 


 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Финляндире çапла пулнă — Эдуард Фомин çырнă кĕнеке, чăвашла. Финн чĕлхипе культури çинчен.

 Виталий Чернявский. Краткая грамматика финского языка 
 Riitta Korhonen & Maria Vilkuna : Sananselityksiä — Ison suomen kieliopin termejä.
 Supisuomea 
 Учебники финского языка 
 Уроки Финского Языка на сайте Unelma
 Эстонско-финско-русский онлайн разговорник 
 Русско-финский и финско-русский онлайн словарь


Категори:Финлянди чĕлхисем