Пушкăрт Республики

Пушкӑртстан (, вырăсла тата официаллă мар Башкирия — «Башкирия, Республика Башкортостан в составе Российской Федерации. Русск. название республики образовано от русск. названия башк. народа башкиры. В основу офиц. нац. названия республики положено самоназвание башкир башҡорт; элемент стан перс. „страна, земля“.»), ун тĕлне чăваш чĕлхинче Башкири пулать, çавăн пекех Пушкăрт Республики (Пушкăртстан Республики, Пушкăрт Республикин конституципе, «Пушкăртстан Республики» тата «Пушкăртстан» пĕр тан пĕлтерĕшпе сăмахсем, кĕске РБ) — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ, унăн йышĕнчи республика (патшалăх)Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: 
1. Раҫҫей Федерацийӗ республикасенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенче, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.

2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пурЮ. А. Дмитриев. Конституция Российской Федерации: Доктринальный комментарий. — М.: Деловой двор, 2009.. Атăлçи федераци округне кĕретУказ Президента РФ от 13 мая 2000 г. N 849 «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе», Урал экономика районĕн пайĕ.

Пушкăрт Республикипе юнашар Тутарстан, Удмурти республикисем, Перĕм Ен, Свердловск, Ăренпур, тата Челепи облаçĕсем вырнаçнă.

Тĕп хули — Ӗпхӳ.

Республикăн патшалăх чĕлхисем: пушкăртла, вырăсла.

 Пушкăрт вăта шурин (канашĕн) йышăнăвĕпе Башкурдистан автономийĕ пекех йышăннă.  Пушкăрт Совет Автономийĕ çинчен Совет влаçĕпе Пушкăрт правительстви килĕшӳпе Пушкăрт Автономиллĕ Совет Социализм Республики Раççей тытăмĕнче пекех. Ку чи пĕрремĕш автономи Раççей тытăмĕнче тата пĕрремĕш те пĕрреллĕ автономи килĕшӳпе йышăннăРеспублика Башкортостан // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.Соглашение центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.Автономная Советская Башкирская Республика // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.Башкурдистан // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.ГОСУДАРСТВЕННОЕ УСТРОЙСТВО // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.Соглашение Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии // Известия Всероссийского центрального исполнительного комитета Советов — 23 марта 1919 года. — № 63/615..

 Тавралӑхӗ 
Республика Кăнтăр Уралăн хăяккинче тата Уралумĕнче вырнаçнă. Пушкăртстанăн чи çӳллĕ вырăнĕ — Ямантау (1640 метр) тăвĕ. Республика çурçĕртен кăнтăралла — 550 км, анăçран тухăçалла — 430 км тăсăлать.

Пысăк юханшывсем: Шур Атăл) (1430 км) тата унăн юпписем Нугуш (235 км), Сим (239 км), Ӗпхӳ) (918 км), Дёма (556 км), çаплах Сакмара (760 км), Урал тата Ик (571 км).

 Истори 

 Ҫутҫанталӑк 

 Усӑллӑ минералсем 
Республикăра нефть управĕсем (Арлан тата Чекмагуш, Ишимбай, Туймаçи, Шкап тата ур.), çутçанталăк газĕ (Кумертау, Янаул тата ур., хакласа хунă янтти 300 млрд м³ ытла). 

 Климат 

 Ӳсентăран тĕнчи 

 Чĕрчун тĕнчи 

 Пурӑнан халӑх 
2001 çулхи халăх çыравĕпе Пушкăрт Республикинче пурĕпе 4102.9 пин çын пурăнать. Вĕсенчен 36 % — вырăссем, 30 % — пушкăртсем, 24 % — тутарсем, 2,8 % — чăвашсем, 2,6 % — марисем, 1,3 % — украинсем, нимĕçсем. Пĕтĕм çынсем вырăсла пĕлеççĕ, 30% - тутарла, пушкăртла çав енченех илсессĕн 20% анчах пĕлеççĕ.

 Халӑх йышӗ 
Пĕтĕм Раççейре халăха çырнипе (2002), республикăра пурăнакан халăх çакăн пек вырнаçнă:
Халăх Йышĕ 2002 çулта, %Вырăссем 36,3 %Пушкăртсем 29,76 %Тутарсем 24,14 %Чăвашсем 2,86 %Марисем 2,6 %Украинсем 1,3 %Мордвасем 0,6 %Удмуртсем 0,6 %Беларуссем 0,4 %

Пушкăртăстанра пурĕ 100 ытла наци пурăнать .

96,4 % халăхĕ вырăсла калаçать, пушкăртла 25,8 %, тутарла 34,0 % пуплеме пултарать.

+Халăх йышĕн улшăнăвĕ+(çын, 1939—2002 çç. çырав тĕлне çав çулсенчи çĕр чикисемпе килĕшӳллĕ, 1897 ç. – хальхи чикĕре, 1897—1926 çç. пулнă халăх хыпарĕсене кăтартнă, 1939—2002 çç. — пĕрмай пурăнан халăха çырнă)ÇулсемПурĕпеПушкăртсемВырăссемТутарсемЧăвашсемМарисемУкраинсемМордвасемУдмуртсемБелоруссем1897 ç. (нарăс, 9)1 991 4381926 ç. (раштав, 17)2 665 836625 8451 064 707621 12184 88679 29876 71049 81323 25618 2811939 ç. (кăрлач, 17)3 158 969671 1881 281 347777 230106 89290 16392 28957 82625 10323 7611959 ç. (кăрлач, 15)3 336 289737 7111 418 147768 566109 97093 90283 59443 58225 38820 7921970 ç. (кăрлач, 15)3 814 926892 2481 546 304944 505126 638109 63876 00540 74527 91817 9851979 ç. (кăрлач , 17)3 844 280935 8801 547 893940 436122 344106 79375 57135 90025 90617 3931989 г. (кăрлач, 12)3 943 113863 8081 548 2911 120 702118 509105 76874 99031 92323 69617 0382002 ç. (юпа, 9)4 104 3361 221 3021 490 715990 702117 317105 82955 24926 02022 62517 117

500px

 Пурăнан вырансем 
 10 пин çын ытла йышлă пурăну вырăнĕсем 2008 çулхи кăрлач, 1 тĕлне    Ӗпхӳ
  1021,5
   Янаул
  27,5

    Çтерлĕ
  268,3
   Давлеканово
  24,5

    Салават
  155,9
   Чишмă
  21,9

    Нефтекамск
  118,0
   Приютово
  20,9

    Октябрьский
  108,2
   Раевский
  19,4 (2006)

    Белорецк
  68,8
   Агидель
  19,0

    Ишимпай
  68,1
   Паймак
  16,9

    Туймаçи
  65,7
   Межгорье
  16,6

    Сипай
  65,2
   Иглино
  13,9 (2003)

    Кумертау
  62,4
   Кандры
  12,1 (2003)

    Мелеуз
  61,8
   Красноусольский
  11,8 (2003)

    Пелепей
  61,1
   Чекмакăш
  11,2 (2003)

    Бирск
  41,9
   Кушнаренково
  10,6 (2003)

    Учала
  39,3
   Серафимовский
  10,3 (2003)

    Благовещенск
  33,6
   Тăлпаçи
  10,2 (2003)

    Тертӳли
  31,2




 Пушкăрт республикинчи чăвашсем 
2002 çулхи Раççей халăх çыравĕпе Пушкăртстанра 117 317 чăваш пурăнать. 4 чăваш этеплĕх пĕрлешĕвĕ ĕçлет. Чăвшла виçĕ хаçат тухать: Пелепей районĕнчи «Урал сасси», Пишпӳлек районĕнчи «Çутă çул», Авăркас районĕнчи «Çĕршыв çулĕ» хаçатсем. Инçекуравра икĕ чăвашла кăларăмĕ пур: Пушкăртстанăн 1-мĕш радиоканалĕнчи çирĕм минутлă «Аван-и» тата Пушкăртстанăн 2-мĕш телеканалĕнчи Ентешсем çирĕм пилĕк минутлă кăларăмĕсем. Иккĕшĕ уйăхра икĕ хут тухаççĕ. 38 шкулта чăваш чĕлхипе вĕренме май пур. 77 шкулта чăваш чĕлхи предмет пек вĕрентеççĕ. Пелепей хулинче чăваш гимназийĕ, Ӗпхӳре чăваш вырсарни шкулĕ ĕçлетĔпхӳри чăвашсен вырсарни шкулĕ Раççейре çĕнтернĕ.

 Транспорт 
Чукун çулпа Ӗпхӳ Самарпа, Челепипе тата ытти хуласемпе çыхăннă. Карапсем ишме юрăхлă юханшывсем: Шур Атăл тата Ӗпхӳ. 

Çавăн пекех распублика тăрăх пăрăх транспортне вырнаçтарнă.

 Паллӑ ҫынсем 
 Савкилта, — XVIII ĕмĕрти чаплă чăваш паттăрĕ.
 Иванов Константин Васильевич (1890-1915) — чăваш сăвăçĕ, "Нарспи" поэма авторĕ,  чăваш литературин классикĕ.
 Яков Ухсай (1911-1986) — чăваш сăвăçи.
 Павлов Николай Спиридонович (1922-1978) — Совет Союзĕн Паттăрĕ.

 Ҫав. пекех 
 Ӗпхӳ кĕпĕрни
 Ăренпур кĕпĕрни
 Кĕçĕн Пушкăртстан
 Пушкăрт АССР
 Пушкăртстан конституцийĕ
 Пушкăртстан Республикин курултайĕ

 Вуламалли 
 Асфандияров А. З. Башкирия после вхождения в состав России (вторая половина XVI — первая половина XIX в). — Уфа: Китап, 2006. – 504 с.

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Пушкăртстан чăвашĕсем cap.ru порталĕнчи хыпарлăхĕ, вырăсла.
 Пушкăртстан чăвашĕсем  Йешлек порталĕнчи хыпарĕсем.
 Пушкăртстан Республикин официаллă хыпар порталĕ 
 Официальный справочник "Кто есть кто в Республике Башкортостан" с картой и руководством всех районов 
 Пушкăртстан "Вся Россия" хыпар-каталогĕнче 
 Пушкăртстан кĕске энциклопедийĕ 
 Пушкăртсан Республикин Хĕрлĕ Кĕнеки 
 Официальный сайт празднования 450-летия добровольного вхождения Башкортостана в состав России 
 Вырăссем Пушкăртстанра 


Категори:Пушкăртстан историйĕ
Категори:Ленин орденĕпе чысланă регионсем
Категори:Октябрь революцин орденĕпе чысланă орденсем
Категори:Халăхсен туслăхĕ орденĕпе чысланă орденсем
Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа
Категори:1917 çулта килнисем