Вирьял чӑвашсем

Вирьял чăвашсем (Тури; ) — чӑваш халӑхӗн этнографи ушкӑнӗ.

 Пурăнакан тăрăхĕсем 
Вирьял чӑвашсем пурӑнакан тӑрӑха: Элĕк, Хĕрлĕ Чутай, Муркаш, Çĕмĕрле, Шупашкар, Трак, Вăрнар тата Етĕрне районӗсем кӗреҫҫӗ.

 Диалект 
Вирьял тата анатри диалекчĕсен уйрăмлăхĕсем: фонетика енчен — [у] вырӑнне [о] сассине усă курни, пусăм йĕрки сăмахра тĕл пулакан [ă, ĕ] вăйсăр yçă сасăпа килĕшсе тăни; морфологи енчен — нумайлăха -сам/-сем аффикспа палăртни; пару ӳкĕмне -йа/-йе формантпа пĕлтерни; синтаксис тĕлĕшĕнчен — аналитика конструкцийĕ вăйлăрах аталанни.

Вирьял тени тура пурăнакан халăх çĕр-шывĕ тенине пĕлтерет. Вир сăмах паян кун чăваш чĕлхинче ирĕклĕ сăмах мар, архаика сăмахĕ шутланать. Унăн йĕрне çӳç вирелле тăрать фразеологизмра курма пулать: вирелле — эппин çӳлелле.

Вирьял диалекчĕ ватă çырулăх чĕлхи шутланнă (XVII — XIX ĕмĕрсенче). Иван Яковлев çyтлăxçăн малтанхи шухăшĕпе килĕшӳллĕн вирьял диалекчĕн те литература чĕлхи шайĕнчех аталанмалла пулнă. Литература чӗлхине диалектри пусӑм системи кӗнӗ.

Чăваш чĕлхин ытти диалекчĕсем: анатри, анат енчи (ку вӑхӑт таранччен хутăш калaçy тесе шутланнӑ). Чăваш диалекчĕсем пĕр-пĕрне çывăх тăрaççĕ. Пур тăрăхра пурăнакан чăваш та пĕр-пĕринпе çăмăллăнах хутшăнма пултарать.

 Генезис 
Ку этнографи ушкӑнӗ Атӑл юхӑмӗн тури пайӗнче вырнаҫнӑран вӗсене те турисем тeççĕ. Çак ят пулса тухнине çaпла ăнлантарма пулать. Монголсем тапăнса киличчен чăвашсен икĕ тĕп этнографи ушкăн пулнă, анчах та ун чухне вĕсем Атăл юхнă тăрăхĕпе мар, сулахай тата сылтăм енĕпе вырнaçнипе, "тури" тата "хирти" ушкăнĕсене уйрăлса тăнă. XVIII ĕмĕрти Петр Паллас академикăн экспедицинче чăвашсен çaк икĕ ушкăнне палӑртнă ĕнтĕ.

 Топонимика 
Чăваш чĕлхин вирьял диалекчĕпе калаҫакан чăвашсем пурăнакан вырăнсенче çaрмӑс топонимики юлнă.

 Тумтир 
290px|thumb|right|Вирьял чăвашсен йăлана кĕнĕ хĕр тумтирĕ.

Нина Гаген-TорнГаген-Торн Н. И. Женская одежда народов Поволжья. — Чебоксары, 1960. тата ур., хĕрарăм кĕпин пĕркевĕ вирьял чăвашĕсен те, тyçи çaрмӑссен те, пĕр пекех темелле.

Çăпатана вирьялсемпе тyçи çaрмӑссем пĕр пек тунă, анатрисемпе анат енчисем урăхларах тунă. Вирьялсем вăрăм хура пустав тăлана хулăммăн (финн-укорсем евĕрех) сырнă пулнă (Анат енчисем хура е шурă тăлапа çӳренĕ, анатрисем вара — шурă тăлапа кăна).

 Çавăн пекех пăхăр 
 Анат енчи чăвашсем
 Вирьял шевлисем
 Валинке

 Вуламалли 
 Хамидуллин Б.Л. Народы Казанского ханства: этносоциологическое исследование. Казань, 2002.
 Никитин Г.А., Крюкова Т.А. Чувашское народное изобразительное искусство. Чебоксары, 1960.
 "Культура чувашского народа", Шупашкар, 1995, ISBN 5-7670-0697-0.
 Чувашско-Марийские языковые взаимосвязи. Саранск. 1990
 Этническая культура чувашей. Чебоксары. 1990

 Асăрхавсем 

 Kaçăсем 
 Раҫҫейри чӑвашсен йышĕ 2002 çyлхи халăх çыравĕ.

*
Категори:Этнос ушкăнĕсем, алфавитпа