Турккă чĕлхи

Турк чĕлхи (Türk dili (кĕскен: Türkçe)), — тĕрĕк чĕлхи, тĕрĕк чĕлхисен огуз чĕлхисем патне кĕреть, Турцин чĕлхи. Турк чĕлхи патне чи çывăх чĕлхесем: гагауз чĕлхи, азербайджан чĕлхи, туркмен чĕлхи. Çавăн пекех турккă чĕлхи патне Молдавири балкан-тĕрĕк гагаузсен диалекчĕ çывăх.

 Алфавит 

Турккă чĕлхи 29 саспаллинчен тăрать.

a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z

Уçă сассисем:

хыттисем: a/ı, o/u

çемçисем: e/i, ö/ü

 Глаголĕ 

Хальхи вăхăчĕ (Şimdiki zaman)

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -(ı)yorum/-(i)yorum, -(u)yorum/-(ü)yorum -(ı)yoruz/-(i)yoruz, -(u)yoruz/-(ü)yoruz 2 -(ı)yorsun/-(i)yorsun, -(u)yorsun/-(ü)yorsun -(ı)yorsunuz/-(i)yorsunuz, -(u)yorsunuz/-(ü)yorsunuz 3 -(ı)yor/-(i)yor, -(u)yor/-(ü)yor -(ı)yorlar/-(i)yorlar, -(u)yorlar/-(ü)yorlar

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -mıyorum/-miyorum, -muyorum/-müyorum -mıyoruz/-miyoruz, -muyoruz/-müyoruz 2 -mıyorsun/-miyorsun, -muyorsun/-müyorsun  -mıyorsunuz/-miyorsunuz, -muyorsunuz/-müyorsunuz 3 -mıyor/-miyor, -muyor/-müyor -mıyorlar/-miyorlar, -muyorlar/-müyorlar 

Иртнĕ вăхăчĕ

Bilinen geçmiş zaman

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -dım/-dim, -dum/-düm, -tım/-tim, -tum/-tüm -dık/-dik, -duk/-dük, -tık/-tik, -tuk/-tük 2 -dın/-din, -dun/-dün, -tın/-tin, -tun/-tün -dınız/-diniz, -dunuz/-dünüz, -tınız/-tiniz, -tunuz/-tünüz 3 -dı/-di, -du/-dü, -tı/-ti, -tu/-tü -dılar/-diler, -dular/-düler, -tılar/-tiler, -tular/-tüler

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -madım/-medim -madık/-medik 2 -madın/-medin -madınız/-mediniz 3 -madı/-medi -madılar/-mediler

Öğrenilen geçmiş zaman

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -mışım/-mişim, -muşum/-müşüm -mışız/-mişiz, -muşuz/-müşüz 2 -mışsın/-mişsin, -muşsun/-müşsün -mışsınız/-mişsiniz, -muşsunuz/-müşsünüz 3 -mış/-miş, -muş/-müş -mışlar/-mişler, -muşlar/-müşler

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -mamışım/-memişim -mamışız/-memişiz 2 -mamışsın/-memişsin -mamışsınız/-memişsiniz 3 -mamış/-memiş -mamışlar/-memişler

Пулас вăхăчĕ

Geniş zaman

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -(a)rım/-(e)rim, -(ı)rım/-(i)rim, -(u)rum/-(ü)rüm  -(a)rız/-(e)riz, -(ı)rız/-(i)riz, -(u)ruz/-(ü)rüz 2 -(a)rsın/-(e)rsin, -(ı)rsın/-(i)rsin, -(u)rsun/-(ü)rsün  -(a)rsınız/-(e)rsiniz, -(ı)rsınız/-(i)rsiniz, -(u)rsunuz/-(ü)rsünüz 3 -(a)r/-(e)r, -(ı)r/-(i)r, -(u)r/-(ü)r -(a)rlar/-(e)rler, -(ı)rlar/-(i)rler, -(u)rlar/-(ü)rler

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -mam/-mem  -mayız/-meyiz 2 -mazsın/-mezsin -mazsınız/-mezsiniz 3 -maz/-mez -mazlar/-mezler

Gelecek zaman

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -acağım/-eceğim, -yacağım/-yeceğim -acağız/-eceğiz, -yacağız/-yeceğiz 2 -acaksın/-eceksin, -yacaksın/-yeceksin -acaksınız/-eceksiniz, -yacaksınız/-yeceksiniz 3 -acak/-ecek, -yacak/-yecek -acaklar/-ecekler, -yacaklar/-yecekler

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -mayacağım/-meyeceğim -mayacağız/-meyeceğiz 2 -mayacaksın/-meyeceksin -mayacaksınız/-meyeceksiniz 3 -mayacak/-meyecek -mayacaklar/-meyecekler

Şart kipi

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -sam/-sem -sak/-sek 2 -san/-sen -sanız/-seniz 3 -sa/-se -salar/-seler

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -masam/-mesem -masak/-mesek 2 -masan/-mesen -masanız/-meseniz 3 -masa/-mese -masalar/-meseler

Gereklilik kipi

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -malıyım/-meliyim -malıyız/-meliyiz 2 -malısın/-melisin -malısınız/-melisiniz 3 -malı/-meli -malılar/-meliler

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -mamalıyım/-memeliyim -mamalıyız/-memeliyiz 2 -mamalısın/-memelisin -mamalısınız/-memelisiniz 3 -mamalı/-memeli -mamalılar/-memeliler

İstek kipi

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -ayım/-eyim -alım/-elim, -yalım/-yelim 2   3  

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -mayayım/-meyeyim -mayalım/-meyelim 2   3  

Хушнă глаголĕ (Emir kipi)  

 Пит Пĕррели Нумайли 1   2 - -ın(ız)/-in(iz), -un(uz)/-ün(üz), -yın(ız)/-yin(iz), -yun(uz)/-yün(üz) 3 -sın/-sin, -sun/-sün -sınlar/-sinler, -sunlar/-sünler

 Пит Пĕррели Нумайли 1   2 -ma/-me -mayın(ız)/-meyin(iz) 3 -masın/-mesin -masınlar/-mesinler

İyelik eki (Камăнни)

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -m, -ım/-im, -um/-üm -mız/-miz, -muz/-müz, -ımız/-imiz, -umuz/-ümüz 2 -n, -ın/-in, -un/-ün -nız/-niz, -nuz/-nüz, -ınız/-iniz, -unuz/-ünüz 3 -sı/-si, -su/-sü, -ı/-i, -u/-ü -lar/-ler, -ları/-leri

 Пит Пĕррели Нумайли 1 Benim Bizim 2 Senin  Sizin 3 Onun Onların 

 1п. пĕр. уçă сасă хыççăн - m, хупă сасă хыççăн - ım, - im, - um, - üm
 2п. пĕр. уçă сасă хыççăн - n, хупă сасă хыççăн - ın, - in, - un, - ün
 3п. пĕр. уçă сасă хыççăн - sı, - si, - su, - sü, хупă сасă хыççăн - ı, - i, - u, - ü
 1п. нум. уçă сасă хыççăн - mız, - miz, - muz, - müz, хупă сасă хыççăн - ımız, - imiz, - umuz, - ümüz
 2п. нум. уçă сасă хыççăн - nız, - niz, - nuz, - nüz, хупă сасă хыççăн - ınız, - iniz, - unuz, - ünüz
 3п. нум. уçă сасă хыççăн - lar, -ler, хупă сасă хыççăн - ları, - leri

Прототипĕ

 Пит Пĕррели Нумайли 1 ben (эпĕ) biz (эпир) 2 sen (эсĕ) siz (эсир) 3 o (вăл) onlar (вĕсем)

 Чăваш чĕлхипе танлаштарăвĕ 
Чăваш чĕлхи пек турккă чĕлхи тĕрĕк чĕлхе ушкăнĕ кĕнипе вĕсем çывăх. Сăмахсен нумайăшĕ пĕр тымарлă. Ӗлĕк тĕрĕк чĕлхи мĕнле пулни пирки тĕпчевçĕсем паян кун та тавлашаççĕ пулин те хăш пĕрисем чăваш чĕлхи ĕлĕк тĕрĕк чĕлхине чи çывăх иккене пĕлтереççĕ.Çăлкуç кирлĕ.

Тăтăшах тĕл пулакан сыпаксен улшăнăвĕсем (чăвашла - турккăлла)
 çу - ya: çун - yan, 
 ю (йу) - ka: юр - кар, юл - кал, юн - кан...
 вă - o: вăл - ol, вăкăр - öküz
 ви - ö: вил - öl
 м - b: ме! - be!, мана - bana
 ку - gö: кур - gör, куç - göz, кул - göl
 р - z: эпир - biz, эсир - siz, вăкăр - oguz
 ç - y: çăлтăр - yıldız, çĕнĕ - yeni
 у - a: урапа - araba, юл - kal, юн - yan
 х - k: хура - kara, хĕрĕх - kırk

 Вуламалли 


 Каçăсем 
 Нумайчĕлхеллĕ турккă чĕлхин сăмахсарĕ  (Акăлчанла, нимĕçле, вырăсла, французла, испанла, италиле, яппунла, корейла, арабла, китайла)
 чӑвашла-турккӑлла пӗрпеклӗ сӑмахсен пуххи, Виктор Бычковӑн блогӗ.


Категори:Тĕрĕк чĕлхисем