Чӑваш алфавичӗ

Чӑваш ҫырулӑхӗ () — авалхи тата хальхи чăваш çырăвĕнче сасăсене палăртма шутласа кăларнă тата усă курнă алфавитсен пĕрлехи ячĕ.

Тĕрлĕ тапхăрта шутласа кăларнă алфавитсем:
 руна чăваш алфавичĕ;
 арап графиллĕ чăваш алфавичĕ;
 кириллица чăваш алфавичĕ;
 латинница чăваш алфавичĕ.

Кириллица чăваш алфавичĕ
Паянхи кун Раççей Федерацийĕнче чăваш чĕлхи валли кириллица тăрăх тунă алфавит официаллă шутланать.

Чăваш чĕлхин 37 сасă паллиллĕ хальхи кириллица алфавичĕпе 1949 çултанпа усă кураççĕ. Ăна ватă славян азбукинчен пулса тухнă вырăс алфавичĕн никĕсĕпе туса хунă.

Хальхи чăваш алфавичĕ:

 Кунçул 

+ Чăваш сăмахĕсене çырнă чухне усă курмалли кириллица сасă паллисен таблиц (фонетика транскрипципе) Авторĕ паллă мар1769 çул Н. И. Золотницкий1867 çул И. Я. ЯковлевВ. А. Белилин1872 çул И. Я. ЯковлевВ. А. Белилин1872 çул И. Я. Яковлев1873 çул Н. И. Ашмарин1910 çул 1949 çултанпа Фонетика транскрипцийĕhttp://en.wikipedia.org/wiki/Help:IPA Wikipedia:IPAOmniglot — writing systems and languages of the world. Chuvash language and alphabet Тĕслĕхсем А а А а А а А а А а А а А а [ a ] ала Ъ ъ Ъ ъ Ӑ ӑ Ӑ ӑ Ӑ ӑ [ ə ] ăшă Б б Б б Б б Б б [ b ][ p̬ ] (b) баобаб Б̀ б̀ *[ bʲ ]*[ p̬ʲ ] (bʲ)  В в В в В в В в В в В в В в [ ʋ ][ ʋː ] ăвăăвăн В̀ в̀ *[ ʋʲ ] G g Г г Г г Г г [ g ] (k̬) газ Г̀ г̀ [k̬ʲ] (gʲ) Г г Г̇ г̇ Ҕ ҕ [ x̬ ] (ɣɣ) Ҕ̀ ҕ̀ [ x̬ʲ ] (ɣʲ) Д д Д д Д д Д д [ t̬ ] (d) домен Д̀ д̀ [ t̬ʲ ] (dʲ) Е е Е е Е е Е е Е е Е е Е е [ je ][ʲe] евĕк IÔ Йо Ёё[jo][ʲo] Ь ь Ь ь Ӗ ӗ Ӗ ӗ Ӗ ӗ [ɘ] (ɘ~ø) ӗҫ Жж Жж Жж Жж Жж [ ʂ̬ ] (ʐʐ) журнал Ж̀ж̀ [ ʂ̬ʲ ] (ʐʲ) Зз Зз Зз Зз [ s̬ ] (z) завод, зоопарк З̀з̀ *[ s̬ʲ ] (zʲ) Ии Ии Ии Ии Ии Ии Ии [ i ][ ɨ ] ирсавни, грамматика Іі Ii Іі [ ɨ ] революци Йй Йй Йй Jj Йй Йй Йй [ j ][ jː ] йăва, ейĕлийя Кк Кк Кк Кк Кк Кк Кк [ k ][ kː ][ kʲ ] (c)[ kʲː ][ k̬ ] (g)[ k̬ʲ ] (gʲ, ɟɟ) кăкаккакĕрĕклеккеакапĕкĕ К̀к̀ [ kʲ ] (c) Лл Лл Лл Лл Лл Лл Лл [ l ][ lː ][ lʲ ][ lʲː ] лайăх, алааллăвыляиллюминатор Л̀л̀ Ԡԡ Ԡԡ Ԡԡ [ lʲ ] Мм Мм Мм Мм Мм Мм Мм [ m ][ mː ] мăйăр, амаамма М̀м̀ *[ mʲ ] Нн Нн Нн Нн Нн Нн Нн [ n ][ nː ][ nʲ ] (ɲɲ)[ nʲː ] наян, анавуннăĕнеанне Н̀н̀ Ԣԣ Ԣԣ Ԣԣ [ nʲ ] (ɲɲ ) Оо Oo Оо Оо Оо Оо Оо [ o ] океан ЬÔ Öö Ӧӧ [ ø ] Пп Пп Пп Пп Пп Пп Пп [ p ][ pː ][ p̬ ] (b) пăраппаапат П̀п̀ *[ pʲ ] Рр Рр Рр Рр Рр Рр Рр [ r ][ rː ] арапĕрре Р̀ р̀ Þ þ [ rʲ ] С с С с С с С с С с С с С с [ s ][ s̬ ] (z)[ sː ] сас, ăсасам, усăассă С̀ с̀ Ҫ ҫ Ҫ ҫ Ҫ ҫ Ҫ ҫ [ ɕ ][ ɕː ] [ ɕ̬ ] çӳçвиççĕуçă Тт Тт Тт Тт Тт Тт Тт [ t ][ tː ][ tʲ ][ t̬ʲ ] (dʲ)[ tʲː ][ t̬ ] (d) тытпаттăртив, теветвĕтĕтеттеатă Т́т́ Ťт̌ Ťт̌ Ťт̌ [ tʲ ][ t̬ʲ ]  У у У у У у У у У у У у У у [ u ] усă Ӳ Ӳ Ӳ ӳ Ӳ ӳ Ӳ ӳ Ӳ ӳ [ y ] ӳс Ӱ ӱ [ y ] ӳс Ф ф Ф ф Ф ф Ф ф [ f ][ f̬ ] (v) штрафшкафа Х х Х х Х х Х х Х х Х х Х х [ x ][ xː ][ xʲ ][ xʲː ][ x̬ ] (ɣɣ)[ x̬ʲ ] (ɣʲ) хухахханхевтеĕххĕмахахмехел Х̀ х̀ [xʲ][ xʲ ] (ɣʲ)  Ц ц [ ʦ ][ ʦː ][ ʦ̬ ] (ʣ) циркреволюциабзацĕ Ч ч Чч Т́т́ Ꚋ ꚋ Ꚋ ꚋ Ч ч Ч ч [ ʨ ][ ʨː ][ ʨ̬ ] (ʥ) чункаччăача Дч дч Д́ д́ Ђ ђ [ ʨ̬ ] (ʥ) ача Ш ш Ш ш Ш ш Ш ш Ш ш Ш ш Ш ш [ ʂ ][ ʂː ][ ʂ̬ ] (ʐʐ) шăршлăăшшиăшă, лаша Ш̀ш̀ *[ ʂʲ ], Щ щ [ ʂʨ ][ ɕ ] ъ ъ Ы ы Ы ы Ы ы Ы ы Ы ы Ы ы Ы ы [ ɯ ][ ɨ ] ырăçын ь ь ь [ ʲ ] Ѣ ѣ Э э Э э Е е Е е Е е Е е Э э [ e ][ ɛ ] этем, элем Ю ю Ю ю Ю ю [ ju ][ ʲu ][ u ] Я я Я я Яя [ ja ][ ʲa ][ a ]

 Латин графиллĕ чăваш алфавичĕ 

 Чăваш чĕлхи валли латин çырулăхĕ çинче никĕсленĕ çырулăхсен тĕслĕхĕсем. Танлаштаруллă таблица. 
Аркату проекчĕ
2018 ç. https://argadu.com/2018/03/05/chuvashlat/1949 çултанпа хальхи вăхăтри Фонетика транскрипцийĕA aА а[ a ]O oӐ ӑ[ ə ]Б б[ b ][ p̬ ] (b)*[ bʲ ]*[ p̬ʲ ] (bʲ)V vВ в[ ʋ ][ ʋː ]*[ ʋʲ ]Г г[ g ] (k̬)[k̬ʲ] (gʲ)[ x̬ ] (ɣ)[ x̬ʲ ] (ɣʲ)Д д[ t̬ ] (d)[ t̬ʲ ] (dʲ)Ye ye (çемçе), E e (хытă)Е е[ je ][ʲe]Ёё[jo][ʲo]Ö öӖ ӗ[ɘ] (ɘ~ø)Жж[ ʂ̬ ] (ʐ)[ ʂ̬ʲ ] (ʐʲ)Зз[ s̬ ] (z)*[ s̬ʲ ] (zʲ)İ iИи[ i ][ ɨ ][ ɨ ]YyЙй[ j ][ jː ]K kКк[ k ][ kː ][ kʲ ] (c)[ kʲː ][ k̬ ] (g)[ k̬ʲ ] (gʲ, ɟ)[ kʲ ] (c)L lЛл[ l ][ lː ][ lʲ ][ lʲː ][ lʲ ]M mМм[ m ][ mː ]*[ mʲ ]N nНн[ n ][ nː ][ nʲ ] (ɲ)[ nʲː ][ nʲ ] (ɲ)Оо[ o ][ ø ]P pПп[ p ][ pː ][ p̬ ] (b)*[ pʲ ]R rРр[ r ][ rː ][ rʲ ]S sС с[ s ][ s̬ ] (z)[ sː ]C cҪ ҫ[ ɕ ][ ɕː ] [ ɕ̬ ]T tТ т[ t ][ tː ][ tʲ ][ t̬ʲ ] (dʲ)[ tʲː ][ t̬ ] (d)[ tʲ ][ t̬ʲ ]U uУ у[ u ]Ü üӲ ӳ[ y ][ y ]Ф ф[ f ][ f̬ ] (v)X xХ х[ x ][ xː ][ xʲ ][ xʲː ][ x̬ ] (ɣ)[ x̬ʲ ] (ɣʲ)[xʲ][ xʲ ] (ɣʲ)Ц ц[ ʦ ][ ʦː ][ ʦ̬ ] (ʣ)Ç çЧ ч[ ʨ ][ ʨː ][ ʨ̬ ] (ʥ)[ ʨ̬ ] (ʥ)Ş şШ ш[ ʂ ][ ʂː ][ ʂ̬ ] (ʐ)*[ ʂʲ ],Щ щ[ ʂʨ ][ ɕ ]ъI ıЫ ы[ ɯ ][ ɨ ]‘ь[ ʲ ]E eЭ э[ e ][ ɛ ]Yu yuЮ ю[ ju ][ ʲu ][ u ]Ya yaЯя[ ja ][ ʲa ][ a ]

 Арап графииллĕ чăваш алфавичĕ 

Кĕмĕл Пăлхар тапхăрĕнче чăвашсем, уйрăмах мăсăльмансем хушшинче, арап графики никĕсĕпе йĕркеленĕ çырулăх анлă саралнă пулнă. Вилтăпра чулĕ çине арап графикипе пăлхарла çырнăАшмарин Н. И. Болгары и чуваши. — Казань: Типо-литографiя Императорскаго Университета, 1902 г. Иванов В. П., Николаев В. В., Димитриев В. Д. Чуваши: этническая история и традиционная культура. — Чебоксары: ДИК, 2000. (таблицăна диалектла тата çыхăннулла вариантсене те кĕртме тăрашнă):

пăлхарла сăмахТĕслĕхлĕ транслитерациХальхи чăваш аналогĕХальхи тутар аналогĕСăмах пĕлтерĕшĕ ﻫﻴﺮ хир хĕр кыз дочь, девушка ﺍﻭﻝ авл ывăл ул сын ﺁﻳﺢ айх уйăх (ойăх) ай месяц ﺟﺎﻝ джал çул (çол, ~кăçал) ел год ﺗﻮﺍﺗﻮ، ﺗﻮﺍﺗﺔ туату, туата тăват(ă), тват дүрт четыре ﺁﻟﻄﻰ، ﺁﻟﻂ алты, алт улт(ă), олт(ă) алты шесть ﺟﻴﺎﺕ، ﺟﺘﻰ джиат, дж-ти çич(ĕ) җиде семь ﺳﻜﺮ с-к-р сак(к)ăр сигез восемь ﻃﺤﻮﺭ، ﻃﺤﺮ т-хур, т-х-р тăх(х)ăр тугыз девять ﻭﺍﻥ ван вун(ă), вон(ă) ун десять ﺟﻴﺮﻳﻢ، ﺟﺮﻡ джирим, дж-р-м çирĕм егерме двадцать ﻭﻭﻃﺮ вут-р вăтăр утыз тридцать ﺟﻮﺭ джур çĕр йөз сто

Рунă чăваш алфавичĕ

Авалхи чăваш рунă алфавичĕ авалхи тĕрĕк тата авалхи пăлхар рунă алфавичĕсемпе тăван пулать, вĕсемпе чăвашсем XIX ĕмĕрченех усă курнă.

 Чăваш алфавичĕн транслитерацийĕ 
Вĕсене пĕр чăваш алфавитĕнчен тепĕрне «куçару» йĕрки: рунăран кириллицăна, кириллицăран  латиницăна

 Чăваш алфавичĕн кириллицăран латиницăна куçаракан транслитераци 
+ Чăваш алфавичĕн транслитерацийĕTransliteration of Chuvash writing system Кириллица KNAB1995 ALA-LC1997 Allworth1971 ISO 9А системи ISO 9Б системи Юникод Название Hex Dec А а a a a A a A a Ӑ ӑ ä ă ă Ă ă A` a` 102 103 a breve Б б b b b B b B b В в v v v V v V v Г г g g g G g G g Д д d d d D d D d Е е ye-, -e- e e, je E e E e Ё ё yo ë ë Ë ë Yo yo 00CB 00EB 203 235 e diaeresis Ӗ ӗ ĕ ĕ ö Ӗ ĕ E` e` 114 115 e breve Ж ж zh zh ž Ž ž Zh zh 017D 017E 381 382 z caron З з z z z Z z Z z И и i i i I i I, I` i, i` Й й y ĭ j J j J j К к k k k K k K k Л л l l l L l L l М м m m m M m M m Н н n n n N n N n О о o o o O o O o П п p p p P p P p Р р r r r R r R r С с s s s S s S s Ҫ ҫ s' ś ś Ş ş S` s` 015E 015F s cedilla Т т t t t T t T t У у u u u U u U u Ӳ ӳ ü u̇ ü Ű ű U` u` 170 171 u double acute, u hungarumlaut Ф ф f f f F f F f Х х kh kh h H h X x Ц ц ts t͡s c C c Cz, C cz, c Ч ч ch ch č Č č Ch ch 010C 010D 268 269 c caron (háček) Ш ш sh sh š Š š Sh sh 160 161 352 353 s caron (háček) Щ щ shch shch šč Ŝ ŝ Shh shh 015C 015D 348 349 s circumflex Ъ ъ `` `` `` `` 02BA 698 модифицирующий 2-ой штрих Ы ы ï y y Y y Y` y` Ь ь ` ` ', j ` ` 02B9 697 модифицирующий 1-й штрих Э э ë ė è, e È è E` e` 00C8 0,00E+000 200 232 e grave Ю ю yŭ ͡iu ju Û û Yu yu 00DB 00FB 219 251 u circumflex Я я yă ͡ia ja Â â Ya ya 00C2 0,00E+000 194 226 a circumflex

 Диакритика 
ГОСТ 7.79-2000 (ISO 9:1995) килĕшӳллĕ чăваш алфавичĕн латиница транслитерацинче 12 сасă палли, вĕсене çырнă чухне çиччĕ диакритика паллипе усă кураççĕ:

 breve (Ă ă, Ӗ ĕ сасă паллисенче);
 diaeresis («Ë, ë» сасă паллинче);
 cedilla («Ş, ş» сасă паллинче);
 double acute («Ű, ű» сасă паллинче);
 caron («Ž, ž», «Č, č», «Š, š» сасă паллисенче);
 grave («È, è» сасă паллинче);
 circumflex («Ŝ, ŝ», «Û, û», «Â, â» сасă паллисенче).

 Асăрхавсем 

 Çавăн пекех 
 Чăваш чĕлхи
 Чăваш цифрисем
 Чăваш пускăч хăмин калăпĕсем

 Вуламалли 
 Алексеев А. А. Паллă чăваш чĕлхеçисем. — Шупашкар, 1982. — С. 2-7.
 Алексеев А. А. Заметки о первых грамматических трудах по чувашскому языку // Уч. зап. ЧНИИ, вып. 49. Филология. — Шупашкар, 1970. — С. 203—220.
 Алексеев А. А. Иккĕмĕш грамматика (В. П. Вишневскин «Начертание правил чувашского языка» кенеки тухнăранпа 150 çул çитрĕ) // Ялав. — 1987. № 1. — С. 25.
 Алексеев А. А. Кто автор первой чувашской грамматики. // Сов. Чувашия. — 19 апреля 1991 г.
 Алексеев А. А. Урхас Кушкă ачи [Н. И. Золотницкий тĕпчевçĕ çинчен] // Ялав. — 1991. — № 9. — С. 22.
 Алексеев А. А. Чăваш чĕлхе наукин никĕсне хываканĕ [Осноположник чувашского языкознания], — Чăваш календарĕ. 1969. — Шупашкар, 1968. — 183 с.
 Алексеев А. А. Чăваш чĕлхин пĕрремĕш грамматики, [1769-мĕш çулта кĕнеке магазинĕнче «Сочинения принадлежащие к грамматике чувашского языка» ятлă кĕеке тухни çинчен] // Коммунизм ялавĕ. — 1990. — июлĕн 7-мĕшĕ.
 Алексеев А. А. Чăвашсен ылтăн кĕнеки, [Чăваш чĕлхин XVIII ĕмĕрте пичетленсе тухнă 1-мĕш грамматики çинчен] // Тăван Атăл. — 1992. — № 4. — С. 64-67.
 Алексеев А. А. Ырă ĕç манăçа тухмасть, В. П. Вишневскин «Начертание правил чувашского языка» кĕнеки тухăранпа 150 çул çитрĕ // Коммунизм ялавĕ, 1986. 13 октябрь.
 Алексеев А. А., Сергеев Л. П. Памятник чувашского языка 1836 года // Исследования по этимологии и грамматике чувашского языка. — Чебоксары, 1989. — С. 78-103.
 Алексеев А. А. Пирĕн çыруллă культурăн çулĕ-йĕрĕ, [Çырулăх аталанăвĕ çинчен] // Тăван Атăл. — 1994. — 2 №. — С. 66-72.
 Горский С. П. Очерки по истории чувашского литературного языка дооктябрьского периода. — Чебоксары, 1959. — 49 с.
 Данилов С. И. Чувашская книга до 1917 г.// Книж. палата Чуваш АССР: Библиография. — Чебоксары, 1950. — 96 с.
 Димитриева В. Д. Документы об издании книги «Сочинения, принадлежащие к грамматике чувашского языка» // Уч. зап. ЧНИИ, вып. 34. Филология. — Чебоксары, 1967. — С. 153—162.
 Егоров В. Г. Первая печатная грамматика чувашского языка 1769 г. // Тюркологический сборник. В. 1. — М.-Л., 1959. — С. 85-92.
 Егоров В. Г. Современный чувашский литературный язык в сравнительно-историческом освещении. Второе, исправленное издание. — Чебоксары, 1971. — С. 37-39.
 Егоров В. Г. Чăваш чĕлхин пĕрремĕш грамматики // Коммунизм ялавĕ. — 1952. — декабрĕн 24-мĕшĕ.
 Егоров В. И. Паллă тĕпчевçĕн пархатарлă ĕçĕ [Н. И. Золотницкий словарĕ тухнăранпа 100 çул çитрĕ] // Ялав. — 1976. — № 3. — 27с.
 Егоров В. П. Деятельность Н. И. Золотницкого по исследованию чувашского языка // О дореволюционной культуре чувашского народа. Уч. зап. ЧНИИ. Вып. 15. — Чебоксары, 1957. — С. 39-102.
 Золотницкий Н. И. Заметки для ознакомления с чувашским наречием. Отдел звуковой. — Казань, 1871. — Вып. 1. — 64 с.
 Золотницкий Н. И. Особенности чувашского языка, зависящие от изменения и выпуска согласных гортанных звуков, Из лекций в Казанском миссионерском ин-те Н. И. Золотницкого. — Казань, Изд-во Казан. ун-та, 1877. — 16 с.
 Золотницкий Н. И. По поводу статьи о «Чуваш кнеге». — Казань, 1867. — 15 с
 Каховский В. Ф. Была ли письменность у чувашей в древности?// Учен. записки ЧНИИ. — Чебоксары,1962. -Вып. 21. — C. 201—225;
 Каховский В. Ф. О рунической письменности древних чувашей//100 лет новой чувашской письменности.- Чебоксары, 1972. — С. 23 −24.
 Комиссаров Г. И. Письменность на чувашском языке в XVIII веке, Архивный материал Проблемы письменности и культуры. — Чебоксары, 1992. — С. 85-104.
 Налимова С. Чăваш чĕлхин паллă тĕпчевçи — пирĕн ентеш, [Н. И. Золотницкий çинчен] // Пирĕн сăмах (Сĕнтĕрвăрри р-нĕ). — 1999. — раштавăн 18-мĕшĕ.
 Павлов И. П. Золотницкий Н. И. графики çинчен [Чăвашсен çĕнĕ çырулăхĕ 100 çул тултарас умĕн] // Коммунизм ялавĕ, 1971, ноябрĕн 4-мĕшĕ.
 Павлов И. П. Н. И. Золотницкий пурнăçĕпе ĕçĕсем. — Шупашкар, 1958. — 63 с.
 Петров Н. П. Чăваш литература чĕлхин историйĕ. Яковлевченхи тапхăр. Вĕренӳ пособийĕ. — Шупашкар, 1978. — 109 с. (И. Н. Ульянов ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх университечĕ. Чăваш чĕлхи кафедри).
 Сергеев Л. П. XVIII ĕмĕрти чăваш çырулăхĕн палăкĕсем, учеб.-хрестомати Ӳ Л. П. Сергеев. — Шупашкар, Чăв. ун-чĕн изд-ви, 2004. — 106 с.
 Сергеев Л. П. Кивĕ чăваш çырулăхĕ, Вĕренӳ пособийĕ. — Шупашкар, 1988. — 84 с.
 Сергеев Л. П. Первые печатные грамматики чувашского языка, Учебное пособие. — Чебоксары, Чувашгоспедуниверситет им. И. Я. Яковлева, 2003. — 100 с.
 Соловьева Г. Чĕри пуласлăхшăн тапнă, [Паллă чĕлхеçĕ, этнограф, фольклорист, педагог Н. И. Золотницкий çинчен] // Хыпар. — 2000. — 20 кăрлач.
 Трофимов А. А. Древнечувашская руническая письменность: Памятники, алфавит, дешифровка. — Чебоксары, 1993.- 51 с.
 Ушинский К. Д. Избранные произведения. в. I. — М., 1946. — С. 81-82; Н. И. Золотницкий. Разбор упращенного способа обучению черемисских детей горного населения, сост. И. Кедровым «Справочный листок», г. Казань, 1867, № 135—136.
 Федотов М. Р. Исследователи чувашского языка. — Чебоксары, Чувашское книжное изд-во, 1959. — 49 с.

 Каçăсем 
 Петров Н. П. Çĕнĕ чăваш çырулăхĕ 
 Элтепере чӑваш чӗлхин латинла саспаллийӗсене ҫирӗплетме ыйтнӑ
 Чӑвашсен ҫӗнӗ ҫырулӑхӗ: 150 ҫул

Категори:Кириллица алфавичĕсем
Категори:Чăваш чĕлхи
Категори:Чăваш алфавичĕ
Категори:Тĕрĕк халăхĕсен çыпулăхĕсем
Категори:Алфавитсем