Хими

Хими ( сăмахран пуль теççĕ), — çутçанталăк çинчен вĕрентекен чи анлă, чи пĕлтерĕшлĕ ăславсенчен пĕри; хими элеменчĕсем тата вĕсен çыхăнăвĕсемпе тытăмĕ  пирки, япалалăхсем хими реакцийĕсенче улшăнса теприне  куçни тата çавăн чухне епле саккунсемпе йĕркевсем палăрни çинчен  вĕрентекен ăслăх. Мĕнпур япалалăхсем атомсенчен тăраççĕ те лешсенчен, химилле çыхăнусем пуррине кура, молекулăсем майлашăнаççĕ. Хими вара çав молекула-атом шайĕнчи ыйтусене пăхса тухать. Урăхла каласан, хими элеменчĕсемпе вĕсен пĕрлешĕвĕсен шайĕнчине. Хими физикăпа, биологипе тачă çыхăннă, вĕсен хушшинчи чикĕсем те пĕлтерешлех мар тата малсăлтавлăФилософия науки под ред. А. И. Липкина М.: Эксмо, 2007. Чикĕре тăракан ыйтусене квантлă хими, химилле физика, физикăлла хими, геохими, биохими тата ытти ăславсем пăхса тухаççĕ. 
 Хими историйĕ 

Хими ăславĕн палăрăмĕсем этемлĕх пуçланнăранпах пур.
 Алхими 

Чăн-чăн ăслав шайĕнчи хими
Хими чăн-чăн ăслав пек XVI—XVII ĕмĕрсенче йĕркеленсе çитнĕ. Анчах та, химире, физикăпа танлаштарсан, шутлавла меслетсем çукраххине кура, ун çине кăшт урăхларах куçпа пăхни пулнă. 1661-мĕш çулта Роберт Бойль «Химик-скептик» ĕç пичетлесе кăларать. 

М. В. Ломоносов  «Математикăлла хими элеменчĕсем» (1741) ĕçĕнче химие темĕнле ăнланма çук "ÿнер" пек мар, шăп та шай ăслав пек куратьМихаил Васильевич Ломоносов. Избранные произведения. В двух томах. Т. 1. Естественные науки и философия. — М.: Наука. 1986.

 Уйрăмсем 

 Тĕп ăнлавсем 
Элементарлă пĕрчĕ

Элементарлă пĕрчĕ — нуклонсар масштабĕнчи микрообъектсене пĕрлештерсе тăракан пĕтĕмĕшле термин; вĕсене кулленхи ĕçлевлĕхре татах та пĕчĕкрех объектсем çине пайлама май çукФерми Э. Лекции по атомной физике // М: ИЛ, 1952. — С. 9..
Атом

А́том ( «пайланми» Большой энциклопедический словарь. Физика / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — С. 36. — 944 с. — ISBN 5-85270-306-0.) — микроскопла пĕчĕк талккăшлă тата массăллă объект, химилле элементăн чи пĕчĕк пайĕ, япалалăхăн палăрăмĕсене упраканскерЕльяшевич М. А. Атом // Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Советская энциклопедия, 1970. — Т. 2. Ангола — Барзас. — С. 389—394..
Молекула

Япалалăх

Япалалăх, химире пăхса тухакан тĕп ăнлавсенчен пĕри (chemical substance) — атомсенчен тăракан япалалăха пĕлтерет; енчен те атомсем çук пулсан (калăпăр, плазма е çăлтăрсен япалалăхĕ), унашкал япалалăх химире пăхса тухакакннисен йышне кĕместЗоркий П. М. Критический взгляд на основные понятия химии.. 
Ион

Ио́н ( «пыраканни») — япалаллăхăн,  атомран е молекулăран, лешсем электрон йышăнсан е çухатсан пулакан,   электро капламлă пĕрчи. Плюслă-тăк — катион, минуслă-тăк — анион.   

Кунашкал пĕрчĕсем кирек мĕнле агрегатлă тăрăмри япалалăхра та пулма пултараççĕ, сăмахран,  газсенче, шĕвексенче (ирĕлчĕксенче, шăраннă металсенче), кристалсенче, плазмăра.

«Ион» текен термина пурнăçа  чăн малтан 1834-мĕш çулта Майкл Фарадей кĕртнĕ.
Радикал

Ирĕклĕ радикалсем — химире: хăйсен тулашри электронлă йăлхахĕнче пĕрре е темиçе мăшăрсăр электрон пур  пĕрчĕсем (молекулăсем)Ирĕклĕ радикалсем . 

Кунашкал пĕрчĕсемлĕ япалалăхсем хытă, шĕвек тата газ евĕр пулма пултараççĕ, питĕ сахал (секкундран та сахалрах) е нумай вăхăт (темиçе çул) пурăнаçççĕ. Нейтраллĕ радикалсемсĕр пуçне ион-радикалсем пур. Ирĕклĕ радикалсен парамагнитлă палăрăмсем пур тата вĕсен химилле реакцие кĕрес пултарулăхĕ пысăкХимическая энциклопедия, 1995, с. 154..
Химилле çыхăну

Химилле çыхăну —   атомсен хушшини сыхăну, молекуласен тата кристалсен тăн-тăнлăхне тивĕçтерекенскер. Вăл атом нуклонсарĕнчи электро капламлă пĕрчĕсем тата электронсем хушшинчи вăйăмран килет. Паянхи кун унашкал пулăмсене квантлă механика пулăшнипе ăнлантараççĕХимическая энциклопедия / Редкол.: Зефиров Н.С. и др.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9.. 
Периодла саккун

Периодла саккун — çутçанталăкăн никĕсле саккунĕ. Ăна Д. И. Менделеев 1869-мĕш çулта уçнă; саккун химилле элементсен палăрăмĕсене вĕсен атомла массисемпе çыхăнтарать. 
Химилле реакци

Химилле реакци — пĕрре е темиçе химилле  япалалăх, пĕр-пĕринпе хутшăнса (контакта кĕрсе), урăх япалалăхсене çаврăнни; кун пек чухне атомсен нуклонсарĕсем улшăнмаççĕ, çав вăхăтрах электронсемпе нуклонсарсем тепĕр хут валеçĕнеççĕ. Нуклонсар реакцийĕсемпе танлаштарсан, химилле реакцисенче атомсен нуклонсарĕсен пĕтĕмĕшле йышĕ тата химилле элементсен изотопла тытăмĕ улшăнмаççĕ.
Химилле реакцие хутшăнакан япалалăхсене реагентсем теççĕ.

Химилле реакци тĕслĕхĕ — шывамăш йӳçамăшĕнче çунать те шыв пулать:


Номенклатура

Химилле номенклату́ра —  химилле япалалăхсен тата вĕсен ушкăнĕсемпе тĕсĕсен хăйсене тивĕçлĕ (индивидуаллă) харпăр ячĕсен йышĕ, çавăн пекех вăл ятсене майлаштармалли йĕркесемпе йĕркевсем. 
 Çавăн пекех 
 Алхими

 Вуламалли 
 Менделеев Д. И. Периодический закон: В 3 т.  на сайте Руниверс
 Некрасов Б. В. Основы общей химии, т. 1. — М.: «Химия», 1973
 Химическая энциклопедия, п. ред. Кнунянц И. Л., т. 5. — М.: «Советская энциклопедия», 1988
 Химия: Справ. изд./ В. Шретер, К.-Х. Лаутеншлегер, Х. Бибрак и др.: Пер. с нем. — М.: Химия, 1989



 Дубинская А. М., Призмент Э. Л. Химические энциклопедии, в кн.: Химический энциклопедический словарь. — М., 1983
 Потапов В. М., Кочетова Э. К. Химическая информация. Где и как искать химику нужные сведения. — М., 1988
 Кузнецов В. И. Общая химия: тенденции развития. М.: Высшая школа, 1989.

 Асăрхавсем 

Категори:Хими