Тутарстан

140px|right|thumb|РФ ТБ асăнмалăх вак укçан реверсĕ
Тутарстан Республики (; Тутарстан — «Тутарстан, Раҫҫей Федерацин тытӑмӗнче республика») — Раççейӗн субъекчĕ, республика (патшалăх)Раҫҫей Федераци конституцийӗ#5 статья|Раҫҫей Федераци конституцийӗ. Ст. 5, пп. 1, 2 унӑн тытӑмӗнче. Атăлçи федераци тăрăхĕ йышне кӗрет, Атăлçи экономика районĕн пайĕ пулать. ВЦИК тата СНК 1920 çулхи çăвăн 27-мĕшĕнчи декречĕпе Тутар Автономи Социализм Совет Республики ячĕпе туса хунă.

1992 ҫулта йышӑннӑ Тутарстан Республикин Конституцийĕн 1-мӗш статьин 2-мӗш пункчӗпе килӗшшӳллӗ, «Тутарстан Республики» тата «Тутарстан» тан пӗлтерӗшлӗ шутланаҫҫӗ.

Чи пысăк та тӗп хули — Хусан.

Кирӑв, Чĕмпĕр, Самар тата Ăренпур облаçĕсемпе, Пушкăртстан Республикипе, Мари Эл Республикипе, Удмурт Республикипе тата Чăваш Республикипе чикӗ тытать.

Патшалăх чĕлхисем - тутар чĕлхипе вырăс чĕлхи. Ҫаплах чăваш чĕлхипе нумай ҫынсем те калаҫаҫҫӗ.

 Халăх йышĕ 
2010 çулта Респуликăра 3 779,8 пин çын пурăннă. Вĕсенчен 73,8% хулара пурăнаканнисем. Ытларах пайĕпе кунта тутарсемпе (53,2%) вырăссем (39,7%) пурăнаççĕ. 

Чăвашсем пур халăхсенчен 3,8% шутланаççĕ. Пуринпе 135 пин çынна çитеть, вĕсенчен 12,5 пин çын Хусанта пурăнать.

Чăвашсем тахçантанпах Нурлат (15,8 пин), Аксу (14,6 пин), Çĕпрел (12,3 пин), Пăва (10,3 пин), Теччĕ (6,1 пин), Çарăмсан (4,8 пин), Элкел (4,9 пин) районĕсенче пурăнаççĕ. Чăваш ялĕ 170 яхăн, çавăнпа пĕрлех вĕсем нумай халахлă 130 ял-хулара тĕл пулаççĕ. 

Нумайах мар Хусан, Пăва, Теччĕ хуллинче те пурăнаççĕ, иртнĕ ĕмĕрĕн иккĕмĕш çӳрринче вара Чаллă, Анат Кама, Нурлат, Лениногорск хулисене тата Аксу посёлокĕнче йышланнине палăртмалла.

 Истори 

Çак территорире çынсем пирĕн эрăччен VIII ĕмĕрте тĕпленсе пурăнма тытăннине палăртнă. Каярах кунти çĕрсене вăтам ĕмĕрсенче атăлçи пăлхарĕсен патшалăхĕ тытăмланнă. XIII ĕмĕрте Пăлхара монголсем аркатнă, Чингисхан империйĕ пĕтсе ларсан, Джучи улусне (Ылтăн Уртана) кĕнĕ.

XV ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Ылтăн Урта вырăнне Улу-Мухаммед хан Хусан ханлăхне туса хуни пирки пĕлтерет. Çĕнĕ патшалăх хăй тĕллĕнех ют çĕрсемпе, çав шутра Мускав патшалăхĕпе те, хутшăнма тытăнать. XVI ĕмĕрĕн варринче, IV Йăван Хаярскер астула йышăннă тапхăрта, 1552 çулта Мусав Хусана çĕнтерсе илнĕ те Мускав патшалăхне кĕртнĕ.

Раççей йышĕнче Хусан ханлăхĕ малтан Хусан патшалăхĕ, Аслă Петĕр реформи хыççăн — Хусан кĕперни (Аçтăрхан тата Хусан ханлăхĕн çĕрĕсене пĕрлештернипе, тепĕртакран унăн территоринчен хăшпĕр çĕрсене касса илнĕ хыççăн хальхи Тутарстан пысăкăшне çити) ятлă пулнă. Территори император лартнă кĕпернетĕр ертсе пынă. 1920 çулчен хальхи Тутарстан Республикин территорине официаллă та, официаллă мар та нихăçан та «Татари» те, «Тутарстан» та темен. Революци хыççăн,  В. И. Ленин инициативипеЛенин В. И. Полное собр. соч. Т. 40, стр. 98., 1930 çулхи çăвăн 27-мĕшĕнче РСФСР шутĕнчи Тутар АССР (Хусан тата Ĕпхӳ кĕпернисен çĕрĕсенче) туса хумалли декрете кăларнă. 1990 çулхи  çурлан 30-мĕшĕнче республикăн официаллă ячĕ — Тутар Совет Социализм Республики (Тутарстан Республики пекех), 1992 çулхи нарăсăн 7-мĕшĕнче — Тутарстан Республики (Тутарстан) пулса тăнă . 1992 çулхи акан 21-мĕшĕнче  раççей влаçĕсем çакна çирĕплетнĕ. 

 Администраци пайланăвĕ 
Тутарстан конституцийĕн 65-мĕш статьйăн 2-мĕш пайĕнче тата «Об административно-территориальном устройстве Республики Татарстан» саккунĕпе, РФ субъекчĕнче малалла администраци-территориаллă виçисем пур:
 43 район
 14 республика пĕлтерĕшпе хула
 Хусан хулин территоринче те 7 хулăри район пур.
 Çыранçи Чаллă хулин территоринче те 3 хулӑри район пур.

 Республика пĕлтерĕшпе хуласем 
 Азнакаево
 Анат Кама
 Алапӳ
 Ешĕл Васан
 Зей
 Лениногорск
 Нурлат
 Павлă
 Пăва
 Пĕкĕлме
 Çыранçи Чаллă
 Хусан — Тутарстан тĕп хули
 Чистай
 Элмет

 Хусан хулин районĕсем 
 Авиа Тăвакан районĕ
 Атăлçум районĕ
 Вахитов районĕ
 Киров районĕ
 Мускав районĕ
 Совет районĕ
 Çĕнĕ Савин районĕ

 Çыравçи Чаллă хулин районĕсем 
 Автозавод районĕ
 Вăтам районĕ
 Комсомол районĕ

 Районсем 

 № Район Центр1Агрыз районĕАгрыз хули2Азнаккай районĕАзнаккай хули3Аксу районĕАксу х.е.п.4Актанăш районĕАктанăш ялĕ5Алексеев районĕАлексеевское х.е.п.6Элкел районĕПасарлă Матак ялĕ7Элмет районĕЭлмет хули8Аппас районĕАпас х.е.п.9Арча районĕАрча хули10Этне районĕМăн Этне ялĕ11Павлă районĕПавлă хули12Палтач районĕПалтач х.е.п.13Пĕкĕлме районĕПĕкĕлме хули14Пăва районĕПăва хули15Тури Услон районĕТури Услон ялĕ16Çӳллĕ Сăрт районĕÇӳллĕ Сăрт паççулки17Çĕпрел районĕКивĕ Çĕпрел ялĕ18Алапӳ районĕАлапӳ хули19Зей районĕЗей хули20Ешĕл Васан районĕЕшĕл Васан хули21Хайпăç районĕМăн Хайпăç ялĕ22Чулман Атăл Вăрри районĕЧулман Атăл Вăрри х.е.п.23Кукмара районĕКукмара хули24Лайăш районĕЛайăш хули25Лениногорск районĕЛениногорск хули26Маматăш районĕМаматăш хули27Менделеевск районĕМенделеевск хули28Мензеле районĕМензеле хули29Мĕслим районĕМĕслим ялĕ30Анат Кама районĕАнат Кама хули31Çĕнĕ Шешмĕ районĕÇĕнĕ Шешмĕ ялĕ32Нурлат районĕНурлат хули33Питреч районĕПитреч ялĕ34Пулă Слободи районĕПулă Слободи х.е.п.35Саба районĕПуян Саба х.е.п.36Сарман районĕСарман ялĕ37Сăпас районĕПăлхар38Теччĕ районĕТеччĕ хули39Тукай районĕгород Çыранçи Чаллă40Тĕлечĕ районĕТĕлечĕ ялĕ41Çарăмсан районĕÇарăмсан ялĕ42Чистай районĕЧистай хули43Ютазы районĕУруссу х.е.п.

 Çыхăннипе Интернет 

Кабельсем:
Летай (Таттелеком)

Пысăк хуласенче WAN, Дом.ru

Кабельсĕррисем:
Летай - 4G*

Мегафон - 3G

Билайн - GPRS

МТС - GPRS

 Çав. пекех 
 Тутарстанри чăваш ялĕсем

 Литература 
 Фәхретдинов Р. Татар халкы һәм Татарстан тарихы  (Татарский народ и история Татарстана) 



 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Официальный сайт Республики Татарстан 
 Официальный сайт Президента Республики Татарстан 
 Официальные новости органов власти Республики Татарстан 

 Государственный комитет Республики Татарстан по туризму 
 Деловой центр Республики Татарстан — интернет-портал TatCenter.ru
 Информационное агентство «Татар-информ»
 Карта Татарстана 
 Навигационные и обычные карты Татарстана

Категори:Раççей
*