Вăхăт

Паян —  çулхи  -мĕшĕ,  (UTC)

Вăхăт, — физикăпа философин тĕп ăнлавĕсенчен пĕри, уçлăх-вăхăт координчĕсенчен пĕри. Унăн тăрăхĕпе физика кĕлеткисен тĕнче йĕрĕсем иртеççĕ.


Философире — тавăрайманлă куçăм (пĕр еннелле кăна куçакан — иртнĕлĕхрен,  хальлĕлĕх витĕр пуласлăха)Существует ли «стрела времени?», А. И. Гулидов, Ю. И. Наберухин, кулленхи пурнăç ăшĕнче фактсем ятлă мĕнпур процессем.

Шутлав (метрологи) йĕркипе вăхăт ăнлавĕн иккĕ аспектне палăртнă:

 Вăхăт тĕнĕлĕĕн пулăмсен координачĕсем. 

 Вăхăт пахалăхĕсем 
Чи малтанах, вăхăтăн тĕлĕллĕх пур («Вăхăт сăнни» пăхăр). 
</ref>.

 Вăхăтăн тĕлĕллĕхĕ 

Хальхи ăсчахсен чылайрахăшĕн шухăшĕпе, малтанлăхпа пуласлăхăн уйрăмлăхĕ принциплă шутланать. Хальхи ăслăх хыпарĕсемпе килĕшӳллĕ, информаци малтанлăхран пуласлăха куçать, каялла пулаймасть. Термодинамикăн иккĕмĕш пуçламăшĕ те пуласлăхра энтропи нумайланса пырасса пĕлтерет.

Тепĕр енчен, хăшпĕр тĕпчевçĕсем урăхла калаççĕ.

 Вăхăта шутлани 
 Астрономире тата навигацире вăхăта шутлани 
 Вăхăт виçисем 

 Пинçуллăх
 Çĕрçуллăх
 Çулталăк
 Уйăх
 Декада
 Эрне
 Талăк
 Сехет
 Минута
 Çеккунтă
 Терци — кивел., халĕ усă курмаççĕ
 Миллиçеккунтă 10−3çек (пульăн кĕске татăкри вĕçевĕ)
 Микроçеккунтă 10−6çек (поведение перешейка при отрыве капли)

 Зептоçеккунтă 10−21çек (йĕтре реакцисен динамики)
 Йоктоçеккунтă 10−24çек (тăнăçлă мар элементарлă пĕрчĕсен çуралăвĕ-арканăвĕ)

 Геологире 
 Акрон
 Эон
 Самана
 Тапхăр
 Ĕмĕр (геологи) — çĕрçуллăхпа пăтраштармалла мар
 Фаза

 Историре 
 Самана (Чĕрĕлӳ, Застоя самани) 
 Тапхăр
 Ĕмĕр — çĕрçуллăхпа (чуллă ĕмĕр, бронзă ĕмĕрĕ) пăтраштармалла мар

 Метрологи 
 Эталонсем 
 Патшалăхăн вăхăт, тăтăшлăх, вăхăтăн наци  шкалин виçисен пĕрремĕш эталонĕ ГЭТ 1-98 — ВНИИФТРИ-ре упранать
 Вăхăтăн, тăтăшлăхăн виçисен иккĕмĕш эталонĕ ВЭТ 1-10-82 — СНИИМ (Çĕн Çĕпĕр) упранать
 Тĕнчери эталонсем

 Юхакан вăхăта шутламалли хатĕрсем (автономлисем) 
 Календарь (пичет кăларăмĕ) (кун/çулталăк шутлавĕ)
 Сехет
 Тăтăшлăх стандарчĕ

 Вăхăт интервалĕсене туса кăтартмалли хатĕрсем 
 Таймер;
 Хăйăр сехечĕ;
 Метроном;
 Калибрланă линия задержки;
 Вăхăт интервалĕсен синтеинтезаторĕ

 Вăхăт интервалĕсене виçмелли хатĕрсем 
 Секундомер
 Электронлă-шутлав частотомерĕ интервалсене виçмелли блокпа
 Осциллограф

 Тĕпчесе уçнисем, туса кăларнисем 
 пирĕн эрăччен 1500 ç. тĕлне. Хĕвел сехетне шутласа кăларнă. Икĕпат;RIPOLFACT. Ежегодный альманах фактов: Весь мир. Полный спектр информации о странах, мире и вселенной. — М.: РИПОЛ классик, 2007. — 1088 с.: илл., ISBN 978-5-7905-5024-9, Некоторые замечательные изобретения, с. 374—387;
 1500 ç. тĕлне. Кĕсье (пружинăллă) сехете шутласа каларнă. Петр Генлейн, Германи;
 1656 ç. маятник сехетне шутласа тунă. Христиан Гюйгенс, Нидерландсем;
 1686 ç. Исаак Ньютонăн «Математические начала натуральной философии» ĕçне пичетленĕ. Вĕсенче ньютон механикин абсолютлă вăхăчĕн теорине шутласа кăларнă.
 1865 ç. Р. Клазиус термодинамикăн иккĕмĕш пуçламăшне тĕпчeсе уçать. Установлено наличие в природе фундаментальной асимметрии во времени всех происходящих в ней самопроизвольных процессов.

 1927 Шыва, тусана кĕртмен сехет корпусĕ. «Ролекс» компани, Швейцари;
 1960 çулта Çĕрĕн туртăмĕнче вăхăт епле куçнине тĕпчемелли Паундпа Ребка экспериментне ирттернĕ.Р. В. Паунд О весе фотонов. Успехи физических наук, 1960 ç., раштав
 1964 çулта K0 мезон арканнă чухне CP-инвариантлăхпа T-инвариантлăх пăсăлнине асăрханă. Нобель парни, физика, 1980 ç.Нарушение СP-симметрии. поиск его истоков. Дж. В. Кронин, Успехи физических наук, 1981, юпа
 1970 ç. цифрăллă ал сехетне шутласа кăларнă. Джон М. Берже, АПШ;

 Çавăн пекех пăхăр 
 Вăхăт виçисем
 Пĕтĕм тĕнчери Атом Вăхăчĕ
 Динамикăллă вăхăт
 Эфимерлă вăхăт
 Сехет поясĕсем

 Асăрхавсем 

 Вуламалли 
 Хапаева Д. Время собственное (Время в культуре XX—XXI вв.)  // Хапаева Д. Герцоги республики в эпоху переводов: Гуманитарные науки и революция понятий. — М.: Новое литературное обозрение, 2005. — С. 204−215.
 А. Маслов. Представление о времени в Китае  // Маслов А. А. Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003. — С. 9−15.
 Единицы физических величин. Бурдун Г. Д., Базакуца В. А. — Харьков: Вища школа, 1984
 Справочник по физике. Яворский Б. М., Детлаф А. А. — М.: Наука, 1981
 Черняков А. Г. Онтология времени. Бытие и время в философии Аристотеля, Гуссерля и Хайдеггера. СПб., 2001.- 460 с.
 Шполянский В. А. Хронометрия — М.: Машиностроение, 1974
 Яройя-Смирнова В. Н. Истоки концептуализации времени в древнегреческой философии и современные направления анализа времени //Тр. Тбилис. ун-та.— Тбилиси, 1989.— Т. 292.
 Ли Смолин.  Атомы пространства и времени, «В мире науки», апрель 2004
 Громов М. Н. Время и его восприятие в Древней Руси // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2009. № 2 (36). С. 7-17


 Каçăсем 
 RFC 3339
 Институт исследований природы времени при МГУ 
 Как расщепляют мгновение
 Передачи Гордона про время
 Парадокс времени  — Филиппа Зимбардо видеопухăмĕ

*
Категори:Философи терминĕсем
Категори:Физика виçисем
Категори:Физикăн тĕпри ăнлавĕсем