Чӑвашсем

Чăвашсем (Чăваш халăхĕ, пĕрреллĕ хисепре чăваш), — тĕпрен илсен Атăл-Урал регионĕнче пурнакан халăх. Этнос.
Тĕрĕк ушкăнне, алтай йышне кĕрекен чăваш чĕлхипе калаçаççĕ. Чăваш республики чăвашсен хальхи  историлле çĕршывĕ (патшалăхРФ Конституцийĕ, Пĕрремĕш пай. Пĕремĕш сыпăк. Пиллĕкмĕш статья.) тата чĕлхепе культура вучахĕ шутланать. 

 Пурăнан тăрăхсем  

2002 çулхи халăх çыравĕ хыпарĕсемпе, Раççейре 1,637 млн. чăваш пурăнать. Вĕсенчен 889,5 пин çын Чăваш Енре вырнаçнă.

117, 3 пин Пушкăрт Республикинче, 126,5 пин Тутарстанра (Аксу, Пăва, Нурлат, Теччĕ, Çарăмсан, Çĕпрел районĕсенче), 111,3 пин Чĕмпĕр облаçĕнче, 101,3 пин Самар облаçĕнче, 15,9 пин Сарăту облаçĕнче пурăнать.

Çавăн пекех Раççейĕн Тĕмен, Кемĕр, Ăренпур, Мускав облаçĕсенче, Казахстанра, Украинăра, Беларуçре, Балти çумĕнчи çĕршывсенче пурăнаççĕ.

 Кун-çулĕ 
Ăслăх пĕрлĕхĕнчи тĕп гипотезипе чăвашсем хăйсене  атăлçи пăлхарĕсен кăкĕнчен тухнă тесе шутлаççĕ. «Чăваш» этноним пĕр шухăшпа пăлхар йăхĕсен пĕр ушкăнĕн — сăвар-сувассен — ятĕнчен пулса тухать , вĕсем хăйсем, сăварсен пĕрлешĕвĕн юлашкисем пулаççĕКовалевский А. П. Чуваши и булгары по данным Ахмеда ибн-Фадлана. Шупашкар, 1965. Анчах та ку пĕр верси çеç, вăл та пулин чи ăнăçли мар. http://samah.chv.su/s/2/чăваш

Сăварсем — кăкĕ паллă мар йăхсен ушкăнĕ, малтанах Анăç Çĕпĕрте, VI ĕмĕр пуçламăшĕнче Халăхсен Аслă Хускалăвĕ тапхăрĕнче Кавказа (Арамаçие) килсе тухнă, унта кĕске вăхăтра Сасан Иранĕпе тата Висантипе хутшăннă темиçе политика пĕрлешĕвне йĕркелеççĕ. Иранпа ăнăçусăр вăрçса илнĕ хыççăн сăварсем саланса кайнă та Анăç Тĕрĕк, каярах Хасар хаканлăхне кĕреççĕ. Вĕсен пĕр пайĕ пăлхарсемпе пĕрлешсе VIII ĕмĕрте Вăтам Атăлçине çитнĕ, пулас.

Ахмед ибн-Фадлан Атăлçи Пăлхара 922 çулта çитсе курнăскер, сăварсем пăлхар патшине пăхăнса тăнă виçĕ йăхран Вырăх кнеçĕ ертсе пынă пĕр йăхĕ тесе çырать. Çавăнтах, сăварсен пĕр пайĕ — сувассем ытти пăлхар йăхĕсемпе пĕрле ислам тĕнне йышăнма килĕшменнине палăртнăhttp://www.vostlit.info/Texts/rus16/Fadlan/text.htm. 

Пăлхара монголсем 1236 çулта яраса илнĕ, 1237 тата 1240 çулсенчи пăлхавсем тата Ильхам патша вилнĕ хыççăн Ильгам (юлашки патша, 1236 çулта вилет) , сувассем, ислама йышăнман уйрăм халăх пулса тăраççĕ, çакна пула ĕнтĕ чăвашсем каярах христианлăх йышне кĕреççĕ. Ку - пĕр верси тейĕпĕр. Çапах та суварсем-сувассем те исламран пăрăнса юлайман пулас. 

В. Г. Егоров тĕпченипе, чăвашсем тĕрĕк чĕлхине йышăннă вырăнти финн-укăр йăхĕсенчен (марисем) пулса тухнăЕгоров В. Г. Современный чувашский литературный язык. Чебоксары. 1954. Ч.1. С.17,18.. Мари компоненчĕ чăваш этносĕнче нумай вырăн йышăнатьКазанцев Д. Е. Формирование диалектов марийского языка. Йошкар-Ола, 1985. С. 119.. Çак пĕтĕмлетĕве урăх антропологи хыпарĕсем те çирĕплетеççĕТрофимова Т.А. Антропологические материалы к вопросу о происхождении чувашей//СЭ. 1950. №3. С. 55, 65..

XV-XVI ĕмĕрсенче чăвашсем уйрăм халăх статусĕпе Хусан ханлăхне кĕнĕ. 1551 çулăн варринче чăвашсем Мускав патшалăхне кĕреççĕ.

XVI—XVII ĕмĕрсенче чăвашсем патша тӳре-шарисем пусмăрне хирĕç çĕкленеççĕ: 1571—1573 çç., 1609—1610 çç., 1634 ç.; 1670—1671 çулсенчи С. Т. Разин ертсе пынă пăлхава, 1774 çулта Е. И. Пугачев вăрçине хутшăннă. Пăлхавсене пусарас тĕллевпе XVII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче патша правительстви Атăл тăрăхĕнчи халăхсене тимĕрçĕ ĕçĕсемпе тăрмашланма чарнă. Çак чару XIX ĕмĕрченех пынă.Чуваши — Энциклопедия «Вокруг света» .

 Чăвашсен антропологи тĕсĕсем  
Чăвашсен антропологи тĕсĕ кăткăс. Чăваш халăхĕн чылайăшĕ европа евĕр тĕсĕпе палăрать. Антропологи тĕпчев ĕçĕсемпе килĕшӳллĕ, чăваш халăхĕн 10,3% кăна монгол евĕр ĕренки ытларах, вĕсенчен 3,5% яхăн «таса» монгол евĕрлĕ теме те пулать, 68,6% хутăш монгол-европа тĕслĕ (европе евĕр ĕренки ытларах),  21,1 % хальхи чăваш - европа евĕр, тата 5,1% сублапана тĕслĕрех, монгол евĕрлĕхĕ сахал курăнатьЧуваши и ислам: взгляды и концепции // gov.cap.ru.

 Культура 

 Чĕлхе 
Чĕлхе — чăваш. Тĕрĕк чĕлхисен пăлхар ушкăнĕн пĕртен-пĕр чĕрĕ чĕлхи шутланать. Икĕ уйрăм диалект — анатри («у-калаçакан») тата тури е вирьял («о-калаçакан») Çаплах тĕпчевçĕсем анат енчи диалекта та уйăраççĕ. Çавăн пекех вырăнти калаçу тĕслĕхĕ чылай.

XVIII ĕмĕртенпе чăваш çырăвĕнче кириллица графикипе усă кураççĕ. Фонетика тытăмĕпе чĕлхе тĕрĕк чĕлхисен ушкăнĕнче уйрăм вырăн йышăнать.

 Тĕн 
Авалтанпах чăвашсем нумай турăлăх йĕркипе пурăннă. Православи тĕнне вара вырăссен аллине лексен йышăнма тытăннă. Яланхи пекех, урăх тĕне ирĕкĕсрех кĕртнĕ: киремет йывăççисене çунтарса янă, мĕн-авăлтан пынă йеркесене пăснă тата халăх ăнланман челхесемпе çĕнĕ ятсем панă. Çавăнпа çĕнĕ тĕне ĕнненни çиелтен кăна пулнă, ĕлĕкхи йăласем халăх хушинче сыхланса юлнă. ХIX-мĕш ĕмĕр вĕçĕнче III-мĕш Элексантр патша хушнипе православи тĕнне кĕртес чи хăрушă юхăм пуçланать. Çак вăхăтра юлашки юлнă халăх тĕнĕсене тытса пыракансен ытларах пайне ирĕксĕрех православине кĕртеççĕ. Вырăс тĕнне кĕрес килменнисем ислам тĕнне йышăнаç те, кайран, мусульманла ятсем илсен, тутара куçаççĕ. И.Я.Яковлев, хăй христиан тĕнне тытса пыракан çемьере усравра ӳснĕскер, тĕн кĕнекисене чăвашла куçарма, православи чиркĕвĕн çыннисем пулăшнипе, çĕнĕ алфавит тăвать. Çавăн пек вара православи вĕрентĕвне халăх хушшинче сарма пулăшать.

 Чăвашсен çипуçĕ 

 Çавăн пекех пăхăр 
 Чăвашсен авалхи çипуçĕ
 Чăваш халăхĕн авалхи уявĕсем
 Чăваш арçын ячĕсем 
 Чăваш хĕрарăм ячĕсем
 Паллă чăвашсем

 Вуламалли 
 Николаев В. В. Чуваши. Этническая история и традиционная культура. — М:, 2000.
 Николаев В. В., "История предков чувашей. XXX в. до н.э. — XV в.н.э.", Шупашкар, 2005.
 Петров-Тенехпи М. П. О происхождении чуваш.
 Ашмарин Н. И. Болгары и чуваши. — Казань: 1902.
 Ашмарин Н. И. Древние болгары. — Казань: 1903.
 Каховский В. Ф., Происхождение чувашского народа. — 2003.
 Димитриев В.Д. Чувашия в эпоху феодализма
 Кури Вантер, "Чăваш халахĕн историйĕ", Шупашкар, "Ялав" библиотеки, 1990. 
 Юхма Мишши, «Авалхи чăвашсем, Шупашкар, 1996.
 Смирнов А. П., Древняя история чувашского народа, Чебоксары, 1948.
 Смирнов А. П., Волжские булгары, Чебоксары, 1957.
 М.П.Петров, «О происхождении чуваш»
 Фахрутдинов Р.Г., «Очерки по истории Волжской Болгарии», «Наука» пичет кăларăвĕ, 1984.

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 Повествование о чувашах — рассказана история чувашского народа.
 Народы России: чуваши 
 Этническая история и традиционная культура 
 Раççейри чăвашсен йышĕ, регионсем май йĕркеленĕ 2002 çулхи халăх çыравĕн хыпарĕ.
 Почему чуваши не говорят по-чувашски?
 "Как это в Чувашии не нужен чувашский?!"

Категори:Чăваш Ен
Категори:Тĕрĕк халăхĕсем
*
Категори:Раççей халăхĕсем
Категори:Тĕрĕк-христиансем
Категори:Пăлхарсем