Чăваш Ен хронологийĕ

80 пин çул каялла — Атăлçи таврашĕнче пĕрремĕш çынсем пурăнма килнĕ.
 пирĕн эрăччен 2200—1300 çулсем — Чăваш Ен çĕрĕсенче баланово культурин çыннисем пурăннă самант.
 пирĕн эрăччен 1600—1100 çулсем — Вăтам Атăлçи тăрăхĕнче пура йăхĕсем пурăннă вăхăт.
 пирĕн эрăччен 1350—1000 çулсем — Чăваш Ен тăрăхĕнче апаш культурăн çыннисем пурăннă вăхăт.
 пирĕн эрăччен VIII—III ĕмĕрсем — сулахай енчи тата хăш-пĕр вырăнта сулахай енчи Вăтам Атăлçи тăрăхĕнче анань культури çыннисем пурăннă самант.
 пирĕн эрăччен VII—II ĕмĕрсем — Чăваш Ен тăрăхĕнче хулаш этеплĕхĕ пурăннă самант.
 пирĕн эрăччен 1 пинçуллăх вĕçĕ-пирĕн эрăн 1 пинçулăхĕ — Чăваш Ен тăрăхĕнче хулаш этеплĕхĕ каярах йăхĕсем пурăннă самант.
 II-III ĕмĕрсем — пăлхарсем Атăлăн анат тăрăхĕпе Çурçĕр Кавказ хушшинчи çĕрсене Азирен куçса килнĕ.
 370-мĕш çулсем — Хунсем Хĕвеланăç Европăна тапăнса кĕнĕ.
 630—640 — Азовпа Каспи тинĕсĕсем хушшинче Аслă Пăлхар йăхĕсен пĕрлешĕвĕ йĕркеленет.
 660-мĕш çулсем — Хасар хаканлăхĕ пултăкланать.
 675 — Аспарух ертсе пыракан пăлхарсем Дунай шывĕ хĕррине куçса каяççĕ.
 670-мĕш çулсем — Пăлхар йăхĕсем Вăтам Атăлçи тăрăхне куçаççĕ.
 730-мĕш çулсем — Вăтам Атăлçи тăрăхне сăварсен йăхĕсем куçса килеççĕ.
 VIII ĕмĕр — Атăл тăрăхĕнче Пăлхар йăхĕсен пĕрлешĕвĕ йĕркеленет.
 VIII—IХ ĕмĕрсем — Чăваш Енĕн кăнтăр енĕнчи çĕрсем çине пăлхар-сăвар йăхĕсем куçса килеççĕ.
 X ĕмĕр пуçламăшĕ — Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ йĕркеленет.
 921—922 — Атăлçи Пăлхара Багдад элчисем килсе каяççĕ (Ахмед Ибн-Фадлан тата ыттисем).
 922 — Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнче ислам тĕнне йышăнаççĕ.
 965 — Руç Хасар хаканлăхне аркатать. Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ хасар пăхăнăвĕнчен тухать.
 1006 — Кейӳ Руçĕпе Атăлçи Пăлхар хушшинче суту-илӳ килĕшĕвне çирĕплетеççĕ.
 1120 тата 1183 — Улатимĕрпе Суздальри кнеçсем Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ çине вăрçăпа кайса килеççĕ.
 1223, 1229, 1232 — Пăлхарсем тутар-монголсемпе пĕрремеш хут çапăçса илеççĕ.
 1236 — Атăлçи Палхара тутар-монгол çарĕсем аркатаççĕ.
 1239—1240 — Пăлхарсем пусмăрçăсене хирĕç пăлхав çĕкленеççĕ.
 1241 — Тутар-монголсем Пăлхарсен çĕрĕсене иккĕмĕш хут тапăнса килсе ярса илеççĕ.
 1242 — Ылтăн Урта йĕркеленет, унтах Атăлçи Пăлхар çĕрĕсем кĕреççĕ.
 1361 — Атăлçи Пăлхара Пулат-Тимур пырса кĕрсе аркатать.
 XIV ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕ — тутар-монголсем çаратса пĕтернĕ хыççăн Чăваш Енĕн кăнтăр çĕрĕсем пушанса юлаççĕ.
 1391 тата 1395 — Тимур Ылтăн Урта çине вăрçăпа каять, Атăлçи Пăлхара каллех аркатаççĕ.
 1437—1445 — Хусан ханлăхĕ йĕркеленет.
 1467—1479 — Хусан ханлăхĕ Мускав патшалăхĕпе çапăçать.
 1469 — Шупашкара пĕрремĕш хут асăнаççĕ.
 1480 — Вырăс кнеçлĕхĕсене тутар-монгол ханĕсенчен ирĕке кăлараççĕ.
 1487 — Хусана илнĕ.
 1521 — Чăвашсем çинчен вырăссен çыраканĕсем пĕрремеш хут асăнаççĕ.
 1546 — Чăвашсемпе туçи çăрмăссем Вырăс патшалахĕнчен Хусан патшалăхĕпе кĕрешмешкĕн пулăшу ыйтаççĕ.
 1547 — Вырăс çарĕсем чăвашсемпе туçи çармăссем ыйтнипе Хусан ханлăхĕпе вăрçăпа каяççĕ. Чăваш Ен çĕрĕсене Хусан ханлăхĕн çарĕсенчен тата пуçлăхĕсенчен тасатаççĕ.
 1548—1550 — Вырăс çарĕсем Хусанпа вăрçма каяççĕ.
 1551 — Свияжск хулине никĕсленĕ.
 1551 — Чăваш Ен Раççей шутне кĕрет.
 1552 — Иван IV Хусана илет, Хусан ханлăхĕ арканать.

 1589 — Çĕрпӳ хулине никĕсленĕ.
 1590 — Етĕрне хулине никĕсленĕ.
 1603—1610 — Раççейри хресченсен вăрçи. Вăрçа чăвашсем хутшăнаççĕ.
 1611—1612 — Чăвашсем Кузьма Мининпа Дмитрий Пожарский ертсе пыракан поляксемпе шведсен интервенчĕсене хирĕç кĕрешĕве хутшăнаççĕ.
 1647—1654 — Чĕмпĕр хӳтлĕх йĕрне хăпартнă.

 1670—1671 — Степан Разин ертсе пыракан хресченсен вăрçи. Вăрçăна чăвашсем хутшăнаççĕ.
 1708 — Пётр I кĕперне реформи. Хусан кĕпернине туса хуни.
 1719—1724 — Ясаклă хресченсене патшалăх хресченĕсем шутне кĕртеççĕ.
 1740 — Чăвашсене вăйпа христианлăха кĕртеççĕ.

 1769 — Петербургра «Сочинения, принадлежащих к грамматике чувашского языка" кĕнеке тухать.
 1773—1775 — Емельян Пугачёв ертсе пыракан хресченсен вăрçи. Вăрçăна чăвашсем хутшăнаççĕ.
 1775—1781 — çĕр административлă реформи.
 1780 — Чĕмпĕр кĕпернине туса хунă.
 1816 — Шупашкарта пĕрремĕш уес училищине уçаççĕ.
 1837—1841 — Патшалăх хресченĕсемпе усă курмалли реформи (П. Д. Киселёв реформи).
 1842 — Етĕрне, Шупашкар, Çĕрпӳ районĕнчи чăвашсем, тата Чикмĕ уесĕнчи чăвашсемпе çармăссем хĕç-пăшалпа феодаллă-крепосла пусмăр вăйлăланине хирĕç пăлхав çĕклеççĕ. Шурча вăрçи.
 1868 — И. Я. Яковлев Чĕмпĕрте чăваш шкулне никĕслет.
 1871 — Пĕрремеш чăваш букварĕ тухать.
 1891—1894 — Мускав-Хусан чукун çулне хураççĕ.
 1906, кăрлач, 8 — «Хыпар» хаçатăн пĕрремĕш кăларăмĕ тухать.
 1906, чӳк — Хресченсене общинăсенчен хуторсене куçарасси çинчен хушу тухать (Столыпинăн ял хаçалăх реформин пуçламăшĕ).
 1907, нарăс — Чемей пăлхавĕ.
 1913 — Этмен пăлхавĕ. Етĕрне уесĕнчи 12 ялти хресченсем Столыпин реформине хирĕç тухаççĕ.
 1917, пуш — Хусанта, Шупашкарта тата Чĕмпĕрте ĕçченсен тата салтак депутачĕсен канашне йĕркеленĕ.
 1917, ака, 13 — Ӗçчен, салтак тата хресчен депутачĕсен Шупашкарти Канашĕ йĕркеленет.
 1917, çу, 15 — Хусанта Атăлçи тăрăхри вырăс мар халăхсен пĕрремеш съезчĕ.
 1917, çĕртме, 20—28 — Чĕмпĕрте пĕрремеш пур чăвашсен съезчĕ иртет. Чăваш халăх обществине йеркелеççĕ.
 1917, юпа, 30 — Шупашкарти влаçа ĕçченсен, салтаксен тата хресчен депутачĕсен Шупашкарти Канашĕ хăйен аллине илет.
 1917, раштав — Хусанта Чăвашсен куçса çӳрекен театрĕ йĕркеленет.
 1917, раштав, 10—16 — Хусанта чăвашсен çар тăрăхĕн сьезчĕ иртет.
 1918, кăрлач, 12—нарăс, 1 — Пĕрремеш пур Раççейри чăвашсен çар съезчĕ.
 1918, кăрлач, 14 — Хусанта чăваш театрĕн пĕрремеш спектаклĕ иртет.
 1918, нарăс, 28 — Хусанта «Канаш» хаçатăн пĕрремеш каларăмĕ тухать. 
 1918, ака, 13 — Чĕмпĕрте «Çĕнĕ пурнăç» хаçатăн пĕрремеш кăларăмĕ тухать.
 1918, ака, 27 — РСФСР Наркомнац çумĕнче чăваш уйрăмĕ йĕркеленет.
 1918, çĕртме, 9—13 — Хусанта чăвашсен пĕрремĕш ĕçченсемпе хресченсен съезчĕ иртет.
 1918, юпа, 30 — Хусанти РКП(б) губкомра чăваш секциĕ йеркеленет.
 1918, чӳк, 30 — Чĕмпĕрти РКП(б) губкомра чăваш секциĕ йеркеленет.
 1920, çĕртме, 24 — Чăваш автономи облаçне (ЧАО) туса хуни.
 1920, утă, 12 — Чăваш областĕн РКП(б) комитечĕ ĕçлеме пуçланă.
 1920, чӳк, 7—11 — Пĕрремеш чăваш облаçĕн Канаш съезчĕ. Автономи облаçĕн ертӳçисене суйласа илеççĕ.
 1921, кăрлач — Элĕк районĕнче Чаппан вăрçи пуçланса каять.
 1921, кăрлач — «Чăваш Ен» хаçăтăн пĕрремеш номерĕ тухать (1925 çулчен тухнă).
 1921, нарăс, 12 — Шупашкарта Чăваш патшалăх театрĕ уçăлать.
 1921, нарăс, 12 — Шупашкарта «Тăван ене тĕпчекен общество» йĕркеленет.
 1921, ака, 16 — Чăваш тĕп музейĕ уçăлать.
 1921, авăн, 27 — Чăваш патшалăх издательстви йеркеленет..
 1923 — ЧАО Мускаври пĕтĕм союзри курава хутшăнаççĕ. Чăваш хорĕ пĕрремĕш хут Мускава кайса килет.
 1924 — «Сунтал» журналăн пĕрремеш кăларăмĕ тухать.
 1924 — Чăваш патшалăх хорне йĕркелеççĕ.
 1925, пуш, 18 — «Капкăн» журналăн пĕрремĕш кăларăмĕ тухать
 1925, ака, 21 — Чăваш автономи облаçĕ вырăнне Чăваш Автономлă Социаллă Совет Республики туса хураççĕ.
 1925, юпа — Республикăра кашни кун радиопа чăвашла передачăсем тухма пуçлаççĕ.
 1926, кăрлач, 26—31 — Чăваш АССРĕн пĕрремеш Конституцине йышăнаççĕ.
 1926, авăн — «Атăлçи пăлхавçисем» пĕрремĕш чăваш илемлĕ кинокартинине кăтартаççĕ.
 1927 — Мускавра чăваш культурине тĕпчекен обществине йеркелеççĕ. Филиалĕсене Чĕмпĕрте, Хусанта, Ӗпхӳре, тата ытти хуласенче йеркелеççĕ.
 1929 — Чăваш патшалăх театр училищи уçăлать.
 1929, пуш, 20—29 — ЧАССРта Советсен III съезчĕ иртет. Чăваш Ен Чулхула Енне кĕрет.
 1929 — Шкул ачисем валли чăвашла «Хатĕр пул» журналăн пĕрремĕш кăларăмĕ тухать.
 1929, юпа, 17 — «Красная Чувашия» хаçатăн пĕрремĕш кăларăмĕ тухать.
 1930, çурла — Чăваш чĕлхепе литератури, историпе тата экономики ăслăлăхпа тĕпчев институчĕ /халĕ Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ/ уçăлнă. 
 1930, çурла — Шупашкарта педагогика институчĕ /халĕ И. Я. Яковлев ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх педагогика университечĕ/ уçăлнă. 
 1931, авăн — Чăваш ял хуçăлăх институтне /халĕ академи/ уçнă.
 1932 — Шупашкарта Чăваш çăмрăксен театрĕ уçăлнă.
 1932 — Радион чăваш студийĕ уçăлнă.
 1934, çĕртме, 11—13 — чăваш çыравçисен пĕрремĕш съезчĕ.
 1934, çурла, 4 — Шупашкарта Чăваш вĕрентекенĕсен институчĕ уçăлнă.
 1935, çĕртме, 27 — социализма тăвас ĕçре пысăк çитĕнӳсем тунăшăн Чăваш АССРĕ Ленин орденне тивĕçнĕ.
 1935, утă — Чăваш художникĕсен пĕрремеш съезчĕ иртнĕ.
 1936 — Чăваш патшалăх филармонине туса хунă.
 1936, раштав — административлă пай пек пулнăскер Чулхула Енĕ пĕтнĕ, Чăваш АССРĕ РСФСРа пăхăнма пуçланă.
 1937, утă, 18 — Чăваш Социаллă Совет Автономиллĕ Реуспубликин Конституцине йышăннă.
 1939 — Чăваш ӳнер галерейине уçнă.
 1939 — Чăваш ташăпа юрă ансамбльне уçнă.
 1959, утă, 1 — Чăваш патшалăх К. В. Иванов ячĕллĕ драма театрĕ тата филармонийĕн симфони оркестрĕ никĕсĕпе К. В. Иванов ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх кĕвĕпе драма театрне йĕркеленĕ.
 1961 — Шупашкарта Ленин орденлĕ Мускав энергетика институчĕн Атăлçи тăрăхĕнчи филиалĕ уçăлнă.
 1962, пуш, 16 — Шупашкарта телецентр ĕçлеме пуçланă.
 1962, çурла — А. Г. Николаев (çурла, 11-15) «Восток-3» тата П. Р. Попович (çурла, 11-15) «Восток-4» спутник-карапсем çинче пĕрле космосра вĕçнĕ.
 1967, авăн, 1 — И. Н. Ульянов ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх университетне уçнă.
 1969 — Чăваш кĕвĕ театрне /1995 çултанпа — оперăпа балет театрĕ/ уçнă. Г. Хирбюн «Нарспи» оперин премьери иртнĕ.
 1970 — Шупашкар ГЭСне хăпартма пуçланă.
 1970, утă — Ф. Васильевăн «Сарпике» ятлă пĕрремĕш халăх балетне кăтартнă.
 1972, кăрлач — Шупашкарти промăçлăх тракторĕсен заводне тума пуçланă.
 1990 — ЮНЕСКО йышăннипе К. В. Иванов çӳралнăранпа 100 çул çитнине паллă тунă.
 1990, юпа, 19 — Чăваш АССРĕ вырăнне Чăваш Совет Социаллă Республики пулса тăнă.
 1990, юпа — Чăваш Енĕн Аслă Совечĕ «Патшалăх суверенитечĕ çинчен деклораци" йышăннă.
 1990 — «Чăваш Республикăри чĕлхесем çинчен» саккуна йышăннă.
 1992, нарăс, 13 — Чăваш ССРĕ вырăнне Чăваш Республикине туса хунă.
 1992, юпа — Чăваш наци конгресĕн Йĕркелекен съезчĕ иртнĕ.
 1993, раштав — Чăваш Республикинче пĕрремĕш президенчĕн ĕç вырăнне Н. В. Фёдорова суйласа лартнă.
 1995, çĕртме, 24 — Чăваш патшалăх кунне йышăннă, ăна пĕрремĕш хут уявланă.
 1995 — Чăваш нацин ăслăлăхпа ӳнерлĕх академине йĕркеленĕ.
 1996, утă, 27 — Мускавра Б. Н. Ельцинпа Н. В. Фёдоров «Раççей Федерацийĕн патшалăх органĕсемпе Чăваш Республикин патшалăх органĕсен хушшинчи пур пултăклăх ĕçсене туса пырас шая уйăракан Килĕшӳ» хучĕ çине алă пусса çирĕплетнĕ.
 1997, раштав — Чăваш президентне иккĕмĕш хут суйланă.
 1998, утă, 31 — Чăваш Республикин наци политикин патшалăх Концепцине тата ăна 1998-2005 çулсем хушшинче пурнăçламалли Программине йышăннă.
 1998, ака — И. Я. Яковлев çуралнăранпа 150 çул çитнĕ май Мускавра Чăваш культурин Кунĕсене иртернĕ.

Вуламалли
 В. П. Иванов, В. В. Николаев, В. Д. Дмитриев. Чуваши. Этническая история и традиционная культура. Москва, 2000.
 Николаев В. В., "История предков чувашей. XXX в. до н.э. в. — XV в.н.э.", Чебоксары, 2005.
 Н.И.Ашмарин, «Болгары и чуваши», Хусан, 1902.
 В.Доброхотов, «Древний Боголюбовгород», Мускав, 1852.  
 «История Чувашской АССР»
 Фахрутдинов Р.Г., «Очерки по истории Волжской Болгарии», «Наука» пичет кăларăвĕ, 1984.
 Кури Вантер, "Чăваш халахĕн историйĕ", Шупашкар, "Ялав" библиотеки, 1990.
 Каховский В.Ф., "Происхождение чувашского народа", 2003.
 Юхма Мишши, «Авалхи чăвашсем», 1996, Шупашкар.
 Тафаев Г.И., "Цивилизация и геополитика", Шупашкар, 2008.
*