Тутар чĕлхи

Тутар чĕлхи, — тĕрĕк чĕлхисен кăпчак чĕлхисем патне кĕрекен чĕлхе. Ытларах енĕпе пушкăрт чĕлхине çывăх, унăн хыççăн каракалпак, казах, нугай, балкар, узбек тата кумăк чĕлхисемпе тăван. Тутарстанра вырăс чĕлхипе пĕрле патшалăх чĕлхи шутланать.

Тутарстансăр пуçне тата Пушкăрт Республикинче, Мари Элре, Удмуртире, Мордовире калаçаççĕ. Раççейре ку чĕлхепе калаçакан йышĕ 2002 çулхи халăх çыравĕпе 5,3 млн патнелле пулнă (1989 çулхи çыравпа — 5,1 млн).

 Чĕлхе диалекчĕсем 
Виçĕ тĕп диалекта уйăраççĕ: 
 хĕвеланăç енчи (кăпчак чĕлхипе нумай пĕрлĕх пур).
 вăтам (ку диалект çине пăлхар чĕлхи ыттисенчен ытларах витĕм кӳнĕ. Çак диалектпа Тутарстанри чылай халăх калаçать)
 хĕвелтухăç енчи (çĕпĕр-тутар). Ку диалект уйрăм чĕлхене куçнă, анчах та Хусан тутарĕсен Çĕпĕре куçнă хыççăн вара ытларах вăтам диалект патнелле улшăннă.

XIX ĕмĕрĕн варринче тутарсен авалхи литература чĕлхи пулса тăнă.

 Тутар çырулӑхӗ 
Пин çул патнелле каялла тутар чĕлхинче арап графикĕпе усă курнă. 1927 çулта Совет Пĕрлешĕвĕнче тĕрĕк халăхсем пурĕ те тенĕ пекех латин алфавичĕ (Яналиф графики) çине куçнă. 1939 çулта тутар алфавитне ултă çĕнĕ саспалли хушнă та кириллица çине куçарнă. Анчах та çак алфавит та тутар фонетикине анлă сарма пулăшман. 80-мĕш çулсем варринелле лингвистсем тата виçĕ-тăватă саспалли хушмалли пирки калаçнă.

1999 çулхи авăн уйăхĕн 15 Тутарстан парламенчĕ «О восстановлении татарского алфавита на основе латинской графики» саккуна йышăнать. 2001 çулхи авăнăн 1 ку саккун вăя кĕнĕ. Анчах та кăна Раççей Патшалăхĕн Конституци сучĕ саккуна хирĕçле тесе пăрахăçланă, латин алфавичĕ çине куçарма ирĕк паман.

Халӗ Тутар алфавичӗ
 А а Ә ә Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж Җ җ З з И и Й й К к Л л М м Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү Ф ф Х х Һ һ Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я 

 Ӳкĕмсем (Килешләр) 

Нумаййи (Күплек сан)

 Камсем?, Мĕнсем? -лар/-ләр, -нар/-нәр Камсен?, Мĕнсен? -ларның/-ләрнең, -нарның/-нәрнең Камсене?, Мĕнсене? -ларга/-ләргә, -нарга/-нәргә Камсене?, Мĕнсене? -ларны/-ләрне, -нарны/-нәрне Камсенче?, Мĕнсенче? -ларда/-ләрдә, -нарда/-нәрдә Камсенчен?, Мĕнсенчен? -лардан/-ләрдән, -нардан/-нәрдән

м, н, ң хыççăн -нан/-нән, -нар/-нәр

 Глаголĕ (Фигыль) 

 Хикәя фигыль 

 Хальхи вăхăчĕ 

Хәзерге заман 

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -ам/-әм, -ыйм/-им -абыз/-әбез, -ыйбыз/-ибез 2 -асың/-әсең, -ыйсың/-исең -асыз/-әсез, -ыйсыз/-исез 3 -а/-ә, -ый/-и (нишли?) -алар/-әләр, -ыйлар/-иләр

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -мыйм/-мим -мыйбыз/-мибез 2 -мыйсың/-мисең -мыйсыз/-мисез 3 -мый/-ми (нишләми?) -мыйлар/-миләр

 Иртнĕ вăхăчĕ 

Билгеле үткән заман 

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -дым/-дем, -тым/-тем -дык/-дек, -тык/-тек 2 -дың/-дең, -тың/-тең -дыгыз/-дегез, -тыгыз/-тегез 3 -ды/-де, -ты/-те (нишләде?) -дылар/-деләр, -тылар/-теләр

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -мадым/-мәдем -мадык/-мәдек 2 -мадың/-мәдең -мадыгыз/-мәдегез 3 -мады/-мәде (нишләмәде?) -мадылар/-мәделәр

Билгесез үткән заман

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -ганмын/-гәнмен, -канмын/-кәнмен  -ганбыз/-гәнбез, -канбыз/-кәнбез  2 -гансың/-гәнсең, -кансың/-кәнсең  -гансыз/-гәнсез, -кансыз/-кәнсез  3 -ган/-гән, -кан/-кән (нишләгән?) -ганнар/-гәннәр, -каннар/-кәннәр 

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -маганмын/-мәгәнмен  -маганбыз/-мәгәнбез 2 -магансың/-мәгәнсең -магансыз/-мәгәнсез 3 -маган/-мәгән (нишләмәгән?) -маганнар/-мәгәннәр

 Пулас вăхăчĕ 

Билгесез киләчәк заман 

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -армын/-әрмен, -ырмын/-ермен -арбыз/-әрбез, -ырбыз/-ербез 2 -арсың/-әрсең, -ырсың/-ерсең  -арсыз/-әрсез, -ырсыз/-ерcез 3 -ар/-әр, -ыр/-ер -арлар/-әрләр, -ырлар/-ерләр

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -мамын/-мәмен -мабыз/-мәбез 2 -массың/-мәссең -массыз/-мәссез 3 -мас/-мәс -маслар/-мәсләр

Билгеле киләчәк заман

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -ачакмын/-әчәкмен, -ячакмын/-ячәкмен -ачакбыз/-әчәкбез, -ячакбыз/-ячәкбез 2 -ачаксың/-әчәксең, -ячаксың/-ячәксең -ачаксыз/-әчәксез, -ячаксыз/-ячәксез 3 -ачак/-әчәк, -ячак/-ячәк (нишләячек?) -ачаклар/-әчәкләр, -ячаклар/-ячәкләр

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -маячакмын/-мәячәкмен -маячакбыз/-мәячәкбез 2 -маячаксың/-мәячәксең -маячаксыз/-мәячәксез 3 -маячак/-мәячәк (нишләмәячәк?) -маячаклар/-мәячәкләр

Шарт фигыль

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -сам/-сәм -сак/-сәк 2 -саң/-сәң -сагыз/-сәгез 3 -са/-сә -салар/-сәләр

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -масам/-мәсәм -масак/-мәсәк 2 -масаң/-мәсәң -масагыз/-мәсәгез 3 -маса/-мәсә -масалар/-мәсәләр

Теләк фигыль

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -ыйм/-им -ыйк/-ик 2   3  

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -мыйм/-мим -мыйк/-мик 2   3  

Хушнă глаголĕ (Боерык фигыль) 

 Пит Пĕррели Нумайли 1   2 - -гыз/-гез, -ыгыз/-егез 3 -сын/-сен -сыннар/-сеннәр

 Пит Пĕррели Нумайли 1   2 -ма/-мә -магыз/-мәгез 3 -масын/-мәсен -масыннар/-мәсеннәр

 Причасти (Сыйфат фигыль) 
 Хәзерге заман сыйфат фигыль -учы/-үче, -а/-ә торган, -ый/-и торган Үткән заман сыйфат фигыль -ган/-гән, -кан/-кән Киләчәк заман сыйфат фигыль  -ачак/-әчәк, -ячак/-ячәк, -ыр/-ер, -р, -ар/-әр, -асы/-әсе, -ыйсы/-исе

 Хәзерге заман сыйфат фигыль -маучы/-мәүче, -мый/-ми торган Үткән заман сыйфат фигыль -маган/-мәгән Киләчәк заман сыйфат фигыль  -маячак/-мәячәк, -мас/-мәс, -мыйсы/-мисе

 Деепричасти (Хәл фигыль) 
 1 -п, -ып/-еп 2 -а/-ә, -ый/-и 3 -гач/-гәч, -кач/-кәч 4 -ганчы/-гәнче, -канчы/-кәнче

 1 -мыйча/-мичә 2 -мый/-ми 3 -магач/-мәгәч 4 -маганчы/-мәгәнче

 Инфинитивĕ: 

-ырга/-ергә, -арга/-әргә, -рга/-ргә (нишләргә?)

-маска/-мәскә (нишләмәскә?)

яз + арга - çырма

яз + маска - çырма мар

Герундийĕ (Исем фигыль):

-у/-ү (нишләү?)

-мау/-мәү (нишләмәү?)

яз + у - çырни (çыру)

яз + у + ны - çырнине (çыруна)

яз + у + лар - çырнисем (çырусем)

яз + у + лар + ым - çырнисем (çырусем)

яз + у + лар + ны - çырнисене (çырусене)

яз + у + лар + ым + ны - çырнисене (çырусене)

Камăнни (Тартым категориясе)

 Пит Пĕррели Нумайли 1 -ым/-ем, -м (Кам) -ыбыз/-ебез, -быз/-без  2 -ың/-ең, -ң (Камă) -ыгыз/-егез, -гыз/-гез,    3 -ы/-е, -сы/-се (Камĕ) -лары-/ләре, -нары-/нәре 

 Пит Пĕррели Нумайли 1 минем (манăн) безнең (пирĕн) 2 синең (санăн) сезнең (сирĕн) 3 аның (унăн) аларның (вĕсен)

Күз + ләр + ем - куçсем

Күз + ләр + ем + нең - куçсен

Прототипĕ

 Пит Пĕррели Нумайли 1 мин (эпĕ) без (эпир) 2 син (эсĕ) сез (эсир) 3 ул (вăл) алар (вĕсем)

 Ыйтни (-и?,-ши?) 
-мы?/-ме? 

 Ясалма сыйфатлар 
-лы/-ле

-сыз/-сез

 Çавăн пекех 
 Тутарсем
 Тутар алфавичĕ

 Вуламалли 


















 Асăрхамалли 

 Каçăсем 
 Тутар чĕлхине мĕнле шайра пĕлнине кăтартакан сертификаци тытăмне кĕртнĕ

 Тутар виртуаллă гимнази
 Тутар электронлă библиотеки 
 Тутар-вырăс, вырăс-тутар on-line-сăмахсарĕ 
 Тутар чĕлхин çыру корпусĕ 
 Первоначальный учебник русского языка для татар. Казань 1893.
 Р. Г. АХМЕТЬЯНОВ ЭТИМОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ТАТАРСКОГО ЯЗЫКА В ДВУХ ТОМАХ. том I 
 Р. Г. АХМЕТЬЯНОВ ЭТИМОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ТАТАРСКОГО ЯЗЫКА В ДВУХ ТОМАХ. том II
 Центр татарской литературы

*
Категори:Раççей чĕлхисем
Категори:Узбекистан чĕлхисем
Категори:Казахстан чĕлхисем
Категори:Тĕрĕк чĕлхисем