Абхази

Абхази ( [апсны́],  [апхазе́ти]) — хут çинче Грузи шутне кĕрекен республика. Хăйне уйрăм патшалах тесе шутлать, анчах та ыттисем унпа килешсех каймаççĕ халлĕхе. Республика малтанхи Абхази АССРĕн çĕрĕсем çинче йеркеленнĕ. Грузи шутне кĕрет пулсан та Тбилисине пăхăнмасть. Абхазин ирĕклĕхне тĕнчери Раҫҫей, Венесуэла , Сири, Никарагуа ПНО патшалăхӗсем  йышăнӑ.

Абхази хăйĕн почтă маркисене кăларать. Укçи — Раççей тенки.


 Кун-çулĕ 

Совет Союзĕнче — Совет Социаллă Абхази Республики тата Абхази Автономи Совет Социаллă Республики (Грузи ССРĕ шутĕнче) пулнă.

 Тавралăхĕ 

250px|left|thumb|Абхази çĕр пичĕ

 Хулисем 
Тĕп хули — Сухум. Ытти хуласем: Гагра, Гудаута, Очамчира, Ткуарчал, Çĕнĕ Афон, Гал, Пицунда - курорт-посёлок.

 Халăхĕ 
Халăх йышĕ
Абхазсене Раççей Федерацийĕн тулаш паспорчĕсене панă пирки вĕсем Раççей гражданĕсем шутланаççĕ. Абхазинче пурăннă грузинсем вăрçă вăхăтĕнче килĕсене пăрахса тарнă, хăшĕсем вара вăрçă хыççăн каялла таврăннă.

Халăх йышĕ — 320 пин çын (2001): абхазсем, эрменсем, вырăссем, грузинсем, грексем, эстонсем, нимĕçсем, поляксем.

 Çăлкуç/çул
 Пурĕпе
 Грузинсем
 Абхазсем
 Вырăссем
 Эрменсем
 Грексем
  1926 халăх çыравĕ
 201 000
 67 494
 55 918
 12 553
 25 677
 14 045
  ПСЭ, 1-мĕш кăл., 1926
 174 126
 31 350
 83 794
 ?
 ?
 ?
  1959 халăх çыравĕ
 405 000
 158 200
 56 197
 86 700
 64 400
 ?
  1970 халăх çыравĕ
 ?
 199 596
 77 276
 ?
 ?
 ?
  1979 халăх çыравĕ
 486 082
 213 322
 83 087
 79 730
 73 350
 13 642
  1989 халăх çыравĕ
 525 061
 239 872
 93 267
 74 913
 76 541
 14 664
  2003 халăх çыравĕ
 215 272
 45 953
 94 606
 23 420
 44 870
 1 486


 Чĕлхесем 
Абхази Республикин патшалăх чĕлхи абхаз конституципе килĕшӳллĕ — абхаз чĕлхи. Вырăс чĕлхипе абхаз чĕлхипе пĕрлех патшалăх органĕсенче тата урăх йĕркелӳсенче усă кураççĕ. Патшалăх Абхазире пурăнакан пур этнос ушкăнне те тăван чĕлхепе калаçма ирĕк паратьКонституция Республики Абхазия , Статья 6..

 Çутçанталăкĕ 
Вĕçĕ-хĕррисĕр тинĕс, шавлă юханшывсем, субтропик курăкĕсемпе йывăçĕсем ку вырăна самай илем кӳреççĕ.

Юханшывсем Хура тинĕсе юхса кĕреççĕ. Чи пысăккисем — Кодор (Кудры), Бзыбь, Кяласур, Гумиста — вĕсем шывĕсем тулли. Вĕсем çумăр шывĕпе, çавăн пекех çуркунне юр шывĕпе тулаççĕ. Сăртсем хушшинче питĕ илемлĕ кӳлĕсем (вĕсен шучĕ 180 ытла) вырнаçнă. Вĕсенчен чи паллăраххисем — Рица тата Амткял.

Вăрмансенче тĕрлĕ чĕрчунсем тĕл пулаççĕ: упа, хир сысни, çӳлевĕç, паха пăлан (благородный олень), хир качаки, тур; çӳлерех вырăнсенче — серна, кавказ ăсанĕ; айлăмĕсенче — шакалсем; юханшывсемпе кӳлĕсенче — ăркай, лосось, сазан, шăла и т.ы.т. 

Абхазинче Рица, Гумиста, Пицунда çутçанталăк управĕсем вырнаçнă.

Пицунда сăмсахĕнче авалхи пицунда хырĕсем сыхланса юлнă. Тусем çинче ытларах бук йывăçĕсем (хутран-ситрен иккĕмĕш шайра — самшит), çӳл ту айăккинче — çемçе чăрăшпа чăрăшсем. 2000 м çӳллĕрех субальп криволесье), альп ту çаранĕсем тата вак чул çинчи ӳсекен курăк-йывăç вырăнĕ пуçланать.

Республикăн самай пысăк лаптăкĕнче (75 % патнелле) сăртсем вырнаçнă. Чи çӳллĕ вырăнĕ — Домбай-Ульген сăрчĕ (4046 м). Тĕп ту хырçи урлă Абхазине сăрт каççисем çитереççĕ — Клухорски (2781 м), Марух (2739 м) т.ыт. 

Абхазирен Грузине каякан çулсемпе халĕ усă курмаççĕ — вĕсем çинче минă айне лекме пулать. Кăнтăр-хĕвелтухăçĕнчен Абхазине Колхида айлăмĕ кĕрет. Айлăмăн ансăн пайĕ Кодори юханшывĕн хĕррипе çурçĕр-хĕвеланăçнелле тăсăлать. Сăртсемпе айлăмсем хушшинче сăртлăхсем ункă евĕр. Абхазиинче карстлă пулăмсем самай тĕл пулаççĕ: Курак, Абрскила, Анакопи çĕр шăтăкĕсем т.ыт.

 Пайланăвĕ 

Абхази 7 уйрăм çĕр çине (патшалăх элемĕ çинчи 7 çăлтăр çакна пĕлтерет) пайланать — Садзен, Бзып, Гумаа, Абжуа, Самурзакано, Дали-Цебелда, Псху-Аибга.

Абхази çĕрĕ Кавказ лешьенĕн çурçĕр-хĕвеланăçĕче вырнаçнă. Республикăн кăнтăр-хĕвеланăç енче Хура тинĕс вырнаçнă. Тинĕс хĕрри яка та тӳрĕ, çыран хĕрринче вет чуллă сарлака пляжсем вырнаçнă.

 Экономика 

 Эрех тăвасси 

 Авиатранспорт 

 Чукун çул транспорчĕ 

 Банксем 

 Сота çыхăнăвĕ 

 Абхази хĕçпăшаллă вăйĕсем 

 Этеплĕх 
 Тĕн 

Абхазире нумайрахăшĕ — христиансем. 2003 çулти шутлавпа тĕрлĕ тĕн халăхра епле саралниКрылов А. Б. Секрет абхазской веротерпимости.  НГ-религия от 17 марта 2004..
 60 % — христиансем
 16 % — мăсăльмансем
 3 % — абхазской религии
 5 % — халăх тĕнне тытса пыракансем
 8 % — атеистсем тата ĕненӳсĕр çынсем
 2 % — урăх конфессисем
 6 % — хуравлама пултарайманнисем

Хăш этнограф шухăшĕпе, чылай абхаз — халăх тĕнĕпе килĕшӳллĕ пурăнать, хăйсене христиансем е мăсăльмансем тесе калаççĕ пулсан та. Христиансем Абхазире Иисус Христос Турă Ывăлĕ вырăнне хумаççĕ, чиркӳсене çӳремеççĕ, причасти тумаççĕ тата типĕ тытмаççĕ. Мăсăльмансем сысна какайне çиеççĕ, эрех ĕçеççĕ, не делают обрезания и Меккăна çитмеççĕ. Никам та тенĕ пекех Евангелие е Корана вуламасть. Пур тĕн уявне — христиансен, мăсăльмансен е халăх йăлин —тĕрлĕ ĕненӳ халăхĕ пĕрле кĕрекере лараççĕ.Крылов А. Б. Хальхи абхазсен тĕнĕ: прамонотеизм реликчĕ.

 Мусăк 
Абхазская народная музыка многоголосна. Музыкальный строй абхазских песен (культовых, охотничьих, трудовых) свидетельствует об их древнем происхожденииМузыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Т 1. А — Гонг. 1072 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1973.

Абхаз халăх мсăк инструменчĕсем: аюмаа (кĕтеслĕ арфа), ахымаа (цитра евĕр инструмент), апхерца (2 хĕлĕхлĕ смычковый инструмент), ачариан (флейта ăрачĕ).

Абхаз халăхĕн мусăк пултарулăхне А. М. Баланчивадзе, Г. 3. Чхиквадзе, В. В. Ахобадзе, Д. Н. Шведов, Ш. М. Мшвелидзе, И. Е. Кортуа, А. Позднеев тата нумай ăста пуçтарна.

Абхаз фольколорĕпе хайланă мусăк ĕçĕсем: опера «Изнанники» Д. Н. Шведов, «Мзия» Баланчивадзе (1949 çулта Тбилиси оперăпа балет театрĕнче лартнă.

 Театр 
1921 çулта, Абхазире совет влаçне çирĕплетсен, театр ушкăнĕ ĕçе пикенет. 1930 çулта Сухумра Абхаз наци театрне уçнă. 1967 çулта театăра С. Чанба ятне тивĕçтернĕ.

Истоки театральной культуры Абхазии в народных играх, обрядах и устном народном творчестве.Большая Cоветская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 1. А — Ангоб. 1969. 608 стр., илл.; 47 л. илл. и карт, 1 отд. л. табл.

 Радиостанцисем 
 Radio SOMA
 Абхаз радио

 Инçекурав 
Абхази телеканалĕсем: АГТРК, Абаза ТВ, InterTV

 Тетел 

 Пичет кăларăмĕсем 
Республикăри пысăк хуласенче çак хаçат тухать:
 «Республика Абхазия»
 «Эхо Абхазии»
 «Нужная Газета»
 «Айдгылара»
 «Форум»
 «Чегемская Правда»
 «Новый День»
 «Бзыбь»

Журналсем:
 «Абхазия»
 «Фатима»

 Официаллă элчелĕхсем 
 Абхазия
 Сухум — Мускав элчелĕхĕ
 Раççей Федерацийĕ
 Мускав
 Санкт-Петербург
 Адыгея — Майкоп
 Пушкăртстан — Ĕпхӳ
 Тутарстан — Хусан
 Карачай-Черкеси — Черкесск
 Кабарда-Балкари — Нальчик
 Приднестровье — Тирасполь
 Аслă Британи — Лондон
 Болгари — Софи

 Абхази паллă çыннисем 

 Беслан тата Руслан Аджинджалы
 Владислав Ардзинба — Абхазин пĕрремĕш президенчĕ
 Сергей Багапш — Абхазин хальхи президенчĕ
 Лаврентий Берия — патшалăх тата политика ĕçченĕ
 Лео Бокерия — кардиохирург
 Илья Векуа
 Юрий Воронов
 Диана Воуба
 Ксения Георгиади
 Хибла Герзмава
 Алиса Гицба
 Алексей Гогуа
 Дмитрий Гулиа — абхаз çыравçи тата драматург
 Диана Гурцкая — поп-юрăç
 Виталий Дараселия — совет футболисчĕ
 Даур Зантария
 Шалва Инал-Ипа
 Фазиль Искандер — прозаик тата сăвăç
 Сергей Кириенко — Раççейĕн пулнă премьерĕ
 Михаил Александрович Лакербай — çыравçă, драматург, театровед
 Нестор Лакоба — 30-мĕш çулсенчи Абхази ертӳçи
 Станислав Лакоба
 Шарах Пачалия — театр режиссёрĕ, актёр, драматург, СССР халăх артисчĕ (1982)
 Гиви Смыр
 Зураб Соткилава — совет опера юрăçи
 Рауль Хаджимба
 Леван Цагурия
 Ахрик Цвейба
 Нодар Чанба
 Самсон Чанба
 Александр Шервашидзе
 Баграт Шинкуба
 Александр Шоуа

 Паллă вырăнсем 
 Ацангуара — пĕчĕк чулсенчен карта евĕр тунă авалхи çурт-йĕр (VI—X ĕмĕрсем).

 Абхази галерейи 

 Çавăн пекех пăхăр 

 Грузин-абхаз хирĕçĕвĕ
 Абхаз-грузин чикки
 Совет Социаллă Абхази Республики
 Абхаз литератури
 Абхази конституцийĕ
 Тарба (абхаз хушамачĕ)
 Абхази аристократийĕ
 Ингури ГЭСĕ

 Асăрхавсем 

 Каçăсем 
 http://abkhazia.ru/ 
 Абхазия.com сайт
 Абхази Республики Президенчĕн официаллă сайчĕ 
 Акт о государственной независимости Республики Абхазия 
 Абхази Республикин Конституцийĕ 
 Абхази республикин «Апсныпресс» патшалăх хыпар агентстви
 Абхази çĕнĕ хыпарĕсем
 АПСНЫ.ru — АБХАЗИ ПОРТАЛĔ
 Абхазия сегодня — хыпар порталĕ 
 Абхази паян
 Официальный сайт правительства Автономной Республики Абхазия
 Apsny-Life. Жизнь Абхазии в видео и фотографиях. 
 Абхазин археологипе этнографийĕ 
 Абхази: истори хучĕсем
 Абхазин çĕнерех историйĕ 
 Абхази халăх йышĕн тĕплĕ хыпарĕсем 1886, 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2003 çулсенчи халăх çыравĕсем тăрăх.
 Абхази Православи Епархин официаллă cайчĕ 
 Абхази СНГ тата Белорусипек Раççей Пĕрлĕхĕ шутне кĕме хатĕр

*