Узбекистан

Узбекистан () е официаллӑ — Узбекистан РеспубликиКонституци тӑрӑх патшалӑх ячӗ «Узбекистан Республики» тата «Узбекистан» — пӗр танлӑ (Узбек Республики, )  — Вӑтам Азин варринчи патшалӑх. Узбекистан нейтраллӑ патшалӑх шутланатьЗакон Республики Узбекистан «Об утверждении Концепции внешнеполитической деятельности Республики Узбекистан», анчах вӑл Тӗрӗк патшалӑхӗсен йӗркелевне кӗретн . Республика лаптӑкӗ — 448 924 км². Статистика патшалӑх комитечӗн пӗлӗмӗсем тӑрӑх  Узбекистанта 37 млн ытла ҫын пурӑнать.

Узбекистанпа тухӑҫра — Кӑркӑсстан, ҫурҫӗр-тухӑҫра, ҫурҫӗрте тата ҫурҫӗр-анӑҫра — Казахстан, кӑнтӑр-анӑҫра тата кӑнтӑрта — Туркменистан, кӑнтӑрта — Афганистан, кӑнтӑр-тухӑҫра — Таджикистан чикӗленет. Типсе ларнӑ Арал тинӗсӗпе юнашар, анчах ку тинӗс тӗнче океанпа ҫыхӑнмантан Узбекистан, Лихтенштейн пек, тӗнче шывне кӗнишӗн ытти икӗ патшалӑхсен чикки урлӑ каймалла.

Тӗп хула — Ташкент. Патшалӑхӑн пур территоринчи патшалӑх чӗлхи — узбек чӗлхи, анчах Каракалпакстан Республикинче хӑй (узбек чӗлхипе пӗрле) патшалӑх чӗлхи пур — каракалпак чӗлхи.

1924 ҫулта ССРП йышӗнчи Узбек ССР пек йӗркеленӗ. 1991 ҫулта ССРП арканӑвне пула вӑл никамран пӑхӑнман патшалӑх — Узбекистан Республики пулса тӑнӑ. 2016 ҫултан хальхи вӑхӑтчен Узбекистан президенчӗ — Шавкат Мирзиёев.

 Политикӑллӑ тытӑмлӑх 

 Патшалӑхлӑх йӗркеленни 
 1989 ҫ. юпан 21 — Узбекистан Республикин патшалӑх чӗлхи (узбек чӗлхи) ҫинчен саккун йышӑннӑ;
 1990 ҫ. пушӑн 24 — Узбек ССР президенчӗ посчӗ йышӑннӑ;
 1991 ҫ. ҫурлан 31 — Узбекистан Республики — никамран пӑхӑнман патшалӑх пӗлтернӗ;
 1991 ҫ. авӑнӑн 1 — Узбекистан Республикин пӑхӑнманлӑх кунӗ;
 1991 ҫ. чӳкӗн — Узбекистан Республикин патшалӑх ялавӗ йышӑннӑ;
 1991 ҫ. раштавӑн 29 — Узбекистан Республикин пӗрремӗш президенчӗ — Ислам Каримов суйланӑ;
 1992 ҫ. кӑрлачӑн 4 — Узбекистан Республикин Мӑн Канашӗ ССРП пулманни тата Пӑхӑнман Патшалӑхсен Пӗрлешӗвӗ йӗркелени ҫинчен Беловежа килӗшӗвӗсене  тата Алмата декларацине ратификациленӗ;
 1992 ҫ. пушӑн 2 — Узбекистан Республики ПНО йышне кӗнӗ;
 1992 ҫ. утӑн 2 — Узбекистан Республикин патшалӑх гербӗ йышӑннӑ;
 1992 ҫ. раштавӑн 8 — Узбекистан Республики конституцийӗ йышӑннӑ;
 1992 ҫ. раштавӑн 10 — Узбекистан Республикин патшалӑх гимнӗ йышӑннӑ;
 1993 ҫ. кӑрлачӑн 9 — Каракалпак Республикин ертсе пырӑвӗпе Узбекистан хушшинче «Узбекистан Республикин йышне Каракалпакстан Республикин 20 ҫул ҫине кӗни» ҫинчен килӗшӳ ҫырнӑ;
 1993 ҫ. чӳкӗн 15 — Шалти пасара хӳтӗлес тесе кирлӗ мар тенкӗ массинчен  вӑхӑтлӑха укҫа паллисем (сум-купон) йышӑннӑ;
 1994 ҫ. утӑн 1 — Нациллӗ валюта — сум йышӑннӑ;
 2016 ҫ. авӑнӑн 2 — Узбекистан президенчӗ ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ Нигматилла Йулдошев пулса тӑнӑ;
 2016 ҫ. авӑнӑн 8  — Узбекистан президенчӗ ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ Шавкат Мирзиёев пулса тӑнӑ, кӑҫалхи раштавӑн 14 вӑл суйланӑ президент пулса тӑнӑ.

Конституци тӑрӑх, Узбекистан — тивӗҫ-ирӗклӗ демократиллӗ патшалӑх. Патшалӑх пуҫлӑхӗ — президент. Узбекистан Республикин чи ҫӳллӗ халӑх суйланӑ органӗ Олий Мажлис, вӑл саккун тӑвакан влаҫӗ шутланать. Олий Мажлисе икӗ палата кӗрет — Саккун тӑвакан (анатри) палати тата Сенат (ҫӳллӗ)Конституция республики Узбекистан, ст. 76. Узбекистанӑн Министрсен Кабинечӗ — ӗҫ тӑвакан влаҫӗ шутланать.

 Политикӑллӑ партисемпе юхӑмсем 
 1991 ҫ. — Узбекистан халӑх-демократиллӗ партийӗ;
 1995 ҫ. — «Адолат» социал-демократиллӗ парти»;
 1995 ҫ. — «Ватан тараккиёти» парти (2000 ҫ. «Фидокорлар» нациллӗ-демократиллӗ партипе пӗрлешнӗ, ҫӗнӗ ят — иккӗмӗш парти пек — «Фидокорлар»);
 1995 ҫ. — «Узбекистан «Миллий тикланиш» демократиллӗ партийӗ»;
 2000 ҫ — «Фидокорлар» (2008 ҫ. пуҫламӑшӗнче «Миллий тикланишпе» пӗрлешнӗ, ҫӗнӗ ят — иккӗмӗш парти пек — «Фидокорлар»);
 2003 ҫ. — Узбекистан либераллӑ-демократиллӗ партийӗ (УзЛиДеП);
 2008 ҫ. — «Узбекистан экологиллӗ юхӑмӗ»Согласно Закону о выборах в Олий Мажлис Республики Узбекистан Общественное объединение «Экологическое движение Узбекистана» имело квоту в 15 мест в законодательной палате Олий Мажлиса. Закон прекратил своё действие в связи с принятием Избирательного кодекса Республики Узбекистан. (2019 ҫ. кӑрлачӑн 8 «Узбекистан экологиллӗ партийӗ» пулса тӑнӑ).

 Администрациллӗ пайлану 

Администрациллӗ пайлану тӑрӑх Узбекистанта пӗр республика (Каракалпакстан), 12 вилоят () тата пӗр хула (Ташкент) пур. Вилоят тата республика районсемпе () вилоят (республика) пӗлтерӗшлӗ хуласенче пайланаҫҫӗ. Ташкентре — хула шалӗнчи районсем пур. Вилоятӑн тата республикӑн районӗсен йышне: район пӗлтерӗшлӗ хуласем, хула посёлокӗсем (), ял канашӗсем () кӗнӗ. 

Ял канашӗсем вилоят пӗлтерӗшлӗ хуласен йышне кӗрееҫҫӗ, хула посёлокӗсем вара — вилоят (республика) пӗлтерӗшлӗ хуласен тата Ташкент шалӗнчи районӗсен йышне кӗрееҫҫӗ.

 Адм. виҫе  Адм. центр  Лаптӑк ҫм² Халӑх йышӗ Каракалпакстан Республики Нукус  160,000  1,200,000 Андижан вилоячӗ Андижан 4,200  3,105,000 Бухара вилоячӗ Бухара 39,400  1,384,700 Джизак вилоячӗ Джизак  20,500  910,500 Кашкадарья вилоячӗ Карши  28,400  3,149,000 Навои вилоячӗ Навои  110,800  767,500 Наманган вилоячӗ Наманган 7,900  2,000,123 Самарканд вилоячӗ Самарканд  16,400　3,714,800 Сурхандарья вилоячӗ Термез  20,800  1,676,000 Сырдарья вилоячӗ Гулистан  5,100  648,100 Ташкент вилоячӗ Нурафшон 15,300　 4,450,000 Фергана вилоячӗ Фергана 6,800 3.620.100 Хорезм вилоячӗ Ургенч  6,300　 1,200,000 Ташкент хули Ташкент 3,338　 2,340,900

 Хуласем 
+ Узбекистанти 100 пин ытла йышлӑ хуласем Хула  Халӑхйышӗ,пин ҫын,2001.07.1-мӗшӗнче Халӑхйышӗ,пин ҫын,2014.01.1-мӗшӗнче Халӑхйышӗ,пин ҫын,2016.01.1-мӗшӗнче Халӑхйышӗ,пин ҫын,2020.01.1-мӗшӗнче Ташкент 2137,2  2352,9  2393,2  2571,7 Наманган 391,3  475,7  493,3  626,1 Самарканд 361,3  509  519,2  546,3 Андижан 338,4  403,9  416,2  441,7 Нукус 212  295,2  303,7  319,6 Бухара 237,4  272,5  274,7  280,2 Фергана 183  264,9  271  288,8 Карши 204,7  254,6  260,7  274,9 Коканд 197,5  233,5  239,9  252,7 Маргилан 149,6  215,4  222,1  235,0 Ангрен 128,8  175,4  180,4  188,4 Джизак  131,5  163,2  167,4  177,4 Чирчик 141,7  149,4  151,8  157,2 Ургенч 138,6  137,3  138,6  143,8 Термез 116,5  136,2  140,2  179,6 Навои 138,1  134,1  133,5  144,2 Алмалык 113,1  121,1  124,4  131,1 Ходжейли п.ҫ.п.ҫ. - кӗскен «пӗлӗм ҫук»  104,5  п.ҫ.  п.ҫ. Денау п.ҫ.  104,4  п.ҫ.  п.ҫ. Бекабад п.ҫ.  101,2  п.ҫ.  п.ҫ. Шахрисабз п.ҫ.  100,3  103,5  139,1

 Халӑх йышӗ 

 Патшалӑх статистикин комитечӗн пӗлӗмӗсем тӑрӑх Узбекистанта 36 001 301 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен 18 076 253 арҫын тата 17 849 445 хӗрарӑм.  пурнӑҫӑн вӑтам вӑрӑмӑшӗ 73,8 ҫул пулнӑ. Тӗп хулари (Ташкентри) халӑх йышӗ: 2 955,7 пин ҫын.

 Халӑхсем 
+ Узбекистанти халӑх йышӗн нациллӗ тытӑмӗ ҫинчен официаллӑ пӗлӗмсем Халӑх  1989 кӑрлачӑн 12 (ҫырса туху)  1991 кӑрлачӑн 1 (хак) 2011 кӑрлачӑн 1 (хак)  2017 кӑрлачӑн 1 (хак)  2021 кӑрлачӑн 1 <small>(хак) йыш пин ҫын  пай %  йыш пин ҫын  пай %  йыш пин ҫын  пай %  йыш пин ҫын  пай %  йыш пин ҫын  пай % узбексем  14 142,5  71,39  14 995,3  72,77  23 983,2  82,35  26 917,7  83,8  29 200  84,39 таджиксем  933,6  4,71  980,7  4,76  1 411,6  4,85  1544,7  4,81  1700  4,91 казахсем  808,2  4,08  845,3  4,1  832,7  2,86  803,4  2,5  821,2  2,37 каракалпаксем  411,9  2,08  431,9  2,1  641,5  2,2  708,8  2,21  752,7  2,18 вырӑссем  1653,5  8,35  1593,8  7,73  837,5  2,88  750  2,33  720,3  2,08 кӑркӑссем  374,9  1,88  482,6  1,89  254,6  1,87  274,4  0,85  291,6  0,84 туркменсем  121,6  0,61  126,6  0,61  174,7  0,6  192  0,6  206,2  0,60 тутарсем  467,8  2,36  414,6  2,01  218,6  0,75  195  0,61  187,3  0,54 корейсем  183,1  0,92  183,7  0,89  188,0  0,65  176,9  0,55  174,2  0,50 украинсем  153,2  0,77  146,8  0,71  78,2  0,27  70,7  0,22  67,9  0,20 ыттисем  759,8  3,84  706,4  3,43  502,8  1,73  486,9  1,52  486,1  1,40 ПурӗНаци сахалрахӑшӗн тӗслӗхӗ: Бухара еврейӗсем  19 810,1  100  20 607,7  100  29 123,4  100  32 120,5  100  34 600  100

 Экономика 
 ШВП пӗр ҫынна - 1 640 $ ( 2008 ) ;
 Ӗҫлекенсем вырнаҫнӑ : ялхуҫалӑхра - 44 %, промышленность - 20 %, суту-илӳ т. ыт - 36 %.

 Ӳкерчӗксем 

 Паллӑ ҫынсем 
 Ибн Сина - Бухара хули ҫумӗнчи вырнаҫнӑ Ашики ялӗнче ҫуралнӑ.

 Асӑрхавсем 

 Каҫӑсем 
 Узбекистан ертсе пырӑвӗн оффициаллӑ сайчӗ
 Саёхат значит путешествие — Фотографии Узбекистана, Казахстана, Туркменистана 

Категори:Азири патшалăхсем
Категори:Узбекистан
Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем