Башири, Зариф

Башири Зариф (паспортра: Баширов Зариф Шарафутдинович), (1888 çyлхи çăвăн 5-мĕшĕ Тутарстанăн Хайпăç районĕнчи Тутар Чутей ялĕ — 1962 çyлхи юпан 21-мĕшĕ) — тутар прозăçĕ, сăвăçĕ, публицисчĕ.

 Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ 
1888 çyлхи çy уйăхĕн 5 Тутарстанăн Кайпăç районĕнчи Тутар Чутей ялĕнче çyралнă.

1898–1902 çyлсенче Пăва хулинчи "Нурия" медресĕре, 1902–1906 çyлсенче "Акъегет" медресĕре вĕреннĕ. Малалла, 1907 çyлтанпа Хусанти "Мухаммадия" медресĕре пĕлӳ пухнă.

Башири Зариф хăйĕн пĕрремĕш ĕçĕсене "Казан мухбире" ("Хусан хыпаpçи") хaçaтра, каярах "Шура" ("Канаш") тата "Чукеч" ("Мăлатук") журналсенче, "Фикер" ("Шухăш") , "Йолдыз" ("Çăлтăр") , "Вакыт" ("Вăхăт") хaçaтсенче пичетлет. 1907 çyлта унăн пĕрремĕш кĕнеки — "Миллет кайгысы" ("Халӑхшӑн хурлӑх") сăвăсен пухăмĕ — çyтта тухать. 1908 çyлта вăл Ăренпура кyçca каять, кунта унăн 1908–1910 çyлсенче 8 сăвăсен пухăмĕ: "Тутый юханшывăн сасси", "Сăвăсем", "Çурхи Хĕвел" — (1908). "Ирхи чан", "Астăвăм", "Утешающее и пробуждающее", "Çурхи тумлам" — (1909), "Туйăмсен сăпки" (1910) пичетлет. "Каримов, Хусаинов тата К°" типографинче корректор пулса ĕçлет.

1938 çyлта репресиленĕ.

1956 çyлта таса ята тавăрнă

1962 çyлхи юпа уйăхĕн 21-мĕшĕнче вилнĕ

 Пултарулăх ĕçĕсем 
1910 çyлта "Чăваш хĕрĕ Униçe" (тутар. Чуваш кызы Анисе) ятлă поэма çырнă. Ăна Валерий Туркай чăвашла кyçaрнă. Çавăн пекех унăн "Чăвашсем", "Чăваш литератури" ăслăлăх ĕçĕсем пур.

 Зариф Баширăни пĕрремĕш сăвви — "Пултăр ирĕклĕх!", 1906, "Казан мухбире" ("Казан хыпаpçи") хaçaт.
 "Думага хитап" — "Обращение к Думе" опубликованов газете Казан мухбире – 1906 ç. Баянельхан, — Казан мухбере ("Хусан хыпаpçи"), -Вакыт, Юлдуз, " Шура" ("Канаш") журнал
 Пĕрремĕш кĕнеке – пухăм "Миллет кайтасы" ("Халăхшăн тăрăшни"), 1907 ç. Сăвăсем: "Пĕр таpçă макăрни" (1907), "Чухăн" (1909), "Карчăк" (1907). Чи паха сăввисем: "Пĕлĕт тата ачасен ĕмĕчĕ" (1908), "Анне вилтăпри çинче" (1909).
 "Тутый тавышы: шигырьләр." — ("Тутый юханшыв шăнкăравĕ") савăсен пухăмĕ — Ăренпур: Көримов, Хөсәенов вә шөрәкәсе, 1908. — 26 б.
 "Язгы кояш: Шигырьләр." ("Çурхи хĕвел") сăвă пухăмĕ — Ăренпур: Кәримов, Хөсәенов вә шөрәкәсе, 1908. — 30 б.
 "Иртәнге азан" ("Ирхи чан сасси"): сăвă пухăмĕ — Зариф әл-Бәширинең "Иртәнге азан, яки көзге әсәр" нам шигырь мәҗмугасы. — Ăренпур: Кәримов, Хөсәенов вә шөрәкәсе, 1909. — 40 б.
 Юаткыч йә уяткыч: шигырьләр. ("Утешающее или пробуждающее") сборник стихотворений. — Оренбург: Кәримов, Хөсәенов вә шөрәкәсе, 1909. — 47 6.
 "Ядкяр: шигырьләр". "(Астăвăм") сăвă пухăмĕ — Ăренпур: Кәримов, Хөсәенов вә шөрәкәсе, 1909. — 47 б.
 "Яз тамчылары" (Весенняя капель) Шигырьләр. сборник стихотворений — Казан: Бөрадәрән Кәримовлар, 1909–36 б.
 Хиссият бишеклары" ("Ступеньки переживаний или калыбель чувств") сборник стихотворений . 1910 г.---48 б.
 Стихотворные и лирические произведения в учебнике-христоматии "Мэктебтэ мили эдэбият дэреслэре " (" Уроки национальной литературы в школе" под редакцией Г.Тукая.)
 "Чуваш кызы Әнисә" "Чувашская девушка Аниса" Повесть. — Хусан: Бөрадәрән Кәримовлар, 1910. — 79 б. .— Шупашкар: Чăвашкĕнекеиздат, 1960.—131 с. 3500.— чăвашла, Последнее издание повести на 2-х языках татрском и чувашском в переводе Валери Тургай. Чуваш.изд. Пегас-2008 год.
 "Нургали солдат" юмористический стихотворный рассказ – 1911год.
 Картада отылган кыз хикәясе. — Казан: Г.Гобәйдуллин матбагасы, 1912. — 40 б.
 Карун белән Һарун хикәясе: Шигъри әсәр. — Казан: Милләт, 1912. — 24 б.
 "Аслан – сылыкта" — 1912г.
 Зифакаем белән тәбрик иттек: Бәйрәм хатирәләре: Хикәя. — Ĕпхӳ: Кәримов, Хөсәенов вә шөрәкәсе, 1913. — 32 б.
 Хиссият бишекләре: шигырьләр. "Колыбель чувств" — Хусан: Матбагаи Кәримия, 1913. — 24 б
 Иранда өч илбасар хикәясе: Шигырь. — Казан: Мәгариф, 1914. — 20 б.
 Пьеса "Садыр Хонрук" — Алма-Ата,1923 ç.
 Чувашлар", "Чăвашсем", ХХ ĕмĕрĕн пyçламăшĕнчи чăваш халăхĕн кулленхи пурнăçĕ пирки этнографи очеркĕ, 1909 ç.
 "Чăнкă căрт умĕнче" ("Текә ташлар ә йлә нә сендә ", 1930)
 "Сăвăсем" ("Шиғ ырьлә р", 1927)
 "Эффек кульмек" Повeç ("Пуpçăн платье") узбекла — 1927 ç. (Хусан, тутарла — 1928 ç.)
 Шаян Фәһим: (Озорник Фагим) Хикәя.— Хусан: Борадәран Кәримовлар, 1919.— 15 б., ял.— (Балалар бакчасыннан, 2-кит).
 "Яз тамчылары" Шигырьләр.— Хусан: Бертуган Кәримевләр, 1919.— 36 б. (Шигырьләр мәжмугасыннан, 3-кит.).
 "Бәшири шигырьләре" ("Стихи Зарифа Башири")— Казан: Татар, дәүләт нәшр., 1927.—103 б.— (Татар әдәбияты к-ханәсе). 3000.
 "Ефәк күлмәк" повесть (Пуpçăн платье) (Үзбәк тормышыннан алынган балалар хикәясе).— Казан: Татар, дәүләт нәшр., 1928.—60 б. 3000.
 "Чуваш әдәбияты". "Чăваш литератури" (Хусан, 1928 ç.),
 "Үзбәк әдәбияты". "Узбекская литература".(Хусан,1929 ç.) ,
 "Кара тараканнар": Хикәя. "Хура таракансем"— Мускав. Центриздат, 1930.—63 б. 4000.
 "Текә ташлар әйләнәсендә".— Хусан: Татиздат, 1930.—119 б. 3000.
 "Уйгур әдәбияты". "Уйгур литератури". (Хусан,1931 ç.)
 "Избранные произведения" ("Сайланма әсәрләр"), Хусан, 1958 ç.
 Поэма "Поезд". Донбасс 1930 ç.
 "Шаян Фәһим": [Хикәя]. "Шалун Фагим"— Хусан: Бәрадәрән Кәримовлар, 1910. — 10 б.— Хусан: Таткитнәшр., 1960.—12 б., ил. 25000.
 "Ефәк корты" "Шелкопряд"[Урта һәм олы яшьтәге мәкт. балалары өчен].— Хусан: Таткитнәшр., 1962.—40 б., ил. 13000.
 "Сайланма әсәрләр","Суйланă ĕçcем" — М.Гайнуллинăн "Зариф Башири" статьипе) Хусан, 196 с. 6000 экз.
 "Каракош яуы". "Нашествие Каракош": Повeç, пушкăртла.— Ĕпхӳ: Пушкĕнекеиздат, 1958.— 122 с. 5000
 "Замандашларым белән очрашулар: (Язучы истәлекләре)" "Тантăшсемпе тĕл пулнисем" . -Автобиографический сборник воспоминаний".— Хусан: Таткитнәшр , 1968.—292 б., портр. 7000. — Хусан, Иман изд. — 2011 ç.
 "Бельские просторы" — журнал. Цикл стихотворений "Поэт — жизни" вырăсла, Энрике Башири статьипе. Вырăсла А.Кривошеев кyçaрнă. Кăрлач № 1 2012 ç.
 "Ветеран Башкортостана", журнал. Стихи разных лет на русском языке, А.Кривошеев кyçaрнă. Сăвăçăн Энрике Башири мăнукĕн статьипе. Кăрлач № 1 2012 ç.
 "Встречи с современниками" Главы из автобиографического сборника "Замандашларым белән очрашулар" вырăсла, Люция Камаева кyçaрнă. Эл. издательство "Вагант"- 2012г.
 "Истоки" — еженедельник. Апрель № 14 2012 г. "В след за славною мечтой" стихи из разных сборников на русск. яз. (пер. А.Кривошеев)со статьёй внука поэта Энрике Башири "Мой дед Зариф Башири"

 Вуламалли 
 Кайбычым-куанычым, Кайбыч төбөгәнә багышланган җырлар həм шигырьләр, Кайбыч, 1998
 Зариф Бәшири // Совет Татарстаны язучылары: Библиографик белешмә. — Казан: Таткитнәшр., 1986. — Б. 61–63
 Сайланма әсәрләр. [М. Гайнуллинның кереш сүзе].— Казан: Таткитнәшр., 1958.—196 б., портр. 6500.
 Хаков В. Зариф Бәшири әсәрләре.— Сов.Литература, 1959, № 6, 113–115.
 Сәгъди Г. Татар әдәбияты тарихы. — Казан Татар, дәүләт нәшр., 1926.
 Бәшири З. Замандашларым белән очрашулар: (Язучы истәлекләре). —Казан: Таткитнәшр., 1968. — 292 б.
 Гайнуллин М. Зариф Бәшири // Татар әдипләре: (Иҗат портретлары). —Казан: Таткитнәшр., 1978. — Б. 183–187.
 Гайнуллин М. Бай мирас // Социалистик Татарстан. — 1978. — 4 май. Зариф Бәшири.—Казан утлары, 1978, № 5, 170 б. * Гиниатуллина А.К. Писатели Советского Татарстана1978г..
 Гайнуллин М. Бай мирас.— Соц. Татарстан, 1968, 8 май Рәмиев 3. Ижаты игътибар сорый // Социалистик Татарстан.— 1988. — 12 май.
 Рәми И., Даутов Р. Әдәби сүзлек. — Казан: Таткитнәшр., 2001. — Б. 46–47. 11. Рәмиев З. Тукай һәм замандаш әдипләр. — Казан: ТаРИХ, 2004. — Б. 67–73.
 Энрике Башири. Статья-"Любовь не иссякнет" "Бельские просторы" — журнал. Январь 2012 г. — Уфа.
 Энрике Башири. Стаья-О Зарифе Башири "Тропинка, ведущая к свету" (1888–1962 гг.). * "Ветеран Башкортостана" — журнал. Январь 2012 г. — Уфа.
 Энрике Башири. Стаья "Мой дед Зариф Башири". "Истоки" — еженедельник. № 14 Апрель2012 г. — Уфа.

 Кaçăсем 
 "Шyçăм шывĕ тăрăх çӳрерĕм…" — Валем Ахун çырнă эссе, хайлавра Зариф Башири пурнăçĕпе паллашма пулать.

Категори:Тутарстан çыравçисем
Категори:Тутар çыравçисем
Категори:Пушкăртстан çыравçисем
Категори:Тутарстан сăвăçисем
Категори:Тутар сăвăçисем
Категори:Пушкăртстан сăвăçисем
Категори:1888 çулта çуралнисем
Категори:Çăвăн 5-мĕшĕнче çуралнисем
Категори:1962 çулта вилнисем
Категори:Юпан 21-мĕшĕнче вилнисем
Категори:Ĕпхӳре вилнисем