Чăваш чĕлхи

Чăваш чĕлхи — Чăваш халăхĕн чĕлхи. Çавăн пекех, тĕрĕк чĕлхисен йышĕнчи  пăлхар ушкăнне кĕрекен пĕртен-пĕр чĕрĕ чĕлхе. Ку ушкăна тата Атăлçи Пăлхарăн чĕлхипе хасар чĕлхи те кĕнĕ. Чăваш чĕлхи Чăваш республикинче патшалăх чĕлхи шутланать. Чăваш чĕлхине пĕлекен йышĕ — 1,3 млн. çын яхăн (2002 çулхи кăтарту). Йăлана кĕнĕ тăрăх чăваш чĕлхине виçĕ диалект çине уйăраççĕ: тури (вирьял), анатри тата мал (е анат) енчи. Чӑваш чӗлхине халаллас тӗллевпе ака уйăхĕн 25-мĕшĕнче Чăваш Енре Чӑваш чӗлхи кунне палăртаççĕ.

 Чăваш чĕлхин паллăрах енĕсем 

Чăваш чĕлхи - сăмах тытăмĕ енĕпе агглютинациллĕ, фонетика  енĕпе сингармонизмлă чĕлхе. Ку енсемпе вăл ытти тĕрĕк чĕлхисенчен ытлашши нимпех те уйралса тăмасть темелле.

 Чăваш чĕлхин диалекчĕсем 
Хуть те мĕнле чĕлхе те талккăшпех пĕр тĕрлĕ тăрăмра тăмасть. Чăваш чĕлхи те ку тĕлĕшпе ыттисенчен уйрăм мар. Вăл та тĕрлĕрен идиомсем çине пайланать. Çавăн пек идиомсенчен чи паллăраххисем —  диалектсем. Калас пулать, паянхи наука чĕлхе тата диалект хушшинчи чикĕсене яр уççăн палăртма пĕлмест. Çавна пула кунта тĕрлĕрен туртăмсем пулма пултараççĕ. Хуть те мĕнле пулсан та, чăваш диалекчĕсене виçĕ тĕрлĕ туса кăтартни вырăнлăрах.http://enc.cap.ru/?t=publ&lnk=1466
Тури диалект, е вирьял диалекчĕ.
Анат енчи диалект.
Анатри диалект.

Палăртас пулать, чăваш этносĕ этнографи ушкăнĕсем çине те çакнашкалах пайланать.http://enc.cap.ru/?t=publ&lnk=3907 Ун пек пайланусем пĕр-пĕринпе мая килни тĕпчевçĕсемшĕн те, ыттисемшĕн те питĕ меллĕ. 
Диалектсем тата вакрах идиомсем çине — калаçусем çине — пайланаççĕ. Хăш чухне вĕсене пуплевсем тени те пулать. 

 Вырăнти калаçусем 
 Сĕнтĕр калаçăвĕ 
 Сĕнтĕр вак калаçăвĕ
 Пушкăрт вак калаçăвĕ
 Муркаш-Етĕрне калаçăвĕ
 Муркаш вак калаçăвĕ
 Етĕрне вак калаçăвĕ
 Ишлей вак калаçăвĕ
 Шупашкар калаçăвĕ
 Хĕрлĕ Чутай калаçăвĕ
 Нурăс-Элĕк калаçăвĕ
 Патăрьел калаçăвĕ
 Патăрьел вак калаçăвĕ
 Елчĕк вак калаçăвĕ
 Первомайски калаçăвĕ
 Йĕпреç-Тăвай калаçăвĕ
 Йĕпреç вак калаçăвĕ
 Тăвай вак калаçăвĕ
 Çĕрпӳ-Сĕнтĕрвăрри калаçăвĕ
 Кĕçĕн Çавал калаçăвĕ
 Вăрмар калаçăвĕ
 Пушкарт пуплевĕ

 Чăвашла тухакан массăллă информаци хатĕрĕсем 
Чăвашла тухакан хаçат-журнал, радиокăларăмсемпе телепередачăсем Чăваш Енре те, ун тулăшĕнче те тухаççĕ.
 "Сăвар" телеканал«Сăвар» TV канал уçăлнă«Suvar» TV kanal uşălnăhttp://www.youtube.com/user/suvartv

 Усă куракан кодлăхĕсем 
Вырăс кодлăхĕсене хушса тунă 4 ятарлă саспаллисем çакăн пек вырнаçтарнă:
   Символ  HTML  Latin 1+A  Unicode  UTF-8  CP1251(чув.)  CP866(чув.)
   Ӑӑ  &#1232; &#1233;  &#258; &#259;  4D0 4D1  D3.90 D3.91   8C 9C  F2 F3
   Ӗӗ  &#1238; &#1239;  &#276; &#277;  4D6 4D7  D3.96 D3.97  8D 9D  F4 F5
   Ҫҫ  &#1194; &#1195;  &#199; &#231;  4AA 4AB  D2.AA D2.AB  8E 9E  F6 F7
   Ӳӳ  &#1266; &#1267;  &#376; &#255;  4F2 4F3  D3.B2 D3.B3  8F 9F  F8 F9

Ăнлантаркăч: Latin 1+A кириллица кодлăхĕ пулмасассăн та, ăна пĕтĕм саспалли курăнасси валли тăтăшах усă кураççĕ.

 Чӑваш ҫырулӑхӗ 
Халӗ Чӑваш алфавичӗ
 А а Ӑ ӑ Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ӗ ӗ Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н О о П п Р р С с Ҫ ҫ Т т У у Ӳ ӳ Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 Чăваш чĕлхине тĕпченин историйĕ 
Тĕп статья: Чăваш чĕлхине тĕпченин кун-çулĕ.

 Чĕлхен хальхи тăрăмĕ 
XX вĕçĕнче — XXI ĕмĕр пуçламăшĕнче чăваш чĕлхин аталану хăвачĕ чакать. Пурнăçра усă кураслăхĕ йăшса пырать. Калаçакансен йышĕ пĕчĕкленсе пырать. Çакăн сăлтавĕсене уçăмлăн тата тĕплĕн палăртасси тата унашкал лару-тăруран тухас çулсене уçăмлатасси хăйне майлă кăткăс ыйту шутланать. Анчах та тÿрех паллă, ку ĕçре  патшалăхăн вăйăмĕ пысăк пулма тивĕçлĕ. Влаç ресурсĕне вăя кĕртмесĕр çитĕнÿсем тума майсем çукраххи витĕр курăнса тăрать.   

ЮНЕСКО евичĕпе, чăваш чĕлхи тĕнчери чĕрĕ халăхсен çухалса пыракан чĕлхесен ушкăнне лекнĕ.

Чăваш чĕлхине Чăваш Енĕн патшалăх чĕлхисенчен пĕри тесе саккун йĕркипе çирĕплетнĕ пулсан та, республика пуçлăхĕсемпе ытти официаллă çынсем  ытларах вырăс чĕлхипе çеç  пуплеççĕ, хут ĕçĕсене майлаштараççĕ. (Вырăс чĕлхи Чăваш республикинче чăваш чĕлхипе пĕр тан патшалăх чĕлхи шутланать тенипе пуль.) Кулленхи хутшăнусенче те чăваш çыннине, — хальхи саманари пулăмсене ăнлантарма чăваш терминĕсене пурнăçа кĕртменнипе тата ытти сăлтавсене пула, — чăвашлăхра калаçма кансĕртерех. Çак вара каллех хальхи тапхăрти чĕлхен лару-тăрăвне хăрушлататьЭктор Алос-и-Фонт. Чăваш Республикинчи чĕлхе политикин хаклавĕЧăваш чĕлхи комиссийĕ чĕлхе хӳтĕлевçин ĕç вырăнне туса хума сĕннĕЧарăну ячĕсенче чăваш чĕлхи таврăна пуçланă.
Паянкун чăвашсем хушшинче чăвашла-вырăсла тута-масана шута илмесĕр "хутăш" пупленине тăтăшах илтме пулать, сăмахран: "Эп ĕнер сан патна  шăнкăравлаймарăм, уçăлса  çуреме чĕнесшĕнччĕ. Халь вара акка патне хулана каяп " вырăнне Эпĕ  ĕнер сан патне свонит тăвамарăм, кулят тума пригласит тăвасшăнччĕ. Халь вара тётя патне хулана каяп..

ЧНК пĕлтернипе, чăвашла пĕлекенсен йышĕ çулсерен чакатьЧăвашла халăхăн миçе проценчĕ калаçать?.

Юлашки тапхăрта Мускаври ертӳçĕсем, уйрăмах вĕрентӳ шаралăхĕ, шкулта чĕлхесене вĕрентессине юри пăтраштарса тăнине, халăхсене хирĕçтермелли сăлтавсем шыранине палăртатпăр.

Чăваш Республикин ертӳлĕхĕ Тăван чĕлхе пуянлăхне, халăх йăли-йĕркисен пархатарне тĕнче умне кăларма тата вĕрентӳ ĕçĕнче усă курма çителĕклĕ тăрăшмастьЧĂВАШ ВАТТИСЕН ТĔП КАНАШĔН ЙЫШĂНĂВĔ
Виталий Станьял: На чувашском конь еще не валялся...

2017 çулта «Ирĕклĕх» хастарĕсем ЧР Элтеперĕ Михаил Игнатьев, Иван Моторин, Владимир Филимонов ячĕпе сĕнӳсем янă. Вĕсем чĕлхе тытăмĕнчи ыйтусене уçăмлатма сĕннĕ«Ирӗклӗх» тӳре-шарана чӑвашла диктант ҫыртарма сӗннӗ«Ирӗклӗх» предложили Игнатьеву и его подчиненным написать диктант на чувашском языке.

 Чăваш чĕлхипе ытти чĕлхесем хушшинчи çыхăнусем 

Чăваш чĕлхипе япон чĕлхи хушшинчи çыхăнусем çинчен япон чĕлхи ятлă статьяра вулама пултаратăр.

Герман чĕлхисен хальхи чăваш чĕлхипе чылай пĕрлехи лексика никĕсĕОбщая лексика чувашского и германских языков.

 Çав. пекех 
 Чăваш чĕлхи кунĕ
 Чăваш алфавичĕ
 Ламбдаизм
 Ротацизм
 Чăваш литератури
 Чăваш чĕлхи çинчен кĕнекесемпе публикацисем
 Тĕнчери Чĕлхе Фестивалĕ

 Асăрхавсем 

 Вуламалли 
 Сергеев Л. П., Чăваш чĕлхи, Шупашкар, 1994.
 Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем, библиографи указателĕ, Шупашкар, 2006, ISBN 5-7670-1445-0.
 Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.

 Каçăсем 
 Чăвашла-вырăсла тетел сăмахсарӗ, ку сайтра этимологи пайĕ те пур
 Александр Савельев. Чӑваш чӗлхин историйӗ
 Чăваш Халăх Канашлавĕ, ыйту пулсан, кунта çӳтсе явма пултаратпăр 
 М.В.Ломоносов ячĕллĕ МПУ,  Филологи факультечĕ
 Language Family Trees
 Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
 Çĕртмен 15-мĕшĕнче Шупашкарта чăваш чĕлхин патшалăхри шайне хăпартас пикет иртнĕ 
 Пĕтĕм Тĕнчери 17-мĕш Чĕлхе Фестивалĕ
 О ценности языка титульной нации 
 Эктор Алос-и-Фонт, "Чебоксарские школьники лучше относятся к чувашскому языку, чем их родители" 
 ЧНК ертӳçи чăваш чĕлхине пурне те вĕрентмесен те хирĕç мар
 Чăвашсем тăван чĕлхене упрасшăн ăнтăлнине Варнава ырланă
 Чăваш чĕлхи: «Эпир, чăвашсем, чăваш пуласшăн...»
 Чăваш чĕлхине нумай пурăнма хушса хăварнă саккун
 Конгресӑн Мӑн Канашӗ чӑваш чӗлхи пирки калаҫрӗ
 Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
 Патӑрьел: чӑвашлӑх тата чӑвашмарлӑх
 Чӑваш чӗлхи вӗрентекенӗ Раҫҫей шайӗнче ҫӗнтернӗ
 Аэропортра пассажирсем валли чăвашла та калаççĕ
 Чăвашсем хăйсен чӗлхине хирĕç пулма пултараççӗ-и?
 Пĕтĕм чăваш диктантне Геннадий Волков çинчен çыртарĕç
 Олимпиада ҫӗнтерӳҫисене чысланӑ
 В День республики чествовали победителей и призеров первой Международной олимпиады по чувашскому языку
 Заявление «Ирӗклӗх» в связи с высказыванием В.В. Путина о добровольности изучения национальных языков
 Элтепере чӑваш чӗлхин латинла саспаллийӗсене ҫирӗплетме ыйтнӑ
 Алексей Венедиктов наци чӗлхисене хӑйсен ирӗкӗпе ҫеҫ вӗрентессине комментариленӗ
 Прощай, исчезающий чувашский язык?
 Раҫҫей Федерацийӗн вӗренӳ министерстви чӑваш халӑхӗ хӑйӗн чӗлхишӗн пӑшӑрханнине пӗлмест
 Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç
 Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ
 Елена Ухсай: Языковое унижение чревато последствиями
 Владимир Болгарский. Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту
 Путинӑн хитре сӑмахӗсем
 Владимир Болгарский чӑваш чӗлхине хӳтӗлесе Патшалӑх думи умне тухнӑ
 Почему чуваши не говорят по-чувашски?
 "Как это в Чувашии не нужен чувашский?!"
 Л.Пӑртас: Виҫ ҫаврӑм тивлетлӗ сӑмах

Категори:Тĕрĕк чĕлхисем
Категори:Чăваш чĕлхи