Fliger

Fliger, latawc – załogòwi abò bezzałogòwi statk pòwietrzny cãższi òd pòwietrza (aerodyna), chtëren trzimô sã w lewce dzãka wytwarzanej sile nosnej za pòmòcą nieruchòmëch, w danëch warunkach wzglãdem statkù, skrzëdeł. Cąg pòtrzebny do ùtrzëmania  prãdkòsci w loce pòzomim wëtwarzany je przez jeden abò wiãcy silników. 

Mòżna wyróżnic dwa ôrte napãdów:
Smigòwi, w chtërnym moment òbrotowi silnika zamieniany je na cąg za pòmòcą smigła; do takégò napãdu stosuje sã silniki tłokòwi abò turbinowi,
Òdrzutòwi, w chtërnym cąg wëtwarzany je bezpośrednio w silnikù; zwëkle stosuje sã silniki turbòòdrzutowe, silniki rakietowe wykòrzestëwane są głównie w konstrukcjach eksperymentalnëch abò jakò napãd pòmòcniczi przë starcie.

Historëjô fligra
Lëdze òd niepamiãtnëch czasów marzëli ò lataniu. Na pòdstawié òbserwacji ptòchów Leonardo da Vinci (1452-1519) zaprojektował pierwszą lotniã. Pionierzë latania, tacy jak Niemiec Otto Lilienthal (1848-1896), ùdowòdnili, że szëbòwiec mòże wnieść człowieka w pòwietrze.

Pòd kuńc XIX w. wielu wënalazców próbòwało skonstruowac fliger, je to szëbòwiec z napãdem. Ùdało sã to dwóm Amerëkanom bracynom Orville’owi (1871–1948) i Wilburowi (1867–1917) Wrightom, chtërnëm zbùdowali fliger pòruszany silnikiem spalinowëm i w 1903 rokù dokònali pierszégò kontrolowanégò przelotu. Trwał òn 12 sekùnd. Tegò samégò dnia braca dokònali pòstapnëch trzëch przelotów, w chtërnëch fliger  przelecał 270 métrów, a nôdłuższi lot trwał 59 sekùnd. Ten rok ùznajé sã za pòczątk erë fligerów. Bracia Wright nie bëli równak pierwszymi, chtërny zasłużyli sã na pòlu bùdowë fligerów. Pierszim człowiekiem, ò chtërnëm mòżna pòwiedzec, że ręzowôł na pòkładze fligera, béł Clément Ader (1841–1925),chtërën wzniósł sã maszëną napãdzaną silnikiem parowëm.

Pierwszé robòte nad silnikiem òdrzutowëm prowadzono w latach 30. XX stalata. Silniki tłokòwe òkazałë sã niezbyt przydatne przë wilgach prãdkòscach oraz na znacznych wësokòscach, gdze pòwietrze je rozrzedzone. Pòtrzebny béł nowi tëp silnika. Ju w latach 30 brëtëjsczi inżynier Frank Whittle (1907–1996) òpatentował projekt silnika òdrzutowégò, le pierwszim òdrzutowcem béł niemiecczi Heinkel He 178, poddany próbom w 1939 rokù. Brëtëjsczici amerëkańsczi òdrzutowce pòjawiłë sã niedłudżo pòtemù, w czase dredżi wòjny swiatowej. Dzôsiejszé tegò tëpù fligerë mògą pòkònac barierã prãdkòscë dzwiãkù.
Pòlską pòzwa „fliger” wprowadził Władësław Umińsczi. 

Cechë kònstrukcëjné fligerów

Òglowò òkreslenié charakterëstëcznëch rozwiązań zastosowanych przë bòdowié òkreslonégò fligera. Mògą dotëczëc midzë jinszima:
Liczbë płatów – są to fligrë:
jednopłatowe,
półtorapłatowe
dwupłatowe
trójpłatowe
umòcowania na kadłubie głównégò płatë – są to fligrë:
dolnopłatë
sredniopłatë
górnopłatë - specjalną òdmianą górnopłatu je płat Pùławskégò pòlskiej kònstrukcji;

ilosci zamòntowanëch silników- są to Flieger:
Jednosilnikòwe
Wielosilnikòwe
Dwusilnikòwé
Trójsilnikòwé
Cztërosilnikòwé
lëczba  kadłubów – są to fligerë:
Jednokadłùbòwé
Dwukadłùbłowé (tzw. latająca rama, belko wiec)
Bezkadłùbòwé (tzw. latające skrzidło, rzadkò spòtykané)
Ùmòcowania płatu – są to Flieger:
Wòlnoscé
Zastrzałowé
Ôrte pòdwòza- są to fligerë:
Z pòdwòzém stałym
Z pòdwòzém chòwanym
Przeznaczenia
Towarowé
Pasażerské
Cywilné
Òsobisté
Turëstëczné
Rozpòznawczé
Patrolowé
Pòszukiwania òkrãtów pòdwòdnëch
Szturmòwé
Walki radioelektroniczné
Szkòlno – treningòwé
Sportowé
Rekordowé
Ratowniczé
Sanitarné
Transpòrtowé
Bòmbòwé
Mëslëwskié
Mësliwcé bòmbardującé
Mësliwcé przechwytującé
Mësliwcé przewagi pòwietrznej
Mësliwcé dzenne
Mësliwcé nocné
Mësliwcé wielozadaniowé
Wielozadaniowé Flieger bòjowé
Fligerë zwalczaniô òkrãtów pòdwòdnëch
Spòsobu prowadzenia – są to Flieger:
Załogòwé
Bezzałogòwé

Spòsobù startu i lądowanié
Konwencjonalnégò startu i lądowanié
Krótczégò startu i lądowanié
Krótczégò startu i pionowégò lądowanié
Pionowégò startu i lądowanié
Pionowégò startu i konwencjonalnégò lądowanié
Pionowégò abò krótczégò startu i lądowané
Startu katapùltowégò i lądowanié konwencjonalnégò abò krótczégò

Bibliografia
Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 - World Digital Library, www.wdl.org [dostęp 2017-11-26] (ang.)
Encyklopedia pytań i odpowiedzi (Brian Williams)
Janusz Kędzierski: Pod niebem własnym i obcym. Wyd. Min. Obrony Narodowej, 1978, s. 99.

Kategòrëjô:Technika