Nowi Jork (stón)

Nowi Jork (ang. State of New York  lub New York State ) – stón w nordowò -wschòdni czãscy Zjednónëch Krajów Americzi. Stolëcą je Albany.  

 Historiô  

Przódë (czej jesz nie bëło tam Eùropejczików) ne òbszarë zamieszkiwelë Jindianie Mohegan, Munsee i Delawarowie (algònkińskô grëpa), a téż  Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga i Seneka. Pierwim Eùropejczikã, chtëren nawiedzył òbéńdã przińdnégò Nowégò Jorkù béł Giovanni da Verrazzano w 1524 rokù. Henry Hùdson w 1609 rokù òdkrił główną rzékã stanu, pózni pòzwóną jegò mionã. Pierszima stójnyma eùropejsczima òskòlańcama bëlë Hòlandrë, chtërni òd 1613 rokù òrganizowelë w òbrëmienim Manhatanu swòjiznowé zamòrsczi  òbszôr. Le pózni pò III wòjnie anielskò–hòlendersczi òddelë te zemie Anglikóm, chtërny nadelë ji nowé miono  Prowincjô Nowi Jork (1777 r.). Òstateczno òbszarë Nowégò Jorkù stałë sã swòjizną Zjednónëch Krajów Americzi na skùtk ùgòdów pòdpisónëch do 1797 rokù z Jindianama .

Geògrafiô

Stón rozcygô sã òd jezora Òntario i Erie do Atlanticczégò Òceanu (tikô gò na pôłniowim wschòdze). Na nordze mô grańcë z Kanadą. Nôwiãkszé rzeczi to: Niagara, Hùdson, Rzéka Swiãtégò Wawrzińca. Stón Nowi Jork  leżi  pòmidzë taczima stanama jak: Vermount, Connecticut, New Jersey i Pennsylvania. Nôwiãkszim gardã stanu je Nowi Jork, gdze żëje bezmała pòłowa jegò mieszkańców. Jinszé wiôldżé gardë to: Bùffalo, Rochester, Syracusë i stolëca stónu – Albany.     

 Demògrafiô 

Nowi Jork mô 17 421 800 mieszkańców (2005). Hewò lëdze gôdają pòstãpnyma jãzëkama : 
anielsczi jãzëk – 71,84%
szpańsczi jãzëk – 14,08 %
chińsczi jãzëk – 1,66 % 
rusczi jãzëk  – 1,33 %
włosczi jãzëk – 1,27 %
francësczi jãzëk – 0,8 %
kreólsczi jãzëk – 0,65 % 
jãzëk jidisz – 0,6 % 
kòreańsczi jãzëk – 0,6 %
pòlsczi jãzëk  – 0,54 %

 Religiô 

katolëcyzna – 39 % 
protestantizna– 32 % (w tim Lëterstwò 11%) 
bez wëznaniô – 17 % 
judajizna – 6 % 
òstałë (m. jin. islam ...) – 6 %U.S. Religious Landcape Survey  

Nôwikszima religijnyma grëpama w 2010 rokù bëłëArizona Religious Traditions, 2010:
Katolëcczi Kòscół: 6 286 916 
Judajizm: 784 106 
Jislam  392 953  
Protestantiznë : 374 521 
Zjednóny Metodisticzny Kòscół: : 328 315
Zelonoswiãtkòwcë : 175 000
Kòscół Baptistów : 173 407 
Kòscół Episkòpalny : 163 730 
Kòscół Ewangelickò–Lëtersczi: 134 407 
Prezbitersczi Kòscół: 116 960 

Ùniwersitetë
City University of New York
Cornell Uniwersity 
Siracuse Uniwersity
Columbia University

 Nôwiãkszi turisticzny atrakcje
Sztatura Wòlnoscë, Wòdospôd Niagara, Wëższô Wòjskòwô Szkòła West Point, Central Park i jinszé.

 Przëpisczi 

Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi