Iran

Iran (Persczi: ایران) je państwã w Azëji. Stolecznym gardã je Teheran. Państwòwą religią je islam.

 Historiô 
Perskô to jednô z nôstarszich cywilizacëji na swiece. Stôrożëtnô Perskô bëłô rządzonô przez m.in. dinastiã Achemenidów, z jaczi pòchòdzëli Cyrus II Wiôldżi ë Dariusz I Wiôldżi, chtërni stworzëli stolemne persczé państwò. Pò tim państwã władali Partë ë SasanidëIran. Historia Encyklopedia PWN. Religią Stôrożëtny Persczi bëł zaratùsztrianizm.

W VII stalata zemie òstały zdobëte przez Arabów, chtërni zaprowadzëli w krôju islamHistory of Iran Encyclopedia Britannica.

Pòtemù Perskô przechôdzëłô różné dinastëje, midze innymi: Safawidów (1501-1722)Safavids Encyclopedia Iranica, chtërni ùtwierdzëli szyicczi islam, czede ùczënili go państwową religiąRemoval of the heart: how Islam became a matter of state in Iran The Guardian, a też Afszaridów (1736–1796Afsharid dynasty Oxford Reference), Zandów (1750–1794Zand dynasty Oxford Reference), Kadżarów (1794–1925) ë Pahlawi (1925–1979). W 1935 Perskô zmieniłô miono na IranThis day in history: Persia renamed ‘Iran’ Al Majalla. W 1979 z przëczënë islamsczi rewolucëji òstała òbalonô slédnô dinastëjô ë 1 łżëkwiata Iran stał sã islamską repùblikąIran Becomes an Islamic Republic EBSCO.

 Geògrafiô 

 Pòłożenié 
Leżi na Blisczim Wschòdze u brzégu Òmańsczi Roztoczi, Persczi Roztoczi ë Kaspijsczégo Mòrza.

 Wiéchrzëzna 

 całownô: 1,648,195 km²
 wiéchrzëzna lądu: 1,531,595 km²
 wiéchrzëzna wòdów: 116,600 km²
 môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 19.

 Lądowé grańce 

 òglowô długòsc wszëtczich grańców: 5,894 km
 państwa, z jaczima mô grańce: Afghanistón 921 km; Armenijô 44 km; Azerbejdżan 689 km; Irak 1,599 km; Pakistan 959 km; Tëreckô 534 km; Turkmenistan 1,148 km

 Brzegòwô liniô 
12,440 km, grańca z Kaspijsczim Mòrzã (740 km)

 Klimat 
Klimat sëchi lub półsëchi, subtropikalny zdłuż ùbrzégù Kaspijsczégo Mòrza

 Ùsztôłcenié terenu 
Teren je nierówny, brzeg je wësoczi, centralny basén z piôszczëznami ë górama; môłé, nieprzeriwne równinë zdłuż òbù brzégów.

 Wësokòsc terenu 

 strzédnô wësokòsc: 1,305 m. n.r.m.
 nôniższô wësokòsc: -28 m. n.r.m. (Kaspijsczé Mòrze)
 nôwëższi czëp: 5,625 m. n.r.m. (Demawend)

 Gruńtë wedle ùżiwaniô 

 rolné gruńtë 29% (w tim 9.7% òrnëch gruńtów)
 lasë 6.6% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

Sprôwné pòdzelenié
Iran dzeli sã na 31 prowincjów (ostán), jaczimi rządzą gùbernatorzë (استاندار, ostándár). Prowincje dzelą sã na pòdprowincje (šahrestán), te zôs na gminë miesczé (bachš) i wiesczé (dehestán).


  1.  Teheran (تهران Tehrān)  2.  Kom (قم Qom)  3.  Markazi (مرکزی Markazī)  4.  Kazwin (قزوین Qazvīn)  5.  Gilan (گیلان Gīlān)  6.  Ardabil (اردبیل Ardabīl)  7.  Zandżan (زنجان Zanjān)  8.  Pòrénkòwi Azerbejdżan (آذربایجان شرقی Āzarbāījān-e Sharqī)  9.  Zôpadny Azerbejdżan (آذربایجان غربی Āzarbāījān-e Gharbī) 10.  Kùrdistan (کردستان Kordestān) 11.  Hamadan (همدان Hamadān) 12.  Kermanszach (کرمانشاه Kermānshāh) 13.  Ilam (ایلام Īlām) 14.  Lorestan (لرستان Lorestān) 15.  Chùzestan (خوزستان Khūzestān) 16.  Czahar Mahal wa Bachtijari (چهارمحال و بختیاری Chahārmahāl va Bakhtiyārī) 17.  Kohgiluje wa Bujerahmad (کهگیلویه و بویراحمد Kohgīluyeh va Bōyer-Ahmad) 18.  Buszehr (بوشهر Būshehr) 19.  Fars (فارس Fārs) 20.  Hòrmozgan (هرمزگان Hormozgān) 21.  Sistan i Beludżistan (سیستان و بلوچستان Sīstān va Balūchestān) 22.  Kerman (کرمان Kermān) 23.  Jazd (یزد Yazd) 24.  Isfahan (اصفهان Esfahān) 25.  Semnan (سمنان Semnān) 26.  Mazandaran (مازندران Māzandarān) 27.  Gòlestan (گلستان Golestān) 28.  Nordowi Chòrasan (خراسان شمالی Khorāsān Shamālī) 29.  Chòrasan Razawi (خراسان رضوی Khorāsān Razavī) 30.  Pôłniowi Chòrasan (خراسان جنوبی Khorāsān Janūbī) 31.  Albòrz (استان البرز Alborz)

 Demografiô 

 Pòpùlacjô 

 wielëna lëdztwa: 92,417,681 (2025)Iran Population (LIVE) Worldometer

 Etniczné karna 
Persowie, Azerowie, Kurdowie, Lurowie, Balochowie, Arabòwie, Turkmeni ë Tërkuci

 Jãzëczi 
Òglowò ùżiwónym jãzëkã je persczi, le brëkòwane sã też azersczi jinsze tërkuccze dialektë, kurdijsczi, gilaki, mazandarani, luri, balochi, arabsczi

 Religijné karna 
Mùzułmanie (państwòwô religiô) 98.5%, chrzescëjónie 0.7%, bahaici 0.3%, agnosticë 0.3%, jinszi (w tim zaratusztrianie, żëdzë, hinduiści) 0.2% (2020)

 Ùrbanizacjô 

 mieskô pòpùlacjô: 77.3%

 Pòliticzny system 
Iran to teokracëjô ë islamskô repùblika z systemã prezydencczim. Przédnikã kraju je Nôweższi Wódca, wëbierany je przez Gromadã Ekspertów. Przédnikã rządu je prezydent, wëbierany na 4 lata. Parlament Islamskô Konsultatywnô Gromada je jednojizbowi ë mô 290 członkówMajles Shoraye Eslami (Islamic Parliament of Iran) Asian Parliamentary Assembly, wëbierany je na sztërëlatną kadencjãIran’s 2024 elections House of Commons Library.

 Nôweższi Wódca: brak (do 2026 Ali Chamenei)
 Prezydent: Masud Pezeszkian

 Galerijô 

 Przëpisë 
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa