Arizona

Arizona – stón w pôłniowò–zôpadny czãscy Zjednónëch Krajów Americzi. Stolëcą je Phòenix. Òd pôłnia Arizona mô grańce z meksykańsczima stanama: Sonora i  Dolnô Kalifòrniô, òd zapôdu z Kalifòrnią i Newadą, òd nordë z Ùtah, a òd wschòdu z Nowim Meksykã. Zajimô òbéńdã na ùrzmie, a w nordowi czãscy rozcygô sã wëżawa Kòlorado. 
Pòzwa
Historicë nié są zgódni co do pòchôdaniégò pòzwë stónu. Niechtërni gôdają, że pòzwa Arizona òznaczô „môłi zdrój”. Historik stanu Arizona Marshall Trimble dokazywô równak natenczas, że pòzwa pòchôdô òd słowów w jãzëkù Basków, chtërne słëchałë do pierwëch kòlonizatorów ti òbéńdë, i òznôczô w dolmaczënkù „dobré drzewò dãbù”The Meaning of Arizona.  
Geògrafiô 
Arizona je szóstim stanã jeżlë jidze ò òbszôr – za Nowim Meksikã, a przed Newadą. 15 % òbéńdë je w priwatnëch rãkach lëdzy. Òstałe zemie to terenë  rządowi i jindiańsczi rezerwatë. Klimat pòdzwartnikòwi i zwartnikòwi, sëchi. Strzédnô cepłota lëftu òb lato – 35 stopniów Celsjusza, a czasã nawetka dochôdô do 55 stopniów. 
Historiô
Pierwòsznym, jesz wcyg jistniejącym, lëdztwã nëch òbszarów są m. jin. Indianie z plemionów Hopi na nordze i plemiona Apaczów na pôłni, chtërni przecygnãlë hewò pò ùpôdkù cywilizacji Anasazi. Hopi mieszkają w taczich samëch wsach, co czedës. Nôwiãkszô dzysdzéń grëpa Indianów – Nawahòwie – pòchôdô z Kanadë i przëbëła do Arizonë kòl 1300 rokù.

Wôżné datë:
 XVI w. – òbéńdã sznëpòrzëlë szpańsczi szùkôrze skarbów
 1539 – Marcoz de Niza sznëpòrził òbszôr i szukôł „Sétmë Złotëch Gardów” 
 1692 – òjc Eùzebio Kino założił pierszą Misjã. 
 1776 – szpańskô armiô bùdowa Tùcson - pierwszą fòrtecã
 1821 – Szpańskô przekazywô teritorium Arizonë Meksykòwi
 1848 –  òbszarë Arizonë stałë sã włôsnoscą Zjednónëch Krajów Americzi
 1863 – Arizona sta sã samòstójnym teritorium
 1886 – kùńc wòjnë z Apaczama 
 14.02.1912 – przëstąpienié do Ùnie (jakno 48 stón pòsobicą)
 1973 – pòwsta jedna z nôwiãkszëch wòdnëch zawadów na swiece – New Cornella Tailings
Demògrafiô
Wedle spisënkù  z 2010 rokù w Arizonie mieszkô 6 392 017 lëdzy, chtërny gôdają wszelejaczima jãzëkama: 
 anielsczi jãzëk  – 72,58 % 
 szpańsczi jãzëk  – 21,57 %
 jãzëk nawaho - 1,54 %
 Pòlôszë w Arizonie
Wedle spisënkù w 2000 rokù w Arizonie mieszkô 120 tësący lëdzy pòlsczégò pòchôdaniégò. W wiãkszoscë zgrëpòwani są w òkòlim Phoenix. Kùlturalné żëcé òdbiwô sã nôczãscy przë kòscołach, a òsoblëwie przë parafie Matczi Bòsczi Czãstochòwsczi w Phoenix (pl). Drëdżim pòdle wiôlgòscë zgrëpòwanim Pòlôszów je Tucson. Héne téż pòlsczé kùlturalné żëcé skùpiô sã wkół parafii swiãtégò Cyrila z Aleksandri (pl)Przë kòscołach mómë téż môle, gdze dzecë mògą ùczëc sã historie, jãzëka i pòlsczich zwëków. 
 Przewôżënk 
W Phoenix je midzëkòntinentalny lotniczi pòrt Phoenix-Sky Harbor. Wôżné je téż mòderné midzënôrodné latawiszcze w Tùcson. Òkróm tegò mómë midzë stónowi drodżi i aùtostradë. 
 Religiô  
protestantizna  – 40 % 
katolëcyzna – 25 %  
mòrmòni -4 %
żëdzë – 1 %
bùddizna– 1 % 
 bez wëznaniô – 22 %U.S. Religious Landcape Survey 

Nôwikszima religijnyma grëpama w 2010 rokù bëłëArizona Religious Traditions, 2010:
 Katolëcczi Kòscół:  930 001 wiérnëch
 Kòscół Jezësa Christusa Swiãtëch w Slédnëch Dniach : 392 918
 Protestantiznë : 281 105 
 Pôłniowô Kònwencjô Baptistów : 126 830
 Zbòrë Bòżé: 123 713 
 Zjednóny Metodisticzny Kòscół:  54 977
 Episkòpalny Kòscół:  24 853 
 Kòscół Ewangelickò–Lëtersczi:  42 944 
 Prezbitersczi Kòscół:  26 078  
 Prawòsławié – 16 233

 Nôwiãkszi turisticzny atrakcje 
Wiôldzé Kanion Kòlorado
Nôrodny Park Skamiałégò Lasa (Petrified Forest National Park)
Nôrodny Park Saguaro (Saguaro National Park )
Malowónô Pùstiniô  (Painted Desert)
Meteor Krater

Czekawòscą je to, że w Tùcson je nôwiãkszé na swiece zgrëpòwanié teleskòpów.

 Przëpisczi 

Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi