Gduńsk

Gduńsk, kv. Gdúnjsk (pòl. Gdańsk, łac. Gedania abò Dantiscum, miem. Danzig, néderl Danswijk) - je nôwikszim gardã ë historëczną stolëcą Pòrénkòwi Pòmòrsczi ôs kaszëbsczi miészëznë. Je pòłożony na pôłniowim sztrądze Bôłtu, przë ùbiedze rzeczi Wisłë. Jegò pòrénkòwi part je na Zëławach ë Wislóny Sztremlëznie, a zôpadny na ùrzmach Kaszëbsczi Wëżawë. Òd 1999-gò rokù Gduńsk mô sztatus gardu na prawach krézu ë je stolëcą pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je Marszałkòwsczi Ùrząd Pòmòrsczégò Wòjewództwa. Wedle nôrodnégò spisënkù 2021, 1.533 lëdzy, w tim gardë, ùżiwô kaszëbsczégò jãzëka w dodomù.

 Historëjô 
 VII wiek - pòmòrsczé plemiona przëcygłë nad pôłniowi sztrąd Bôłtu 
 X wiek - pòwstôł òbarny gard Pòmòrzanów
 970-980 - Mieszkò I òpanôwôł Pòrénkòwą Pòmòrską
 997 - prasczi biskùp Wòjcech zatrzimôł sã w gardze, z negò rokù pòchôdô pierszô zmiónka ò gardze Gyddanyzc w żëwòce swiãtégò Wòjcecha
 1013 
 Gduńsczé Pòmòrzé òstało przëłączoné do kùjawsczégò biskùpstwa
 Gduńsczé Pòmòrzé òdzwëskało samòbëtnosc òd Pòlsczi
 1047 - pòlsczi ksyżëc Kadzmiérz I Òdnowicél przëłączëł Pòrénkòwą Pòmòrską do swòjégò państwa
 1093 - pòlsczi ksyżëc Władisłôw I Herman wëdôł rozkôz spôleniô gardów w Gduńsczi Pòmòrsce
 1120 - Bòlesłôw Krzëwògãbi dobéł w wòjnie z Pòmòrzanama
 1236 - Lubecczé gardowé prawo
 1308 - Krzëżôcë zajãlë gard
 1361, 1378, 1411, 1416 - rëchawë procëm Krzëżôkom
 1454 - Gduńsk òdpòjãti przez pòwstańców Prësczi Zrzeszë
 1457 - Wiôldżé Privilegium pòlsczégo króla Kadzmierza ë miono Królewsczi Pòlsczi Gard Gduńsk
 15 séwnika 1463 - gduńskò-jelbiąskô flota (25 òkrãtów) pòbiła krzëżôcką flotã (44 òkrãtów) na Wislanim Zôlóju
 19 rujana 1466 - znôw w Pòlsce pò tornsczim spòkòju
 18 czerwińca 1568 - 13 frajbitrów z Gduńska napadło na kaszëbsczich lëdzy, a pòtemù bëło ùkôróné. W tim czasu mòcny béł tu mieszczónowi stón
 1807-1815 - Wòlny Gard Gduńsk Napòléòna
 1904 -  Gduńskô Pòlitechnika
 1920-1939 - Wòlny Gard Gduńsk
 1929 rokù bëłë m.jin. tu sarcësté mrozë (s. 4 Port gdański odcięty od komunikacji )
 1 séwnika 1939 - òbarna Westerplatte ë zôczątk II Swiatowi Wòjnë
 28 strëmiannika 1945 - przejãcé Gduńska przez pòlsczé ë sowiecczé wòjskò (gard znikwiony w 60 proc.)
 1970 - sztrajk robòtników w Gduńsku ë w całi Pòmòrsce (Gòdnik 1970)
 22 séwnika 1980 - w Gduńsczi Zdrzëtni Lenina pòwsta samòstójnô samòsprôwnô warkòwô zrzesz "Solidarnosc"
 2008 - òb lato cuchem "Transcassubia" przëjachelë do Gduńska Kaszëbi z rozmajitich strón

Nôstarszi kaszëbsczé knédżi: Szymona Krofeja z 1586 rokù, jak téż Michôła Pontanusa z rokù 1643 bëłë wëdóné w Gduńskù. Bernard Zëchta m. jin. tu gôdôł z Kaszëbama zanim napisôł swój: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Tu zaczãła dzejac "Solidarnosc”, a to stało sã pierszą kùglą lawinë nikwiący kòmùnizm w Eùropie, téż tu je stolëca eùropejsczégò miészëznowégò jãzëka - kaszëbsczégò. W strumiannikù 2011 rokù przë drogach do Gdùńska mógł pòtkac nôpis: „Gduńsk – stolëca Kaszëb wito”. W gduńsczich szkòłach téż mòże sã ùczëc kaszëbsczégò. W 2013 r. w szesc spòdlecznëch szkòłach ùczëło sã kaszëbsczégò jãzëka 143 dzecy. Òd dłëgszégò czasu (2017) tu są bilietë ZTM z kòmùnikatã w kaszëbsczim jãzëkù.

 Ekònomijô 
 Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): 1.157.854.849 zł
 Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): 1.097.405.739 zł

Gduńsk je nôwikszim mòrsczim pòrtã w Pòlsczihttp://www.gospodarkamorska.pl/Porty,Transport/raport---polskie-porty-morskie-w-pierwszym-p%C3%B3lroczu-2014-roku.html, hewò je téż wiôldżé latawiskò (Port lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy - kòd IATA: GDN, kòd ICAO: EPGD).

 Słôwny lëdze 
 Sambòr I
 Mscëwòj I
 ksyżã Swiãtopôłk II Wiôldżi
 ksyżã Mscëwòj II
 biskùp Moritz Ferber
 malownik Vredemann de Fries (1527-1606)
 pisôrz, teoreta lëteraturë Marcën Opitz (1597-1639)
 architekta Ôbram van dem Block
 architekta Antón van Obbergen
 bòtanik, kùpc Jakùb Breyne (Jacobus Breynius Gedanensis ùr. 1609 – ùm.1657)
 astronóma Jan Heweliusz (1611-1687)
 fizyk Gabriel Fahrenheit (1686-1736)
 pisôrka Luiza Gottschedin (1713-1750?)
 malownik Daniel Chodowiecki (1726-1801)
 pisôrka Johanna Schopenhauer (1766-1838)
 filozófa Artur Schopenhauer (1788-1860)
 kòlekcjonéra dokôzów kùńsztu Lesser Giełdziński (1830-1910)
 gazétnik, apartnik Fric Jaenicke (Poguttke) (1885-1945)
 pisôrz, noblista Günter Grass (1927-2015)
 pòlitikôrz, noblista Lech Wałęsa (1943)
 pòlitikôrz, dzejopisôrz Donald Tusk (1957)
 wërzinôrz Jan de Weryha-Wysoczański (1950)
 first lady Jolanta Kwasniewska (1955)
 teatrownik Krzysztof Kolberger (1950-2011)
 szportówca Dariusz Michalczewski (1968)
 pisôrz, dzejopisôrz Jerzy Samp (1951)
 òkrãtownik Ludwik Prądzyński (1956)

 Stôrodôwnotë ë turistné atrakcëje 

    Przédny Gard 
 Dwór Bratnicë Swiãtégò Jerzégò
 kòscół swiãtégò Jana
 Kòscół swiãtégò Niklasa
 Królewskô kapela
 Rôtësz Przédnégò Gardu
 Dwór Artusa
 Wiôldżi Arsenal Marijën Kòscół
 Fòntana Neptuna
 Złoti Bùdink
 Anielsczi Dodóm
 Katowniô w Gduńskù
 bùdink Dłudżi Tôrg 20
 Dodóm Schlütera

    Stôri Gard 
<table> Kòscół swiãti Katarzënë
 Kòscół swiãti Brigidë
 Kòscół swiãtégò Bartłominia
 Kòscół swiãtégò Jakùba Kòscół swiãti Jelżbiétë
 Rôtësz Starégò Gardu
 Wiôldżi Młin</tr></table>

    Stôré Przedmiescé 
<table> kòscół swiãti Trójcë ë klôsztor pòfrancyszkańsczi
 kòscół swiãtégò Piotra ë Pawła
 Małô Kùstrzëca</tr></table>

    Òlëwô 
<table> Palast Òpatów
 pòcystersczi klôsztór z kòscołã Swiãti Trójcë, NMP ë swiãtégò Bernata - Archikatédra gduńskô
 kùzniô</tr></table>

    Gardowé brómë 
 Chlebnickô Bróma 
 Żór
 Marijnô Bróma Niskô Bróma
 Zelonô Bróma
 Wësokô Bróma Złotô Bróma

    Jiné 
 Minda
 Fôrwôter
 Nowô Bënowô Nierzejô

Przësłowié: Nié òd razu Kraków zbùdowalë, ale Gduńsk òd razu zbùrzëlë.

 Miona gardu w zdrojach 
Jinsze miona gardu to téż: Gdańskò, Gdańsk, Gdôńsk, Gdąńskò. We zdrojach: Gyddanyzc 1000; Kdanzc 1148; Danzko 1180; Gdanzc 1188; Gdantz 1198 (kòpijô z XIII w.); Danzk, Gdanensis
(adj.) 1209; Danzk 1209 (kòpijô z XIII w.), Danzc 1209 (kòpijô z XIII w.); Gdanizc kòl 1220; Dancek 1224, Danczk 1224, Gdanensis (adj.) 1224; Gedanensis (adj.) 1235, Gdancz 1235 (fals. z XIV w.); Gdansk 1235; Gdanzc 1238; Danzeke 1248; Danzk 1263; Danceke 1263; Gdanzke 1267; Dantzik 1268, Gedanck (3x) 1268; Gdansk 1268; Gedanensis (adj.) 1271; Danzceke (2x) 1272; Danczk 1279, Danense (adj.) 1279; Dancezc 1281; Gdanchek 1283 (kòpijô z XIII w.), Gdanchez 1283 (kòpijô z XIII w.); Danceke 1285; Gdanzeke 1285; Gedanensis (adj.) 1289, Gdancz 1289; Dantzk 1290, Gedanensis (adj.) 1290; Gdanzech 1291; Danzke 1292 (kòpijô z XVI w.), Dantzke 1292 (kòpijô z XVI w.), Danzig 1292 (kòpijô z XVI w.), Dantzig 1292 (kòpijô z XVI w.); Danzich 1294, Gdanensis (adj.) 1294; Gdantzik 1295; Gedansk 1298, Gdanensis (adj.) 1298; Dansk 1298; Gedanensy (adj.) 1298; Gedanensi (adj.) 1301; Gedani 1303; Gdansco 1310; Danzik 1310, Danzich 1310; Dancz 1323; Gdantczk 1325 (kòpijô z XV w.); Danth 1326–7; Gdans 1334 (kòpijô); Danzk 1342 (falsyfikat?); Danczc (1342, kòpijô z XV w.), Gdanczk (1342, kòpijô z XV w.), Gdanczc (1342, kòpijô z XV w.); zu Dantzke 1351 (kòpijô z XVII w.); zu Dantzigke 1357 (kòpijô), Dantzke 1357 (kòpijô); Danck kòl 1360; Danske 1387; Gdanczk 1434; Gdansk 1435; Gdansko 1457; Dantzigk 1471; w gdanszkv 1480; Gdana 1483; Gdanysk 1483; Gdanum 1510–29 ; Gdańsk 1565; do Gdańska 1565; Gedanum 1570; do Gdańska 1615; pode Gdańskiem 1615; Gedanensi (adj.) 1624; do Gdańska 1664; Danzig kòl 1790; Gdańsk, niem. Danzig 1881; Gdańsk, niem. Danzig 1951; Gdansk 1980; Gdąnsk, pòrébacku Gdunsk (Cenôwa); Gdônsk (Ramułt), Gdąnsk (Ramułt), Gdąńsk (Lorentz), Gdąńskò (Lorentz), Gdańsk (Lorentz), Gdańskò (Lorentz); Gduńskò (Rospond) 1984; Gdińsk (Zëchta), Gduńsk (Zëchta), Gdunsk (Zëchta), Gdóńsk (Zëchta). 
 Òbaczë téż 
 Gdiniô
 Sopòt

 Lëteratura 
L. Krzyżanowski: Gdańsk, Sopot, Gdynia. Przewodnik ("Sport i Turystyka", Warszawa 1970)
John Brown Mason, The Danzig Dilemma; a Study in Peacemaking by Compromise, 1946 
G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 289
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. XI

 Bùtnowé lënczi 
 Kaszëbskòjãzëkòwô domôcô starna gardu
 Gdańsk - miasto

 Przëpisczi 
*
Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce