Chińskô Lëdowô Repùblika

Chińskô Lëdowô Repùblika, Chinë je państwã w pòrénkòwi Azëji. Stolecznym gardã je Pekin.  

 Historiô 
lewo|mały|189x189px|Chińskô Wiôlgô Scanã
Chinë to jedna z nôstarszich cywilizacëji na swiece. Zaczãło sã ok. III tësąclata p.n.e., jak tam bëło wiele państwów i dinastëjów. W III stalata przed Christusã czezer Qin Shi Huang stwòrzëł jedno państwò chińsczé i zaczął bùdowac wiôlgô scanãQin Shi Huang – kim był pierwszy cesarz Chin? National Geographic. 

W V stalata pòwstaje Kònfucjanizm, chińsczi religijno-filozoficzny systema, chtërnego zôczątkował Kònfucjusz a chtërën skłôda sã z piãcu głównych cnót: dobrocë (仁, Ren), prawosci (義, Yi), przyzwoitosci lub zwëku (禮, Li), mądrosci (智, Zhi) i wiernosci (信, Xin)Confucianism in the Ancient World EBSCO. 

Pòtemù Chinë przechôdzëłe różné dinastëje, midze innymi: Han (206 p.n.e. – 220 n.e.Han Dynasty (206 B.C.–220 A.D.) Met Museum), Tang (618–907Tang dynasty, 618–907 National Museum of Asian Art), Song (960–1279Song dynasty, 960–1279 National Museum of Asian Art), mòngolskô dinastëjô Yuan (1279–1368)Yuan Dynasty 元 (1279-1368) ChinaKnowledge.de, Ming (1368–1644)Ming dynasty, 1368–1644 National Museum of Asian Art i Qing (1644–1912), w jich czasach bëł rozwòj, wynalazczi, np. drëk (VII-VIII stalatChia L. Print Culture and the Circulation of Knowledge in Imperial China, 8th–17th Centuriesce. [2020-03-31] Oxford Research Encyclopedias - Asian History [2025-09-07]), pich (IX stalatParadowski R.J. Invention of Gunpowder and Guns EBSCO Knowledge Advantage [2025-09-07]) czy kòmpas (IV stalat p.n.e.Early Chinese Compass – 400 BC National Maglab) a téż rozszérzenié grańc państwa.

W XIX wëkù Chinë bëłë òsłabioné, stracëłë wiele teritoriów i mioły dôwac prawa cudzym państwom. W 1911 z przëczënë rewolucëji òstała òbalonô slédnô dinastëjô, dinastëjô Qing i powstałó Chińskô RepùblikaWood M. Chiny. Portret Cywilizacji. Wydawnictwo W.A.B. 2022, s. 560-562 ISBN 978-83-831-8197-4. 7 lëpińca 1937 Japòńskô zaatakòwałô Chinë czim zaczãłô II swiatowô wòjnã w Azëji (incident na mòsce Marco Polo)World War II in Asia ThoughtCo.

Z przëczënë wòjnë domôcej naczãtô bez Mao Zedonga, rząd Chińsczi Repùbliki wiornął na òstrów Tajwan gdze do dzys ma swòje państwòThe Chinese Revolution of 1949 Office of the Historian, a 1 pazdzérznika 1949 pòwstałó Chińskô Lëdowô RepùblikaMao Zedong Proclaims a Communist People's Republic in China EBSCO.

 Władza 
Chińskô Lëdowô Repùblika je państwã monopartyjnym, jediną partią je Kòmùnistyczna Partia ChinWhat type of government does China have? BBC [2025-09-06]. Parlament, Nôrodny Lëdowy Kongres ma 2977 człónkówDeputies to 14th NPC broadly representative [2023-02-25] The State Council of People's Republic of China [2025-09-06]. Przednikã kraju je prowôdnik, downi wëbiérany na 5 lat i mògł bëc wëbrany znowa le od 2018 mòże pełnic ùrząd dosmiertnie. Wedle konstitucëji ChLR je socjalisticznô repùblikãArt. 1. konstitucëji. 

 prowôdnik: Xi Jinping

 wiceprowôdnik: Wang QishanChinese vice president meets German FM Global TimesChinese VP attends Trump's inauguration ceremony State Council
 premiér: Li QiangInstitutions State Council
 wicepremiérzy: Ding Xuexiang, He Lifeng, Zhang Guoqing, Liu Guozhong

 Demografiô 
Lëdztwò w 2024 bëło 1,416,043,270. Chinë sã drëdżim nôbarżi zalëdnionym państwã swiataTotal Population by Country 2025 World Population Review.  

Strzednô długosc żëca w 2021 dlô chłopów bëła 75, dlô biôłków 80.5Health data overview for the People’s Republic of China World Health Organization. Nôwikszã grupą w 2021 bëli Chińczicë Han (91.1%)China The World Factbook. 

Nôwikszã religiją bëłë chińsczi lëdowë religije (21.9%), na drëdzim molu buddizm (18.2%), zaòstałë chrzescëjanizna (5.1%), islam (1.8%), hinduizm (< 0.1%), judajizm (< 0.1%), jine, w tim taoiści - 0.7%, swiécczi 52.1%. Panëje państwowy bezbòżnictwò.

 Geografiô 

 Wiéchrzëzna 

 całownô:  9,596,960 km²
 wiéchrzëzna lądu: 9,326,410 km²
 wiéchrzëzna wòdów: 270,550 km²
 môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 5.

 Długosc greńc 
+DługoscChiny Encyklopedia PWNSąsôdDługosc (km)Ruskô3645 Mòngolskô4677 Nordowô Koreja1416Wietnam1281 Laòs423 Mjanma2185 Indie3380 Bhutan470 Nepal1236 Pakistan523 Afganistón76Tadżikistan414 Kirgistan858 Kazachstan1533 

 Brzegòwô liniô 
18,000 kmGeography Embassy of the People's Republic of China in India

 Klimat 
Klimat wszelejaczi: ùmiarkòwóny, tropikalny, górsczi ë pustinnyThe climate of China Blue Green Atlas [2026-02-14]

 Ùsztôłcenié terenu 
W wikszosci górzësti, wësoczé plaskòwëżë, piôszczëzna na zôpodzé, deltë, ë górë na pòrënku.

 Wësokòsc terenu 

 strzédnô wësokòsc: 1,840 m. n.r.m.
 nôniższô wësokòsc: -154 m. n.r.m. (Turpan Pendi)
 nôwëższi czëp: 8,849 m. n.r.m. (Mount Everest)

 Gruńtë wedle ùżiwaniô 

 rolné gruńtë 55.3% (w tim 11.6% òrnëch gruńtów)
 lasë  23.8% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

 Òstrówë 
Na teritorialnych wòdach je 5400 òstrowów. Nôwikszã z nich je Tajwan (chtërnã Chinë uznélą za swojã dzél) o wiéchrzëznie 36 000 km², pòtemù je òstrów Hajnan, chtëren mô 34 000 km² wiéchrzëzni.

 Mòrza 
Kòntinentalny Chinë sã òtoczone òd wschodu i pôłnia mòrzami Bohai, Żôłtim Mòrzem, Wschòdnochińsczim i Pôłniowochińsczim o łączny wiéchrzëzni 4,73 miliónów km². Mòrze Bohai je morzem kòntinentalnym a zaòstałe sã marginalnëmi mòrzami Spòkójnégò Òceanu.

 Przëpisë 

 Bibliografiô 

 Chinë w „The World Factbook”

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Kategòrëjô:Chinë