Czôrnogóra

Czôrnogóra (serb./czôrnogórsczi jãzëk: Црна Гора, Crna Gora) – państwò w pôłniowòpòrénkòwi Eùropie, na zôpadze Bałkańsczégò Półòstrowù. Na pôłniowim zôpadze mô przistãp do Adriaticczégò Mòrza. Na zôpadze grańczi z Chòrwacją, na nordowim zôpadze z Bòsnią, òd nordowégò pòrénkù z Serbią (òd pòrénkù téż z dzélowò midzënôrodno ùznónym Kòsowò), òd pôłniowégò pòrénkù z Albanią.

Czôrnogóra ògłosëła pełną samòstójnotã 3 czerwińca 2006 rokù. Wczasni bëła dzélã kònfederatiwnégò Państwòwégò Związkù Serbie i Czôrnogórë (serb. Državna Zajednica Srbija i Crna Gora). Òd 2017 nôleżi do NATO. Ùżiwô eùro, nie bãdącë równak nôleżnikã eùroconë.

Stolëcą i nôwikszim gardã je Pòdgòrica. Historiczną i kùlturalną stolëcą Czôrnogórë je Cetinje.

 Geògrafiô 
 Pòłożenié 
Leżi w pôłniowòpòrénkòwi Eùropie, na zôpadnëch Bałkanach, pòmidzë Adriaticczim Mòrzã i Serbią.
Wiéchrzëzna
całownô: 13.812 km²
wiéchrzëzna lądu: 13.452 km²
wiéchrzëzna wòdów: 360 km²
môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 162.
Lądowé grańce
òglowô długòsc wszëtczich grańców: 680 km
państwa, z jaczima mô grańce: Albaniô 186 km, Bòsniô i Hercegòwina 242 km, Chòrwacjô 19 km, Kòsowò 76 km, Serbiô 157 km
Brzegòwô liniô 
Czôrnogóra mô kòntinentalną brzegòwą liniã długòscë 293,5 km. Długòsc pieglëszczów – 73 km. W skłôd Czôrnogórë wchôdô 14 mòrsczich òstrowów.  
Klimat
Czôrnogóra leżi w conie strzódzemnomòrsczégò klimatu. Je tuwò gòrąco i sëchò òb lato i jeséń, òb zëmã je dosc chłodno, bënë kraju je baro snieżësto.
Ùsztôłcenié terenu
Teritorium Czôrnogórë mòżna pòdzelëc na trzë rëmie: ùbrzég Adriaticczégò Mòrza, dosc plaskati westrzédni dzél (dze leżą dwa nôwikszé gardë Pòdgòrica i Nikšić) i górsczi systemë pòrénkù Czôrnogórë.    
Wësokòsc terenu 
strzédnô wësokòsc: 1 086 m n.r.m.
nôniższô wësokòsc: 0 m n.r.m. (Adriaticczé Mòrze)
nôwëższi czëp: 2 522 m n.r.m (Bobotov Kuk)
Gruńtë wedle ùżiwaniô
rolné gruńtë 57,9% (w tim 33,7% òrnëch gruńtów)
lasë 31,6% (w 2011)
Lëdze i spòlëzna
Pòpùlacjô
wielëna lëdztwa: 614 249 (wôrtoscë szacowóné na lëpińc 2018)
môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 169.
Etniczné karna
Wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù nôrodnoscowi skłôd w Czôrnogórze wëzdrzôł w taczi hewò spòsób: 

Czôrnogórcë — 47,28% westrzód lëdzy, chtërny òkreslelë swòją etniczną przënôleżnosc
Serbòwie — 30,20 % 
Bòsniacë — 9,16 % 
Albańczicë — 5,16 %
Mùzułmanie — 4,28%
Cëgónie — 1,06 %
Chòrwacë — 1,02%
Jãzëczi
Òficjalnym jãzëkã je ód 2007 „czôrnogórsczi jãzëk”. Do 1992 rokù państwòwim jãzëkã Czôrnogóry był jãzëk serbòchòrwacczi, a tej – „serbsczi jãzëk ijekawsczégò dialektu”. Tak pòzwóny „czôrnogórsczi jãzëk” je pò richtoscë jednym òd standartizowónëch wariantów serbòchòrwacczégò jãzëkòwégò systemù i je wzôjno zrozëmiałi z serbsczim, chòrwacczim i bòsniacczim jãzëkã.

W òglowim spisënkù z 2011 rokù mieszkańcë Czôrnogórë wëmieniwelë taczé rodné jãzëczi: 
serbsczi — 44,67%
czôrnogórsczi — 38,51%
bòsniacczi — 6,17%
albańsczi — 5,49%
serbòchòrwacczi — 2,11%
cëgańsczi — 0,85%
chòrwacczi – 0,47%
Religijné karna
Wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù 74% lëdztwa słëchô do prawòsławnégò Kòscoła. 19,62% lëdztwa je mùzułmanama, 3,53% słëchô do katolëcczégò Kòscoła.
Ùrbanizacjô
mieskô pòpùlacjô: 66,8% (w 2018 r.)
wikszé miesczé westrzódczi: Pòdgòrica 150 977 mieszkańców, Nikšić 56 970, Herceg Novi 19 536, Pljevlja 19 489, Bar 17 727 (wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù)
Pòliticzny system
òficjalnô pòzwa: Czôrnogóra (serbs., czôrnog.: Црна Гора / Crna Gora)
pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika
stolëca: Pòdgòrica
czasowô cona: UTC+1
państwowé swiãto: 13 lëpińca (Dzéń Państwòwòscë)
nôrodny himn: „Oj, svijetla majska zoro” (Ò jasnô majowô rzozo)
Òbrôzk:National_Anthem_of_Montenegro.ogg
Wëkònôwczô władza
 prezydent Milo Đukanović (òd 20 maja 2018)
 premier Duško Marković (òd 28 lëstopadnika 2016)
Ùstawòdôwczô władza
Władzã ùstawòdôwczą sprôwiô jednojizbòwi parlament – Zéńdzenié Czôrnogórë (Skupština Crne Gore), jaczi skłôdô sã z 250 nôleżników wëbiérónëch na sztërëlatną kadencjã.

Bibliografiô

 Czôrnogóra w „The World Factbook”

Kategòrëjô: Eùropejsczé państwa