Wilczô jagòda

Wilczô jagòdô' (Atropa belladonna L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë lilkòwatëch (Solanaceae).
To zort  roscënë z rodzëznë  psiankòwatëch (Solanaceae). Mô wiele pòzw: wilczô wisznia, wilczô jagòdô, psinczi, lesnô tobakô, belladònna. Wëstãpùje w Eùropie, Afryce Nordòwi, Azji.  W Pòlsce ùważanô je jako rosëna ùprawnô i dziczejącë. Wëstãpùje przede wszëtczim w południowej cządze krója. Jes to roscëna rzadkô, òbjãtô òchróną. Wszëtczi  czãsce roscënë są  trującë.

Spisënk zamkłoscë'  [zatacë] 

1.	Systematika

2.	Mòrfòlogiô

3.	Biologiô i  ekologiô 

4.	Wëstëpòwanié

5.	Zagrożenia i òchronô

6.	Zastosowanié

7.	Ciekawostczi

8.	Przëpisë

Systematika[edicëjô | edytuj kod]

•	Domena - eukarionty

•	Królestwo - roscënë

•	Klad - roscënë naczyniowe

•	Klad - Eùphyllophyta

•	Klad -  roscëne nasienne

•	Klasa - okrytonasienne

•	Klad astrowe

•	Rząd - pisankòwce

•	Rodzëzna - psiankòwate

•	Zôrt - pòkrzyk

•	Gatunek - pòkrzyk wilczô jagòdô

Mòrfologia

Wëzdrzatk
Przëpòminô  niewësoczi  krzôk,   wësokòsc   òd 50 do 150 cm. Mô lilewi, rozgałãzniony chłąd. Lëste są jajowati, ciemnozielony ë mają lawetka 25 cm długòsce. Rozmùrzdzony wëdzielają wónią.

Kòrzeń

W pierwszym rokù  palowy, rozgałãziony. W latach nastãpnëch rosną gałãzësté kłącze ò strzédnicë  do 7 cm, chtërnen mô wiele kòrzenie bòcznëch, z kilkùnastoma stożkama  wzrostu.

Kwiôtë

Pójedincze ósadzoné  w kątach rozgałãzien i kątach ògònkow lëstowëch na krótczich, zwisôjących szëpùłkach. Kielëch zelony, trwałi, òtaczającë  brzôd, głãbòkò rozciãtë do 2 cm długòsce, kórónô beczułkòwatô-dzwónkówatô, płôtczi krótczié ë ù górë brudnolilowi, u pódstôwë brązowożółti. Kòróna òpadô. Prãcëków piãc, nitczi ù dołu òmszone, wëgãti, słupek jeden z lilową szijką. Kwiôtë w ksztôłce  dzwoneczków pòjawiają sã w czerwincu ë lëpińcu.

Brzôdë

Lilowòczôrné, błëszczącë, wielonasienna jagòda  wielkosce wiszni. Òwòc mô słodczi smak. Nasionô drobné, nerkòwati, brunatne.
Biologiô i ekòlogiô [edytuj | edytuj kod]
Rozwój
Bylina, hemikryptofit. W Pòlsce kwitnie w czerwincu ë lëpińcu. Kwiôtë zapylane są przez òwôdë, czasem dochòdzi do samozapylenia.

Cechë fitochemiczné.

Je to roscëna trującô. Nôwiãkszi  stãżenie trującëch alkaloidów znajduje sã w kòrzeniach ë òwòcach. Òwòce zawierają atropinę, pòzostôłi òrganë – hioscyjaminã. Kòrzenie wyróżniają sã òbecnoscą wiãkszych ilości ùbòcznych alkaloidów wzmacniających działanié hioscyjaminë na miãsnie. Działanié szkòdliwe alkaloidów pòwòduje pòrażenie mózgòwia,miãdzëmózgòwia i rdzenia przedłużonégò oraz pòrażanié ùkłôdô òbwòdowégò. Dôwkô smiertelnô to 10–20 òwòców ù dorosłëch i 3–4 u dzëcë. Òbjôwë zatruciô -  mòcné  pòbùdzenié, halucynôcje, nôpôd szału, swiatłowstrãt, zabùrzenia         mòwë, a w kùńcu ùtrôtô przëtomnoscë  ë w skrôjnych przëpôdkach zgón w wynikù pòrażenia òddechù pòdczas spiączki.

Wëstëpòwanié

Wëstãùje w miescach  wilgòtnych, zacienionych, z żëzną glebą. Wilczô jagòdã mòżnô spòtkac  przede wszëtczim na krôncach lasow i nô lesnëch pòrãbach. 
Zagrożenia i ochrona [edytuj | edytuj kod]
Roscëna  òbjãtô je  w Pòlsce òchróną òd 1957 rokù. W latach 1957–1995 znajdowôła sã pòd òchróną czãsciową, pòźni  do 2014 rokù pòd òchróną scësłą, a òd 2014 rokù pòdlegô òchronie czãsciowej. Zagrożeniem dlô gatunkù bëł zbiór roscënë  jakò surowca dlô przemysłu farmaceutycznégò, bëwałô téż niszczenô przez lëdzë ( to je pòtrus). Wëstãpùje na terenach chronionych, np. w Roztoczansczim, Òjcowsczim i Pienińsczim Pôrkù Narodowym.

Zastosowanié [edytuj | edytuj kod]

To je roscëna leczniczô  ë słurzëła jako surowiec zelarsczi. 
Pòzwa z łacëznë Atropa wëwodzy sã òd miona jednej z trzech grecczich bòdziń przeznaczenia. Atropos bëła tą, chtërna decydowała o żëcy. Druga czãsc nazwy belladonna to pò łacënie „piãknô pani”, bò Rzymianki użëwałë  wëciągów z ti roscënë jakò kòsmetikù rozszerzającégò òczë i nadającégò im blask Jej pòtrusowé jagòdë  służëłë do trucia wilków, stądka pòlskô pòzwa wilczô jagòda.

Ciekawostczi

Kòzë i bażantë mògą jesc wilczã jagòdã, ta roscëna nie je dlô nich pòtrusã.

Wilcza jagoda w tekstach kultury:

León  Òssowsczi, Wilczé  jagòdë, pòwiésc, 1987
Sewerinô  Szmôglewskô, Wilczô  jagòda, pòwiésc, 1977

Kategòrëjô:Bòtanika