Wilno

Wilno (lët. Vilnius, pòl. Wilno, biôł. Вільня) – stolëca Lëtwë, do 1795 stolëca Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãstwa w Rzeczpòspòlëti Óbëdwóch Nôrodów, òd 1920 do 1922 jakno stolëca Strzédny Lëtwë, w latach 1922-1939 w grańcach II RP (jakno stolëca wileńsczégò wòjewództwa), na Wileńsczim Pòmòrzim, nad Wilią, przë ùbiédze rzéczi Wilejczi. Lëczba miestnëch lëdzy w 2015 rokù wëniosła  542 990Statistics Lithuania — Population at the beginning of the year by city / town and year.. 

Nôwiãkszé w ùprocemnienim do wiéchrzeznë miasto w krajach Bôłtu, wiôldżé gòspòdarczé, finansowé, industriowé centróm;  banowi, dargòwi,  fligrowi transpòrt; centróm kùlturë i nôùczi, 8 ùniwersytetów, w tim Wilëńsczi. 

Je wiôldżim religijnym centróm, przeszło 40 rzimskòkatolëcczich kòscołów, 20 prawòsławnëch cerkwi, 3 żëdowsczé sinagòdżi, karaimskô kienesa. 

Wilno je òsoblëwie centrum pòlsczi kùlturë i nôùczi na Lëtwie. Dzejają tu chòcbë: Pòlsczé Téatralné Studio, Pòlsczi Téater, Fùndacjô Pòlsczi Kùlturë na Lëtwie, Pòlsczi Ùniwersytet.

Miasto mô prawò do aktu wëbieraniô królaPolska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42..

 Demògrafia 
W Wilnie mieszkô kòl 543 tës. lëdzy (2015). Wikszosc spòleznë (63,2%) to Lëtwini. Mieszkôńcë z jinszëch nôrodów to Pòlôsze (16,5%), Rusczi (12%), Biôłorusëni (3,5%), Żëdzë (0,4%) i jinszé  nôrodowòscë (4,4%)Oficialiosios statistikos portalas.  

Piérszi spisënk lëdzy béł w 1873 r. Wedle niegò tedë w Wilnie bëło 96 tës. mieszkańców, a w tim wicy niż połwa to Żëdzë Czarkowski, Ludwik: Wilno w latach 1867-85 (Ze wspomnień osobistych). Wilno 1929, str.21..      

 Historiô miasta 
Piérszô zmiónka ò miesce pòchôdô  dopiérze z 1323 r. z lëstu wiôldzédò ksãca Giedymina do papiéża Jana XXIII. W latach 1365 i 1383 Wilno najachalë Krzëżôcë, chtërny spôlëlë miasto. W 1387 rokù Lëtwa przëjãła chrzest. W tim téż rokù Wilno nabëło magdebùrsczé miejsczé prawaStanisław Alexandrowicz, Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII wieku, w: Acta Baltico-Slavica, t. VII, Białystok 1970, s. 48.. W 1419 rokù ksążã Witóld zaczął bùdowac piérszi mùrowóny zómk, pózni zwóny Dólnym. Nawetka pò smiércë Witolda (1430) Wilno òstało sedzëbą wiôldżich lëtewsczich ksãżątów. W 1441 Kadzmiérz Jagiélónczëk pòtwierdzył miejsczé prawa. W latach 1503-1522 òstałé wëbùdowòné òbronné mùrë. W czasach zëgmùntowsczich nôbarżi zmieniwało sã miasto. Pòwsta tedë mennica, arsenał, młinë, mòst na Wilejce, wiele szpitalów i pałaców. Robielë przë tim architekcë i italsczi wërzinôrze. Wilno òd tegò czasu je miastem wiele nôrodów.  W 1579Władysław Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. I, 1936, s. 163. rokù król Sztefón Batori Akademiã, chtërną prowadzëlë jezuicë, a je ùzémkiem Wilensczégò Ùniwersytetu.    

Rozrost Wilna zatrzëmôł wiôldżi òdżin w 1610Wilno. Przewodnik krajoznawczy Juljusza Kłosa Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Wileńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Wilno 1937, s. 21 i 140.. A téż wiele lëdzy w 1655rokù wëmòrdowalé Rusczi.     

W 1795 r. nalazło sã w rusczim zabòrze, a jesz bëło stolëcą gùbernii.    

W XIX stalatim Wilno bëło môlã, dze rozwiajało sã wiele patrjiotnëch òrganizacëjów, przëkładno filomatów, filaretów. Pò lëstopadnikòwim pòwstanim Rusczi zamklë ùniwersytet. Òb czas stëcznikòwégò pòwstaniô w òkòlim Wilna dzejałë sã òstré wòjarze.     

W latach 1915-1918 r. Wilno zajimalë Niemcë. Òb czas wòjnë 1920 dobëła je Czerwònô Armia, i tak téż bëło w 1939 rokù drëdżi rôz. Sowiecë przëkôzalë miasto Lëtwinóm. Pòzni òb czas wòjnë wiele lëdzy wësedlono, a miasto òstało zbómbardowóné.  Pò 1944 r. zaczãlë miasto zamieszkiwac Lëtwinowie i Pòlôszë. Òd 1917 r. Wilno je stolëcą samòstójny Lëtwë.     

 Stôrodôwnotë 
W 1994 rokù Wilno òstało wpisóné na spisënk swiatowi spôdkòwiznë UNESCO. W miesce je kòl 40 kòscołów.

 Gòtëcczé stôrodôwnotë: 
 Wieża Giedymina
 Kòscół sw. Anë
 Kòscół sw. Francëszka i sw. Bernata
 Kòscół sw. Mikòłaja

 Renesansowé stôrodôwnotë 
Dólny zómk

Barokòwé stôrodôwnotë
 Kaplëca sw. Kadzmiérza
 Wilensczi Ùniwersytet
 Kòscół p.w. Wniebòwzãca NMP
 Kòscół sw. Michała
 Mònastér sw. Dëcha

 Cerkwiô i klôsztór Bazylianów
 Kòscół sw. Jakùba i Filipa
 Kòscół sw. Jana Chrzcëcela i Jana Éwagelistë
 Kòscół swiãti Katarzënë
 Kòscół sw. Piotra i Paùla
 Kòscół sw. Rafała
 Kòscół sw. Teresë

 Klasycësticzné stôrodôwnotë 
 Bazylika sw. Stanisława i Władisława
 Rôtësz 
 Pôłôc w Werkach
 Ewangeléckò-refòrmòwóny kòscół

 Eklekticzné i neòstilowé stôrodôwnotë
 Chùralnô synagòga
 Aùgbùrskò-éwangelicczi kòscół
 Filharmòniô 
 Mùzeùm Òfiar Lëdzczich mòrdów

 Mòderné stôrodôwnotë sprzed 1939: 
 Wniesenié Trzech Krziżi
 Bernardinsczi smãtôrz w Zarzéczu
 Smãtôrz na Antokòlu
 Smãtôrz Piotra i Paùla
 Smãtzôrz sw. Rafała na Pióromònce
 Smãtôrz na Kalarëji
 Ewangelëcczi smãtôrz
 Karaimsczi smãtôrz
 Żëdowsczi smãtôrz
 Mùzelmańsczi smãtôrz

 Przëpisczi 

 Bùtnowé lënczi 
 Wilno w „Geògraficznym słowarzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Lëtwa