Irlandiô

Irlandiô – państwò w zôpadny Eùropie, nôleżącé do Eùropejsczi Ùnie. Zajimô piãc szóstich òstrowù ò ti sami pòzwie. Grańczi leno z Nordowô Irlandiô, chtërna je dzélã Zjednónégò Królestwa. Stolëcą i nôwikszim gardã je Dublin.

 Geògrafiô 
 Pòłożenié 
Leżi w zôpadny Eùropie, na òstrowie Irlandiô. Òtôczô ją Atlanticczi Òcean (Celticczé Mòrze na pôłnim, Irlandzczé Mòrze na pòrénkù).
Wiéchrzëzna
całownô: 70,273 km²
wiéchrzëzna lądu: 68,883 km²
wiéchrzëzna wòdów: 1,390 km²
môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 121.
Lądowé grańce
òglowô długòsc wszëtczich grańców: 443 km
państwa, z jaczima mô grańce: Wiôlgô Britaniô (Repùblika Irlandie grańczi leno z Nordową Irlandią, chtërna je dzélã Zjednónégò Królestwa).
Brzegòwô liniô 
1,448 km 
Klimat
Klimat ùmiarkòwóny nadmòrsczi, pòd wpłiwã Nordowòatlanticczégò Prądu. Łagódné zëmë, dosc chłodno òb lato. Czãsté ùblónowienié, znacznô serosc lëftu.
Ùsztôłcenié terenu
Centralnô równizna òbrëmiónô dosc niewësoczima górama; przez òstrów bieżi czile spłôwnëch rzék. Mòrsczé klifë na zôpadnym ùbrzégù. 
Wësokòsc terenu 
strzédnô wësokòsc: 118 m. n.r.m.
nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Atlanticczi Òcean)
nôwëższi czëp: 1,041 m. n.r.m. (Carrauntoohil / Corrán Tuathail)
Gruńtë wedle ùżiwaniô
rolné gruńtë 66,1 % (w tim 15,4 % òrnëch gruńtów)
lasë 10,9%  (wôrtoscë szacowóné na 2011)
Lëdze i spòlëzna
Pòpùlacjô
wielëna lëdztwa: 5,011,102 (wôrtosc szacowónô na lëpińc 2017)
môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 121.
Etniczné karna
Irlandczicë 82,2% (w 2016)
Jãzëczi
Òglowò ùżiwónym jãzëkã je anielsczi, 94% pòpulacje òkresliwô gò jakò swój rodny jãzëk. 11% lëdzy pòdôwô, że jich rodnym jãzëkã je irlandzczi. Irlandzczi dominëje w dzélu państwa pòzéwónym Gaeltacht, w jaczim mieszkô 96,628 lëdzy. 
Religijné karna
katolëcë 78.3%, Kóscół Irlandie (anglikańsczi) 2.7%, prawòsławié 1.3%, mùzułmanie 1.3%,
Ùrbanizacjô
mieskô pòpùlacjô: 63.8%
wikszé miesczé westrzódczi: Dublin (stolëca) – 1,173,179 mieszkańców; Cork – 125,622 mieszkańców.
Pòliticzny system
òficjalnô pòzwa: Irlandiô (irl. Éire)
pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika
stolëca: Dublin
czasowô cona: UTC 0 
państwowé swiãto: 17 strëmiannika – Dzéń sw. Patrika
nôrodny himn: „Amhrán na bhFiann” (Żôłnérskô spiéwa)
Òbrôzk:United_States_Navy_Band_-_Amhrán_na_bhFiann.ogg
Wëkònôwczô władza
 pezydent Catherine Connolly (òd 11 lëstopadnika 2025)
 premier Micheál Martin (òd 23 stëcznika 2025)
Ùstawòdôwczô władza
Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô jizba Dáil Éireann (Zéńdzenié Irlandie, 158 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i wëższô jizba Seanad Éireann (Senat Irlandie, 60 nôleżników).

 Historiô 
Pierszé znôné szlachë wnożënë na môlach Irlandii szacowané są na 8000 p.n.e. i bëłë to przecążczi jachtôrzów z eùropejsczégò kòntinentu. Zaostałoscą pò tëch ludach są serie grobniców (np. Newgrange). Òd V wiekù òstrów béł chrystianizowóni przez swiãtégò Patrika. W VIII wiekù zaczął sã nôbiég wikingów, jaczi w 1014 w kùńcu òstôł òdparti przez armiã króla Briana Zuchternégò.

Òd 1169 zaczãłë sã anielsczé wëkùstrzënczi, zaczinającë wielelatné òbsadzenié òstrowa.  W tim cządzé òdbëłë sã zwielono różné pòwstania i wòjnë procëm Anielczików. Kùńc anielsczégò panowaniô miôł plac dopiérze na pòczątkù XX stalatégò. W tim cządze pòwstôł pierszi irlandzczi rząd  z Éamonã de Valerą w przódkù, co sprawiło początk irlandzczi domôcy wòjnë. 

W 1955 rokù Irlandiô stała sã nôleżnikã ONZ, w 1973 wstąpiła do Eùropejsczi Wspólnotë.

Bibliografiô

 Irlandiô w „The World Factbook”

Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa