Dobrucatatar elifbesi

Dobruca tatar elifbesi Dobrucatatar tiliniñ yazma sistemasıdır. 1956 senesinden evel tek Perso-arabiy yazısı qullanıldı ve 1956 senesinden soñ Latin elifbesini qabul ettiler.Discuţia asupra problemei alfabetului limbii tătare din Dobrogea, Drimba, Vladimir (1924-2003), 1956The translation of the book "Luceafărul" (Mihai Eminescu) by Taner Murat 

Romaniya balalar mektepte Latin elifbesinen tatar tilini ögrene. Halq arasında da Latin elifbesiniñ qullanalar. Türkiye köçken tatarlarnıñ çoqusı türk tilinden ya da qırımtatar tilinden elifbeni qullanalar.

 Qısqa añlatuv 
Romaniyanıñ Dobruca regionında yaşağan qırımtatarlar biraz başqa bir elifbe qullanalar. 1956 senesi Romaniyada qırımtatarlar şimdikinden daa farqlı bir elifbe qullanadı. Bu elifbe o zamanda qırımtatarlarğa mektepte üretiledi. O eski elifbede şu arfler tapıladı: -{A a, Á á, B b, Č č, D d, E e, F f, G g, Ğ ğ, H h, I i, Í í, Î î, J j, K k, L l, M m, N n, Ñ ñ, O o, Ó ó, P p, R r, S s, Ș ș, T t, Ț ț, U u, Ú ú, V v, W w, Y y, Z z}-.

Şimdiki qullanılğan elifbeden qırımda qullanılğan elifbeden farqlı olaraq Ĭ ĭ ve W w arfleri bar, -{Ğ ğ}- ve -{Q q}- arifleri yoq. Soñki yılları Dobruca tatarlarınıñ bazıları da elifbemiz Qırımdakisine daa yaqın olsun dep -{Ğ ğ}- ve -{Q q}- ariflerini qullanalar.

Dobrucada şimdi qullanılğan elifbe (UDTTMR tarafından): -{A a, B b, С c, Ç ç, D d, E e, F f, G g, Ğ ğ, H h, I ı, İ i, Ĭ ĭ, J j, K k, Q q, L l, M m, N n, Ñ ñ, O o, Ö ö, P p, R r, S s, Ş ş, T t, U u, Ü ü, V v, W w, Y y, Z z}-.Kerim A., Kerim L. Tatarca Türkçe Romence sözlük. – Bükreş : Kriterion, 1996.

 ĭ arfi qısqa [ɪ] sesi içün qullanıla: -{bĭrĭnşĭ, tĭlĭmĭz, i}- arfi uzun [-{i}-] içün: -{faiz, ciddiy}- (Qırımda em uzun [-{i}-], em qısqa [ɪ] -{i}- arfinen işaretlene: -{birinci, tilimiz, faiz, ciddiy}-). 

 w arfi [w] sesi içün qullanıla: -{aluw, qawğa}-, -{v}- arfi [-{v}-] içün: -{vulkan}- (Qırımda em [-{v}-], em [w] -{v}- arfinen işaretlene: -{aluv, qavğa, vulkan}-).

Taner Murat başqa elifbelerde qullanğan.The translation of the book "Luceafărul" (Mihai Eminescu) by Taner Murat with this scripts Latin alphabet used by Taner Murat  Onıñ qullanğanı latin elifbesi Bukarest Universitetinden edi, Á, Ç, Ğ, Ñ,  Î, Í, Ó, Ş, Ú ariflerini içere edi. Ve kiril elifbesini  Ә, Җ, І, Ң, Ө, Ү, Ў ariflerinen qullanğan. Birde eski Türk yazuvı ve Arap-Fars elifbesini ڭ arifinen qullanğan.

 Arap yazısı 

Türk tilleri içün arap urufatı 10-ncı asırdan berli Kara haniler tarafından qullanıla. Dobruca tatarcası Çağatay elifbesiniñ bir variyantını qullana. Bugünki künde yazıcı Taner Murat, başqaları ile beraber, arap yazısını canlandırdı, bazı tercimelerde arap yazısı qullandı. O, vokallarnı er vaqıt Xiao'erjing kibi arap diyakritikleri tarafından işaretledi. تَڭْ يِلْدِزِ, Gúner Akmolla, Taner Murat, Nazar Look, Constanța, Romania, 2015, ISBN 978-1505986662 Taner Murat tarafından qurulğan "Nazar Look" jurnalınıñ da arap harfinen logosı bar edi.

 Harfler 
AyrıSoñkiOrtadaBaşlanğıçLatinﺍﺎ—a, áﺏﺐﺒﺑbﭖﭗﭙﭘpﺕﺖﺘﺗtﺝﺞﺠﺟğﭺﭻﭽﭼçﺩﺪ—dﺭﺮ—rﺯﺰ—zﮊﮋ—jﺱﺲﺴﺳsﺵﺶﺸﺷşﻍﻎﻐﻏgﻑﻒﻔﻓfﻕﻖﻘﻗkﻙﻚﻜﻛkﮒﮓﮕﮔgﯓﯔﯖﯕñﻝﻞﻠﻟlﻡﻢﻤﻣmﻥﻦﻨﻧnﻭﻮ—v, wﻩﻪﻬﻫhىﻰﻴﻳyء— -

 Qoşma harfler 
Bu cedveldeki harfler arap ya da fars tilinde qullanıla, amma esasen başqa harflernen deñiştirile.

AyrıSoñkiOrtadaBaşlanğıçYerine kelgen harfLatinثـثـثـثـسsحـحـحـحـه, -h, -خـخـخـخـه ,ق, -k, h, -ذـذ—زzصـصـصـصـسsضـضـضـضـز ,دd, zطـطـطـطـتtظـظـظـظـزzعـعـعـعـء ,ا -

 Vokallar 
Sözniñ birinci harfi olaraq vokallar
HarfVokalاَ / ءَa, á, eاِ / ءِi, í, îاُ / ءُo, ó, u, ú
Sözniñ ortasında ve soñunda vokallar
HarfVokalـَا / ـَى / ـَو / ـٰa, áـَe, a, áـِ / ـٖ / ـِاi, í, îـُo, ó, u, ú
Uzun vokallar
HarfUzun vokalـَآaa, eeـَ / ـَا / ـٰaá, áa, ááـِىٓiiـِىiyـُوuw, úw, oo

 Tenvin 
Tenvin Tıñlamaـًan/añ, en/eñ, -ـٍin/iñ, ín/íñ, în/îñ, -ـٌun/uñ, ún/ún, -

 Sükün yerine qoyulğan Tenvin sükün ola, çoqusı cümle, başlıq ya da tek bir sözniñ soñunda.

 Başqa deñişmeler 
NişanArapça!؞.۔,،?؟;؛"ۧ -؍()؍؍0123456789٠١٢٣٤٥٦٧٨٩

 Latin yazısı 

1956 senesi iyün 1-de Dobrucan Tatar latin elifbesini qabul ettiler ve onı Bukareşt universitetinde, Tış tiller ve edebiyat fakultetinde qullandılar. Bu harfni Bukareşt universitetiniñ Dobruca Tatar tiliniñ gramatika kitabında tapmaq mümkün.  Curs General de Limba Tatara: Fonetica-Fonologie-Morfologie, p.20The Sounds of Tatar Spoken in Romania: The Golden Khwarezmian Language of the Nine Noble Nations, Taner Murat, Anticus Press, Constanța, 2018, ISBN 978-606-94509-4-9 Bu elifbe kommunist devrinden soñ yañıdan azırlandı.  O, bazı yazıcılar, doktorlar ve UDTTMR baş kâtibi tarafından azırlandı. 

 Edebiy tatar tili 
Romaniyada laf etilgen tatar tilinde eki ayrı taraf bar, olar bir-birinen qarışıp, edebiy tatar tilini "edebiy tatarşa" şekillendire. Bu aspektlerniñ biri - "ğalpî Tatarşa" ya da "ğalpak Tatarşa" olğan otantik tatar tili, digeri ise "muwallímatşa" adlı akademik tatar tili.The Sounds of Tatar Spoken in Romania: The Golden Khwarezmian Language of the Nine Noble Nations, Taner Murat, Anticus Press, Constanța, 2018, ISBN 978-606-94509-4-9

 Akademik tatar tili, asıl şeklinde ilim, din, edebiyat, sanat ve siyasette peyda olğan arap ve fars neologizmlerini yazmaq ve aytmaq demektir.
Örnek: fil/fíl kayçî, çay... 

 Otantik tatar tili, olarnıñ öz fonetik sistemasına uyğunlaştırılıp, arap ve fars terkibinde olğan sözlerni yazıp çıqaruvnı añlata.
Örnek: píl, kayşî, şay...

 Harfler 

Determinant seslerini temsil etmek içün umumiy olaraq 10 harf qullanıla, olardan 9-u -{a, e, i, í, î, o, ó, u, ú,}- akademik vokal içün á harfi qullanıla. Yazma sisteması 19 harfnen ait semitlerni qayd ete: -{b, ç, d, g, ğ, j, k, l, m, n, ñ, p, r, s, ş, t, z}- ve akademik semitlerni temsil etken üç işaret bar: -{f, h, v}-. Em de eki semit bar: -{y, w}-. Eski bir semit, türk semit, < Ç > harfi tarafından temsil etilgen /ç/ sesi nadir eşitile, çünki Dobrucatatar tilinde  onı /ş/ < Ş > harfi olaraq yazırlar. Yazılı til eñ çoq laf etilgen tilni < Ç > -den < Ş > -ğa avuştırğanından soñ, neticede Romaniyada laf etilgen tatarça < Ç > ve /ç/ sesleri çoqusı vaqıt akademik olaraq baqıla.The Sounds of Tatar Spoken in Romania: The Golden Khwarezmian Language of the Nine Noble Nations, Taner Murat, Anticus Press, Constanța, 2018, ISBN 978-606-94509-4-9

 Doğulğanlıq 
Doğulğanlıq, akademik laf sesleriniñ yazılmasını aşağıdaki usullarğa köre, aitteki seslerge avuştırmaqta, anda büyük bir işaret bir sesniñ digerine deñiştirgenini köstere.The Sounds of Tatar Spoken in Romania: The Golden Khwarezmian Language of the Nine Noble Nations, Taner Murat, Anticus Press, Constanța, 2018, ISBN 978-606-94509-4-9

-{f > p}-
-{v > w}- 
-{v > b}-
-{ç > ş}- 
-{ç > j}- 
-{h >}- (oqunmay) 
-{h > k}- 
-{h > y}-
-{h > w}-

 Kiril yazısı 

Taner Murat tarafından Dobruca Tatarcası içün azırlanğan Kiril elifbesi bar. Kiril yazısında birMurat, Taner; Sagida Siraziy (Sirazieva) (2013). Metric Conversions / Мэтрэлі Кайтармалар, Iași: StudIS. ya da ekiMurat, Taner (2012). Коктен сеслер: Темючин. Charleston: CreateSpace. kitap bar, o, bazı tercime etilgen kitaplarda da transliteratsiya ile peyda ola. Moldova (ve Dnistriya) ve Ukrainada tatarlar kiril yazısını qullanğanları büyük ihtimal, amma bunıñ aqqında pek çoq malümat yoq.

KirilLatinNotА аA aӘ әÁ áБ бB bВ вV vГ гG gД дD dЖ жJ jҖ җĞ ğЗ зZ zИ иI iЙ йY yК кK kЛ лL lМ мM mН нN nҢ ңÑ ñО оO oӨ өÓ óП пP pР рR rС сS sТ тT tУ уU uЎ ўW wҮ үÚ úФ фF fХ хH hЦ цTs ts"t" den "s" kelgen soñ qullanıla.Ч чÇ çШ шŞ şЩ щŞç şç"ş" den "ç" kelgen soñ qullanıla.Ы ыÎ îІ іÍ íЭ эE eЮ юYu yu, Yú yú"y" den "u" ya da "ú" kelgen soñ qullanıla.Я яYa ya"y" den "a" kelgen soñ qullanıla.

 Daa baqıñız 
 Dobrucatatar grammatikası
 Dobrucatatar tili

İhtar
Kategoriya:Elifbeler
Kategoriya:Qırımtatar tili
Kategoriya:Qırımtatar elifbesi